Af Runzivals bardaga

Fra heimskringla.no
Hopp til: navigasjon, søk
Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Original.gif


Karlamagnús saga ok kappa hans


Af Runzivals bardaga


[Eptir þessa hluti liðna bjó Karlamagnús konungr ferð sína til Spanialands, sem hann hafði heitit, þá er han fór til Jórsala, ok fóru með honum 12 jafningjar ok alt hans et bezta lið, er til var í hans ríki. Karlamagnús konungr var 7 vetr alla samfasta[1] á Spanialandi, ok lagði undir sik alt [með sjá,[2] svá at hvárki borg né kastali var sá, at eigi hefði hann undir sik lagt, né heruð eða tún, nema [Sarguze er[3] stendr á fjalli einu. [Þar réð[4] fyrir Marsilius konungr hinn heiðni, sá er eigi elskaði guð, heldr trúði hann [á Maumet ok Apollin, en þeir munu svikja hann.[5]


2. Þat var einn dag, at Marsilius konungi var genginn undir [olifutré einu í skugga[6] ok settist á marmarastein upp, ok umhverfis hann[7] 100 þúsunda manna.[8] En hann kallaði hertoga sína ok jarla til sín [ok mælti:[9] Góðir höfðingjar, segir hann, hvat synd hefir oss komit; Karlamagnús konungr er kominn [at fyrirfara oss, ok veit ek at hann vill orrostu við oss halda.[10] [En þér kostit ok gerit svá vel, at þér leggit ráð á með mér sem vitrir menn, ok hjálpit mér frá skemd ok dauða, sem yðr byrjar at gera.[11] En engi heiðingi [svarar honum orði nema Blankandin af kastala Valsundi.[12] Hann var hinn vitrasti maðr, hvítr af hæru, ok er vel lofaðr at riddaraskap ok heilráðr sínum dróttni. Hann mælti við konung:[13] Óttast ekki, send orð Karlamagnúsi konungi enum drambláta, [dýrt embætti ok fasta vináttu;[14] gef honum leóna,[15] björnu ok hunda stóra ok vali,[16] 7 hundruð úlfalda ok þúsund gáshauka mútaða, ok 4 hundruð[17] múla hlaðna af gulli ok silfri, ok vagna hlaðna með dýrum gripum, ok [má þar[18] þá vera svá mörg bisund, at Karlamagnús konungr má gefa af því fé[19] öllum riddörum sínum mála. Nú hefir hann hér verit 7 vetr í samt, ok átti[20] hann nú at fara til Frakklands, [þar er hann í hóglífi miklu.[21] En þú skalt sœkja á fund hans þangat at Michaels messu ok taka við kristni, ok gerast maðr hans með góðum vilja ok halda af honum Spanialand alt. En ef hann vill hafa gisla af oss, þá skal[22] senda honum 20 [eða 10[23] at festa vináttu vára, son þinn [einnhvern ok svá minn,[24] ok er betr[25] at þeir sé drepnir, en ef[26] vér týnim Spanialandi ok öllu ríki váru ok eign, [fyrir því at nú er at komit.[27] Heiðingjar[28] svöruðu: Þetta er þjóðráð.[29] Þá mælti Blankandin: [Ef svá er gert, þá[30] legg ek höfuð mitt í veð, at Karlamagnús konungr mun fara til Frakklands með allan her sinn, ok mun hverr hans manna fara til síns heimilis. Karlamagnús konungr mun vera at Eis kapellu sinni ok gera veizlu sína. [Stúndir munu líða áðr, en Karlamagnús konungr mun eigi spyrja[31] tíðendi af oss, fyrir því at vér skulum eigi þangat sœkja, en Karlamagnús konungr mun þessu reiðast ok láta drepa gisla sína, ok er [betra at þeir týni lífi sínu, en vér týnim hinu góða Spanialandi.[32] Heiðingjar svöruðu: Þetta er þjóðráð. Ok lauk svá þeirri stefnu.[33]


3. [Eptir þessa ráðagerð þá kallaði Marsilius konungr til sín vini sína þá sem nú man ek nefna: Klargis af Balagued, Estomariz ok Eudropiz félaga hans, Priamus, Greland, Batiel[34] ok frænda hans Mattheu, Joel ok Mabriant ok Blankandin,[35] ok mælti við Blankandin formann þeirra, at hefja þat mál er konungr vill láta fram flytja [til Karlamagnús konungs.[36] Þessir váru [10 enir illgjörnustu[37] ok mestir undirhyggjumenn af öllu liði hans.[38] Ok síðan mælti Marsilius konungr við þá: Þér skulut fara sendiför mína til Karlamagnús konungs, hann sitr nú um borgina Acordies; þér skulut bera í höndum yðrum[39] kvistu af olifutré, þat táknar frið ok mjúklæti; ok ef þér megit koma [sætt várri[40] á leið, þá skulu þér þiggja af mér gull ok silfr, lönd ok klæði.[41] [Heiðingjar svöruðu: Vel hefir þú mælt, en vér skulum[42] betr gera. Marsilius konungr mælti: Biðit[43] Karlamagnús konung miskunna mér,[44] ok seg honum ifalaust, at ek vil hans maðr gerast, ok á hans fund sœkja, áðr en þessi mánuðr liði við þúsund hinna beztu minna manna, ok[45] taka kristin lög ok drýgja hans vilja.[46] [Blankandin svaraði: Gott muntu af því hljóta.[47] Konungr lét þá fram leiða 10 múla hvíta, beislin váru af[48] gulli en söðlar af silfri. En síðan steig hverr þeirra á bak sínum múl[49] ok fóru leið sína til Karlamagnús konungs, [ok eigi mun hann mega við sjá, svá at eigi blekki þeir hann nökkut.[50]


