Af ágirnd Absalons erkibiskups ok af einum bónda

Fra heimskringla.no
Hopp til: navigasjon, søk
Har du husket å støtte opp om ditt favoritt kulturprosjekt? → Bli en Heimskringla-venn og gi et bidrag til Heimskringla.no.

Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Original.gif Dansk.gif
Dansk.gif


Fornmanna Sögur

Eptir gömlum handritum

Ellefta bindi.

Útgefnar að tilhlutun hins

Norræna Fornfræða Félags

Kaupmannahöfn 1828


Af ágirnd Absalons erkibiskups ok af einum bónda[1]


Statue af Absalon på facaden af Københavns Rådhus, udført af Vilhelm Bissen.

Svá er lesit, at[2] í Danmörku sat einn erkibiskup Absalon at nafni, í nafnfrægum stað, er Lund hét;[3] hann var merkiligr maðr ok mikill skörúngr í mörgu lagi, en mjög ágjarn til fjár, sem lýsist í sögunni. Hann hafði eflt ok af grundvelli uppreist [eitt svartmúnkaklaustr með föðurleifð sinni[4] með ríkum próventum[5] ok vænum herbergjum.[6]

Er þat þessu nærst segjanda, at akr einn harla[7] góðr lá til kyrkjunnar[8] í Lund, var þat en mesta gersemi; átti kyrkjan hálfan, en bóndi einn hálfan; [óx þar et bezta aldini.[9]

Biskupinn falaði margan dag at bónda hans hluta í garðinum,[10] sagði honum vera miklu hentara lausa góz eða sú jörð, sem hann ætti einn alla aftekt af.

En á hverjum árgángi var þat vani millum kyrkjunnar ok bóndans, at skipta ávextinum með mælum, var þat beggja gagn eða skaði, hvert ábati eða brestr í varð. Ná svá opt sem biskup falaði, svá opt synjar bóndi sölunnar, ok segir þat forna eign sinna lángfeðga, ok því vill hann eigi afgánga.

Ok sem þat er alreynt, fer erkibiskup í fors mikit; ok einn tíma, er þeir talast við, segir hann, at heilög kyrkja skal frá þeim degi aungvan hlut[11] við hann eiga, heldr skal á nefndum degi skipta akrinum, bæði til jarðar ok aftektar. Bóndi lætr sér [þetta líka,[12] þvíat honum þikir harðna sambúðin í hverju.

Líðr nú þar til at hvorirtveggju koma til akrskiptis; er þat sumartími, ok akrinn sem fegrstr ok fýsiligastr ágjörnum manni. Erkibiskup vill hafa hann hátt á skiptinu, at vaðr sé dreginn yfir þveran akrinn;[13] hann vill ok öngum tilhlíta[14] utan sér, at halda öðrumegin[15] við bónda; ok nú þann tíma, [sem jörðin lægist millum hálsanna, leitar vaðrinn at jörðinni, ok berr eigi svá skírt eða merkiliga, hverja hann[16] gjörir yfir þveran akrinn. Erkibiskup kallar þá: rétt[17] betr,[18] bóndi! segir hann. Bóndi hugsar svá gjöra; en sakir þess, at svá fallinn strengr, sem kunnígt er, þarf örugt átak, áðr hann lyptir sér, nýtr bóndi afls, ok kippir röskliga vaðnum, þvíat hann hugði haldit annann veg eigi bila.

En þat fór annann veg, þvíat erkibiskup hrapar[19] við rykkinn, ok fellr áfram, svá ófimliga,[20] at jarðfastr steinn [var í akrinum fyrir[21] honum, ok þar kemr hann á, svá at blæðir; stendr upp síðan, ok kastar vaðnum, segir at fullskipt sé akrinum, síðan hann er skemdr med öfund; þarf eigi hér lángt um (at tala) utan á engu stendr öðru, enn bóndi sé fallinn í herra pávans bann fyrir öfundarþátt ok áverka;[22] ok yfir hann skal lýsast þat sama bann um alla próvincíam, utan hann gefist á dóm heilagrar kyrkju ok skipan erkibiskups. Sá verðr endir á þessu, at bónði vill heldr lúta, enn láta kristiligt samneyti, þvíat hann kennir herða mun, en væntir at þetta mál komi undir annann dóm um síðir, ok gengr til[23] lausnar. En dóm uppsagðan í milli sín oc kyrkjunnar heyrir hann þann tíma, sem erkibiskup hefir sik fyrirhugsat; en þat er fljótt í úrskurðinum, at þann hálfan part, sem bóndi átti í ákrinum, skal hann leggja til kyrkjunnar, kallar hann þetta minníngar-hót,[24] en [aungvan dóm[25] fyrir svá stórt afbrot.

