Forskjell mellom versjoner av «Thomas saga erkibyskups hin ellri - Annarr hlutr»

Fra heimskringla.no
Hopp til navigering Hopp til søk
Linje 79: Linje 79:
  
  
[[Fil:Becket bids farewell to the Pope - Becket Leaves (c.1220-1240), f. 1v - BL Loan MS 88.jpg|thumb|400px|Thomas Becket tar avskjed med pave Aleksander høsten 1165. Miniatyr ca. 1220-1240. Sir Paul Getty collection.Commons.]]Thomas erkibyskup er nu, sem sagt var, meðr gramunkum i Pontiss, ok hefer hann nu sua nockoru miket af ueralldarennar goðs, sem hann ma vera uiðr. Hans frændr ok fælagar ero aller landflæmter, her ok huar meðr okunnum monnum dræifðer, hann ok þæir fyri olmusumænn hafðer ok halldner. En Hæinrekr konungr af Englande sitr nu i sino uallde með micklum rikdóme. En af þi at allum goðum monnum fannz miket um þat grimþaruerk, er Hæinrekr  konungr hafðe gort viðr vine oc frændr Thomas erkibyskups ok sialfan hann, huar sem þat for meðr monnum, þa sændaz hofðengiar mænn i millem ok orkaz hugar a, at þæir gæte nockot at gort sakar uirðingar ok vinskapar viðr hinn sæla Thomas ærkibyskup. Þæir rita ok til konungs i Englande af þessu sama efne, biðiande hann gæfa guðs manne frið oc naðer, meðr þæim sem honum til heyra<ref>heyrer Cd.</ref>. Sva skrifar<ref>skripar Cd.</ref> ok Alexander pave til konungsens af Englande með sama hǽtte. Kæmr sua um siðer með goðra manna flutninge, at fundr er stefndr i Frannz. Er akueðenn dagr oc staðr, i huerium er konungr af Englande skal finna herra pavann. Þicker þat likaz vera til, at friðrenn formærez millim kirkiunnar oc konungdomsens, ef Hæinrekr konungr finnr herra pavann. En Hæinrekr konungr seger sek vilia finna herra pauann, ef Thomas erkibyskup er ecke a þæim funde, ella seger hann sek ecke eyrende eiga a pava fund, ok eige uill hann herra pauans andlit sea, nema Thomas erkibyskup se langt ifra.
+
[[Fil:Becket bids farewell to the Pope - Becket Leaves (c.1220-1240), f. 1v - BL Loan MS 88.jpg|thumb|400px|Thomas Becket tar avskjed med pave Aleksander høsten 1165. Miniatyr ca. 1220-1240. Sir Paul Getty collection. Commons.]]Thomas erkibyskup er nu, sem sagt var, meðr gramunkum i Pontiss, ok hefer hann nu sua nockoru miket af ueralldarennar goðs, sem hann ma vera uiðr. Hans frændr ok fælagar ero aller landflæmter, her ok huar meðr okunnum monnum dræifðer, hann ok þæir fyri olmusumænn hafðer ok halldner. En Hæinrekr konungr af Englande sitr nu i sino uallde með micklum rikdóme. En af þi at allum goðum monnum fannz miket um þat grimþaruerk, er Hæinrekr  konungr hafðe gort viðr vine oc frændr Thomas erkibyskups ok sialfan hann, huar sem þat for meðr monnum, þa sændaz hofðengiar mænn i millem ok orkaz hugar a, at þæir gæte nockot at gort sakar uirðingar ok vinskapar viðr hinn sæla Thomas ærkibyskup. Þæir rita ok til konungs i Englande af þessu sama efne, biðiande hann gæfa guðs manne frið oc naðer, meðr þæim sem honum til heyra<ref>heyrer Cd.</ref>. Sva skrifar<ref>skripar Cd.</ref> ok Alexander pave til konungsens af Englande með sama hǽtte. Kæmr sua um siðer með goðra manna flutninge, at fundr er stefndr i Frannz. Er akueðenn dagr oc staðr, i huerium er konungr af Englande skal finna herra pavann. Þicker þat likaz vera til, at friðrenn formærez millim kirkiunnar oc konungdomsens, ef Hæinrekr konungr finnr herra pavann. En Hæinrekr konungr seger sek vilia finna herra pauann, ef Thomas erkibyskup er ecke a þæim funde, ella seger hann sek ecke eyrende eiga a pava fund, ok eige uill hann herra pauans andlit sea, nema Thomas erkibyskup se langt ifra.
  
 
Þessa uerðr Thomas erkibyskup varr, at Hæinrekr konungr vill engan fund hallda þann við herra pauann, er hann er viðr. Af þi skrifar hann ærkibyskupenn þegar til herra pauans, birtande honum i sinu bræfe, at honum er enga lund talande meðr konunge af Englande, nema hann se uiðr þæirra ræþu, seger fáám monnum hans skaplynde kunnare en ser, en kueðr þat eige allra vera at skilia hans uilia, huerso slætt eþa sætt er hann talar, eða huerso myrkt er hann kann mæla, þa er honum þat likar. Ok ef sa er eige nærre, sem hans veler kenner af myrkum hugum frammlæiddar marghattaðs hiarta, ok þær þyðe ok liosar gere, þa ma huerr maðr sem æinn, er eige kann hans skaplynde, af hans marghattaðum malum ok hans slægðum tælldr<ref>tælldr Cd.</ref> verða: "Verðr konungenum ok kunneg, huat nauð er þer þolet<ref>þoler Cd.</ref> eða til huerra luta er þer fulla nauðsyn hafet, i þilikum vaða oc vanda sem þer standet, þa man hann þegar hallda mote yðr sino vallde."
 
Þessa uerðr Thomas erkibyskup varr, at Hæinrekr konungr vill engan fund hallda þann við herra pauann, er hann er viðr. Af þi skrifar hann ærkibyskupenn þegar til herra pauans, birtande honum i sinu bræfe, at honum er enga lund talande meðr konunge af Englande, nema hann se uiðr þæirra ræþu, seger fáám monnum hans skaplynde kunnare en ser, en kueðr þat eige allra vera at skilia hans uilia, huerso slætt eþa sætt er hann talar, eða huerso myrkt er hann kann mæla, þa er honum þat likar. Ok ef sa er eige nærre, sem hans veler kenner af myrkum hugum frammlæiddar marghattaðs hiarta, ok þær þyðe ok liosar gere, þa ma huerr maðr sem æinn, er eige kann hans skaplynde, af hans marghattaðum malum ok hans slægðum tælldr<ref>tælldr Cd.</ref> verða: "Verðr konungenum ok kunneg, huat nauð er þer þolet<ref>þoler Cd.</ref> eða til huerra luta er þer fulla nauðsyn hafet, i þilikum vaða oc vanda sem þer standet, þa man hann þegar hallda mote yðr sino vallde."

Revisjonen fra 15. jan. 2020 kl. 10:55

Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Original.gif


Heilagra Manna Sögur[1]

Thomas saga erkibyskups hin ellri - Annarr hlutr


Af Carl Richard Unger


Udgiven af Carl Richard Unger
Trykt hos B.M. Bentzen

Christiania
1869



I.


Minnesmerke ved Thomas Beckets fødested i Cheapside, London. Ethan Doyle White, Commons 2019.

Her hæfr annan lut sogu hins sǽla Thomas erkibyskups. Sa er lesenn var, byriaðez af hans barndome oc uppruna, þar nest sagðez, hue sæmilega er hann kom ser til mannz, þar sem hann varð fyrst erkidiakn Theoballdus erkibyskups i Cantarabyrge. En siðan gerðez hann Hæinreks konungs kancelér oc hans hinn hǽste raðgiafe með fullkomenne sæmð. Þar nest var fra þi sagt, hvǽim hǽtte er hann varð erkibyskup i Cantarabyrge, oc huerso skiott hann skipte sér i annan mann. Oc af þi var þar nest sagt af hans hæiiagum háttum meðr marghattaþum dygðarverkum, er hann vann. Þar nest var sagt fra þæim greinum, er gerðuz millem hans oc konungsens meðr þæirre frammferð, sem við hann var hofð, þar til er hann hællt undan, þi at hann sa þann sinn kost bliðaztan. Nu af þi at Thomas erkibyskup er nu a lærð komenn, þa byriaz þessor annarr lutr hans sogu meðr þæima hǽtte, at i fyrsto segir, huerso huerium brægðr við hans brotthuarf, en siþan seger fra hans færðum meðr allum þæim græinum, sem gioraz millem Hæinreks konungs oc hans, meðan er hann var i Frannz ok vttan landz, þar til er gamle[2] konungr létr kruna vnga konung. Hær til hever veret fra þi sagt, huert efne til þæss varð, at sundrlyndi varð millem Hæinreks konungsens ok erkibyskupsens með fullum fiandskap af konungsens hænde ok hans manna til Thomas erkibyskups, meðan er hann hiællzt[3] viðr i lande, ok af þæim mæingerðum, sem hann var angraðr ok mæddr meðr, skylldaðez hann til af nauðsyn atforða ser með flotta. En nu skal fra þi segia, er hann þoler firi Kristz saker oc kirkiunnar, sva lenge sem hann var i vtlegðenne.

Vm morgenen(n) epter sem hinn sele Thomas erkibyskup hafðe aðr vm nóttena gængit vt af klaustreno, kemr vávæiflegr[4] kvittr oc rygglæike yfer hans mænn meðr rézlo oc otta af hans brottfærð ok flótta. En er Hæinrekr konungr heyrer þætta, verðr hann bæþe reiðr ok ryggr, kallaðe þegar til sin byskupana ok aðra hofðingia meðr sinum raðgiofum, spyriande huat til rááðs er takande. En þæirra rááð ok ræþur samþyckiaz meðr þi mote, at þæir sialver byskuparner skalo fara a herra pavans fund at kæra fyri honum af þæirre micklo úró, sem nv er i Englande, ok at þessarro væsolld vælldr enge uttan Thomas erkibyskup, þi at hann hæfer a sina eiða gængit ok konungenn sva sviket. Ok þi dikta byskuparner þetta rááð nu moto Thomase erkibyskupe, at þæir hava meðr fastmelum konungenum a hænde bundetz meðr þæima hǽtte, at huarer skolu heðan af oðrum fylgia ok með megne styðia ok styrkia i ollum þæim tilfællum, sem verða kunnu i malum konungsens ok þæirra, þeim er þæir æiga at skipta við Thomas erkibyskup. Þesser ero bæðe mæster ok rikazter af lioðbyskupum i Englande, er svabrægðaz Thomase erkibyskupe, en binda sek sva a hende Hæinreke konunge, sem nu var sagt. Eu sua er af konungenum skipat, at allt þat goðz sem Thomase erkibyskupe heyrer til, skal með naðum standa i fullum friðe, meþan byskuparner ero i þessarre ferð, þar til er þæir koma h(eim) aptr til konungsens meðr herra pavans orðum oc skyrum orskurðum um þæirra mal. Af þi gerer konungrenn þegar einn rennara út af sinne curia, þann er þat kallar, at konungrenn fyribyðr heriuim manne[5] at misþyrma nockorum lutum, þæim er Thomase erkibyskupe til heyra, eþa under sek draga, huarke iarðer ne nockot annat, nema allt hans gotz skal nu standa fullkomlega meðr friðe, hans menn skal nu[6] oc engenn þuinga ne þæim i nockoru þyngia.

Sva brugga byskuparner meðr oðru konungsens stormænne Thomase erkibyskupe þann dryck til handa, sem honum ok þæim kæmr i mikenn vanda, þi at þæir með sinum raðum oc ræðum sitia nu vm hann fliyianda, at þæir fae hans sæmð allre sva fyrikomet. Nu huat er þæir gera meðr konungenum her um statt, hava þæir þat oc hallda allt fyri satt. Ok af þi verða þæir þegar a færð..........


Her mangler16 Blade i Codex.


..........oc skal hann taka oll þæirra inngiold sua frealslegha sem hann ætti þau rettlega. En er sa time kemr, sem byskup[7] eþa abote eþa priorr skal kiosaz, þa skal konungr kalla saman þa lerþa menn sem honum likar, at i hans kapellu kiosez einnhuerr i stað hins framfarna meðr konungsens samþycke oc raþe hans raðgiava, þæirra sem hann hefer til kallat at gera þenna kosning. Ok þar skal sa þegar i stað, sem hann er kosenn, gera konungenum homagium, ok at hann skal uera honum tryggr oc trúr, sem sinum herra til sins lifs oc lima ok allrar ueralldlegrar sæmþar hæille sinne vigslu, aðr en hann er uigðr.

Þenna hinn attanda er sua seger: Ef nockorr erkidiakn ella byskup hefer nockorum þæim manne fyri einhueria sanna sok til sin stefnt, sem hann er af þæirre borgh, kastala eþa bæ eþa nockorskonar eign, sem konungenum til heyrir, at hann svare þæim logleghum rettyndum, er hann hafðe eige villt koma ne rett gera, þa ma hann forboða, en eige bannsetia fyrre en sa er fundenn, sem hann helldr af konungenum valld yfer þæim stað, at hann late hann rett gera. En ef valldzmaðr afrækez rett at gera, ok hinn vile eige rett gera kirkiunne, þa er hann a konungs miskunn, en byskup ma þa hegna hann meðr kirkiulegre hirting fyri sina sok.

Þenna dæmum ver af kristne guðs hinn niunda, er sua seger: Ef lærðan mann ok leikmann skil a um einnhuern lut, ok seger klerkrenn almusu vera oc af þi kirkiunne til heyra, en leikmaðr seger læikmanna eign til heyra, þa seae tolf logleger menn ifer malet ok dæme, huat huarum til heyrir epter konungs vana, firi þæim sem konungs ualld hefer i þæim stað. Ok ef olmusu synez til heyra, fare þa firi kirkiu domara. En ef þæim litz Ieikmanne til heyra, þa fare þat mal a konungs garð eþa fyri hans iustisa, nema baðer se af eino byskupsdæme eþa einne baronia. Nv hefer huarrtueggi byskcup eþa baron til nefnt, se þa a þess garþe græitt, sem næfndr er.

Skipaner þessar, sem ero nv fyrdæmdar ok kallaðer ero konungsens vanar i Englande, mætte serhuerium meþr skyrre skynsemð guðlegra laga sannar fyrdæmingar saker finna, ef þær vere eige huerium manne, þo at hann vite eigo miok miket af kirkiunnar logum ok klærkanna rett, iamnskott liosar, sem þer ero heyrþar, huerso þer ero all(a) uega guþe ok hans logum ok heilagra fæðra setningum ok þæirra skipanum gagnstaðlegar, ok af þi meðr ollu mote ranglegar.

Her fyri tekr hinn sæle Thomas erkibyskup utlægð meðr frendum ok fælagum uttan alla vægð, þi at hann vill eige þessum bolvaþum skipanum fylgia ok þeim framm hallda, en samþyckia synðugum i þæirra rangyndum. Þa lætr hann sitt lif at lyktum sua harðlega, sem hann deyr ok i guðs auglite fyri hans blæzaða nafne dyrlega.

Sem hinn virðulege faðer Alexander pave almennelegrar[8] kristne guðs hever þessar guðrækilego Heinreks konungs skipaner kristne guðs ok kirkio af dæmt ollum a heyrandum, er viðr ero, snyz hann til Thomas erkibyskups ok seger: "Meðr þer, broþer, er linlegarr frammfarande en nockorum auðrum ok þer meirr þyrmande, þo at þinn glæpr ok þinna byskupa se sva liotr oc læiþilegr, sem hann er ogurlega ræþilegr. Þi at þegar sem þu hafðer falleð, villder þu rosklega upp risa ok kostaðer at koma þer i sætt, en hefer siþan þolt sakar þins fallz marga lute þunga, harþa ok miok faheyrþa. Sva bæiddiz þu ok af oss, sem þu vart hæima i Englande, lausnar ok liknar, sem þu feckt þegar af várre millde. Nu af þi at þu fort sva framm epter þitt fall, sem engenn gerðe sva annarra, þa er þar fyre værþugt, at ver linim þer nu meðr likn, sva at þu kenner i þinum þrautum huggan oc herradom varrar vinattosamlegrar millde, þi fullkomlegarr[9] ok elskulegarr en aller aðrer lerðer menn, sem þu hever firi kirkiunnar frælse ok tru rettre af þinne goðfyse fleire lute ok meire fyrilateð fyri guðs saker en aðrer. Meiri rián ok rekneng hefer þu ok af kirkiunnar ovinum þolt, meðr þi vase ok vesolld er þu hever i þinum rekstrum a þek teket, en nockorr annarra." Meðr þeima hǽtte asakaðe Alexander pave hinn séla Thomas erkibyskup i fyrstunne meðr faðurleghum væl stilltum striðleika, en þisa nest huggaðe hann hann[10], bliðkande hann meðr milldleghum sætleika moþurlegrar hugganar. Sem herra pavenn hever sva sagt, biðr hann Thomas erkibyskup væl fara meðr sino goðu orlofe til sins herbergiss.


XII.