4. Karlamagnús keisari hafði þann tíð[51] unnit borgina Acordies[52] ok niðr felt[53] borgarveggi, ok tók þar mikla fjárhluti, gull ok silfr ok dýrlig klæði, [ok var engi sá í borginni,[54] at eigi væri drepinn eða kristinn görr.[55] En þann sama dag sem sendimenn Marsili konungs kómu til fundar við Karlamagnús konung, þá sat hann í grasgarði einum ok skemti sér, ok hans [vinir með honum, Rollant ok Oliver, Samson ok Auxiens ok Hotun inn sterki ok Bæringr, Nemes inn góði hertogi ok Rikarðr jarl, Guinelun, Engiler, en hvar er þeir váru var fjöldi annarra manna; þar váru 15 þúsundir Frankismanna,[56] ok sátu allir undir guðvefjarpellum at svala sér ok léku at skáktafli, en sumir at kvátrutafli,[57] bæði ungir ok gamlir; [ok var önnur hver taflan af gulli en önnur hver af brendu silfri, svá hit sama váru ok reitirnir á taflborðinu, at annarr hverr var gyltr en annarr hverr var þaktr af hvítu silfri.[58] Sumir ríða á burt til skemtanar sér, sumir skylmdust. En Karlamagnús keisari sat í skugga undir tré einu. Ok því næst kómu þar[59] sendimenn Marsili konungs, ok stigu þegar af múlum[60] sínum ok géngu fyrir Karlamagnús konung, þar sem hann sat. Blankandin tók fyrst til máls ok heilsaði Karlamagnúsi konungi kurteisliga: Herra konungr, segir hann, guð gæti þín, sá er skóp himin ok jörð ok á kross var festr at leysa oss frá kvölum helvítis, honum eigum vér at þjóna en engum öðrum. Þau orð sendi þér Marsilius konungr, at hann vill þinn fund sœkja ok kristinn gerast, ef þú vilt. Hann skal gefa þér gull ok silfr eptir þínum vilja, hann skal gefa þér leóna[61] ok björnu, hunda, hesta skjóta, er mjök er at lofa, [7 hundruð úlfalda, þúsund gáshauka, vagna hlaðna af góðum gripum ok dýrum klæðum, 4 hundruð múla klyfjaðra af gulli ok silfri, ok máttu þar af gefa mála öllum hirðmönnum þínum ok riddörum.[62] Nú hefir þú hér verit 7 vetr, ok er þér nú mál at fara aptr til Frakklands,[63] ok þangat skal konungr várr sœkja yðvarn fund, ok láta skírast ok gerast maðr þinn, ok halda af þér Spanialand alt ok vera þér skattgildr um alla [lífsdaga þína.[64] En er hann [hafði svá ráðit[65] fram sitt erendi, ok er hann[66] lauk sínu máli, þá svaraði Karlamagnús keisari máli hans á þá leið: Guð sé þess lofaðr, segir hann, [at svá sé sem þú segir; ef[67] Marsilius konungr gerir svá sem nú hefir þú tjáð um hríð, þá beiðumst ek enskis[68] framar.[69] Þá hneigði Karlamagnús konungr [höfði sínu[70] litla stund ok hugði at, en síðan [hélt hann upp höfði sínu,[71] ok var einkar tiguligr í andliti, ok var eigi bráðskeyttr[72] til máls, þat var siðr hans at mæla tómligu. Þá andsvaraði hann máli[73] sendimanna á þessa lund: Viti þér, segir hann, at Marsilius konungr yðvarr er [fjándi minn sem mestr má vera,[74] hversu má ek því trúa, at hann muni þat[75] halda, er [þér hafit mér sagt?[76] Blankandin svaraði: Með gislum mínum[77] munum vér þat sanna héðan í frá til Michaels messu, þá kemr Marsilius konungr til þín at taka við kristni. Þá mælti Karlamagnús konungr: [Enn má[78] guð hjálpa honum, ef hann vill þat gera. Nú líðr á kveldit; en er sól hafði sezt, þá lét Karlamagnús konungr fœra til stalls múla þeirra sendimanna. Síðan létu þeir upp reisa landtjöld, ok því næst váru sendimenn þangat leiddir ok 12[79] menn til settir at þjóna þeim, en þá skorti enskiskonar mat né drykk. En er þeir váru mettir, þá fóru þeir [í rekkju sína[80] ok sváfu alt til dags.


5. En er nóttin leið, þá reis Karlamagnús keisari upp í dagan ok hlýddi óttusöng ok messu ok öllum tíðum, ok þá kallaði Karlamagnús konungr á göfugmenni sitt, fyrir því at Frankismanna ráði vill hann fylgja. En síðan [um morguninn er Karlamagnús keisari gékk undir borð eitt[81] ok settist í hásæti sitt ok kallaði til sín baróna sína, þá kómu[82] 12 jafningjar, þeir er Karlamagnús konungr hafði mikla elsku á, ok meir en þúsund annarra Frankismanna, Guinelun jarl var ok þar, er svíkin hóf; ok þá tóku þeir ætlan sína, en sú laukst illa [er verr var.[83] En [er þeir váru allir saman á þessarri stefnu,[84] þá tók Karlamagnús konungr til máls á þá leið: Góðir höfðingjar, segir hann, [leggit ráð fyrir mik ok sjálfa[85] yðr. Marsilius konungr lét hingat fara sendimenn sína, sem þér vitit, ok býðr hann mér mikla fjárhluti, [mörg león, hesta góða, 400 úlfalda klyfjaða (af gulli) af Arabialandi (ok) 100 múla, vill hann ok gefa mér 50 vagna hlaðna af gersemum,[86] ok hann vill sœkja á minn fund til Frakklands, ok hann vill halda af mér Spanialand ok þjóna mér um alla [lífsdaga sína,[87] ok hann vill fá mér til þess gisla, at þetta skal haldast, en eigi veit ek hvat honum er í hug. Karlamagnús lauk rœðu sinni. Frankismenn svöruðu: Þar er [at at hyggja.[88] Þá stóð Rollant upp ok mælti svá:[89] [Úsynju trúir þú Marsilio konungi. Nú eru 7 vetr liðnir síðan er vér kómum til þessa lands, ok hefi ek mörg vandræði þolat í þínu embætti. Ek sótta til handa þér Nobilisborg ok Morinde, Valterne ok Pine, Balauigie, Rudile, Sibili, Port ok Aulert er stendr á landamæri. En Marsilius konungr hefir opt sýnt svik ok lausyrði við þik. Þá sendi hann til þín fyrir skömmu 12 baróna sína, at því hófi sem nú sendi hann, ok hafði hverr þeirra í hendi sér kvist af olifutré, ok báru þeir slík tíðendi sem þessir sögðu í gærkveld, at konungr þeirra vildi kristnast, þú áttir þá ráð við Frankismenn, en þeir réðu þér úsnjalt. Þú sendir þá 2 jarla þína til Marsili konungs Basan ok Basilies, en hann gerði sem illr svikari ok lét þá týna lífi sínu. Halt fram hernaði þínum, herra, segir Rollant, ok far með öllu liði þínu til Saragucie, en síðan sitjum vér um borgina, ok léttum eigi fyrr en vér nám borginni, ok hefnum svá várra manna, þeirra er svikarinn lét þá drepa. Karlamagnús keisari hné niðr höfði sínu ok strauk skegg sitt ok kampa, ok svaraði engu orði.[90] Frankismenn þögðu þá allir nema Guinelun jarl, hann reis upp ok gékk fyrir Karlamagnús konung ok tók til orða: Góðr keisari,[91] segir hann, eigi skaltu trúa úvitrs manns ráði, [hvárki mínu né annarra, nema þér sé gagn at. En alle þó[92] hefir Marsilius konungr þér orð sent, at hann vill kristinn gerast ok þinn maðr, en sá maðr er [því neitar, hann hirðir[93] eigi, hvat dauða vér þolim. [En ofgert ráð er eigi rétt at á leið komist, léttum fíflsku ok tökum heil ráð.[94] En eptir þær rœður Guineluns jarls, þá gékk Nemes fram fyrir konung Karlamagnús, [en eigi var betri maðr honum í allri hirð Karlamagnús konungs.[95] Hann tók til máls: [Karlamagnús konungr, segir hann, heyrir þú andsvör Guineluns jarls; þat væri einkar vel, ef haldast mætti þat er hann hefir talat.[96] En nú er Marsilius konungr yfirkominn at ríki sínu, þú hefir nú unnit af honum kastala ok borgir, heruð ok tún, ok mjök svá alt ríki hans undir þik lagt, ok [er hann várkunnigr sér er hann biðr vægðar, ok væri þat mikil úsœmd, ef hann skyldi eigi þjóna til þinnar tignar.[97] Nú skaltu gera fyrir guðs sakir ok yðvarrar tignar at miskunna honum, send nú einn til hans af barónum þínum. Nú [vill hann gera trygð[98] með gislum til þín, sem hann hefir játað til yðvar,[99] þá er þat vel, ok er þat[100] ráð, at [eigi hefist sjá herr. Fleiri[101] Frankismenn svöruðu: Vel hefir þú rœtt, hertogi, segja þeir.