Bóndi lætr sér fátt um finnast, þvíat nú lýkr upp fyrir honum, hvern veg lagit var þetta mál, berr þó allt eins hraustliga sinn skaða, ok veitir erkibiskupi sömu lýðskyldu, sem fyrr [hafði verit.[26]

Líða nú þaðan tímar, þar til at sami bóndi tekr banasótt, ok kallar til sín heimugligan klerk, at gjöra sína nauðsyn, ok þiggja tilskipat sakramentum af heilagri kyrkju, ok í millum annara greina[27] seigir hann svá til prestsins: séra minn! segir hann, ek veit, at þú ert röskr maðr ok einarðr, því vil ek gefa þér þann bezta hest, er þú kýs af minni eign [ok þar með þýzkan söðul ok bitill,[28] til þess at þann tíma er ek em andaðr, berr þú erindi mit Absalóni erkibiskupi, svá fallit, at ek stefni honum fyrir dómstól himnakonúngsins, at svara mér þar um akrinn ok þær greinir fleiri, sem þar til lúta. Prestrinn [játar gjöfinni,[29] því hún var fögr, en þikir þó [á skafit[30] nokkut. Gjörir bóndi litlu síðar [sinn enda,[31] ok fékk fagrt andlát fyrir manna øgum. En prestrinn gjörir, sem hann hafði játað, skundar á fund erkibiskups ok kemr svá í staðinn, at hann sitr yfir borðum fyrri[32] máltíð, gengr inn í höllina fram fyrir hásætit, ok heilsar uppá erkibiskup, ok segir svá síðan: sá bóndi, er hann nefndi eignarnafni, er nú farinn fram af veröldinni, segir hann, ok bað mik bera yðr þau orð, herra! af sinni álfu, at hann stefndi yðr fyrir hásæti himnakonúngsins, at svara honum þar fyrir akrskiptið forðum.

En á sama augabragði ok prestrinn hafði úti sitt mál, hné erkibiskup aptr at dýnunum[33] örendr í stað. Aflaði þetta mikils ótta um allt ríkit, sem enn mun síðar getit verða.

En nú skal fyrst víkja til þess klaustrs,[34] er fyrrnefndum vér; þat gekk svá til sama dag, sem erkibiskup var bráðlátinn, at eptir completórium síð um kveld, sem bræðr hugðust at fara til svefns, ok þeir höfðu enn eigi spurt af hans annláti, þá kom hryggilig rödd [af altarishorninu,[35] svá talandi með lágri ok mæðiligri raust: [Sora! Sora![36] pro me supplex ora! þat er skilníngr þessara orða, at röddin biðr lifnaðinn[37] mjúkliga minnast sín í (augliti guðs. Birtist enn í þessu [sæt myskun[38] almáttigs guðs, þóat erkibiskupinn yrði brotligr í sínu lífí fékk hann[39] orlof framliðinn at vitja þángat til hjálpar ok huggunar, sem hann hafði[40] mestu verskuldat,[41] því [at síðan bræðr fréttu dagstætt andlát erkibiskups, tók af þeim allan efa, at hans önd hafi þá krafit bænafulltíngs.[42] En nú er þar nærst at víkja með fljótu máli til þess efnis, hver ótti var um ríkit af þessum hlut.

Þat gjörist litlu síðar, at einn illvirki var gripinn af valdsmanni, jérnaðr ok í dýflizu settr; hann var svá [baldinn ok gráligr í[43] sinni illsku, at hann varði með lygðum ok meinsærum allar sínar[44] sakir ok svá sem hann sat í járnum dag ok nátt, hafði hann heyrt fagnaðarlaus hvað framfór í millum erkibiskups ok bóndans; því smíðar hann sér ráð, ok fær komit þeirri flugu í munn eins skiptíngs, at bera stefnu hans þeim herramanni, sem hann hafði fángat, en[45] sú stefnan var á nokkut líkan hátt ok en fyrri, utan þat bar í meðal [sem ván var,[46] at sjá stefnir til ens neðra höfðíngjans, er öngum dæmir gott.