Um mergenenn epter sem Alexander pave sitr i nockoru naþulegho herberge með sinum bræðrum kardinalum, kæmr þar Thomas erkibyskup, ok byriar sva sitt mal til herra pavans oc kardinala: "Fæðr miner ok sirar! seger hann, engum manne er i nockorum stað lofað at liuga, en micklu siðr nu her i guðs auglite fyri sialfum yðr. Nv af þi at ek vil eige liuga, þa ia ek þi ok harmande viðr geng ek, at minn væsell glæpr hefer þessor þyngsl hæilagre kirkiu ok kristne i Englande upp vakt. Fyri þi sua, at æk geck eige i Kristz sauðahus um dyrr, þi at loglegr kosningr kallaðe mik eige til þessa valldz ok virþengar, hælldr var ek meðr konunglegre ogn ok vilia i þætta sæmilega sæte ok valld i sættr. En þo at ek have þenna vanda nauðegr a mek teket, þa hefi ek þat þo gort meirr fyri konungs saker en Kristz. Huat er þa undarlegt, at mer gange gagnstaðlega. En ef ek hefðe gort, sem miner byskupar mer mikilega aeggiaðo, þegar er konungrenn hóf sina kæru vpp a mek, at ek skylldi viðr konungsens hot ok hæitan geva erkistolenn upp i Kantia i konungs valld ok vilia, mynde eige þa kirkiunnar rettr at litlo verþa, ef veralldleger hofðingiar skyllde hana slika gera, sem þeim likaðe. En almennelegre kristne guðs myndi af minum tiltækium uþarft ok miok daprlekt epterdæme iafuan liva, þi at sva mynde huerr hofþinge sinum byskupe segia, sem þæim kæme sliker luter til efniss: Gefz upp ok ger sem ek vil. Nu af þi at ek uillda viðr sliko sea, þa dualþa ek, þar til er ek kom a yðarn fund, at gera sva sem þæir logðu rááð a. En nu uiðr kennumz ek, at ek kom i þetta valld ok virðing miok uloglega. Af þi ugger mek, at mer mane harðu hefna. Mina mennt ok megen kenner ek ok þæim vanda ok þunga meðr engo mote nægíaz, er mer er bundenn. Af þi gef ek minn erkistol upp, heilagr faðer, i yðart valld ok vilia, at eige berez sva illa at, þar sem ek heiter hirðir ok hofþinge, at ek verþa minne hiorð til uheyrilegrar rapanar sakar mins litilleika."

Sem hann hever sva sagt, dregr hann þegar sitt vigslugull af sinne hende, bað hann kiosa þa Cantuariensi kirkiu annan matkara ok maklegra hofðingia, þann er meðr staðugum sterkleika standæ fyri guðs folke: "Þi at ek byskups nafn berande, fylle ek eige ne framme hefe ek byskuplegt embætte." Sva lykr hann sinne tolu, at sialfr Alexandr pave meðr ollum þæim sem við ero, komaz viðr ok fælla táár. Ok uttan undr er þat, eþa huerr man eige af sialfs sins huggæðe viðr komaz, er hann heyrer sliks mannz sua hryggelega ræðu lesna.

Sem Thomas erkibyskup hefer sva sagt, vikr hann nu meðr sinum monnum ut af i æinn stað, er af þilikum hans orþum ok meðferðum verþa geyse uglaðer, þi at þæir virða hans orð sva, at hann man siðan alldre uppreist fa. Af þi ræþaz þeir sitt raðleyse ok þickiaz varla vita huat fyri þæim man. En i annan stað tekr Alexandr pave at tala meðr sinum bræðrum kardinalum af þesso..........


Her mangler 4 Blade i Codex.


..........þilikum ufriðarens storme. En þo tekr hans hiarta þat harðla fast, at hann ser þilika fyri augum ser daglega, ok ma þæim þo litla eþa enga huggan gera. ok hann sva sættr millim þess angrs, er hann fæck af v́friðar storme Hæinreks konungs, ok þæss ryggilega harms, er alla vega at honum þryster sakar sinna harmulegra frænda ok vina[11], er daglega drifa flockum fyri hann, tækr hann sva mart harmsamlegt hogg i sitt hiarta, sem þæirra fiolðe er hinna fatæku, er fyri hann koma. Af þi ma þat væl segiaz, at af þilikum mannraunum gerez hann, sannr martir, aðr en hann fenge sáár af suerðum sinna ovina.

Sem hinn virðulege herra Alæxander pave spyrr þetta hit udæmilega Hæinreks konungs tiltæke, verðr hann úglaðr viðr, harmande sva grimma gerð ok fáheyrða framferð. Ok huar sem þessor tiðende flytiaz fyri konungum ok aðrum hofðingium, urðu aller mæire menn oc minne rygger, fvrþande sva fyrdæmælegt tiltæke, en harmande þann goða guðs vin Thomas erkibyskup, er slikt þoler meðr sinum mickla fatæka fiolða. Sem flæire koma fatæker a ærkibyskupsen(s) fund, en hann fae nockot fyri ollum séet, sendær hann þa meðr sinum auðmiuklegum bænarbræfum i ymiss lond til sinna vina ok kunningia ok allra þæirra, sem honum þicker hællzt von a vera, at hans vilia mane her um gera ok þæim mvne hællzt til naða vera.

Sem þesser er bræf bera ok þyrfande ero, finna þa er þæir ero til sender, ero þæir þegar af ollum væl ok goðmannlega tækner[12] bæðe sakar hatrs ok hærmðar viðr þa, er sva uheyrelegt verk hofþu meðr sva micklum nið(ing)skap gort, sem sakar vinatto viðr þann goþa mann, er fyri þæim bað ok þa sende. Meðr sva micklu mote gerer guð viðr þessa, at a skommum tima er sva meðr guðs miskunn ollum þessum fatæka fiolða fyrir set, at engenn af þæim finnz þurfande, nema marger ero nu i vtlægðenne selegar sætter, en þæir varo aðr i sialfs sins fostrlande vpp fædder.


XV.


Sem miskunn guðs meðr vinsælld Thomas erkibyskups hever sua fyri þessum fatæka fiolða sæt, sem nv var sagt, gerer hann guðe þacker. Her meðr huglæiðer Thomas erkibyskup meðr sialfum ser ok skil, at þessarra þuingan þynger miket hans utlægð ok aukar hans angr. Nu af þi at hans liugr er nu allr hátt upphafðr ok hans hiarta er nv birt meðr lioma guðlegs lioss, sua at hann girnez enskiss nema lika guðe, þa skipar hann ser harðara lifnað, sva sem þesser hiner utlægo þole af hans volldum sua mickla væsolld. Vmframm þat harða harklæðe, er hann berr iamnlega ok umframm þa disciplinam, sem hann tekr huersdaglega leynilega, finnr hann ser þann hátt at fægra sitt umliðet lif meðr, er hann vill giarna fyri guðs saker vpp a sek taka. En þat er sva, at hann kallar þann broður til sin[13], er honum þionaðe at borðe a nockorum dege, seger honum einum lagt ok leynilega, at hann sæte honum meðr þæim riklegum rettum, er sialfum honum voru sætter, slika rette, sem bræðrum i klaustrino biugguz almennelega, biðr hann fara meðr þessu sva leynilega, at engenn mege grun af hafa, þi at hann vill nu þæim einum fæðaz, at hann likez sva bræðrunum i fatækdóme fæþunnar, sem hann var þæim likr i klæðabunaðenum.

Nu liða sva nockorer dagar, at hann hever enga fæðu, nema þa æina er Cysterciensis[14] regla byðr at hafa, en su er þurr ok þeflauss. Enn er hann hever sva harðlega lifat um stund, fǽr hann epter fáá daga mikenn kranklæika, sva at hann lægz þegar i ræckio, þi at hann hafðe iamnan veret fra fyrsta tima sins alldrs miok sællega uppfæddr, ok af þi æirer honum eige sva fatæk fæþa. Einn af hans hæimollegum vinum verðr varr af sialfum honum, huat er þi vælldr, at hann þoler sua hart, en þo æige fyri aðra skylld verðr hann varr, en þa at erkibyskupenn fær eige længr leynt, sakar sua akaflegs kranklæika sem hann hefer. En þegar sem sia verðr viðr varr, af huerio efne er erkibyskupenn hever þenna harða siukdom fenget, þa ræðr hann erkibyskupenum þat þegar, at hann nære sek meðr þilikarre fæþu, sem hann hallde hæilso sinne, ok hans vane var at hafa. Hinn sæle Thomas gerer sva, lætr, sem hann var vanr, væl (oc) virkulega matbua, nærande sek sua með þilikarre fæðu, sem honum til heyrer, meðr sva agætu hófe, sem fyrr var sagt, at hann tok huerge mæira af fæþunne en natturolegh nauðsyn krafðe, ok er hann i stað alhæill.


XVI.


Thomas Becket tar avskjed med pave Aleksander høsten 1165. Miniatyr ca. 1220-1240. Sir Paul Getty collection. Commons.

Thomas erkibyskup er nu, sem sagt var, meðr gramunkum i Pontiss, ok hefer hann nu sua nockoru miket af ueralldarennar goðs, sem hann ma vera uiðr. Hans frændr ok fælagar ero aller landflæmter, her ok huar meðr okunnum monnum dræifðer, hann ok þæir fyri olmusumænn hafðer ok halldner. En Hæinrekr konungr af Englande sitr nu i sino uallde með micklum rikdóme. En af þi at allum goðum monnum fannz miket um þat grimþaruerk, er Hæinrekr konungr hafðe gort viðr vine oc frændr Thomas erkibyskups ok sialfan hann, huar sem þat for meðr monnum, þa sændaz hofðengiar mænn i millem ok orkaz hugar a, at þæir gæte nockot at gort sakar uirðingar ok vinskapar viðr hinn sæla Thomas ærkibyskup. Þæir rita ok til konungs i Englande af þessu sama efne, biðiande hann gæfa guðs manne frið oc naðer, meðr þæim sem honum til heyra[15]. Sva skrifar[16] ok Alexander pave til konungsens af Englande með sama hǽtte. Kæmr sua um siðer með goðra manna flutninge, at fundr er stefndr i Frannz. Er akueðenn dagr oc staðr, i huerium er konungr af Englande skal finna herra pavann. Þicker þat likaz vera til, at friðrenn formærez millim kirkiunnar oc konungdomsens, ef Hæinrekr konungr finnr herra pavann. En Hæinrekr konungr seger sek vilia finna herra pauann, ef Thomas erkibyskup er ecke a þæim funde, ella seger hann sek ecke eyrende eiga a pava fund, ok eige uill hann herra pauans andlit sea, nema Thomas erkibyskup se langt ifra.

Þessa uerðr Thomas erkibyskup varr, at Hæinrekr konungr vill engan fund hallda þann við herra pauann, er hann er viðr. Af þi skrifar hann ærkibyskupenn þegar til herra pauans, birtande honum i sinu bræfe, at honum er enga lund talande meðr konunge af Englande, nema hann se uiðr þæirra ræþu, seger fáám monnum hans skaplynde kunnare en ser, en kueðr þat eige allra vera at skilia hans uilia, huerso slætt eþa sætt er hann talar, eða huerso myrkt er hann kann mæla, þa er honum þat likar. Ok ef sa er eige nærre, sem hans veler kenner af myrkum hugum frammlæiddar marghattaðs hiarta, ok þær þyðe ok liosar gere, þa ma huerr maðr sem æinn, er eige kann hans skaplynde, af hans marghattaðum malum ok hans slægðum tælldr[17] verða: "Verðr konungenum ok kunneg, huat nauð er þer þolet[18] eða til huerra luta er þer fulla nauðsyn hafet, i þilikum vaða oc vanda sem þer standet, þa man hann þegar hallda mote yðr sino vallde."

Sem þetta bræf kemr til Alæxandr pava, virðaz honum þessor orð vera væl sogð, ok synez þætta vera væl sagt ok sonn ræða. Af þi likar herra pauanum at skrifa bræf til konungs af Englande, sem hann gerer, i huerio er hann seger sua, suarande þæim Hæinreks konungs orðum, er hann sagðe sek eige sia vilia Alexandr pava, ef Thomas erkibyskup være viðr: "Þat er huarke heyrt af verolldinne ne af Roma kirkio gort, seger Alexander til Hæinreks konungs, sakar þyckio nockors hofðingia, at hin romuerska kirkia hafe nockorum þæim af sinum naðum utkastað, er þuingan oc harðyndo hever þolt fyri guðs ast oc hans rettyndum. Ok allra sizt hefer hon þat gort við þa, er sva ero kunner oc sanner uorðner at dyrlegre dygð viðr hæilaga kirkio ok hennar klærka, sem hinn goðe maðr Thomas erkibyskup er vorðenn. Hæver ok sannr guð þat valld postolego sæte gæfet, ok þi þat skylldat, at þat skal ollum viðr hialpa, sem fyri þa skylld þola angr ok eymð, ok utlægðer taka a sek, at þæir fylgia guðs logum ok kirkiunnar rettyndum, iamnvæl mote konunganna raðum oc reiðe ok þæirra ranglatum raðgiofum, sem mote ollum oðrum, þæim er meðr grimð ganga upp a guðs rett, rænannde hans kirkior ok klærka þi[19] vallde, er þæir hallda af sialfum guðe, epter þi sem huerium er af kirkiunnar halfo skipat i sinne stett meðr þæim rett, sem sialfr guð ok hæilager varer fæðr hafa fyri oss skipat ok sætt. Sem sendemænn Hæinreks konungs, er þænna tima vóru a paua garðe, verþa þæss varer, vænda þæir þegar hæim a vægh rygger ok stygger, bærande honum Hæinreke konunge þessor herra pavans bræf[20]. Enn er hann hefer þau yfer leset, uerðr hann sua reiðr ok oðr, sem reynez ok siðarr segez.

Sem Hæinrekr konungr uill meðr engu mote sækia fund Alexandrs paua, uerþa þæirra orð enskiss uirð, sem her hofðu gott til lagt. En uirðulegr herra Alexandr paue færr epter þetta or Frannz ok snyr til Róms. Thomas erkibyskup fylger honum framm til Bituricensem borgar, þar tekr hann gott orlof af Alexandro pava með blæzan, en siðan snyr hann aptr til Pontiniakum. Fra þessum tima siaz þæir Alexandr pave alldre siðan i þesso life.

Thomas erkibyskup sem hann kæmr aptr i sitt klaustr, snyz hann fra hæimenum meðr ollu, liver storum heilaglega miok einslega, fra skilðr verolldenne ok hennar uirðeng fullkomlega, varðvæiter sek með litilæti heilagra naða leynilega, aullum sinum hugh ok hiarta andlegum lutum a litande, guðlegan uilia um allt framm uirðande. Sva mickla elsko hæfer hinn sæle Thomas erkibyskup nu a hæilagum ritningum, at nalega uar su enge stund millem reglulegra tiða, at hann stúdere eige i guðlegum ritningum, sem rauner berr a, þi at hann leyser opt bætr sterkar ritningar oc myrkar spurningar meðr sannleik skyrrar skilningar, en þæir er hann heyrer.


XVII.


Sem hinn sæle Thomas erkibyskup stigr upp i sua halæita kraptanna hæð, sem nu uar sagt, auundar sa hinn ille ande ok hinn forne fiande allz mannkyns hans sua hæilagt lif, sa er illgræse kastar i guðs akr, kuf(æ)ikiande sua storm ok sturlan i kristne guðs. Þat angrar diofulenn nu ok einkannlega, at hann fær hueruitna heruilekt aptrkast i ollu þi, sem hann girnez mest. Engan framgang ne vinneng sér hann sek ok fa af skiptum þæirra Thomas erkibyskups. Af þi bæiskazt hann nu enn meðr nyio ok meðr bolvaðu avvndarennar galle mote Thomase erkibyskupe, kloksamlegt kapp a þat leggiande, at hann kome Thomase ærkibyskupe sem fyrst or þæim agæta lifnaðe, er hann væsell uerðr nu fyri luta. Af þi þoler hann nu eige, at hinn sæle Thomas se lengr i Pontis. Fyri þessa skylld hefer hann sek til hiarta Hæinreks konungs af Englande, honum mikilega aæggiande, at hann late Thomas erkibyskup eige længr meðr sua hæilagum naðum lifa i Pontis. Nu af hans aæggian, sem æige er utrulegt, sender Hæinrekr konungr af Englande abotanum af Pontis ok hans bræðrum sitt bræf, meðr horðum orðum ognande þæim mikilega hæfndum ok harðyndum, ef þæir hallda hans ovin ok motstoðumann Thomas erkibyskup lengr meðr ser, til þess at hann striðe or þæirra klaustre sem or[21] uruggum stað mote honum, unáðande sua allt hans rike.

Sem hinn sæle Thomas erkibyskup verðr þessa varr, kallar hann sina kompana a tal, sægiande þæim, huersu horðum orþum er Heinrekr konung(r) hefer teket abotann ok alla hans bræðr, fyri þa sok er hann er þar: "Ok ef þæir hallda mik lengr meðr ser, seger konungrenn þa skalo fa fyre þat fullan ufagnat. En ek uil æige, at þæim læiðe þat með nockoru mote af mer, er þæim skaðe miket ne litet, þi at þæir ero þess allz kostar ouerþuger sakar þess mickla manndoms, er þæir hafa oss i þilikum nauðum ok varum nauðsynium mænnelega synt. Af þi skal ek sem skiotaz uttan alla[22] duol fra þæim fara, huert sem ek fer, eþa huar sem ek gæt þann stað fundet, er ek mege hallda mino hofðe, varum drotne af sinne miskunu mer ok minum utlagum fyriseande, þæim er himensens fugla fæðer, en iarðrikissens lilior pryðer ok klæðer."