6. Ok þá mælti keisarinn: Hvern munum vér þangat senda? [Nemes svaraði: Ek fer, ef þú vilt, konungr; segir hann, ef þú fær mér glófa ok staf. En keisarinn leit við honum ok mælti: Þú ert vitr maðr, en með þetta skegg ok kampa er ek hefi þá segi ek þér svá, at eigi ferr þú svá langt frá mér þessa 12 mánuðr ena næstu, fyrir því at þat er mér ofgeigr, ef þér verðr nökkut til meins. Far ok sitt, segir hann, engi maðr býðr þér til þeirrar sendifarar. En hvat um þat at tala, segir hann, hvern viljum vér nú þangat senda? Rollant svaraði máli hans: Búinn em ek þeirrar farar, ef þú vilt konungr. Þá svaraði Oliver máli hans: Eigi skal svá vera, þú ert of bráðskeytr í skapi, ok ætla ek, at þú munir heldr sundr fœra sætt vára; en ef konungr vill, þá em ek búinn at fara þessa för. Þá mælti Karlamagnús konungr: Hvárgi ykkarr skal koma á þá stigu, ok engi yðvarr 12 jafningja. Þá gékk Turpin erkibyskup fyrir konung ok mælti: Fá mér (staf ok glófa ok) jartegnir, ok skal ek fara til Marsili konungs, ok mun ek segja honum nökkut þat sem mér er at skapi, ok mun ek brátt verða varr við hvat honum er í hug. Karlamagnús konungr svaraði honum ok mælti: Eigi kemr þú þar þessa 12 mánuðr ena næstzu, rœð ekki um fleira, nema ek beiða þik. Góðir höfðingjar, segir Karlamagnús konungr,[102] kjósit [einn af barónum[103] vel kynjaðan ok vel at sér gervan, þann er gersamliga segi [Marsilio konungi mína orðsending ok greiði vel mína sendiför, ok sé vel at sér gerr í bardaga.[104] Rollant svaraði: Þat[105] er Guinelun jarl stjúpfaðir minn. [Frankismenn svöruðu: Engan vitum vér jafnvel tilfallinn né jafnvitran honum, nú sýnist oss þat it vænsta ráð, ef konungr vill, at hann fari.[106] Þá mælti Karlamagnús konungr: Guinelun jarl, segir hann, gakk fram þá ok tak við staf mínum ok glófa, því at þat vilja Frankismenn, at þú farir þessa sendiför. Þá svaraði Guinelun jarl:[107] Því hefir Rollant upp komit, [ok aldri mun ek honum þat fyrirgefa, ok aldri síðan skal hann hafa mína vináttu. En nú segi ek í sundr öllum sættum ok gerðum okkar á milli, ok svá Oliver hit sama ok allra 12 jafningja, fyrir því at þeir halda öllu máli með honum. En ef ek kem aptr af sendiför þessi, þá skal ek hefna minna harma. Þá svaraði Karlamagnús konungr: Til hótsamr ertu, en nú verðr þú víst at fara. Guinelun jarl svaraði: Sé ek nú, herra, segir hann, at þat er yðvarr vili, at ek fara þessa för, en eigi mun ek aptr koma heldr en Basili er fór ok hans bróðir Baðan. Karlamagnús konungr mælti: Nú skaltu fara. Guinelun jarl svaraði: Nú verð ek at fara til Saraguze, en eigi mun sá aptr koma, er þangat ferr. Ok enn mælti hann: Jllu heilli sáttu Rollant ok hans dramblæti, fyrir því at (hann) mun fyrirfara öllu þínu ríki. Já, já, segir hann, eða hvárt veiztu at systir þín er eiginkona mín? ok áttu eigi at senda mik forsending sakir barna þeirra er vit eigum. Ek vil nú því lýsa, at ek leifi Baldvina syni mínum alla erfð mína. Þá mælti Karlamagnús konungr: Til blauthugaðr ertu, Guinelun, ok œrit svá kvíðinn. Guinelun jarl svaraði engu orði ok varð mjök hugsjúkr, ok þegar gékk hann fram til Rollant stjúpsonar síns ok kastaði skikkju sinni á gólfit niðr ok stóð fyrir honum. En allir 12 jafningjar hugðu at honum sem vandligast, því at maðrinn var hinn vænsti. Hann mælti þá við Rollant: Þú svikarinn, segir hann, hví œrist þú, kvikar meinvættir búa í þér; Frankismenn bera ráð um þat, at þeir hati þik, þú einn veldr því, er þér erut hér svá lengi, ok hvern dag kemr þú at þeim vandræðum ok erfiði, ok upp verða þeir vápn sín at bera at þarflausu fyrir þínar sakir; illu heilli sáttu Karlamagnús konung, fyrir þitt dramb ok ofsa ok þitt úgott hugskot kemr (þú) mér í brott frá mínum herra Karlamagnúsi konungi ok mörgum öðrum góðum manni. Nú hefir þú því upp komit, at ek skal fara til Marsili konungs hins heiðna hunds, ok veit trúa mín, ef ek kem aptr or þessarri ferð, þat er þinn skaði, sá er þér skal vinna til dauðadags.