Fór hér svá at, með miklum klókskap þessa óvinar,[47] at réttarmaðr[48] treystist eigi fram at halda við hann lögligri kvöl, ok lét hlaupa [undan ribbalda,[49] hvert er honum líkaði. Af fyrra efni gefr vel at skilja, hversu formanni[50] kyrkjunnar [er þat geymanda, at auðga[51] hvorki sik né sína kyrkju með rángfengnum fjárhlut, þvíat reynd er ráðvendni drottins þar um, at eigi vill hann þat þiggja, sem [eigi er lögliga[52] aflat. Amen.




Athugasemdir:

  1. þannig B. vantar í A.
  2. v. í. B.
  3. heitir, B.
  4. einn svartmúnka lifnað, B.
  5. presentum, B.
  6. þat klaustr kallaði hann Saram (Soram), var þat ekki nærri erkistólnum í Lund, heldr svá sem stór dagferð, b. v. B.
  7. vænn ok, b. v. B.
  8. eigna, b. v. B.
  9. ok brást aldrei, B.
  10. akrinum, B.
  11. reikníng eða mæling, B.
  12. vel líka, at hafa sitt frjálst, þótt skipti þetta væri nýúng erkibiskups, B.
  13. réttsýnis, b. v. B.
  14. athlýða, B.
  15. vaðann annann veg til móts, B.
  16. er lengist vaðrinn milli hálsanna fárliga, leitar bugrinn jarðar optir náttúru og berr að svá skírt ok, merkiliga, at glöggliga sér hverja rigu, B.
  17. bertu, B.
  18. vaðann, b. v. B.
  19. reikar, B.
  20. óvarliga, B.
  21. í akrlandinu verðr undir B.
  22. viljanliga veittan meðr undirhyggju, b. v. B.
  23. fórtu ok, b. v. B.
  24. lagfært fyrir hat A. hót, B.
  25. aungva bót, B.
  26. án umlestrs fyrir nokkrum manni, B.
  27. í sinni skipan, b. v. B.
  28. með þvílíkan söðul ok beizl, B.
  29. þakkar gjöfina, B.
  30. óskafereð, B.
  31. sín erendi, B.
  32. hina fyrri, B.
  33. stólnum, B.
  34. Saram, b. v. B.
  35. upp við altarið, B.
  36. Sara! Sara!, B.
  37. biðja fyrir sér ok, b. .v. B.
  38. réttlætisdómr, B.
  39. eigi heldr, b. v. B.
  40. þó, b. v. B.
  41. verðskuldan í, B.
  42. þó bræðr væru honum um gott skyldugir, stoðaði honum ekki framliðnum kraptr þeirra bæna, því úr helvíti er engin endrlausn, B.
  43. lagfært fyrir griottiigr í A. vondr ok óguðligr af, B.
  44. illsku b. v. B.
  45. þvíat, B.
  46. v. í. B.
  47. illmennis, B.
  48. valdsmaðrinn, B.
  49. lausan, B.
  50. formenn, B.
  51. eru gjarnir at auðga sik af kjrkjunnar eignum, ok mega þeir taka sér þetta æfintýr til viðvörunar at eigna, B.
  52. með röngu er, B.

HEIMSKRINGLA er et privat initiativ. Prosjektet mottar ikke noen form for offentlig støtte. Vi har kun utgifter og ingen faste inntekter. Kostnader til teknisk drift og utstyr bæres av privatpersoner. Alle økonomiske bidrag mottas derfor med stor takk. Ønsker du eller ditt foretak å støtte prosjektet økonomisk? Ta gjerne kontakt med oss, eller bruk vårt norske kontonummer 97105024499. Du kan også støtte oss via vårt Vipps-nummer 78431. For utenlandske bidrag bruk vårt IBAN-nummer NO6897105024499, med SWIFT-kode: DNBANOKK eller SEPA-kode: SKIANOBB. En kan også overføre penger til HEIMSKRINGLA via PayPal eller vippse via mobilen til 78431. Vi selger også fast annonseplass på venstre sidemeny til rimelig pris. Alle bidragsytere krediteres med navn for sine bidrag.