Nu sem hinn sæle Thomas erkibyskup fær þessarra naða eige længr noteð, sem pauenn hefer honum i skipat, vttan munkarnær fae af Hæinreke konunge skammer eþa skaða, þa sender hann þegar i stað mænn til Franka konungs, þa er honum gere kunnekt, huat sok til þess er, at hann fær eige lengr ueret i Pontis. En er Loðuiss konungr heyrer, huar nu er komet, undraz hann storlega miok, segiande ollum þæim er uið oro, meðr hvæim hǽtte er Hæinrekr konungr hefer nu enn framm faret mote Thomase erkibyskupe. Sua seger hann ok, huerium harðyndum er hann hefer ognat munkunum ef þæir hallda erkibyskupenn þar lengr. En siþan mæler hann sua til munkanna optlega hit sama segiande: "Heyret nu, seger hann, hiner hæilagu, huar komo nu yðr hin guðlego hæit ok hinn reglulege hæilagleikr, huar kemr hann nu? Se, seger hann, at þæir ottaz ognær iarðrikiss manna, er ver truðum her til verolldenne (dauða) vera, ok snuaz nu aptr af þi guðlega gæzkuuerke, er þæir mannlega upp hofu, rekande nu fra ser utlægann firi guðlega sok ok sannynde sakar stun(d)legra luta, þæirra er þæir segia sek hafa lateð ok meðr ollu hafnað fyre guðs saker." Sem hann hefer sua sagt, mæler hann sua til þess er sendr var af erkibyskupsens hænde: "Hæilsa, seger hann, vin minn ok herra þinn Thomas erkibyskup, ok seg honum sva min orð, at ek skal þo æige fyrilita hann, at hæimrenn hafne honum, ok þæir eige siðr, er hæiminum synaz dauðer ok honum kallaz hafnat hafa. Sua skal ek ok meðr honum hallda mote minum manne Hæinreke konunge, huat harþyndum er hann færer at honum, þæim skal ek ok uiðr hialpa, er fyre guðs saker ok sannz rettlétiss þoler ofrið. Gere sa goðe maðr af þi varo vallde kunnekt, huern stað er hann kyss ser til ivero i uaro vallde, ok skal hann þann buenn fyre finna."

Sem erkibyskupsens maðr heyrer konungsens orð, þackar hann houum mikilega sinn herradom ok tekr sua orlof, at hann verðr þegar a færð, segiande Thomase erkibyskupe konungsens orð, er hann finnr hann, ok alla konungsens ræþu greiner hann fyri honum giorsamlega, birtande honum, at hans valld er epter vilia, at vælia ser þann stað at vera i, i hans rike, sem honum likar. Thomas erkibyskup þackar guðe ok þæim goða konunge, er honum tér sua mikenn herradóm, en kyss at vera i Senoniss, þar sem Alexandr pave sat vm stund, sakar mikels nogleika goðra þarfynda, menn siðsamer oc hæuersker einkannlega við utlenzka mænn, sæter i samræðu ok fogrum felagskap. Hinn signaðe Thomas erkibyskup er nu buenn til Senonem borgar, sem hann hafðe veret tuau ár i Pontis.


XVIII.


Thomas erkibyskup sem hann riðr i brott af Pontis, stefner hann til Sainz. Mart manna fylger honum ut af klaustreno ok a uegenn. En er þeir snua aptr meðr hans goðu orlofe, kæmz hann viðr ok klæckr. Abotenn af klaustreno, er honum fylgðe, sem hann ser erkibyskup fælla tár, fyresmár hann erkibyskupenn i sino hiarta, til hans sua talande: "Huat gere þer? Vndra ek, at sua stoðugr maðr ok sterkr, sem þer eroð, skaluð nu uera fallner i kuenslegan væikleika. Eþa huat nu þa, þickez þer þurfa penninga? Eða fliota yðr fyri þa skylld tar ut af augunum, at fære fylgia yðr en þér uilldet, ok minne þionosta væitez yðr en vant var, þa er þer satuð i yðarre sæmð með nogre sælu. Nu latet i lios ok seget, huat þer vilet, eða huers þer viðr þurfet, er varr litillæike skal þat giarna gera, epter þi sem hann vinnz til, sem yðr þicker væl vera ok yðr til heyrer." Thomas erkibyskup suarar: "Ecke er þessarra, sem þer hafet upp kastað, auðruvis væit viðr, en þer hygget, herra. Miner lifdagar manu skiott liða. Skamt man at biða, at þæir luter manu fa enda, sem sialfum mer til heyra. Minn drottenn virðez at birta mer sinum þræle ok fyre segia i suefne, i nott er var, huilikum dauða er ek man deyia, ok mæðr huilikum hǽtte er þat man verþa. Af þi kann ek þer þat meðr sonnu segia, at manndrapara suerð manu mer at bana uerþa." "Nu þa, seger hann abotenn, mantu pinslarvattr verþa? I huerio likiaz þæir, eþa huat kemr þæim asamt viðr guðs pinslarvatt, er hann ætr sætt oc dræckr dyrt? Ecke koma þæir ser væl saman, ok eige sitia þæir meðr samþykt eitt sæti valenn vindryckr epter vilia ok dyrlegr dauðans pinslardryckr fyre guðs sakar druckenn." Hinn sæle Thomas erkibyskup suarar honum abotanum sua: "Viðr gengr ek þi, at mer lika sva lystileger luter, ok at ek em giarn upp a slika lute. Af þi ma þat vera, at ek fa eige hæft hof i slikum lutum, meðr þi at miatt er mundangshof. En allt at einu at ek se synðugr, þa er guð þo goðr, sa er meðr sinne miskunn visar ranglatum a rættan vægh, ok mer ouerþugum virðez at birta sina leynda lute."

Af þilikum orðum hins sæla Thomas erkibyskups væx honum abotanum ofsa mikel forvitne a, hueim hǽtte er þetta man verþa eþa viðr vita. Af þi læitar hann fast epter ok biðr mikilega, at erkibyskupenn gere honum grein a, hvæim hǽtte er þetta man verþa. Nu sem hann sæker þetta fast, suarar honum hinn sæle Thomas sua: "Herra abote, seger hann, ok þo at þu ser mer hæimollegr, þa man ek þer af þessarre syn ecke segia fyrre, en þu hæitr mer þi, at þu later þetta sama leynt vera, sua lenge sem ek life.“ Abotenn hæitr þegar. Hinn sæle Thomas mæler: "Sua syndez mer i suefne, herra abote, a þessarre natt, sem ek væra i kirkio nockore, en eige vissa ek i huerre. Þar þotte mer ok vera Alæxandr pave meðr kardinalum. Hæinrekr konungr af Englande var ok þar. Mer þotte sem við Hæinrekr konungr geingimz fast a ok þrættem meðr micklu[23] kappe, pauanum ok hans kardinalum við verandum ok a heyrandum ockra dæilu. Ek þottumz slikt framme standa, sem ek gat, fyri kirkiunnar sok mote konungenum. Herra pavenn fylgðe mer ok fulltingðe[24] kirkiunnar sok ok mino male, en kardinales fylgðo konungenum, huat er þæir mattu mest. I þi sem mer þotte ockur konungsens deila akovvzt vera, liopu framm fiorer riddarar vavæiflega, miok akaflega gripande mek þegar þaðan i brott af þæirra asynd. En er þæir (varo) þar komner i þæirre somu kirkio, sem þæim likaðe, þa þottu mer þæir hogga sva miket ok vitt ofan af mino hofðe, sem rakaðvar, ok meðr ollu þottu mer þæir minn haus af mer sla. Sua miok þotte mer þa alla væga at mer þreyngia, at ek þottumz mitt lif þar sua lata. Nu væner mek ok true ek sannlega fyre þessa guðlega vitran, nema ek fallerumz, at minn dauðe man sua harðr verþa, sem ek væne at hann verþe oc dyrlegr fyri drottne. En þat vil ek at þu viter, at ek ryggiumz eige af þessarre vitran, fyri hueria er ek gere hælldr hinum hæsta guði sua halæitar ok micklar þacker, sem ek vinnumz til, nema hælldr harma ek ok syrge ek sarlega sakar þæirra, er mer fylgia, er sua marga lute hafa fyre mina skylld þolt, þi at ek væit utan ef, at mer afslægnum ok dræpnum dræifaz þæir ok manu þa fara miok villeraða, sem þæir sauðer er ser hafa engan hirþingia."

Þessa samu syn seger hann ok abotanum af Valle Lucenti sinum vin oc goðum fælaga, þiliko skilorðe a sætto sem viðr hinn annan, at hann hæitr honum þi aðr, at hann skal engum manne segia, þar til sem vitranen birtez berlega. En af þi sagðe hinn hæilage Thomas erkibyskup abotunum þessa syn, at hann villde, at þæir hællde hænne i sinu minne, þar til sem sua birtiz, sem hon fyre boðaðe, at þæir mætte þa segia sannynde af þessarre syn, huersu hann sialfr hafðe þæim fyri sagt, aðr en framm kom, at hans liflat uerðr alla læið meðr þæim hǽtte, sem vitranen til visaðe ok sialfr hann fyri sagðe, at uerða mynde. Abotar þæsser giora sem þæir hiæto, þægia ifer þessarre vitran, þar til sem erkibyskupsens dauðadagr birter hann opinberlega meðr þilikum dauða, sem guð gaf honum at þola fyri sino blæzaða nafne.


XIX.


Thomas erkibyskup riðr nu, sem ver sogðum, til Senonensem borgar. Enn er hann kemr i borgena, gengr Huge erkibyskup meðr lærðum (monnum) ok læikfolke miok glaðlega mote honum. Hann finnr þar sua fyre buet, sem Loðuis konungr hafðe honum fyre hæitið. Þi at konungrenn hafðe þar aðr sua rað fyre gort, at hann skyllde þar enskis þess hafa skort, er hann[25] ok hans menn þarf at hafa. Sua gængr þat ok allt fram bæðe væl ok noglega. En huert sinne sem Loðviss konungr kæmr til borgarennar..........


Her mangler 2 Blade i Codex.


..........oc tva erkidiakna, Galfrið Ridel af Kantarabyrge ok erkidiakn Rikarð af Peituborgh meðr ollum hofðingium i Englande, til þess at þæir late þessar skipaner sua halldaz oc varðvæitaz, sem hann byðr, oc þæir vita at hann vill. En þesser mænn flytia þessar skipaner vm England, Vinier prouicecomes ok Galter af Grimsbæ vicecomes.

En þessor er Heinreks konungs hin fyrsta skipan, er hann sætte mote Alexandro pava oc Thomase erkibyskupe, at huerr sa er hann uerðr at þi kunnr ok sannr, at hann berr þau bræf Alexandri pava ella Thomas erkibyskups til Englandz, sem nackorskonar banne eþa forboðe kaste a landet, se hann þegar tekenn ok af ollum riaðr oc rekenn, ok hafe slika refsing uttan duol, sem sa a at hava, er hann suikr allt riket undan konungenum, en sǽlr sialfan hann við verþe.

Þessor er onnur, at engenn klærker ne nockorr klaustramaðr fare ut af Englande ne til Englandz, uttan hann hafe valldzmanna bref af Englande meðr, ef hann ferr suðr um sio, en konungsens, ef hann færr sunnan aptr. Verðr nockorr at oðru kunnr ok sannr, se hann þegar tekenn oc i myrkuastofu rekenn.

Þessor er hin þriðia, at engenn skal huarke til pavans ne Thomas erkibyskups appellera.

Þessor er hin fiorða, at enge maðr i ollu Englande hallde þat þing, sem pavans bræf bioða eþa Thomas erkibyskups, þi at engenn skal þæirra bræf heyra ne þæirra boðskap hallda. Verðr nockorr at oðru kunnr oc sannr, se hann þegar tekenn ok i myrkua(stofu) rekenn.

Þessor er hin fimta, er konungrenn fyribyðr huerium manne i allu Englande at bera nockorskonar bræf pavanum eþa Thomase erkibyskupe, eþa nockorn boðskap brottor Englande, huart[26] sem lærðr eþa leikmaðr sender.

Þessor er hin sætta, at huerr sa er þat bann eþa forboð hælldr, sem Alexandr pave leggr a landet eþa Thomas erkibyskup, huart sem hann er helldr lǽrðr eþa leikmaðr, se þegar uttan alla duol af rekner rikeno meðr ollum sinum frændum ok felagum snauðer i anauð, en fe þæirra falle allt i konungs garð.

Þessor er hin siaunda, at iarðer þæirra manna allra falla i konungsgarð, sem Alexandro pava ella Thomase erkibyskupe fylgia i nockoru éþa styrkia þæirra valld oc vilia, oc allra þæirra sem þæim til heyra, meðr huerium vegh, vigslu eþa vallde, karlmaðr eþa kona, eþa huerrar slektar sem hann er.

Þessor er hin attanda, at aller þæir klærkar, sem vttan landz ero ok eigner eþa ingiolld eiga i Englande, se aminter af ollum valldzmonnum um allt landet, at þæir kome sua til Englandz, aðr en þrir manaðer ero fra lysengenne liðner, sem þæir vilia sinn visaeyre hafa eða nockorn tima til Englandz koma. En ef þæir koma eige innan þria manaðe, falle oll þæirra ingiolld i konungs garð.

Þessor er hin niunda, at konungrenn bannar huerium manne at giallda Rumaskatt pavanum, helldr lǽtr hann sina mænn hæimta ok saman taka ok i sinar fehirðzlur leggia, þi at hann vill þat af honum gera, sem honum likar.

En af þi at byskup af Lundunum oc byskup af Norvik forboðaðu land Huga iarls, sem pavænn bauð þæim, lysande þi banne um sina byskupdoma, sem herra pavenn sialfr hafðe a hann kastað, þo at þat være mote þæim vanum ok sætninglium, sem Heinrekr konungr skipaðe viðr Klarendun, þa skalu þæir vera a konungsens miskunn, oc se þo aðr aminter af veralldlegum valldzmonnum, at þæir gange eige sva fast mote konungs vanum oc hans vilia, at hann eþa hans iustisar nae eige þar fyri sinum rettyndum.


XXI.


Sem æige liðr langt heðan fra þi er þessar skipaner fiytiaz um England, kallar Heinrekr konungr saman nockora byskupa ok abota i Lundunum meðr þæim, þi at hann vill eiga tal viðr þa oc heyra þæirra rááð ok ræður, huat er likazt er framm at fara mote Thomase erkibyskupe. En þæir gefa honum þat rááð, er sialfer þæir taka, at appelléra enn af nyio mote Thomase erkibyskupe, þi at þæim er a þi mikill ræzlu uggr ok ótte, at hann kaste skiott liarðre hirting yfer konungenn ok alla þa fyre þau hin guðrækilego tiltæke, er hann gerer upp a kirkiuna ok herrapavann, ok byskuparner styrkia meðr honum bæðe meðr orðum oc illgerðum. Vita byskuparner, þo at þæir fylge konungenum, at konungrenn hefer sua hart ok haðulegt heruirke gort, en þæir samþykt, upp a kirkiuna i Englande i hermð viðr Alexandr pava oc Thomas erkibyskup, at sua guðrækileg grimð var i þi lande alldre fyrre heyrð. Nu af þi at þæir hava her af sára samvizko, þa fellr a alla þa ræðilegr ótte meðr horðum hugsótturn, ok gǽta nv uarla skilt, meðr huerium hǽtte er þæir mega lifa ser viðr verþugre hegning, er þæim þicker sialfum visa vón saker sinna vandra verka, at þæim[27] kome skiott at hondum.

Fyrster af byskupunum [appellera byskup Londoniensis ok byskup Saresberiensis[28], þæir er alla gotu hafa þat til lagt millem konungsens ok Thomas erkibyskups, er illt var oc uþarft, oc um þat daglega liggia, at herða konungsens hiarta mote Thomase erkibyskupe, æsande hann fram meðr þi boluaða sundrlyndiss saðe, er þæir sa iamnlega millem hans oc Thomas erkibyskups. Byskup Exoniensis vill meðr engo mote appellera, oc eige gæta þæir honum með nockoru mote til komet. En byskup Rofensis gerer ser skropasott, oc leggz hann siukr, kuetz eige mega fyri þa sok koma til konungsens. Byskupenn af Vincestr sender sitt bræf til þessa fundar, i huerio er hann afsakar sek sua: "Af þi, seger hann, at ek em af hinum hǽsta byskupe kallaðr, þa gere ek enga appelleran." Nu af þi at hann kuezt af hinum hǽsta byskupe kallaðr vera, þa hyggia þæir aller, at herra pavenn, er héstr er allra byskupa a iarðrike, hefðe hann a sinn fund kallat. En siallr hann setr ser i hug hinn dyrasta domara Jesum Kristum hinn hǽsta byskup, fyri huers domstol er hann væit sek skiott (koma) manu ok sin verk ok vilia þar til profs[29] bera, gerande guðe grein af allum þæim, þi at hans lifdagum liðr fast.