Þá er hann hafði svá lengi talat hart, þá svaraði Rollant ok mælti svá: Nú seg þú þinn vilja, en ekki tek ek hót þín; en jafnvitr maðr sem þú ert á vel at fara sendiför konunga á milli, ok þat sama segi ek þér, at ek vil gjarna fara þessa sendiför fyrir þik, ef Karlamagnús konungr frændi minn vill lofa mér. Guinelun jarl svaraði: Eigi legg ek þat á þik; alls þó hefir Karlamagnús konungr þat lagt á mik fyrir öndverðu, þá mun ek fara sendiför hans til Saraguze; en sá er ferr mun eigi aptr koma, veit ek at hann mun láta drepa mik, sem hann lét drepa Basan ok Basilides. En ef mér verðr auðit aptr at fara, þá er víst, at (ek) mun gera þeim nökkura fólska, er mik dœmdu til þessarrar farar. En er Rollant heyrði þessi orð Guineluns jarls, þá þagnaði hann ok hló nökkut at. En er Guinelun jarl sá þat, at Rollant hló at honum, þá þótti honum afburðar illa, svá at mjök svá vissi hann eigi hvat hann gerði, en þó mælti hann við konung: Hér em ek, segir hann, fá mér nú staf ok glófa, en síðan mun ek fara til Saraguze. En ef guð sendir mik aptr hingat, þá skal ek reka harma minna. Karlamagnús svaraði: Helzti ertu hœtinn. Nú ef þú ferr til Saraguze, þá seg þau tíðendi Marsilio konungi hinum heiðna, at hann taki við kristni ok gerist minn maðr at fullu svikalaust, ok sœki á minn fund ok mína miskunn, ok haldi af mér hálft Spanialand, en Rollant skal hafa hálft. En ef hann vill eigi þat, þá seg þú honum, at ek mun bráðliga koma til Saraguze, ok eigi þaðan fara fyrr en ek hefi unnit borgina. En síðan skal hann fara með mér í böndum til Frakklands, þar sem hann skal dœmdr vera ok dauða þola. En, Guinelun jarl, (þú) skalt fá honum í hendr bréf þetta ok þenna staf ok glófa, er ek sel þér. En (er) Guinelun jarl skyldi taka við ritinu, þá féll þat or hendi honum. En 12 jafningjar hugðu at ok hlógu. En Guinelun jarl laut niðr ok tók upp bréfit, ok þótti æfar illa ok svá mikil skömm at vera, at hann vildi eigi þar víst staddr vera fyrir alt veraldar gull, ok mælti síðan þessum orðum: Guð sjálfr hefni þeim, er þessum vandræðum kómu at mér. Frankismenn svöruðu ok mæltu svá: Dróttinn allsvaldandi guð er veit alla hluti, hverju má þetta gegna? þetta býsnar tjón ok sorg. Guinelun svaraði ok mælti: Þér munut heyra tíðendi, segir hann. En síðan mælti hann við Karlamagnús konung: Herra, segir hann, gef mér leyfi, at ek fara í brott sem skjótast, alls þó em ek nú skyldaðr til þessarrar farar, þá vil ek eigi lengr hér dveljast. Karlamagnús konungr svarar honum: Guð greiði ferð þína, ok far sem þú vilt.[108]


7. Nú fór Guinelun jarl til landtjalda sinna, [ok bjuggust[109] með honum 400[110] hans manna, ok vildu honum allir fylgja [ok eigi fyrir mikit gull við hann skiljast. Honum líkaði nú afar illa sem ván var við Frankismenn, ok var hann í œsi miklum fjándskap til þeirra.[111] Hann klæddist[112] síðan með hinum beztum herklæðum [er vera mátti, gullsporar váru bundnir á fœtr honum, ok var hann gyrðr með sverði sínu, því er (hét) Muraglais.[113] En síðan er hann var til ferðar búinn, þá sté hann[114] á bak hesti sínum þeim er hét Taskabrun;[115] [söðull var af silfri, er hann sat í, en söðulklæði var af hinu dýrasta pelli; í stigreip hans hélt sá maðr er Guinimus hét, hann var frændi hans skyldr. Nú er maðrinn einkar tiguligr ok frœknligr at sjá í sínum búnaði, ok eigi úþessligr í yfirbragði at hann muni yfir brögðum búa.[116] Menn hans mæltu við hann: Lát oss fara með þér,[117] Guinelun jarl, sögðu þeir. Guinelun jarl mælti: Eigi vill guð þat, betra er at ek[118] deyja einn, en svá margr góðr drengr sé drepinn. [Gerit svá vel, mínir menn, ef þér heyrit sagt í frá, at ek sé drepinn, þá verðit þér at minnast sálu minnar í bœnahaldi yðru, ok segit góða kveðju Pinabel frænda mínum ok Baldvina syni mínum, ok verðit honum at liðveizlu sem þér megit. En því næst fór Guinelun jarl leiðar sinnar, ok skildust nú við svá búit. En menn hans urðu við þann skilnað úglaðir mjök ok kunnu forkunnar illa brottför hans, ok mælti hverr þeirra við annan: Jlla hefir oss nú til tekizt, ef vér skulum nú svá týna herra várum ok lánardróttni. Mjök erum vér hér til virðir af Karlamagnúsi konungi fyrir sakir lávarðs várs Guineluns jarls, en við þann eigum vér litla vináttu at lýsa, er skildi vára vináttu, mikla úvináttu gerði hann við várn herra Guinelun jarl, ok er hann svíkinn í trygðum.[119]


8. Frá því er nú at segja, at sendimenn hins heiðna konungs váru undir olifutré einu ok bjuggust í brott. Guinelun jarl réðst í ferð með þeim.[120] En [Blankandin er nefndr var foringi þeirra, hann reið síðar, ok Guinelun jarl með honum, ok urðu margtalaðir um daginn. Þar kom þeirra rœðu, at[121] Blankandin mælti við Guinelun jarl á þá leið: Mikill atferðarmaðr er Karlamagnús konungr, hann hefir lagt undir sik alt Rómaríki, Púl ok Calebre, [Constancie ok Nobile,[122] Saxland ok England ok Jrland, hann er nú ok gámall, svá at [ekki má á[123] skorta[124] þrjú hundruð vetra. Guinelun jarl svaraði: Lið hans er svá[125] gott ok frœknt, ok er hann svá dýrligr höfðingi, at slíkr konungr verðr aldri eptir hann hvárki áðr né síðan. Blankandin svaraði: Frankismenn eru[126] vel at sér gervir, [ok virðist mér sem þeir leggi slík ráð fyrir hann, ok þiki[127] mér sem þeir gangi yfir allar þjóðir. Guinelun jarl svaraði: Eigi valda því hinir góðu Frankismenn, en öllu því er ilt er þá [veldr því Rollant einn,[128] ok [hér máttu nökkut svá marka hans skaplyndi,[129] eptir því sem nú mun ek segja þér.[130] Þat var í gær, segir hann, er Karlamagnús konungr sat undir tré[131] einu ok fjölment um hann harðla mjök, þá kom þar farandi Rollant frændi hans ok hafði í hendi sér afburðar [epli eitt mikit,[132] ok mælti við Karlamagnús konung: Herra keisari, segir hann, tak hér epli þetta, ek heit þér [allar kórónur af[133] konungum þeim er í móti þér standa. Slíkr er ofmetnaðr hans, hvern dag vill hann ilt gera; en ef ilt kœmi[134] at honum, þá myndim vér allir í friði [vera. Blankandin mælti: Maðr læzt Rollant vera,[135] en hann vill hvern konung undir sik kúga, ok mun honum eitthvert sinn illa til takast[. Guinelun jarl svaraði þá enn: Þat[136] vildi Rollant, at [eigi kœmist sætt á leið[137] í þessu sinni, ok vildi hann leggja undir sik Spanialand. Síðan vildi[138] hann fara til Babilonar ok drepa Amiral konung, [ef hann vill eigi [139] skírast lata; ok eigi ætlar hann at létta áðr en hann hefir yfirstigit[140] allar þjóðir. [Hvat er um þat at lengja um þeirra rœður, þar kom um síðir, at þeir urðu báðir á eitt sáttir.[141] Nú handsala þeir sín á millum Blankandin ok Guinelun jarl at svikja Rollant í trygðum, ok [at þeir skyldu honum at bana verða.[142]


9. Eptir þat fóru þeir leiðar sinnar, ok léttu eigi fyrr en þeir kómu til borgarinnar Saraguze, ok fundu þar Marsilium konung. En þegar jafnskjótt sem þeir kómu þar, þá bar Guinelun jarl fram sín erindi, en allir heiðingjar [hlýddu honum ámeðan.[143] Blankandin gékk þá fram fyrir Marsilium konung ok hélt í hönd Guinelun jarls, ok tók til máls á þá leið: Herra konungr, segir hann, Maumet [ok Apollin ok Jubiter[144] gæti þín. Vér[145] bárum sendiboð þín til Karlamagnús konungs, en hann varð þeim tiðendum feginn ok gerði guði þakkir, ok sendi til þín þenna enn góða mann. Hann er [jarl at tign[146] ok vel at sér gerr, ok máttu nú vita sönn tíðendi af honum. Marsilius konungr svaraði: Segi hann nú þá, en vér skulum hlýða. Guinelun jarl hóf þá mál sitt vitrliga mjök: Konungr, segir hann, Karlamagnús keisari sendir þér kveðju ok þau boð, at þú [játir Krists nafni, en neita Makon ok Maumet, en hann vill fá þér fyrir at ráða[147] hálft Spanialand, en Rollant hálft. En ef þú vilt eigi játa þessarri sætt, þá mun hann taka af þér borgina Saraguzie með liði sínu, ok síðan skaltu fara[148] í böndum til Frakklands, ok þar skaltu [bana taka[149] með skömm ok háðung. Marsilius konungr reiddist mjök við[150] orð hans, hann [hélt á staf einum[151] í hendi sér [ok vildi ljósta hann,[152] en því kom hann eigi fram, því at [honum var bannat.[153] En Guinelun jarl brá sverði sínu ok vildi verða fyrr at bragði ok mælti fyrir munni sér: Eigi skal Karlamagnús konungr þat spyrja, at ek [skal[154] einn hér deyja,[155] hafa skal ek hinn hæsta[156] áðr en ek falla. En heiðingjar báðu skilja þá. Marsilius konungr varð þá reiðr mjök, [en menn hans ávítuðu hann[157] fyrir þat bráðskeyti[158] er hann sýndi í þessu máli,[159] [ok lét hann at orðum þeirra[160] ok settist aptr í[161] stól sinn.