Thomas erkibyskup, sem hann spyrr i Frannz, huat harðyndum er heilug kirkia þoler af Heinreke konunge i Englande, harmar hann ok syrger, at konungrenn fell i þilika folsku, gerande sua uheyrelega glæpsko upp a guðs kristne oc herra pavann, at bæðe er ryggilekt at ræþa ok ræðelegt at heyra. En þo at hugr hins sæla Thomas erkibyskups hitne mote Hæinreke konunge af þi hæilaga vandlǽte, er hann hefer meðr sannre guðs elsko fyri kirkiunnar loglegum rettyindum, þa uill hann þo fyrre rita til hans meðr bliðum orðum en kasta a hann nockorskonar harðyndum. Sem hann gerer, þi at bæðe skrifar hann til konungsens hin bliðazsto bræf meðr foðurlegum andlegum aminnengum, sva sender hann oc til hans vitra menn ok goðgiarna, biðr hann gefa heilagre kirkio frið i Englande, en vanuirða hana eige lengr meðr sua fáheyrðum framferðum, sem hann syrger nu sarlega af, seger hann. Sva skrifar oc Alexandr pave bræf til Heinreks konungs, i huerio er hann byðr honum at læggia niðr illzko, en taka i staðenn gæzko með guðlegre vitzko oc elska þann, sem hann hever gort slikan mann, at hann ma af veralldlegre virðeng ok vallde, huat er hann til lyster, en seger, at þat er eige allt lofat at gera, er til lyster framm at fara, ognar honum guðlegum hemndum, ef hann letter æige af sinum rangyndum[30] mote guðe, striðande upp a kirkiunnar virðing meðr margfalldre suiuirðeng. Alexandr pave skrifar ok til Rothomagensem erkibyskups ok konungsens moður, er forðum var keisarinna[31]. Hann skrifar ok til tueggia byskupa i Englande Herefordensem oc Londoniensem, oc byðr þæim at bera þessor bræf framm fyri konungenn oc flytia, huat er þæir gæta, biðiande konungenn, at hann gere hæilagre kirkio naðer, en late Thomas erkibyskup i friðe fara heim til stols sins at styraþi folke, sem hann er ifer skipaðr. Þesser gera sva, finna konungenn, flytia fyri honum, sem pavenn bauð, en fa ecke at gort. Byskup Herefordensis oc byskup Londoniensis fylgia konungenum vt i Valleam, sem hann færr þanneg til striðs, berande pavans bræf meðr sér, oc sysla allz ecke, nema fa hin samu suor af konungenum, er þæir biðia hann taka Thomas erkibyskup aptr i landet. Konungrenn biðr hann sva frialsan heim fara, sem hann for sialfraðe brott. Byskup Gillibert Londoniensis hafðe skrifat herra pavanum aðr af sinum flutninge oc konungsens andsuare, stoð þar sua i, at hann afeggiaðe pavann at kasta nockorre harðynda hirting a Heinrek konung eða land hans. Af þi þicker monnum þat likt vera, at hann flyte þenna boðskap meðr litille alvoru viðr konungenn, einkanlega þo þat meðr minnzto mote til goðs, sem Thomase erkibyskupe til heyrer, þi at hann hirðer oflitið vm at Kantuariensis kirkia syrge fravero sins hofðingia, oc eige liggr honum miok a hiarta, huat vanrétte eþa rangyndum er oll heilog kirkia þoler nu i Englande.

En hinn virðulege herra Alexandr pave kristninnar sterkr stolpe rærðez huerge fyri þat, sem (byskupenn) ritað hafðe, ok æige vikr hann sinum hugh ne hiarta epter sva rongum ræþum, þi at hann kænner þann fullgiorla, er þat briost berr, er þilikt raðleysi v́t gaf. Helldr vill herra pavenn væl fyri sea Cantuariensis kirkio vegsemð oc hennar vallde. Þat vill hann oc allt hallda, er hann hiæt hinum sǽla Thomase erkibyskupe, honum til virðingar, epter þi sem hann skrifaðe til hans, aðr en hann fære i útlegðena, en þat er sva: "Ver vilium, broðer, sagðe Alexandr pave til Thomas erkibyskups, at þu viter oc truer þi vttan ef, oc hallder þat sua fullkomlega meðr váro vallde, at þu ser engum manne skylldugr at lúta ne lyðne veita vttan Romaborgar byskupe einurn." A þeima tima er Alexandro pava þat kunnegt gort, at Rogeirr Eboracensis erkibyskup hefer latet bera kross fyri ser, sem hann hever farit um syslu Kantuariensis erkibyskups, mote allum vana Kantuariensis kirkio ok hennar formanne til vanvirðu, dragande sva vnder sek meðr drambe vegh oc virðing Thomas erkibyskups. Þar af skrifar herra pavenu til erkibyskupsens af Jork fyribioðande honum, at hann dirfez at draga þat under sitt valld, er Thomase erkibyskupe til heyrer, en engum aðrum. Nu sem erkibyskupenum af Jork koma þessor bræf fra herra Alexandro pava meðr harðum hirtingarorðum, er hann skil sek vera niðr sættan af sino ofstære ok fyre þann sialfs sins kross sua kualðan, sem hann bar þar aðrum til smaanar, er hann var ecke til valðr, þa stefner hann til sin Gillibert Lunduna byskupe ok byskupenum af Sarisber meðr aðrum byskupum, ok gerer sina appelleran mote Thomase erkibyskupe ok sender honum skrifaða meðr þæim dagh, sem hann anefner.

Sem byskupanna bræf koma til Thomas erkibyskups, skrifar hann onnur mote, suarande þæim meðr allre[32] þolinmæþe oc hugar hogvære, hirtande þa meðr sinum hialpsamlegum aminnengum fyri á þa úro, er þæir reisto millem kirkiunnar ok konungsens, "hueria er þer suiuirðet sialfer meðr horðum frammferðum, þar sem þer ættið, segir hann, at styðia hana ok styrkia ok hænne alla vega epter yðro vite meðr goðvilia viðr hialpa." Mikilega aminner hann þa, at þæir elske frið oc farsælld heilagrar kirkio, legge sek alla þar til, at hennar uppreist verþe sem fyrst meðr þæim rette, er sialfr Kristr hever henne sett oc goðer guðs viner hava íyre oss varðvæitt, huerium sem þat er mote eþa huerium sem þat er meðr. En allt at einu at hann aægge þæim af sinum goðuilia væl at gera, þa uerpr hann þo sinum orðum i vind viðr þa, ok meðr ollu ecke vilia þæir hans heilræðe þeckiaz, þi at þæim lyster at mæþa hann meðr sinum motgange, en honum byriar at þola rangynde af þæim.


XXII.


Thomas Becket I disputt med kong Henrik II. Fra Peter of Langtofts «Chronicle of England», som trolig ble nedtegnet under Edvard II´s regjeringstid i årene 1307-1327. Commons.

Heinrekr konungr sem hann hugleiðer, ser hann, at æige lyðer at sva fare lenge framm. Af þi sender hann þisa nest bræf til herra Alexandrum pava, i huerium er hann biðr herra pauann hælldr dramblatlega meðr storum oc sterkum orðum senda nockora þa af sialfs sins curia, er yfer siae þann mickla vanda, er þæim er komenn til handa. Sem þæssor bræf koma til herra pavans, vill hann nu giarna huat gott til leggia, er hann framast gætr. Af þi sender hann til Englandz tva legata af sialfs sins curia, sem konungrenn bæiðezt, Vilhialm prest kardinala, Heinreks konungs hinn mesta vin, sa er helldr vill, sem sialfr Thomas erkibyskup seger af honum, minka klerkanna rett en auka, hueruitna hofþingiunum fylgiande, þæirra rááð oc rike hueruitna meðr sinne þionastu aukande, helldr en hann vile under konunganna stygð afla ser guðs miskunn með dygð. Annarr kardinalenn, diakn at uigslu, hæiter Otho, sa maðr er meirr þionar rangre agirnd en rettre astundan. Ok ef þesser være æige af sialfum Alæxandro pava sender, þa være þæir æige verþer at vera þilikum væg ok vallde sæmðer, helldr skylldo þæir vǽra riaðer oc rekner af allum. Þesser hava nu þo fullkomet valld af herra pauanum til þess at sæmia sætt millem Hæinreks konungs oc Thomas erkibyskups, allre appelléran fraskilðre. En af þi at Thomas erkibyskup væit hann Vilhialm vera hinn mesta vin Hæinreks konungs af Englande, ok at hann færr þessa ferð mest af þi, at konungrenn hafðe gort honum orð oc bæþit hann fara, þa hever hann grun a hans gerðum, en annan þæirra hever hann fyrir aðra skylld grunsaman. Oc af þi vill hann under huarskiss vallde vera, en þo seger hann sek helldr enn siðr vilia Vilhialms yferboð hava, fyri þa sok at hann hafðe ser i þetta valld af sialfs vppkaste komet, ok þessa ferð mæirr epter sialfs sins fyst faret ok konungsens atkalle, en hann være af nockorum oðrurn til þessa skylldaðr, kuezt hans dome þi diarflegarr mega næita, "at hann vil mek vanuirða, seger hann, en gera ser fræmð oc sæmð af minne minkan, oc selia mitt bloð við verþe, en vænda verþinu ser til tignarnafns ok hegodyrðar." Hælldr vill Thomas erkibyskup nu þola, huat illt er þesser gera, en standa a hans legatans dome, þi at hann vill sitt mal i engum stað dæmaz lata nema i Romá curia, ok þi seger hann sva, at hann er þess varr vorðenn, at hann[33] legatenn hefer lenge meðr marghattaðu vite vm þat vǽllt, at fa valld ifer honum. Nu sem lagatarner fara af pauans curia meðr þiliko vallde, oc þæir sækia norðr um fiall, þa ihugar Alexander pave um þæirra ferð oc ærende, ok þat mickla hatr ok þann harða tima, er nu er i kristne guðs. Ok af þi at hann væit of fa vera kirkiunnar fulltrua, þa kemr honum i hugh, at þat man vera varlegare at væita þæim þetta valld með akueðnum tima, þi at hann uill þæirra frammleype stoðua, er kirkiuna vilia sturla.

Sem legatarner koma i Frannz, rósar Vilhialmr þi, at hann hever valld yfer Thomase erkibyskupe, sem hann uill. Seger hann sek ok þessa ferð mest fyri þa skylld faret hava, at hann vill hepta forz oc framferðer Thomas erkibyskups, ok minka hans valld en fylgia Hæinreke konunge, ok sua gera, sem honum þicker væl vera. Nv sem legatarner koma i Frannz ok finna Franka konung, ok er hann heyrer þæirra ræþur meðr þilikarre rosan, þa ryggez hann udæmilega ok miok styggez meðr allre hæilagre Franka kirkiu, ok kunna þæir þi storum illa, at Thomas erkibyskup skal i þilikra vallde vera, þar sem þæir leyna þi litt, at þæir vilia honum i ollum lutum niðra ok hans vallde ok virðing fyrikoma. Af þi þicker Franka konunge oc auðrum goðgeornum monnum þessorr utvegr, sem nu er af pauanum giorr, likare til unaða en friðar eþa nockorra naða. En sua bar til, sem hinn bazte villde, at sa tynde skiott sinne sæmð faande enga framkuemð, er sek villde til þess hava at gera aðrum skammer ok skaða, þi at hann Vilhialmr vælltr fyrre or valldeno, en sialfan hann varer, ok baðer þæir. En þat vælldr þi, at konungr af Frannz skrifar þegar herra pavanum, er honum verðr kunnegt, meðr huiliko ofbellde er þesser fara, birtande honum meðr sinum bræfum, at hæilog kirkia i Frannz angraz oc ryggez storlega miok af þi, ef sva sterkr stolpe, sem Thomas erkibyskup er kirkiunne, skal sinu vallde ok virðing aftignaz eþa nockoru vanvirðaz, eþa hans mal af þilikum vanvirðaz eþa fyri borð beraz, seger þaðan koma þa uheyrlegan kirkiunnar skaþa, huaþan er friðr ok fagnaðr væntez at koma mynde.

Af þilikum Franka konungs orðum falla legatarner fyrre or valldeno, en þæim verþe þessor mal kunneg. Þi er eige ulikt i þessum malum, sem Alexandr pave se sua sættr millem konungs af Frannz ok þæirra, er honum fylgia, ok konungs af Englande ok þæirra, er honum samþyckia, sem sa er hann er komenn i mikinn váða oc vanda millem skers ok báro. Þi at Hæinrekr konungr ok þæir, er honum fylgia, gera bæþe sina sendiboða til pavans meðr morgum presentum miok agætum ok fogrum fyriheitum, sem meðr horðum ognarorðum, i hverium er Alexandr pave ok þæir, er meðr honum varo, geta þæirra grimleik skilðan, ok at mikill vaðe meðr marghattaðum vanda man morgum koma skiott til handa, ef Heinrekr konungr oc þæir, er honum fylgia, hafa æige þann orskurð mala þæirra Thomas erkibyskups, sem þæim likar. En i aðrum stað flytr Loðuiss konungr af Frannz ok hans byskupar meðr Thomase erkibyskupe, skrifa herra pavanum optlega bræf, einkannlega skrifar konungr af Frannz meðr bliðlegum bænarorðum oc marghattaðum milldlegum aminnengarorþum til herra pavans, biðr hann a lita þessa goða mannz Thomas erkibyskups nauð ok þa nauðsyn, sem hæilog Englandz kirkia hefer, ok gerer honum her meðr kunnect, vnder huilikum storme ok sturlan er Thomas erkibyskup ok kirkian i Englande stendr nu.

Alexandr pave huglæiðer nu meðr ser i huarntueggia stað, ok sem hann skil hit sanna, ugger hann, at heilog kirkia fae skiott enn meira ufrið, ef yfergirnd Heinreks konungs ok hans manna er sua harðlega hirt, sem til er gort. Sua skil hann ok i annan stað þat vera ser ok heilagre Roma kirkio full ufrægð, ef mal Thomas erkibyskups ok hans manna meinleyse bers af kirkiunnar ovinum fyri borð. Af þi kallar herra pavenn sin bræf ok boðskap aptr, skrifande legatunum annor bræf, i huerium er hann birter þæim, huilika frammfærð er hann uill, at þæir have nu i þæima malum, ok seger sva: "Þat sama valld er ver fængum yðr fyrr, kallum ver nu aptr under oss, þi at ver vilium nu, at þit fræistit at koma Heinreke konunge ok Thomase erkibyskupe meðr bliðskap saman, semiande þæirra sett meðr fullum vinskap, meðr þæim hǽtte at Thomas erkibyskup ok hans kirkia hafe sinn fornan rett allan uspellaðan, en engo domsorðe vilium ver at þer kasteð a þesse mal. Ecke vilium (ver) ok, at þer fræmet yðart valld ne nockot þat framme hafet, er mikils hattar er i Englandz konungs rike, fyrre en þæir ero aðr fullkomlega satter." Ok væl ok vitrlega gerer herra pavenn þetta, þi at hæilog kirkia mynde hinne fyrre frammferð[34] storlega illa kunna, oc myndo aller goþer kirkiunnar syner veita sinum fæðr ok herra Alæxandro pava odæmilegt amæle, ef þæir skyllde dæma Thomas erkibyskup, er sialfer rosaðu þi opinberlega, at þæir skyllde vpp a hans skaþa vera, huat er þæir mætte framarst at gera.

Nu sem þessor herra pavans bræf koma legatunum, er þæim gerer skilia, at þæir mega nu ecke fram fara i þessum malum epter konungsens vilia ok sinum, þa skunda þæir þegar a Heinreks konungs fund, birtande honum pavans bræf ok þenna boðskap, en hann verðr af þi uglaðr, er þæirra valld er sva miok minkat. Spurt hafðe konungrenn aðr um ferðer þæirra, ok huerso þæirra vallde var af pavanum aptr halldet, ok gaz honum geyse illa. En allt at æinu at þæir mege eige epter vilia oc vallde i þessum malum sua fram fara, sem þa til lyste, þa vilia þæir þo þessor mal meðr nackoru mote ræra ok akæra. Af þi stefna þæir Thomase erkibyskupe til tals viðr sek at akueðnum dege ok stað. At akueðnum tima koma þæir i æinn stað Thomas erkibyskup meðr sinum utlagum ok legatarner annan vægli meðr nockorum erkibyskupum, lioðbyskupum ok abotum, er þæir hofðu til þessa fundar kallat meðr ser.