10. Þá tók sá maðr til máls er Langalif hét, ungr[162] maðr ok vitr ok kærr konungi: Herra konungr, segir hann, illa hefir þú gert, er þú skyldir[163] ljósta hinn frankneska[164] mann, vel máttir þú heyra orð hans. Guinelun jarl svaraði: Hann verðr at þola, [hvárt sem[165] hann vill, en at vísu mun ek eigi af láta fyrir hræzlu dauðans ok eigi fyrir alt veraldar gull[166] [at bera[167] sendiboð Karlamagnús konungs. Hann kastaði þá af sér safalaskinnum, er hann hafði yfir sér, en verit var af guðvefjarpelli af Alexandria. En Blankandin tók upp skikkjuna. Guinelun jarl hélt sverði sínu brugðnu [í hendi[168] sér. Þá mæltu heiðingjar sín á millum: Hann er hvatr riddari, segja þeir. Guinelun jarl þokaði at konungi ok mælti við hann hárri röddu: [Við sannmæli reiðist þú, segir hann, nú ef þér líkar illa, haf þú svá gert.[169] Þau boð sendi þér Karlamagnús konungr, at þú takir við kristni ok gerist hans maðr, hann vill gefa þér Spanialand hálft, en hálft Rollant frænda sínum; [þar hefir þú ramyrkjan ok újafngjarnan lagsmann.[170] En ef þú vilt eigi þessu sáttmáli taka,[171] þá mun Karlamagnús konungr fara til Saraguze ok brjóta alla borgina, en þik sjálfan í bönd fœra, ok [hvárki skaltu hafa palafrey[172] né hest eða múl, heldr skaltu vera settr á einn klyfjahest ok hafðr til Frakklands,[173] ok þar skaltu dóm þola ok týna höfði þínu. [Karlamagnús konungr sendi þér þetta rit ok tak hér við.[174] Marsilius konungr var góðr klerkr ok kunni vel á heiðnar bœkr, hann tók við bréfinu ok braut síðan innsiglit þat er fyrir var. En er hann las ritit, þá feldi hann tár ok [dró skegg sitt, hann reis upp síðan ok kallaði[175] hárri röddu: Heyrit þér, góðir riddarar,[176] hve mikla fjándsemi Karlamagnús konungr hefir[177] við oss. Nú minnist hann á drap þeirra Basans ok Basilius,[178] er ek lét [drepa fyrir háðungar sakir honum,[179] en ef ek vil sáttr vera við hann, þá á[180] ek senda honum Langalif föðurbróður minn, er [því olli er þeir váru drepnir.[181] En ef ek sendi hann eigi, þá verðr ekki af okkarri sætt. En engi heiðingi[182] svarar honum[183] orði. Þá mælti Langalif: Herra konungr, segir hann, Guinelun jarl hefir mikla fíflsku[184] mælta við þik, ok er hann dauða verðr; fá mér hann í hendr, ok mun ek refsa honum stórmæli sitt.[185] En er Guinelun jarl heyrði þetta,[186] þá brá hann sverði sínu ok bjóst at verja sik.


11. En Marsilius konungr lét brenna ritit[187] fyrir sakir reiði sinnar, ok mælti síðan við heiðingja: Bíðit hér, segir hann, en ek vil ganga á einmæli[188] við hina beztu menn mína. Langalif fór með honum ok Falsaron bróðir hans, Adalin[189] ok [Nufulun, Malpriant,[190] Valdabrun, Klimberis[191] ok Klargis, Bargis, [ok Blankandin;[192] hann mælti við Marsilium konungi: Lát kalla hingat Guinelun jarl, hann hefir handfest[193] mér at fylgja [mér ok[194] váru máli. Langalif[195] svaraði: Far þú eptir honum, ef þú vilt. En hann fór ok kom til hans, ok tók í hönd honum [ok reisti hann upp ok mælti við hann fögrum orðum,[196] ok leiddi hann fyrir konung. Þá mælti Marsilius konungr við Guinelun jarl: Góði vinr, segir hann, ek hefi mjök mælt í móti þér, ok [lýsta ek mikla fíflsku við þik,[197] er ek vilda ljósta þik, en ek skal nú bœta þat við þik með góðan[198] vilja. Ek gef þér skikkju mína, er í gær[199] var ger, hon er verð 100 punds silfrs. Síðan létu þeir um[200] hann skikkjuna. Þá setti [hann Guinelun jarl[201] niðr hjá sér. Þá mælti konungr við Guinelun jarl: [Ek skal yfirbœta minn bráðan vilja, svá at þú skalt sœmdr vera. Guinelun jarl svaraði: Því neita ek eigi, ok guð launi þér góðvilja þinn, yfirbœtr eru hvers beztar. Þá mælti Marsilius konungr við Guinelun jarl:[202] Þat skaltu vita, segir hann, at ek skal sœma þik í öllum hlutum, ok skulum vit bera okkur ráð saman, ok verum vinir þú ok vér. Kynligt þikir mér um hag Karlamagnús konungs, ek ætla, at hann sé vel 200 vetra gamall, ok [hefir hann víðförull gerzt ok[203] mörg konunga ríki undir sik lagt ok þá sjálfa yfirstigit.[204] Guinelun jarl svaraði: Karlamagnús keisari er vel at sér gerr um alla hluti, ok mikit lið hefir guð honum léð at stjórna, ok engi maðr á honum at hallmæla, ok engi maðr má hans gœzku tjá[205] né tína, ok heldr vil ek dauða þola en missa eða týna hans vináttu. En svá lengi sem Rollant lifir, þá mun Karlamagnús konungr aldri um kyrt sitja, svá at hann mun eigi herja á lönd annarra konunga. En þat er víst at segja, at Rollants jafningja veit ek eigi[206] á jarðríki, ok svá Oliver hit sama. En þeir 12 jafningjar skulu[207] lands gæta, þegar er Karlamagnús konungr ferr[208] til Frakklands, en þeir eru svá miklir atgervimenn, at Karlamagnús konungr [óttast ekki vætta,[209] meðan þeir eru lífs.


12. Marsilius konungr mælti þá við Guinelun jarl: Ek hefi vænt lið ok vel búit, 400 þúsunda riddara; nú spyr ek þik eptir, hvárt ek má halda orrostu [í móti Karlamagnúsi konungi. Guinelun jarl svaraði: Með engu móti at þessu sinni, en ef þú átt orrostu,[210] þá mun þat þinn skaði verða, því at ekki megu heiðnir menn í móti [kristnum mönnum.[211] Gef heldr konungi fjárhluti ok fá honum gisla, ok mun hann fara til Franz,[212] en Rollant mun eptir dveljast lands at gæta. En síðan skaltu fara á hendr þeim ok eiga við þá orrostu, ok er[213] meiri ván, at þú sigrist á þeim. En ef svá ferr, þá mun lægjast ríki Karlamagnús konungs, ok mun hann aldri síðan kórónu bera á höfði sér. Síðan mun Spanialand í friði stanða. Marsilius konungr þakkaði honum vel sitt ráð. Hann bað síðan opna féhirzlur sínar, ok svá var gert. Þá gaf hann Guinelun jarli marga góða gripi, þá er eigi [má nú[214] telja. Ok enn spurði hann:[215] Munum vér á [þessa lund yfirstíga[216] Rollant? Já, ja, segir hann, ek skal segja þér, hversu þú skalt hátta.[217] Ef Rollant er eptir lands at gæta, sem ek sagða þér, ok með honum 20 þúsundir,[218] þá skaltu senda á hendr þeim 100 þúsunda riddara, en öllum þeim muntu týna. Sentu enn til annarrar orrostu svá[219] marga riddara, [en öllum þeim muntu týna.[220] En í[221] þriðja sinn muntu sjálfr fara með almenning,[222] ok þess[223] meiri ván, at Rollant[224] lúti þá í þeirri atlögu. Marsilius konungr svaraði máli Guineluns jarls ok mælti: Þetta sýnist mér þjóðráð[225] vera. En nú skaltu þess eið sverja, at þú skalt halda þetta,[226] er vit höfum rœtt, en þar í móti skal ek þér trú mína festa [at drepa Rollant, þó at ek falla í bardaga. Guinelun svaraði: Þat skal at þínum vilja vera,[227] segir hann. En síðan var fram borin bók mikil, en hon var lögð á hvítan skjöld. Á þeirri bók váru lög Maumets ok Terogants. Síðan fór Guinelun jarl at þessi hinni sömu bók, at svíkja Rollant á þessa lund sem þeir höfðu [ráð til sett.[228] En[229] í móti sóru allir heiðnir menn at eiga orrostu við Rollant ok verða honum at bana. [Er þetta hinn mesti harmr, er Rollant skyldi eigi verða varr við þetta, ok at hann varð eigi fyrri at bragði.[230]