Nesto natt fyrir þenna fund dreymer Thomas erkibyskup draum, er hann seger sinum monnum sialfr epter um morgenenn: "Mer þotte sua, seger hann, sem nockorr maðr skænkte mer eitr i gullego kære." Ok þilikt barsk at þenna sama dagh, þi at hann kardinalenn Vilhialmr, er glæsilegr er i orþum, hefer lin orð ok lockaðarsamleg i munne miok aheyrelegh, skænkiande erkibyskupenum bliðar friðarens ræþur, æ heyraz hans orð alla leið liklega fara, ok synaz sannlegh ok miok friðsamlegh með skiotu alite. En sem þau ero smasmuglega greind, finnaz þau þi, falsamlegre ok meirr mote kirkiunnar frælse, sem þau varo af kirkiunnar vinum vitrlegarr aliten. Af þi finnz Thomase erkibyskupe þi færa um kardinalanna flutneng, sem þæir mæla flæira oc gera glæsilegra. Þi at hann ok hans mænn ottaz at verþa vellter meðr sva sniollum orðum sætz frammburðar, er meðr hunanglegum sæim synaz sætlega blandat, þar sem þau ero þo sem skorp eitrað skeyte, ef þau ero meðr rettre raun rannsakað. Fyri þessa skylld hefer hann grun a þæirra framferðum, at hann finnr annat sannare, en þæirra orð heyraz um friðargerðena millem hans ok konungsens, lǽtr hann sér fyri þi harðla fátt vm finnaz. Enn er legatarner sia sek enga frammkæmð fa i þessum malum, skiliaz þæir at sinne, snva legatarner þegar a konungs fund.

Nu sem spurðez, at enge sætt samðez af kardinalunum millem Heinreks konungs ok Thomas erkibyskups, þa samnaz nockorer klærkar af nestum bæum ok borgum til Senonisborgar, þi at kardinalarner varo þar fyre. Þæir appellera enn af nyio til postolegs sǽtiss legatunum aheyrandum meðr mikille akefð af Heinreks konungs halfo ok sialfra sinna, sætiande sua hans riki ok sitt goðs meþr þæima hǽtte i herra pavans valld ok vernd. En legatarner venda a konungs fund oc dueliaz meðr honum um stund. En er þæir sia sina framkuemð enga mæiræ verþa i þessarre ferð um konungsens mal, en nu var sagt, þa taka þæir orlof af konungenum meðr mikille vægsæmð ok vi(r)ðulegum giofum utleidder, gofuglega af sialfum honum sæmder, snuande siþan sinne ferð til Franz ok þaþan v́t til fiallz, sva til Róms, kirkiunne huarke til friðar ne nockors soma, ok æige verðr þæirra erende meira ne betra en nu mege þer heyra.


XXIII.


Thomas erkibyskup riðr af þeima funde, sem hann hellt við legatana, aptr til Sainz, sem hann var aðr, duelz hann þar vm rið. En af þi at mænn fara daglega millem Frannz oc Englandz, þa heyrer meirr a huerium dege af þæirra flutninge, er fyri hann koma, at margar nygiar uhéfur verþa viþa i hans byskupdæme meðr þi vanrette, er hann væit at af konungsens vanum koma, þat[35] skil hann ok, at þat þroaz nu oc daglega allt saman upp renn meðr folkeno ok fær hinn versta avoxt. Af þi riss hann nu upp ræsklega[36], gyrþande sek ster(k)lega meðr guðlego hegndar suerþe, þæim[37] til hirtingar sem[38] nu geraz hæilagrar kirkio niþingar. Þi at hann visse þann vera af spamennum sagþan i guðs banne, er hann er sva latr oc slior i striðu hialpsamlegrar hirtingar viðr sina sunu, þa er hann hefer af sialfum guðe [abyrgþ um[39] teket, at hann sparer þæim hegning rettrar refsengar, er sek herþa meðr illgerða þrae mote sinum lausnara ok hans loglegum rettyndum ok kirkiunnar formonnum. Nu af þi at hann ser eige mega lengr aptr hallda harðynda hirting uttan sinnar salu haska ok þæirra, sem hann a fyri sialíum guðe suara fyre, þa hever hann sina hirting heþan af viðr marga vanda mænn framme meðr hialpsamlegre striðo.

Alexandr pave hever þenna tima fenget hinum sæla Thomase erkibyskupe þat sama valld fullulega, er meðr honum var vm rið af hans ovina atkalle of miok minkat, til þess at hann hafe sek þi urugglegarr oc frialslegarr framme við kirkiunnar ok sina fiandmænn, þann tima er hann ser sua hæfa ok til heyra, ok enn til þæss at hans orð se af ollum i Englande þi meira virð. Nu af þi at hinum sæla Thomase erkibyskupe þickia þæir eige mega[40] lengr uhegnder[41] vera, er sek vilia enga lund bæta fyrir nockorskonar goðar aminnengar, þa yrker hann sua a i fyrsto, at hann stefner þæim konungsens klærkum meðr akueðnum dege nockot sva striðlega a sinn fund, er honum varo fyre eitthuat skyllduger, annathuart sakar uigslu eþa þess valldz, sem þæir hallda af honum, þo at þæir þione konungenum, þi at þæir eiga at væita honum verþuga lyðne fyre þat goðz, sem þæir hallda af[42] kirkiunne. Sua byðr hann ok nockorum i krapte lyðninnar under haska vigslu sinnar, at þæir geræ sua ok framme hafe, sem honum þicker satt vera, ef þæir vilia hallda þæim hæilagrar kirkio sæmðum, er þæir hallda af honum, ella fara a sinn fund. En huariger birtaz fyrir honum ne bræf senda, ok ecke virða þæir hans orþ þi meira, sem hann byðr þæim fleira, nema herða sina huge mote hans hialpsamlego boðe. Fyre þa sok gæfr hann ser ecke vm þæirra appelléran, þo at þæir þickez honum hafa stemnt a herra pavans fund, sem fyrr var sagt, nema bannsætr þa opinberlega ok lætr þa huervitna boða bansætta.

Sva bannsætte hann oc nockora eige allfa af konungsens heimolleghum monnum, hans riddarum ok raðgiafa fyre ymislegar saker. Æina bannsætr hann fyre þa skylld, at þæir hafa bæþe rennt hæilagar kirkior ok þeirra kennemenn. Aðra bannsætr hann fyre þi, at þæir toku kirkio æigner meðr forze fyre honum, en hælldo siþan meðr þriotsku oc þrae, ok harðna ǽ i sinne folsko ok illzko viðr hans hæilagar oc hialpsamlegar aminnengar. Bannsætr hann ok nockora byskupana eige siðr en klærka eþa læikmenn fyrir kun(n)iga ok langa olyðne, er þæir hava honum væitt, en þo æinkannlega mest fyre þa sok, at þæir hofðu fra vpphafe oc her til veret cé sundrlyndiss næreng ok uviðrkæmeleg kueikeng ok dagleg vppæseng millem konungsens oc sin. Þa somu æseng ok sina illzko æsa þæir enn ok huersa meðr udæmelegre folsko, þi at oll sin verk ok vilia hafa þæir mote hans gerþum ok virðulegum frammferþum morgum manne til mikels vaða ok langra unaða.

Einn hinn fyrsta i framgange viðr sek ok hæilaga kirkio ok hinn fremsta af byskupunum bannsetr hann Gillibert Lunduna byskup, en annan Jocelin af Sarisber. Þesser oro guðe ok kirkiunnar rétte einkanlega gagnstaðleger, en fylgia konungenum fastaz ok hallda mest mote Thomase erkibyskupe. Hann bannsætr ok þann mann er Jon af Oxeneforð hæiter, ok annan Rikarð af Yvælcestr, er baðer hofðu i fyrdæmða villu fallet, væitande þrættomonnum sinn suardaga, til þess at styrkia þa oc fylgia þæim mote Alexandro pava, sem fyrr var sagt, at þæir varo af Hæinreke konunge til keisarans sender, ok soru þat fyri honum upp a sal Heinreks konungs herra sins ok sialfra sinna sal, at þæir skylldo meðr ollu sino vallde hallda þann þrettopava upp a Alexandr pava, er keisarenn hafðe ok svaret þæim at hallda ser fyri pava mote Alexandro pava, þæim er konungr af Frannz fylger ok oll hæilogh oc almænnelegh kristne guðs gofgar sem sinn sannan herra. Thomas erkibyskup bannsetr Iiikarð af Luci oc Jocelin af Pallolio, er þessarra óraða oc rangynda varo vpphafsmænn meðr konungenum. Hann bannsetr ok Ranulph af Brock, er meðr vallde hafðe erkistolenn lenge halldet oc i sætet oc kirkiunnar goðs under sek teket, ok epter sialfs sins vilia sua haft oc skipt, sem honum likaðe; sua hælldr hann ok bæðe lærða mænn oc ulærða herfengna fyre Thomase erkibyskupe. Hann bannsetr ok þann mann, er Huge af Sancto Claro hæiter, ok Thomas Bernarðz sun, er sinnar kirkio iarðer tok(u) meðr forze vttan sitt viðmæle, hallda siþan meðr þrae. Ok alla bannsætr hann þa nu, er taka kirkiunnar iarðer oc eigner meðr ráne mote sinum vilia.

Þesser varo aller, er bansetter ero, af Heinreks konungs holl ok hans hirðsvæitum, oc hans raðgiafar oc hiner heimollegsto hans herbergissmenn, ok engenn er sa nu i hans holl eþa herberge, er æige se annathuart opinberlega bannsettr ella bannsættum monnum samneytande, þi at varla fær nockorr þa forðatz, þo at vile, ok þi siðr fær þa nu forðaz i konungsens holl eþa herberge, at varla finnz sa nu i hans kapello, at honum mege bera pacem i messunne, nema hann se annathvart bannsettr ella þæim samneytande.


XXIV.


Sem Hæinrekr konungr ok hans menn spyria þetta, verðr hann storlega ræiðr viðr, ok sturlaz af þesso furðulega miok, ok aller þegar meðr honum i sænn motstoðumænn Thomas erkibyskups, ok kunna þi æinkanlega verst, at konungsens heimollegvm heimamonnum var eige fyri sialfs konungsens sakar þyrmt. Appelléran til postulegs sǽtis var oc enskis virð. Viðr þætta hit ogurlega afall, er konungrenn, byskuparner ok aðrer hans menn fengo, verþa þæir harðla óttaslegner, skrifa nu æ sem tiðaz herra pavanum, oc senda menn, (sem) skiotaz gæta þæir, þa er honum gere kunnegt, meðr hvæim hvǽtte er þæir ero i bann sætter af Thomase erkibyskupe. Virðulegr herra Loðviss konungr, sa er i þessurn malum var fra fyrsta tima, er þav hófuz, mikill oc milldr meðr Thomase erkibyskupe ok kirkiunne, en volldugr mote hans ok hennar ovinum, gerer ok sina sendiboða til Alexandrum pava ok til sinna vina kardinalanna sakar Thomas erkibyskups, sva skiott sem hann spyrr, at konungr af Englande, byskuparner ok aðrer hans raðgiafar hava gort menn meðr sinum bræfum til pavans helldr akaflega. Hann skrifar pavanum meðr þeima hǽtte meðr sinum milldlegum bænarbræfum, at hann biðr herra pavann styrkia þenna goþa mann Thomas erkibyskup, er sva goðmannlega hefer sek meðr storum verkum ok sterko hiarta mote Kristz oc kirkiunnar ovinum, er alla væga vilia honum oc henne fyrikoma: "Ok sa gripr i sialfs mins augnasialldr, seger Franka konungr, er hann angrar eþa gerer honum nockot hit minnzta til mæins." Einkanlega biðr hann herra pavann mikilega, at hann leyse þa æige af stormælum miok skiotlega, er sva heilagr byskup hefer sva rettlega meðr banne bundet. A þat minner hann herra pavann, ok þess biðr hann, at hann styrke þau somu verken meðr Thomase erkibyskupe, en minke huerge, er sialfr hann herra pavenn hafðe fyrr meirr framme haft viðr kirkiunnar ovine. Meðr þessum konungsens bræfum skrifa bǽþe byskupar af Franz oc aðrer Fraklandz hofðingiar herra pavanum ok kardinalum, biðiande ok honum meðr bliðum bænarorðum mikilega aæggiande, at hann se sua gerande oc framfarannde, sem konungrenn af Frannz biðr i sinum bræfum, segia sva hæfa at gera, biðia hann fyri þi sva tramm fara.

Nu sem Loðviss konungs bræf ok annarra Fraklandz hofþingia koma til Alexandr pava, þau er meðr Thomase erkibyskupe flytia ok hans mal styrkia, ok herra pavanum sogðu fullan sanleik af Heinreks konungs frammferðum ok þeim harðyndum, er gior voru i Englande mote Thomase erkibyskupe, huerso hæilagrar kirkio (iarðer) oro þar renntar ok hennar klærkar rekner ok riáðer af konungs monnum ok margfalldlega vanvirðer ok skemðer. En i annan stað koma eige fære, nema hælldr fleire fra konungs af Englande ok fra þæim aðrum, er meðr honum standa at malum mote Thomase erkibyskupe, þau er herra pavanum birta, under huilikre hegning[43] ok harðyndum er þæir standa af Thomase erkibyskupe, greinande honum serhueria erkibyskupsens gerð meðr storum oc sterkum orþum oc þa grimmo frammferð, er þæir segia hann hafa viðr sek ok þæir kueðaz kulða af kenna. Sem þilik bræf koma herra pavanum daglega af huarumtueggia konungenum Frannz ok Englandz meðr margra annarra hofðingia huarstueggia rikissens, fællr a hann, þegar er hann skoðar ok skil, hvgar angr, þi at hann harmar ok syrger, i huilikum vanda er kirkiunnar formenn standa, af þæim mickla fiandans frammgang ok hans fælaga, er kristne guðs þoler þenna tima. Einkanlega harmar hann ok Thomas erkibyskup oc þa aðra guðs menn, er meðr standa kirkiunnar logum ok klærkanna rétte. Varla gefr honum nu skilia, meðr hvæim hǽtte er hann mætte sva i þiliko tilfelle framm fara ok gera, sem bazt bere fyri guðe, sva vere ok þæim goðum monnum væl viliat, er goðan lut eiga at þessum malum, en hiner herðe sek huerge meirr mote ser ok Thomase erkibyskupe, er aðr varo kirkiunnar fullkomner fiandmænn. Nu sem Alexander pave skoðar invirðilega, þa skil hann sannlega, at Thomas erkibyskup hefer sek i þessum malum alla leið rettvislega, ok af þi at sialfr hann herra pavenn hever virðulegt vandlæte kristne guðs oc hæilagrar kirkio, enda væit hann ok sva hava Thomas erkibyskup, þa huesser hann þat miok fram mote kirkiunnar ovinum, oc þar meðr rettviss soken, su er Thomas erkibyskup framme hever oc meðr megne fylger. Her meðr styrkia hann ok einkanlega þess goða oc gofga Loðviss konungs oc hans manna bræf meðr bliðum bænarorðum, er meðr ero Thomase erkibyskupe. Slikt sama almugsens vinsamlegr orðromr til hans. Her meðr skilr herra pavenn ok þa grimmo huge, er fiandmenn Thomas erkibyskups a honum hafa. Sua gefr guð honum ok at skilia, meðr hvæim hǽtte oc greypleik er Heinrekr konungr meðr sinum monnum ganga mote Thomase vpp a kirkiuna i Englande oc hennar klærka, oc at þæir harðna ǽ daglega mote honum i sinne illzko.

Af þi virðer hann ser þat vera uheyrelega synð guðlegs logbrotz, ef hann striðer erkibyskupenum meðr nockoru mote fyri þessa sina gerð oc þa retta refsing, er hann hever lagt a Heinrek konung oc hans menn, þar sem hann væit Thomas erkibyskup vera guðlegu vandlæte oc rettlæte vpptendraðan með kirkiunne mote konungenum, hælldr kenner hann sek skylldugan at styrkia slik ok onnur hans verk. Skil hann ok, ef hann gærer auðruviss, at konungr af Frannz meðr ollu sinu ráðe ok rike man sinum vinskap fullkomlega skiott fra ser venda, oc at a hann man þar meðr falla storlega harðr orðromr af allre almennelegre kristne guðs, ok þessor ufrǽgð man skiott a hvert land fara ok ollum góþum monnum udæmilega stygð gera. En nu þo at herra pavenn hugleiðe meðr ser ok vite Heinreks konungs ok hans manna harðyðge, oc at Heinrekr konungr ok hans mænn mano þess allz meðr hermðarfullum harðyndum a ser hefna oc a Thomase erkibyskupe oc kristne guðs i Englande, sem minnr er epter hans vilia viket, en hann bæiðezt, þa vill hann þo æige þi hælldr af rettum vegh vikia i þessum þæirra malum, standa vil hann lata enn at sinne, sem komet er, oc ecke vil hann annat at gera, nema freista enn, at hann fae til goða rnenn at ganga vingiarnlega millem þæirra ok sǽtta þa sva heilum sáttum. Af þi sender hann sem tiðaz menn meðr bræfum til konungs af Frannz, i huerium er hann biðr hann mikilega meðr bliðum orðum, at hann geriz heilráðr meðalgongumaðr millem Heinreks konungs ok Thomas erkibyskups, oc gere sva meðr sinum fogrum fortalum, at hæilog kirkia i Englande ok hennar klærkar fae frið meðr fullkomnu frælse, en Thomas erkibyskup fae oll sin rettynde. Herra pavenn skrifar ok viða til goðgiarnra manna bǽþe i Frannz ok i England, æinkanlega skrifar hann til þæirra, er honum þicker likaster at læggia gott til þessarra mala meðr þæim, ok hann væner at Heinrekr konungr mune hellzt heyra vilia, þi at hann trýr, at meðr þeima hǽtte formerez friðr meðr fastastum vinskap.


XXV.


Sæm hærra pavans bræf koma iþulega til Franka konungs, gefr honum skiott skilia af bænarorðum herra pavans, huerso micklo honum þicker varða, at friðr formæriz sem fyrst millem Heinreks konungs oc Thomas erkibyskups, ok at hæilog kirkia i Englande mætte aptr fa sinn sama, þann er hon var von at fornu at hafa. Oc af þi at Loðuiss konungr vill giarna vera Alexandro pava i ollum lutum lyðenn sem kirkiunnar sannr sun bæðe meðr verkum oc vilia, þa er hann til allz þess buenn, sem hann er af herra pavanum beþenn. Er hann ok sialfr Franka konungr af sinne æiginne dygð ok nogum goðvilia miok frammfuss a friðargerðena, þi at hann harmar hiartalega, at sua góðr maðr oc agætr guðs vin Thomas erkibyskup skal sva harðlega handlaðr vera af Heinreke konunge ok hans monnum vttan alla sok, oc af þi þa hefer hann sek þegar framme meðr þesso mote, at hann kallar konung af Englande til sin, oc talar við hann vm mal þæirra Thomas erkibyskups. En ecke vinnz at, nema þat at þæir hallda af þesso efne marga funde. Konungr af Franz lætr Thomas erkibyskup iafnlega a vera þæim fundum, er hann helldr við konung af Englande. Loðviss konungr af sinum goðvilia er aæggiande huarumtueggia mikilega, at þæir sættez heillega, eins kanlega biðr hann Hæinrek konung, at hann have þann guð fyre augum ser, er honum hefer allz þess lét, er hann hafa lyster, seger hann eiga meðr aðru mote at ambuna guðe slika lute, en striða upp a kirkiuna i Englande oc hænnar klærka, eþa hataz viðr Thomas erkibyskup. En þo at hann tale slika lute fyrir Heinreke konunge ok aðra þilika, þa er þilikt sem hann verpe ollum sinum orðum i vind, ok[44] fær hans[45] harðyðge ekke minkað til Thomas erkibyskups.

A æinum funde, er konungarner hallda ok Thomas erkibyskup var viðr, er Heinreke konunge sva sagt af nockorum monnum, at Thomas erkibyskup vill nu gevaz i hans valld. Af þi tekr konungrenn honum nockot sva meðr bliðlegra[46] viðbragðe en vant var. Nu sem konungarner sitia baðer samt a þeima funde, ok Thomas erkibyskup er i hia þæim meðr morgu stórmænne, er meðr huarumtueggia konungenum hava til þessa fundar sott, þa fellr Thomas erkibyskup, er alla varer minnzt, til fota Hæinreke konunge af Englande oc seger sva til hans: "Herra konungr, seger hann, alla þa sok meðr þæim greinum, er gorzt hava millim vár fra fyrsta tima várs askilnaðar ok her til, gef ek i guðs valld oc yðart, at þer skipit sva ok skapit alla lute, sem þer vilit millem vár, hæille sæmð guðs ok halldenne." Hæinrekr konungr styggez storlega miok við, sem hann heyrer hit siðarsta orð, hæille sæmð guðs ok halldenne, oc kastar morgum mæinmǽlum i augu erkibyskupenum, seger hann hava veret alla gotu, siþan hann matte ser nockot, bǽðe dulenn ok drambvisan ok ominnegan allz þess goðz, er hann kvæz honum hava gott gort.

Sem Heinrekr[47] konungr hever gevet Thomase erkibyskupe slik orð sem honum likar, er bæðe varo horð ok haðuleg, þa snyz hann til konungs af Frannz, ok seger sva til hans: "Huglæiðet, herra minn, þat er ek uil yðr með sonnu segia. Hvat er aðruviss er mællt eða gort, en þessum Thomase gæz at, þa seger hann þat vera guðe gagnstaðlekt, þi at hann vil með þeima hǽtte draga mek oc allt mitt gotz vnder sina drotnan, at harm seger, at ver farem[48] ranglega framm mote honum oc kirkiunne, ok hafim fyre þi ollv varu goðv fyrigort viðr hann ok hæilaga kirkio i Englande, þickez hann sva letlegaz mega komaz at varum sæmðum, en aller trui þi til fullz, at sa se hverr guðe gagnstaðlegr, er honum er æige epterlatr um alla lute. En til þess at þer ok aller aðrer goðer menn vitið, at ek vil huerge mote vera guðs sæmð ok hans sannyndum huarke leynilega ne opinberlega, þa byð ek þetta, sem þer skaluð nu heyra. Ek sege sva, at marger hava veret fyre mer konungar i Englande, hava sumer veret rikare, aðrer hava veret ecke rikare en ek em. Marger hava oc veret erkibyskupar i Kantarabyrge, mickler mænn ok hæilager. Nu huat er einnhuerr erkibyskupenn hans forfaðer mæire oc hælgare gerðe nockorum hinum minzta konunge minum forfeðr, gere (hann) þat sama viðr mek, ok manum ver þa skiott satter verþa."

Sem Hæinrekr konungr hever sva sagt, syniz allum meðr braðo alite vera væl sagt, ok af þi kalla þegar aller, er viðr varo: "I nog léger konungrenn sek." Thomas erkibyskup, sem hann heyrer þæirra orð, þeger hann um stund ok suarar engo. En konungr af Franz tekr hann til orða ok mæler sva til hans: "Vile þer, herra erkibyskup, vera guðs hæilagum monnum mæire eþa Petro postola betre, eþa hvat efe þer enn vm? Séét nu sialfer, at friðr er fyri dyrum, oc at þer meget hann nu auðvellega fá, ef þer vilit sva." Thomas erkibyskup svarar sva: "Satt er þat, herra konungr, at miner forfeðr Kantuarienses erkibyskupar varo meire ok heilagare en ek em. En þo at sérhuerr þæirra, huerr a sinum timum, reinsaðe meðr rettuise saur oc synðer folksens, ok kæme morgu þi af kristne guðs i Englande, sem langr vuande hafðe þæim hervilega i halldet, þa gatu þæir þo æige allum þæim illum lutum af komet kristnenne, sem guðe oc hans loglegum rettyndum varo gagnstaðleger. Hefðe þæir þa fenget allt þat meðr rotum upp rifet, er þæir funnu vera guðe gagnstaðlegt, hverr mynde nu þænna freistanar elld mote oss upp tendra, er ver oc várer viner kænnum nu miok mikenn angr af. Meðr þilikum freistanar ellde geve guð, at ver verþim meðr þæim makleger, er guðe likaðu at fa loflega dyrð, sem ver þickiumz nu framm fylgia meðr várre framferð. Ok þat gæfe hinn hæste guð, at ver verþim sva þæirra starfs ok verkkaups luttakare meðr guðe i life æilifo, sem ver starfum nu fyre kirkiunne meðr þilikre tru, sem þæir hofðu, oc þilikarre mæþu, sem þæir hofðu. En þo at æinnhuerr þæirra have annathvart miok slior ella of forr veret i sinum framferðum, þa ero oss þar enge dæme af dragande, nema fylgia þi meðr ollu fast, sem ver vitum fyri guþe vera rettazt. En at ræþa um Pétr postola, þa er hann fyre þat ecke lofande, er hann neitaðe Kriste, fyre hitt sæmum ver hann ok sannlega sælan segium, at hann stoð a sinum siðarstum timum dyggilega með kristilegum boðum ok kirkiunnar logum mote Nerone keisara, allt til þess er hann uar af honum krosfestr. Nu af þi at hinn sæle Petr villde Nerone keisara meðr engo mote um þat samþyckia, sem hann visse sinn saluhaska við liggia, ne yfer þi þegia, er hann var skylldr fyri guðe keisaranum fram at segia, þa var hann ok marger aðrer guðs viner fyri þilikum sokum kiotlegum dauða deydder. En þo at þæir være af kirkiunnar ovinum drepner ok deydder, þa sigraðuz þæir þo sællega a sinum fiandmonnum, ok af þæim þrængingum, sem sliker oc þiliker guðs viner þolðu fyri guðs nafne ok kirkiunnar rettyndum, magnaðez miok ok huervitna miklaðez kristne guðs, upp reis hon ok viða vox. Feðr varer ok formænn hæilagrar kirkiu varo þi af vandum monnum pinaðer meðr marghattaðum pinsla hattum, at þæir uilldo meðr engu mote yfir þegia þi, er þæir vissu guðs vilia, nema fluttu þat helldr, hueruitna er Kristr bauð at boða skyllde, ok huerge villdu þæir af hans vilia vikia, þæirre somu kristne ok kirkiu til uppreistar, er hann hafðe meðr sinu blæzaða bloðe keypt, huat er hvæim þotte liuft eþa læitt. En ek skyllde nu hans sæmð vanvirða ok hans hæilago nafne sva niðra, ok sialfum honum þa neisu giora a minum dagum, at þegia yfer hans boðskap ok kirkiunnar rettyndum, til þæss at koma mer sva aptr i vinattu nockors mannz. Langt af, seger hann, langt af."

Sem ollum gefr skilia ok virðaz hans orð vera miok horð, þa risa upp mote hónum hiner mestu mænn huarstueggia rikissens Franz ok Englandz, segia hans ofstære meðr favitzko þi vallda, at mænn mego æige fa frið. Sem aller verþa her vm samþycker, at a þæim funde mvnde friðr formæraz millim hans ok Hæinreks konungs, ef hans þrae ok þuerlynde være[49] æige, þa tekr æinn iarl sva til orðs, at aller máttu heyra: "Meðr þi seger hann, at erkibyskupenn stendr nu mote vallde ok vilia huarstueggia rikissens Franz ok Englandz, oc fyresmár vitra manna raað, er honum raaða hæillt, þa fylge honum enge heðan af ne hans malum fulltinge, nema helldr se sva giort, sem hann til skylldar, at sva sem hann er nu riaðr ok rekenn af Englande, sua hialpi honum ok enge ne hallde[50] heþan af a Franklande." Meðr þilikum orðum gerðo þæir þenna dagh enda a sinum funde.


XXVI.


Sem konungarner standa upp, gengr huerr hæim til sins herbergiss, huislande huerr við annan af þi, er talaðez a fundenum af konungunum, ok huat er iarlenn lagðe til. Af þessu oglodduz miok erkibyskupsens mænn, oc fællr a þa hit mesta hugar angr, þi at þæim þicker nu harðla vuænnt um sins herra mal Thomas erkibyskups. Konungarner riða þegar brott, sem fundrenn gafz upp, þi at komet var at natt. Ok meðr sua skiotu viðrbragðe oc styggilego fara þæir af þessum funde, at huarge þæirra kueðr Thomas erkibyskup, aðr en þæir skiliaz, oc æige fær hann ok hæðet þæim (væl) fara. Nu sem konungr af Ænglande riðr a vægenn, tekr hann þegar at tala um Thomas erkibyskup, bakmæler honum oc brigzlar meðr morgum horðum orðum, æ meðan vægr vinz, sva segiande millem annarra brigzla ok bakmæla, er hann gæfr honum meðr gralæito gabbe, sem hann hælez þi, at hann hever a þæima dege hæfnt sin a sinum suikara. Slikt sama gera ok Hæinreks konungs mænn, ok iafnvæl þæir sem millum þæirra hofðu gengit vm dagenn ok friðenum villdu a koma, kasta nu ok morgum mæinmǽlum i augu erkibyskupenum, sua sem þæir riða brott, segia hann hava alla gotu veret ivergiarnan af sialfs sins drambvise, ok at hann virðez vitr i sialfs sins alite, segia hann mæirr hafa framfaret epter vallde ok vilia sialfs sins þickio en meðr sannyndum, segia þat hava veret mikenn ufagnat ok kirkiunne uheyrelegan skaða, at hann var nockorn tima gorr kirkiunnar formaðr: "ok sva sem nockorr lutr kristnennar er nu af þinum volldum oc tilgerðum fallenn ok fyrekomenn, sua man hon skiott oll i Englande af þinne folsku ok forze meðr ollu niðr falla."

En Thomas erkibyskup sinum munne væl varðvæitande, sem hiner synðugu standa sua mote honum, þi at hann lætr eige sem hann heyre, huat er þæir segia, er honum brigzla sliko i augu vpp sva opinberlega, oc enge asakanarorð gefr hann þæim mote, er slikt mæla viðr hann, nema suarar sva æinum þæirra meðr hogvǽre, er honum brigzlaðu þi, at kristne guðs i Englande mynde skiott af hans volldum meðr ollu niðr falla, ok seger sva: "Varaz, broðer, ok viðr se, seger hann, at kristne guðs ok kirkia fae engan vansa af þinum volldum, þi at guð meðr sinne miskunn man sua til hialpa, at hon fae huarke niðran ne niðrbrot af mer." Þessorr hæiter Jon Pictauiensis byskup, enskr at kyne, er slika lute talar, Thomase erkibyskupe af optlegre nauisto forns felagskapar miok hæimollegr, kærr oc væl tekenn. En engum aðrum suarar hann nockorskonar orðe, þi at hann vill þæim likiaz, er fyri vára skylld tok a sek sár ok sviða meðr morgum brigzlum bolvaðra orða en enga hefnd frame hafðe. Pindr var hann, en engum ognaðe hann. Sva færr nu Thomas erkibyskup af þesso þinge i Franz, sem hann for fyrr i Englande af þi þingino, sem Heinrekr konungr ok annat stormenne hellt mote honum viðr Norðhantun i Englande, þi at aller hiner hæsto hofðingiar, er til þessa þings komu, hæþa hann nu, segia hans hæimskufullt harðyðge þi vallda, at menn mattu æige naðer hafa, af allum hinum mestum monnum er hann nu fyrismááðr oc haðulega hæimskaðr.

Thomas erkibyskup snyr þanneg epter, sem konungr af Franz riðr fyre, fylgiande honum til herbergiss i kastala nockorn, er Mons Mirabilis hæiter, þar sem fyre honum var buet. Loðviss konungr duelz þar um nottena. Thomas erkibyskup er ok þar. Sitt herberge hava nu hvarer. En þo fær erkcibyskup alla lute noglega af konungs garðe, þa er hann ok hans mænn þurfa nauðsynlega at hava. Ecke gengr konungrenn nu, sem hann er van, i hærberge erkibyskupsens at vitia hans. Af þi grunar Thomas erkibyskup ok hans mænn, at konungrenn man hava sino skaplynde vmskipt, oc man hans vile ecke sua bliðr til hans, sem veret hever. Thomas erkibyskup hever sek þo harðla bliðan viðr sina mænn, oc enskiskonar umskipte fær hann af þesso allu iamnsaman huarke i hugh ne i hiarta, nema gerer sek sua ok sina mænn, sem hann var van, meðr goðum lutum fagrlega glaðan. Af huerio er hans mikel hugarens staðfesta ma væl mærkiaz meðr usigranlegum hiartans styrklæik, þi at enga rygð eða ræreng fǽr hann af þesso. Ecke brægðr hann þi hæildr sino yferbragðe ne syner sek i nockoru uglaðara, þo at hæimrenn hærðe sek nu sva mote honum meðr vandra manna ráðum ok rikdome.

Vm mǽrgænenn epter riðr Thomas erkibyskup til Ciertres. Sem hann nalgaz staðenn, renna mænn fyre forvitnis sokum, sem þar er siðr til, langt ut af staðenum mote honvm, at þæir finne vmfarande mænn ok kænne. Nu sem erkibyskup riðr vm þa, spyria þæir, er hann kænna eige, huerr þar riðr. "Hær riðr Thomas Kantuariensis erkibyskup," segia hiner sem kænna. Sem þæir kenna fyri vist, at hann er, visar huerr aðrum til i lioðe, huar hann riðr, sva segiande: "Se nu, her riðr same erkibyskupenn, sem fyrra dags a konungastefnunne villde meðr engo mote guðe neita ne yfer hans sæmð eða sannyndum þægia. Af þesso verðr hann nu harðla frægr um Frannz, sva at huern tima, er hann færr nockor, talar folket fiolt af þesso, ok gera marger ser her af kærar ræður. Af Cyertrés riðr hann til Sainz, þar sem hann hafðe vm stund sitt heimile haft, siþan hann for af Pontis, sem fyrr var sagt, biðande þar þæirrar guðlego miskunnar, sem hann vǽner meðr fullre tru, at guð mane honum af sinne millde skiott sænda. Loðvis konungr ræið ok af fyrr nefndum funde til Sainz, duelz hann þar um rið, ok ecke kæmr hann nu at finna Thomas erkibyskup vin sin(n), sem hann var fyrre van. Liðr nu sua fram um hrið, at þæir finnaz ecke. Thomas erkibyskup sitr nu meðr sinum monnum i sino herberge, nockot sva hugsande um sitt efne, ok huersu þesse fundr[51] hafðe faret.


XXVII.