13. Valdibrun stóð þá upp ok þakkaði Guinelun jarli ráð sín [ok gaf honum sverð sitt. En á því sverði var merkt ásjóna Makons. Síðan mælti hann við Guinelun jarl: Þetta sverð gef ek þér til vináttu með góðum vilja, ok[231] til þess at þú verðir oss at liðveizlu at drepa Rollant ok hans lið. En síðan [hurfust þeir til.[232] Þá reis upp [Klimboris, hann var[233] höfðingi mikill heiðinna manna;[234] hann mælti: Guinelun jarl, segir hann, ek gef þér hjálm minn, þann er aldri sáttu betra, [til vináttu, ok þar með bið ek þik, at þú kynnir oss til þess, at Rollant (muni) dveljast eptir lands at gæta; ef þat verðr, þá skulum vér lægja ofdramb hans ok ofmetnað. Guinelun jarl svaraði: Ef þat verðr, þá væri vel.[235] Bamundi[236] dróttning mælti við Guinelun jarl: Vel er konungi [við þik,[237] ok gott hyggr hann þér ok öll hirð hans. En ek vil senda konu þinni 2 nisti, [þar er í steinar margir, matistis ok naguntis;[238] þau eru meira verð en alt gull í Rómaborg, ok aldri sá Karlamagnús konungr önnur jafngóð, svá víða sem hann stóð,[239] [ok hverja 12 mánuðr skaltu góða gripu af mér þiggja. Guinelun jarl mælti: Ef vér lifum, þá skulum vér launa þér ok þínum mönnum. En[240] síðan tók hann við nistunum ok lét í hirzlur sínar ok þakkaði dróttningu gjafir sínar. Ok því næst mælti Marsilius konungr við[241] Valdenisis, hann var féhirzlumaðr[242] konungs, hann var hinn ellzti maðr at Spanialandi, Marsilius konungr spurði hann, hvárt búnir væri fjárhlutir, þeir er [senda skyldi[243] Karlamagnúsi konungi. Hann kvað búna vera. Þá lét hann fram bera fjárhluti,[244] ok fékk Marsilius konungr í hendr Guinelun jarli, til þess at fœra Karlamagnúsi konungi til heilla sátta, en [þar bjuggu[245] undir svik reyndar. Þá mælti Marsilius konungr við Guinelun jarl: Nú skaltu heim fara, segir hann, til Karlamagnús konungs ok fœra honum fjárhluti, en ek skal hverja 12 mánuðr gefa þér 10[246] múla hlaðna af gulli ok dýrligum gimsteinum ok góðum gersimum. Ok enn mælti hann: Tak hér nú, segir hann, við lyklum borgar ok þeim [hinum mikla[247] fjárhlut, ok fœr Karlamagnúsi konungi til vináttu várrar sannrar ok fastrar. Ger svá vel, [at þú komir[248] því á leið, at Rollant sé eptir lands at gæta, [en síðan mun ek eiga við hann orrostu. Guinelun jarl mælti: Þat þiki mér til seint á leið komast, en eigi mun ek afláta fyrr en ek kem því á leið.[249] Nú skiljast þeir við svá búit, ok fór Guinelun jarl leiðar sinnar.


14. En Karlamagnús konungr var þá kominn til borgar þeirrar er Valterne heitir, þar kom Guinelun jarl á fund hans þessu sinni. En sú borg hafði þá 7 vetr eydd verit. Um morguninn eptir fór Karlamagnús konungr til kirkju at hlýða tíðum. Ok er [þeim var lokit,[250] þá gékk hann til matborðs,[251] ok með honum Rollant ok Oliver, Nemes hertogi ok fjöldi annarra höfðingja. Þá kom[252] farandi Guinelun jarl ok bar upp sín mál fyrir Karlamagnús konung. Hann hóf [svá sitt[253] mál: Herra konungr, segir hann, heill sértu ok alt lið yðvart. Nú hefi ek þessarri sendiför á leið komit, sem þér báðut mik at fara, ok hér hefi ek nú at fœra þér mikla fjárhluti, ok hér eru nú komnir lyklar[254] Saraguze, ok Marsilius konungr sendi þér góða kveðju með [ástsemi ok mikilli vingan[255] ok 20[256] gisla mun hann þér senda, ok láttu [þeirra vel gæta.[257] En þau tíðendi kann ek þér at segja frá Langalif, at hinn fyrra dag flýði hann undan[258] kristni[259] til sjávar með 100 þúsunda manna; hann gékk þar á skip ok [alt lið hans,[260] síðan tók hann stórmr[261] í hafi, ok druknaði[262] þar hvert mannsbarn. En ef hann hefði eigi undan flýit, þá mundi hann nú hér kominn. En þau tíðendi kann ek þér at segja frá[263] konungi, at hann vill kristnast ok þínum vilja[264] fylgja í [hvern stað.[265] En er Guinelun jarl lauk sínu máli, þá tók Karlamagnús konungr til máls ok svaraði: Guð sé[266] lofaðr, segir hann, at svá sé; [ef þú hefir vel þínu erendi til lykta leitt, þá[267] skal þér gott af því stanða. Síðan váru upptekin landtjöld ok herbúðir Karlamagnús konungs. Síðan fóru þeir leiðar sinnar ok léttu eigi fyrr en þeir kómu til Runzivals ok tóku sér þar[268] náttstað. En nú er [öðru máli fram at fara, heiðingjar[269] bjuggu lið sitt 400 þúsunda ok ætluðu at koma á úvart Frankismönnum, [ok er þat harmr mikill, er Frankismenn vitu eigi at þessi svik bjuggu undir.[270].