A nockorum deghe [sitr Thomas erkibyskup[52] i sino herberge, talande meðr sinum monnum af þæima funde, huerso gagnstaðlega er hann gæck viðr þa. Nu af þi at þæim þicker, sem var, at konungr af Frannz var nockot sua fra honum snuenn, þa ræþaz þæir, at hann væite þæim enga hialp heþan af, finnande þat til saka, at erkibyskupenn villde huarke epter honum ne nockorum aðrum vikia, oc þat fyri allz ecke hava, sem ollum aðrum þótti satt vera. Af þi tala þæir meðr ser, huert þæir skalo nu snua, eþa huat þæir skalu nu af ser gera, ef Loðuiss konungr rekr þa brott or Franz, þar sem þæir ero nv af ollum fyrilitner ok vita ser enskis skiols váner. Sem guðs maðr hinn signaðe Thomas erkibyskup heyrer, huat er þæir ræþa meðr ser, svarar hann þæim sva meðr glaðu andlite ok stilltum latre, sem hann glænze a þa meðr glaðo gamne þæim til hugganar, þi likaz sem hann kænne ser nu enga lute þa mote ganga, er hans hug eþa hiarta take nockot, sem þæim gefr at skilia, er nv varo honum i hia, þi fastare stendr hann, sem flæire oc mæire knyia hann nu til fallz, huarke vikr hann nu a vinstra vægh fyri hofþingianna bliðo ne striðu: "Mek einn ofsækia þæir, seger hann, en mer afslægnum man engenn sa vera, er yðr striðe þaþan ifra. Veret af þi staðuger i hugh með sterko hiarta, ræþez ecke ne kuiðet." "Þek, segia þæir, harmum ver meirr en oss, þi at ver gætum eige skilt, huert þer snuiz, maðr sua mikils hattar sem þer eroð, þi at þer erut nu af allum minnum sem mæirum yðrum vinum fullkomlega uppgefenn ok útkastaðr.“

Hann seger: "Guðe gævem ver várt raað i valld, verðe hans vile. En af þi at oss fyrebioðaz nv oll gæþe huarstueggia rikissens Frannz ok Englandz, þa er nækot sva vant at sea, huar ver megum naðer fa eþa nockora miskunn fyri finna, þar sem sialfer Romverer ræna ok raufa, under sek allt dragande meðr agirnd, huat er þæir gæta. Fyri þi syniz fám miok fysilekt at finna þa, ok af þi at engenn ræðr oss[53] at reyna þæirra drengskap ne vǽna upp a þæirra frealsleik, þa er eige ulikt, at i nockorum stað oðrum se eige siðr a litande eða nockorrar hialpar ventande. Af þi kemr mer þat i hug, sem ver hofum opt heyrt, at þæir menn fæþaz frealsare af sino goðs ok bætre bæna viðr þvrfande[54] menn en miok viða annars staðar, er byggia meðr a þæirre, er Ararim hæiter, allt til Provinz. Fyre þi man ek fara fæte til þæirra goðra manna, meðr einshuerium þæim er mer vill meðr fatækt þanneg fylgia, er vera ma at oss miskunne, varre væsolld sænne, gevande[55] oss fyrir guðs sakar mat, af sinne millde, þar til er varr drottenn sænder oss sina miskunn meðr millegre huggan. Ecke skalum ver miok kuiða ne sua sorgsamer vera, at ver gaim eige guðs. Sa kristinn maðr er hæiðingium verre, er orventer ser nockorn tima guðs miskunnar, þi at varr hinn (hæste) guð, milldr oc mattugr, er allum þi nerre meðr sinne haleitre miskunn, sem huerr þoler flæire ok meire þrauter fyrir hans saker. Jamnvæl i slikum ok þilikum tilfællum, sem ver þickiumz nu vera i stadder, ma hann oss oc meðr sinum náþum skiott nerre vera, várum litilleika miskunnande meðr sinne heilagre hialpar hænde." Sua verðr oc, sem hann væner, þi at nu er einn Franka konungs svæinn laupande komenn til ærkibyskupsens hærbergisdyra, krefiande inngongu helldr akaflega, er með miskunn guðs er nu sændr af Loðvi konunge til Thomas erkibyskups. Sem hann kemr fyre Thomas erkisbyskup, mæler hann til hans: "Herra konungr af Franz kallar yðr til sin." "Til þess," seger æinn þæirra, er fyre er, "at hann reke oss af rikeno." Thomas erkibyskup suarar honum: "Ecke ertu nockorr spamaðr, eige ertu ok spamannz sun. Af þi gæt enskis þess fyri fram, sem oss se gagnstaðlekt, ok ver villdim eige at være." Thomas erkibyskup, sem hann heyrer, huat er svæinnenn seger, stendr þegar (upp) oc fylger honum.

Nu sem hann kemr a konungs fund oc finnr konungenn þar fyri sitia meðr micklum ryggleika, ok eige stendr konungrenn nu upp mote erkibyskupenum, sem hann var van, nema sitr þegiande. En er þæir sia konungenu sua daprlega drúpa, þa ryggiaz þæir, þi at þæir ræþaz, at þat æitthuat fylge þesso falǽte, sem engenn þæirra munde orð epter senda. Erkibyskupenum meðr sinum monnum laglega innkallaðum, setz hann niðr, ok þegia aller. Langre þogn liðenne, sem konungrenn sitr meðr neigðu hofðe framme fyre sek miok dapr, sem meðr nockorum nyfengnum harme, ok allum þicker þat likazt vera, at þa ok þa mune þat af konungenum upp springa at gera Thomas erkibyskup utlægan af Franka rike, ok mune honum þo miket fyre þickia at kueþa þat upp, stendr Loðviss konungr upp ok gengr þannig[56], sem Thomas erkibyskup sitr fyri, oc kastar ser framm a golfet fyri honum meðr tárum ok storum anduorpum[57] af þæirre iðran, sem guð allrar millde oc miskunsemðar hever honum nu gefet, þi at hann hever sinum heilaga anda honum i briost blaset, vndrandum allum viðverandum.

Thomas erkibyskup, sem hann ser sua miket litilléte Loðviss konungs, tekr hann til hans meðr virðing, at hann styðe konungenn a fætr. En konungrenn fær fyrir sino angre langan tima meðr engo mote sialfs sins valld, fyrre en liofsemðar stilling temprar hans hugar æseng. En þegar sem hann fær sialfs sins valld epter vilia, talar hann sva til Thomas erkibyskups: "Þer æiner sat hit sanna, herra", seger hann, ok enn mæler hann hit sama anduarpande: "Þer einer sát hit sanna, minn hinn sæte faðer, en ver aller blinder varum, er yðr gafum þat raað mote vilia guðs ok hans vallde, at þer skylldut epter nockors mannz boðe eþa bæizlo geva sæmð guðs vpp meðr kirkiunnar rett ranglega i nockors leikmannz valld. Iðrar mek, minn kære faðer, ok miok angrar mek. Miskunna mer ok leys mek veslan af þessum glæp, en ek heitr þi, at fra þeima tima skal ek yðr[58] ok yðrum monnum heþan af alldre fraskila verða, ne yðr nockorn tima vpp geva, sua lenge sem guðe likar at ek lifa, ok þer þurfet mitt goðs at hafa." Hinn signaðe Thomas erkibyskup, sem hann heyrer sva skæra ok skyra konungsens iatneng meðr sannre iðran, leyser hann konungenn - af þæirre synd, er hann i fell a þæim funde, er þæir helldo nest, aæggiande Thomase erkibyskupe at vikia epter konunge af Englande, minkande sva guðs rett ok kirkiunnar meðr sinne tillogv.

Loðvi konunge leystum, gefr hinn sæle Thomas honum guðs blezan. En siðan snyr hann meðr sinum monnum hæim til sins herbærgis. En konungr af Franz helldr hann nv sua hofþinglega, sem hann hellt hann fyrir þenna fund, þar til sem hann vænder hæim til Englandz epter sætt þæirra Hæinreks konungs. Af þessarre sinni einorð oc staðfesto virðez hinn sæle Thomas erkibyskup Loðvi konunge storlega væl, þegar er hann ser hit sanna, sem guð gefr honum fullulega skilia, at erkibyskupenn hefer rettara at mæla en Heinrekr konungr. Sva seger ok allt Frankarikiss folk, at Cantuariensis erkibyskup er milkils hattar maðr, framr ok forseoll ok skynsamr, ok engan segia þæir honum vera i ollu Frankariki likan i staðfesto, er þora munde æinn at mæla sva mote morgum storhofþingium, hirðande ecke vm þæirra harþynde, segia hann einn hava hæille samvizko halldet ok frealslega faret af þæim funde i guðs auglite saker sinnar diorfu einarðar ok skyro skynsemþar, er aller aðrer vurðu meðr falsaðum orðum fangner af Hæinreke konunge ok hans monnum, þæir er aðr helldo meðr honum ok hæilagre kirkio, þi at aller kendo erkibyskupenum, at friðrenn formeraðez eige at þi sinne. Af þessarre virðeng, er aller goðer menn væita honum sakar þæirrar staðfesto, er hann framme hafðe a þæima fiolmenna funde, væx hans vægr nu hvarvitna framarr en fyrre i huivitna, fyrst af Franka konunge, en þar nest af ollum ut ifra.


XXVIlI.


Konungr af Englande þessa lute heyrande ryggiz af reiðe, er a hann fellr sakar þess, at honum þicker Thomas erkibyskup vera of væl tekenn af Franka konunge, vndrande meðr ser, at Franka konungr vill sva gæra. Af þi gerer (hann) þegar sina sendiboða meðr bræfum til Franka konungs, i huerium er hann segir sek storlega miok undra þat, at hann vill enn hallda Thomas erkibyskup upp a sinn skaða, ollum þæim til unáða, ok æige seger hann sek skilia, meðr hvæim hǽtte eða meðr huerre skynsemð er hann ma þat gera, sva mælande til Franka konungs: "Þar sem ek gerða mek, seger hann, huenn oc til allrar rettvise boðenn, sialfum yðr nerre verandum a varum funde, mina tigu sua lægiande, sem sialfer þer voruð a heyrande, sua heyrðut þer ok skilðut æi siðr, at Thomas ærkibyskup matte fa naðer af mer meðr fullum friðe a várum siðarsta funde, er ver helldum i Frannz, ef hans ofbællde hefðe æige veret nockoru mæira en hæfðe eða skyllde, vaar boð ok yðarn bænarstað fyrir ecke hafande, nema meðr sino einrǽðe ok þráe mote ollum oss striðande. Nu af þi at hann fyrismaðe yðr, viliande huarke hava yður heilrǽðe ne nockorra annarra goðra manna, er gott til logðu, þa eigo þer æige at væita honum heþan af nockora værnd i yðru rike, ne hallda hann vpp a mek sialfs yðars mann, mer til vanvirðu ok kinnroða."

Sem Loðvis konungr hever þessor bræf yfer leset, svarar hann sendiboðunum sva: "Faret heim aptr, seger hann, ok berit konunge yðrum þessor min orð. Ef Hæinrekr konungr vill hallda þa vana, er hann seger konunga i Englande hafa fyrer hans daga halldet, ok engan vil hann uppgeva ne af sinum hirðskram skrapa, þo at þæir se guðe ok kirkiunne oc hennar klærkum gagnstaðleger, þi at hann kallar þa konunglegre krunu ok hennar tign til heyra, þa skal hann þat ok væl vita, ok seget honum sva, at mycklo siðr hæver mer at fyrikoma þi, er Franka konungar hava fyrir mer aðr herralega halldet meðr rikissens krunu iamnlega, ok mer heyrer nu rettlega epter erfðum til. En af þi at Frankland var ǽ vant at fornu oc nyio at hialpa þæim ollum viðr, er meðr meingerþum verþa mædds er ok suivirðer, oc einkanlega þa upp a sinar naðer at taka, er fyre rettlæte utlægiaz (oc) af sinum fostrlondum verþa vtflǽmter, þa skalum ver hallda þæirre sæmðar millde enn i dagh, er til heyrer varre tign oc vallde, þi at, guðe vilianda, en mer lifanda, skal rettr ok sæmð Thomas erkibyskups huerge finnaz minne her meðr oss heþan af, en her til hever veret, nema helldr skal hans sæmð oc virðing i huivitna vaxa, hvat brǽfum eþa bænarorðom er boren verða."

Sva gerer ok hinn virðulege Franka konungr, sem hann seger sendiboðunum, at þi siðr harðnar Tliomas erkibyskups utlægð meðr honum, at hann vænder nu sinum vilia meðr fullkomenne elsko til hans enn fyrre framarr, þi at þæir verþa heþan af millem sin sanner astviner meðr meirum heimolleika en her til hever veret, ok var þo allan tima væl.


XXIX.


Thomas erkibyskup sem hann skil, at Franka konungr vænder nu sinne fullkominne vinatto til sin meðr hæimollegum bliðskap, gerer hann guðe goðfuslegar þacker, i huers vallde er konunganna hiortu ero, vikiande þæim alla leið meðr vallde epter sinum vilia. Nu af þi at hann finnr Loðvi konung vera meðr allre bliðo snuenn til sin oc sinna manna, þa virðer hann nu vera þann tima komenn, er hann vǽner, at konungrenn heyre hann um þa lute, er hann vill af honuin bæiðaz. Af þi færr hann oc finnr konungenn ok biðr, at hann skrife herra pavanum, huat er þi vollde, eþa af huerium þat til læidde, at engenn friðr varð formǽraðr ne nockor sætt samet millem hans ok Hæinreks konungs "a þæim nesta funde, sem þer, herra, helldut, seger hann, við Hæinrek konung, heyrande a oll ockor orð, skiliande hann oc hans manna framferð mote kirkiunne ok mer." Þessa sama heiðez hann af byskupum ok aðrum hofþingium i Franz, þæim er viðr þæirra fund hofðu veret. Einkannlega biðr hann þa, er meðalgongumenn hofðu af herra pavanum verit fengner..........


Her mangler 1 Blad i Codex.


..........gerande sek allz þess ovitanda, er fram for millim hans ok Thomas erkibyskups, læitande iafnlega at forða friðargerðenne meðr reckvisleghum v́tvæghum uskilianlegra uppkasta, gerande sinn lvta mals i allum malagræinum miok goðan, ok hann meðr allu frammfærande, en afflytiande Thomas erkibyskup ok hans framferðer sua framarlega sem honum sinne tign heyra. Af þesso þickiaz herra pavans sendiboðar skilia, at enge sætt man su af þæirra hende millem konungsens ok erkibyskupsens samet verþa, sem guð ok hæilog kirkia hallde sinum heiðr i. Nv af þi at þesser góþu mænn vilia geyma guðs rettar meðr guðs manne Thomase erkibyskupe, en sia sek enga framkæmð fa til nockorrar friðargerðar millim þæirra, þa snua þeir þisa nest aptr meðr ollum skunda a pavans fund.


XXX.


A þæima vróa tima gerer konungr af Englande sina pilagrimsfærð i Franz i virðing viðr hinn hæilaga Dionisium ok aðra hæilaga mænn, er þar dyrkaz. Nu sem hann er in Monte Martirum, þar sem hinn virðulege karll æinn hinn dyrazte drottens vin Dionisius var hoggenn fyre nafne guðs, biðr konungr af Franz Hæinrek konung hava guð fyri augum ser meðr þæirra heilagra virþulegum verþleikum, er hann er nu dyrka komenn, ok at hann take Thomas erkibyskup aptr i sinn sannan vinskap vttan alla underhyggio, þo at hann vile þat fyrst kæra, at erkibyskupenn mætte honum huerge fyrre en þar, siþan hann kom i Franz. Hæinrekr konungr var fastr fyrir, ok varla vil hann alyða Franka konungs orð. En af þi at Loðviss konungr fylger fast Thomase erkibyskupe, ok aðrer Frankarikess hofþingiar meðr honum, ok hans orð meðr sniollum framburð virðaz ollum væl, þæim er viðr oru þæirra (tal), þa vikr Hæinrekr konungr ser sua viðr Franka konungs flutneng ok annarra þæirra dugande manna, er við óru ok gott til læggia, at hann iáár honum þat, at Thomas erkibyskup fare i friðe aptr i sitt fostrland ok hafe sinn erkistol meðr ollu þi, sem honum til heyrer, styrande honum meðr ollu þiliko frælse, sem þæir erkibyskupar hofðu, er fyri honum varo. Beðenn er Heinrekr konungr ok af nockorum goðgiarnum monnvm, sem hann hefer þæsso[59] iað, at hann minnez viðr Thomas erkibyskup, til þess at mænn mege þar meðr marka aptrkomenn fornan oc falslausan vinskap millum þæirra. En konungrenn seger þat giarna gera vilia, ef hann hefðe æige aðr einn tima þat i sinne reiðe meðr bræðe suaret, at hann skyllde alldre minnaz viðr Thomas erkibyskup. Seger sek þo enga hæipt vilia þui helldr hallda viðr erkibyskupenn i sino hiarta.

Thomas erkibyskup sem hann heyrer konungenn slik orð i munne hava, grvnar hann þegar, at þau se mæirr með glæsum frammfærð en fullum vilia, þi at hann (var) viss ok millum hinna vitraztu manna hinn varazte, sem sa maðr er margt hafðe reynt ok margs var avita vorþenn, konungsens skaplynde kenner hann ok giorla, fyri þi gefr honum skilia, at slik orð ero æige sogð af fullum vilia. Fyri þi grunar hann þegar, sem alla aðra viðverande ok a þæirra tal heyrande, at æigi se vist at fullr vile fylge sliko slettmæle. En þo hever hann fatt vm i fyrsto, nema talar varlega ok æige miok berlega, vttan þegar sem hann grunar, huerso fara man, duelr hann sitt andsvar æige til nockcorra vmráða, seger sek enga sætt at sinne semia vilia, nema epter herra pavans raðe se sva millim þæirra sættr friðr, at sialfer þæir minnez viðr. Ok þetta hans hit skamma andsvar meðr nattenne, er nv færr at hondum, gerer a þæirra tale skiotan enda, ok lykz þessor stefna sua at sinne.

En Hæinrekr konungr, er nu a miok langan veg i myrkre at fara til sins herbergiss, ok allan dagh þickez i þessum malum af Franka konunge ok aðrum goðgiarnum monnum mikilega mæddr hava veret, bakmæler nu Thomase erkibyskupe meðr berum bannaðarorþurn, meþan hann riðr æ sem tiþaz ok vegr vinnz, meþr bræðe vanstilltrar reiðe, innir fyrir þæim, er honum fylgia, ok aminner a væginum alla, er með honum riða, þa mæðu meðr utolulegum kostnaðe, er hann seger sek fyrir hans sakar optlega haft hava uttan þock, tel hann allan þann angr, sem hann seger ser lenge af honum hafa læitt ok allu Ænglande, sakarþæirra harðynda "er hann hever oss hervilega meðr stritt."

I aðrum stað sem Thomas ærkibyskup gengr brott af þessum funde, vikr at honum einn af hans klærkum, er sva seger til hans: "I dagh var trakterað i þæirre kapello, er gior var i þæim stað, sem hinn sæle Dionisius var hoggvenn ok martirium kallaz, ok af þi at sva bar til, þa væne ek, at hæilog kirkia ok klærkar fae fyri yðart pinslarvætte sæmð með fullum friðe." Hinn sæle Thomas erkibyskup svarar: "Verðe sva væl, at hæilogh kirkia fae frið ok allt sitt frælse meðr mino banabloðe."


XXXI.


Epter þænna fund vender Hæinrekr konungr þegar aptr til Englandz, ok stændr nu sva vm stund, sem komet er. Enn er at liðr Jons messo baptiste, kallar Heinrekr konungr saman byskupa meðr aðrum landzens herrum ok hofðingium, stefnande þæim til Lunduna, þi at hann vill, at þæir se viðr, er hann lætr krúna vnga konung. Sem konungarner koma til Lunduna, færr þessor vigsla sva framm, sem fyrr var etlað, mæirr meðr vallde, sem vile dictaðe, en meðr ráðe eþa rettyndum. Ok oro þæir, er fylgia þesso meðr konungenum, ok sua segia, at gamle konungr gerer þetta meðr fullre forsio viðr sinn sun ok ærvingia með vitrlegre varygð, en aðrer segia hitt, er þæim syniz oc vera satt, at hann gerðe þetta mæirr fyri þa skylld, at hann villdi vanvirða valld ok virþing Thomas ærkibyskups. Þi at þat vægsamliga valld var af Thomase erkibyskupe teket i þesso verko af þæim, er þisa vollde, ok hinum, er vigslu gerðe, sem allum aðrum, er hana styrkto, en honum en engum aðrum til heyrðe, þi at Cantuariensis erkibyskup hever æinn þat valld at vigia Ænglandz konunga. Af þi er Kantuariensi kirkio væitt mikil vanvirða oc hennar formanne i þessarre vigslugerð. En Rogæirr erkibyskup af Jork gioriz formaðr at kruna unga konung. En þo gerer hann þessa vigslu æige i sialfs sins syslu, nema helldr gerer hann þetta guðrækilega verk i syslu Kantuariensis erkibyskups i kirkiu hins sǽla Petrs i Vestmystr i Lundunum mote tign ok fornum vana Cantuariensis kirkio, nerre verandum oc styrkiandum þetta æmbætte tuæim bannsættum byskupum Gillibert Londoniensi[60] ok Jocelin Sarisberiensi, viðr þessa vigslu er ok byskup Rofensis, engum þæirra þat valld fyri nockorum vattande, er Cantuariensis kirkio formaðr hafðe at fornu oc nyio i þilikum konunganna vigslum, þi at enge atte meðr réttu at kruna konungenn, nema Thomas erkibyskup, þi siðr bannsætter byskupar.

En epter vigsluna væitte gamle konungr ollu sino stormenne virðulega væizlu með allum þæim, er við oro þessa vigslu, þionande sialfr konungr konunge, faðer syne, ok æige vill gamle konungr lata sek nu konung kalla. En eige liðr langt, aðr en hann iðraz þæssa allz, ok provar þat meðr rettre raun a sialfum ser, at hann hever æige at æins i þesso verke vanvirt Cantuariensem kirkio oc hennar formann, nema iafnvæl reyner hann þat ok þisa nest, at hann hever sialfum ser i sinum syne ofmikenn motstoðumann uppvakt epter rettum dome guðs ok sialfs sins tilskylldan, til þess at hann skile þat meðr skynsemð, at allan þann angr oc eymð, sem hann þoler siþan af sinum syne, þoler hann sakar Thomas erkibyskups oc annarra þæirra, sem hann stridde ok meðr honum ofsótte. Þessor vigsla meðr þæima væg, sem gamle konungr gerer i þessarre liatið sakar sunar sins, spyrz skiott innan landz ok þar nest i Franz.

Sem Thomas erkibyskup fǽr af þesso nockora frætt, vill hann varla i fyrstu trva, þi at hann hafðe sem vitr maðr meðr sinne forsia fenget þau bræf af Alæxandro pava til erkibyskups af Jork ok annarra byskupa i Englande, aðr en vnge konungr var vigðr, er meðr þeima boðskap varo skrifat til byskupanna af sialfum Alexandro pava, at hann fyribauð[61] þæim af sino postolego vallde vpp a þa lyðne, er þæir varo honum skyllduger at væita, at vigia unga konung, nema þat geriz meðr goðu love ok samþycke Thomas erkibyskups. Þessor pavaris bræf meðr þilikum boðskap fengu nockorer af byskupunum ok yfer láso, aðr en unge konungr var krunaðr. En þæir varo sumer af byskupunum, er sua gerðu, sem þæir vorv aðr af kirkiunnar ovinum varaðer viðr ok aminnter, þi at þæir villdu þau þi siðr sialfer yfer lesa eþa heyra þau lesen, at þæir villdu sea þau, ok æcke hirðu þæir meira um herra pavans forboð, nema foru framm epter sialfs sins vilia meðr uheyrelegre ulyðne, verande þo alltt at æinu viðr konungsens vigslu, at herra pavenn fyribyði þæim meðr guðlego ok sino forboðe oc banz viðrlogu. Oc af þi at þessor vigsla var i þiliko banne gior, þa ma þat ollvm auðsynt vera, hverso bolvað blæzan oc suivirðilegh smurneng er hon hever veret, ef hon ma helldr heita blæzan en bolvan, þar sem hon var mote herra pavans vilia sva glæpilega gior af byskupunum meðr fullum fiandskap hiartgroinnar illzlko viðr sinn sæta herra ok andlegan foður Thomas erkibyskup, sem Hæinrekr konungr i sinne reiðe hafðe mote honum ráð fyrigort.

En huerso harðer atburðer er i landeno koma at hondum, er skamt er fra þessarre uigslugerð, þa bera epterkomande timar vitne vm. Byskuparner, er viðr varo vigsluna, taka verþug giolld, er skamt liðr, fyri sitt ofbællde ok langa olyðne, ok marger aðrer lærðer mænn meðr þæim, þæir er hiælldo mote herra pavanum ok Thomase erkibyskupe, þi at þæir voru bæðe sinum vigslum af suipter ok ollum sinum volldum ok virðing af flætter, ollum guðlegum lutum ero þæir ok giorsamlega af sætter. Her meðr geck oc guðs bann ok herra pavans meðr ogurlegre bolvan vm allt England. En þisa nest niðazt konungs mænn a Thomase erkibyskupe, drepande hann i kirkio. Epter þat bræstr hormulego strið upp meðr fullum fiandskap millum gamla konungs oc vnga konungs. En siðarst kemr daprlegr unga konungs dauðe. Þessor hormulego harðynde oll iafnsaman komu monnum skiott at hondum i Englande epter þessa vigslugerð, þi at meðr rettum guðs dóme ma sva guðrækileg gerð æige lenge vera uhægnd.


XXXII.


Sæm hinn sæle Thomas erkibyskup fǽr sanna frætt af, mæðr huæim hǽtte er gamle konungr hever byskupana latið krvna sun sinn, gerer hann þegar mænn meðr bræfum til Alexandr pava, i huerium er hann birter honum þat fyrst, at enge sætt varð a þæim funde samet, er þæir Hæinrekr konungr funnuz siþarst i Frannz, a huerium er Loðviss konungr var meðr margum aðrum virþuleghvm monnum huarstueggia rikissens Franz ok Englandz. Hann seger oc, huat þi vollde ok af hvæim þat læidde. Sva skrifar hann pavanum ok, hvat er Heinrekr konungr meðr sinum byskupum hævez at á Englande, meðr huilikarre frammferð er hann hever byskupana lateð korona sun sinn Hæinrek unga konung mote sino vallde ok vilia, kǽrande sek her meðr mikilega ok litillatlega biðiande, at Alexandr pave hafe sek um siþer framme meðr harðre hægneng viðr þa, er sva mikil rangynde gera hæilagre kirkio ok hænnar formonnum. Nemner til þess æinkannlega fyrst byskupana i Ænglande, er sva odæmilegt verk hava gort, "sem þer hafit nu heyrt, seger hann til herra pavans, þar sem þæir hava sialfs yðars bræf broteð, huarke virþandæ i þesso verke yðart guðlega valld ne yðarn gæzkofullan goðvilia, ok sua sem þæir hava yður bræf ok boðskap enskiss virð, sua hava þæir ok Kantuariensi kirkio ok hennar formanne i þesso verke suivirt."

Sem þessor bræf koma til Alexandr pava, ok hann verþr hins sanna viss, meðr huilikum hǽtte er Hæinrekr konungr i Englande ok þesser bannsætto byskupar hava vigt unga konung, þar sem hann hafðe aðr sialfr fyriboðet þæim under bannz viðrlogu at gera þat, uttan Thomas erkibyskup gæfe sitt gott samþycki til, þa uerðr hann bæðe styggr ok ryggr, ok hitnar nu miok mote Hæinreke konungo ok byskupunum saker sva mikillar ólyðne, sem þæir hofðu viðr sialfan hann gort ok Thomas erkibyskup. En i annan stað harmar hann þat hiartalega, at sua goðr ok gofugr guðs maðr, sem Thomas erkibyskup er, skal under slikum ok aðrum þilikum mæingerðum Hæinreks konungs oc byskupanna iamnlegha standa, ok sakar þæirrar foðurlegrar elsko, sem Alæxandr pave hafðe a Thomase erkibyskupe, þa fellr nu enn einkanlega nýr harmrahans signaða hiarta framarr en fyrre, ok af þi at honum gæfr nu fullulega at skilia af þesso þæirra verke þat hatr ok þa micklo hærmð, sem konungrenn ok byskuparner hava a Thomase erkibyskupe, þa ven(d)ir hann nu ollum sinum goðuilia til þess gofuglega guðs astuinar Thomas erkibyskups, er sva mickla eymð með utolulegre usæmð tok a sek fyre Kristz sakar ok kirkiunnar, samharmande honum nu mycklo mæirr en fyrre af sinne huggæðe.

Konungr af Franz gerer ok sina sændiboða meðr bræfum til Alæxandr pava, i huerium er hann tér herra pavanum þat grimma hatr, sem konungr af Ænglande meðr byskupunum hever a Thomase erkibyskupe, aminnande herra pavann[62] her meðr ok hann mikilegha biðiande meðr sætum orðum sniallrar ræþu, at hann duele eige længr meðr fanytum biðstundum at hava sek framme viðr þa, er fyrekoma kristne guðs ok kirkio: "Litið hælldr, seger hann, a þa micklo nauð, sem Thomas erkibyskup þoler af Hæinreke konunge, byskupunum ok aðrum guðs ovinum, er meðr forze ok fullum fiandskap ganga honum i mot. Huglæiðit ok þa micklo nauðsyn, sem heilog kirkia i Englande hever nu til yðarrar hialpar. Haveð yðart virðulega valld um siþer framme meðr harðre hegning, virðande her til mina þionostu meðr þæirre elsko, sem millum vár hæver ǽ iamnan veret ok enn er. Refset þæim sva skiott fyre sinn ofsa, sem þer elskeð oss ok várs rikiss fræmð ok yðars postolegs sætiss sæmð." Virðulegr herra ærkibyskup Vilhialmr af Sainz, harmande eymð ok auðn Englandz kristne, sæker a pavans fund ok fær þat af honum fyri sina ferð ok flutning, at hinum sterkaztum forboðum skal nu kasta a allt Hæinreks konungs rike fyre svnnan sið sem i Ænglande, en bannsætia sialvan hann, ok ænskis þæirra bræ ne bænarorð, sem mote ganga Thomase erkibyskupe, skalu nu nockorn frammgang fyri Alexandr pava fa, fyrre en Heinrekr konungr gæfr Thomase erkibyskupe falslausan frið, bætande þat allt, sem hann hever broteð mote kirkiunne ok Thomase erkibyskupe.

Alexandr pave sænder nu bræf til Rothomagensem erkibyskups Rotherodum ok byskups Niuernensemp Bernardum, bioþande þæim i krapte lyðnenuar, at þæir fare sem fyrst ok finne gamla konung. "Taket hann, seger herra pavenn, harðum orþum, ef hann vill eige af létta þæim rangyndum, sem hann helldr upp a erkibyskup Thomas ok kirkiuna i Englande. Seget honum sua, at allt hans rike skal under hinum sterkaztum forboþum standa, ef hann vill længr i sinne þriozko ok illzko harðna, sua fullkomlega fyre sunnan sio um allt þat rike, er hann hælldr þar, sem i sialfo Englande, at i engarre kirkio skal nockorskonar æmbætte fræmiaz uttan skirn við born ok skript við þa, er a dauðstrám liggia." En erkibyskupenum af Jork, er krunaðe unga konung, oc aðrum þæim byskupum, er við hofðu vigsluna verit, sender hann þau bræf, er þæim birta sek ollu sinu æmbætte vera suiuirðlega af sætta. Nockora af þæim, er við hofðu veret vigsluna, bannsetr hann ok sialfr, bæðe fyre þat oc enn nockorar aðrar saker. Þessor bannsetningarbræf byskupanna meðr hinum, er sinum embættum ok sæmðum voru af suipter, sænder Alexandr pave Thomase erkibyskupe oll iamnsaman meðr þæim formala, at hann hafe þau þann tima mote kirkiunnar ovinum framme, sem hann vil, ok hann ser sialfr, at stund ok stað til heyrer. Sua lykr her nu aðrum lut saghu hins sǽla Thomas erkibyskups.


Fodnoter

  1. Sagaen meddeles her først efter Pergamentscodex No. 17 qv. i det kongelige Bibliothek i Stockholm.
  2. gamla Cd.
  3. hiæzllt Cd.
  4. vágvæiflegr Cd. 2
  5. manna Cd.
  6. skalo Cd.
  7. b’pa Cd.
  8. almennelegre Cd.
  9. fullkomlegrar Cd.
  10. hans Cd.
  11. frænda Cd.
  12. kænder Cd.
  13. sinn Cd.
  14. Cycestrensis Cd.
  15. heyrer Cd.
  16. skripar Cd.
  17. tælldr Cd.
  18. þoler Cd.
  19. þa Cd.
  20. orð Cd.
  21. "or j Cd.
  22. allan Cd.
  23. micklum Cd.
  24. mer ok tilf. Cd. 3
  25. hans Cd.
  26. huarat Cd.
  27. þæir Cd.
  28. [þi at þæir þickiaz appellera Cd.
  29. probs Cd.
  30. er hann tilf. Cd.
  31. keisariana Cd.
  32. þallre Cd.
  33. er tilf. Cd.
  34. fræmmferð Cd.
  35. þ’t Cd.
  36. resklega Cd. 3
  37. sei tilf. Cd.
  38. til tilf. Cd.
  39. [a byrgþum a Cd.
  40. meirga Cd
  41. uhegndar Cd.
  42. kirk Cd.
  43. hofðingium Cd.
  44. þa Cd.
  45. hann Cd.
  46. bliðlegu Cd.
  47. heinrekcr Cd.
  48. eige tilf. Cd.
  49. villde Cd.
  50. þ’ tilf. Cd.
  51. funder Cd.
  52. |sem Tho. erk.’ i sitr Cd.
  53. at finna tilf. Cd.
  54. þyrfande Cd.
  55. gæfande tilf. Cd.
  56. þannik Cd.
  57. anduorpnum Cd.
  58. ǽ tilf. Cd.
  59. þæssor Cd.
  60. londoniensis Cd.
  61. fyri boð Ccl.
  62. pavænn Cd.