15. Um morguninn eptir lét Karlamagnús konungr blása til húsþings ok átti [við þá ráð, hverir eptir skuldu vera[271] lands at gæta. Guinelun jarl var [bráðr í andliti ok[272] í andsvörum, ok sagði svá at Rollant væri bezt tilfallinn [bæði fyrir sakir hvatleiks ok atgervi. En Karlamagnús konungr leit til hans reiðuliga ok grimmliga ok kunni honum aufúsu litla[273] sinna orða ok mælti við hann: Af viti þínu ertu genginn ok meinvættir búa í þér. En ef Rollant dvelst eptir,[274] hverr skal þá vera forsjónarmaðr[275] várs liðs? Guinelun jarl svaraði: Þat er Oddgeir danski, segir hann, [engi er hvatari riddari í allri[276] hirð þinni. [En er Rollant heyrði þessi orð, þá varð hann reiðr mjök, ok mælti svá við Guinelun jarl: Mikla vináttu á ek at dœma við þik, því at þú veldr því er ek em eptir lands at gæta; en (ef) svá verðr, þá mun engi svá djarfr, at þora muni á hendr oss at sœkja, ok eigi mun Karlamagnús konungr láta múl né hest ok ekki þat er fémætt sé. Guinelun jarl svaraði: Vitum vér at þat er satt, segir hann.[277] Þá mælti Rollant: Karlamagnús konungr, segir hann, gef mér boga þann er þú hefir í hendi þér, en ek heit því í mót, at eigi skal boginn falla or hendi mér fyrir hræzlu sakir, sem glófinn féll or hendi Guinelun jarli, þá er hann fór sendiför þína [til Marsili konungs í[278] næsta sinni. En við þat [drap Karlamagnús konungr niðr höfði sínu,[279] ok líkaði honum svá illa þat er Rollant skyldi eptir dveljast, at hann feldi tár. Þá gékk Nemes hertogi fyrir Karlamagnús konung ok mælti við hann: Herra konungr, segir hann, gef Rollant bogann, [er hann beiðist.[280] En Karlamagnús konungr lét at bœn hans, ok fékk Rollant bogann. En hann tók við feginsamliga ok þakkaði konungi gjöf sína. En eigi [heyrða ek[281] þess getit, at boginn félli or hendi honum. Þá mælti Karlamagnús konungr við Rollant: Sé ek nú, at þat er dœmt á hönd[282] þér at vera eptir lands at gæta. Nú skaltu hafa með þér hálft lið várt, [þá erum vér allir óttalausir.[283] Rollant svaraði: Þat skal eigi vera, sagði hann, 20 þúsundir manna skulu eptir vera, þat skal alt vera valit lið, [ok hverr[284] öðrum frœknari. En þér, herra, skulut heim fara ok óttast ekki vætta um várt lið.[285]


16. Ok því næst gékk Rollant á hól einn ok vápnaði sik, ok fleygði[286] á sik brynju sinni ok setti hjálm á höfuð sér ok gyrði sik með sverði sínu, því er Dýrumdali hét, hann hengði á öxl[287] sér skjöld sinn ok tók í hönd sér spjót sitt, ok þar við bundit hvítt merki svá sem fönn nýfallin,[288] ok var svá sitt at tók jörð. En er hann var [með þessum búnaði,[289] þá var maðrinn [einkar tiguligr at sjá ok œsi[290] hvatligr. Síðan sté hann á bak hesti sínum, er hét Velantif,[291] ok vill nú reyna vini sína, hverir honum vilja fylgja til liðveizlu. Þá mæla Frankismenn [sem einum munni[292] sín í millum: Fari sá fyrir níðing, segja þeir, er [bregðast vill þér.[293] Þá gékk fram Oliver jarl ok Turpin erkibyskup, Gerin hinn ríki ok Geris,[294] Hatun[295] hinn sterki ok Bæringr,[296] Samson hertogi ok Angsis[297] hinn ágjarni, Jve ok Jvore, ágætir menn báðir. Engiler af [Gaskon hinn frakkneski,[298] Girarð hinn gamli, Valtere[299] jarl. Nú eru þessir allir höfðingjar settir eptir með Rollant [til landgæzlu,[300] ok 20 þúsundir hermanna með þeim. [En þá mælti Rollant við Valtara: Farðu[301] á varðhald, ok með þér þúsund riddara,[302] ok gæt[303] allra vega ok stiga, at heiðingjar komi [eigi at oss[304] á úvart, fyrir því at ilt er at trúa þeim. En hann fór ok mœtti þegar Amalre konungi af Balverne[305] ok barðist við hann. Nú er[306] Rollant ok Oliver ok 12 jafningjar [at Runzival ok lið þeirra,[307] ok man þeim skamt til bardaga. [Ok er eigi lengra frá at segja,[308] en því næst fór Karlamagnús konungr heim til Frakklands.[309]


17. En Karlamagnús konungr reið heim til Frakklands með [her sínum[310] há fjöll ok myrkva dali ok furðuliga þröngva,[311] svá at 15 mílur valskar mátti heyra [vápnagný af liði[312] þeirra. En við skilnað þeirra[313] var engi svá harðr[314], at vatni mátti[315] halda fyrir sakir elsku, er [þeir höfðu á Rollant.[316] En Karlamagnús konungr [þeirra var allra[317] úglaðastr, fyrir því at hann grunaði, at [Guinelun jarl mundi vera í svikum[318] við Rollant systurson hans ok alla þá er eptir váru.[319] Hertogi Nemes reið [hit næsta honum, ok spurði hann hví hann lét svá úglaðliga. En Karlamagnús konungr svaraði: Rangt gerir sá er þess spyrr; svá mikinn hryggleik hefi ek, at ek má ekki at hafast. Í nótt bar fyrir mik, at engill guðs kom til mín[320] ok braut í sundr spjótskapt mitt í millum handa mér, ok af því veit ek, at svikinn er Rollant systurson minn. En ef ek týni honum, þá fæ[321] ek eigi þess bœtr, meðan ek lífi, því at slík kempa fœðist engi til riddaraskapar[322] í veröld síðan. Nú þikkist ek vita, at þeir Marsilius konungr ok Guinelun jarl hafa ráðit svik við hann sín í milli ok alla aðra þá er eptir sátu með honum lands at gæta, ok til þess hefir Guinelun jarl þegit góðar gjafir í gulli ok silfri, guðvef ok silkiklæðum, [í góðum múlum ok hestum ok stórum kamelum ok leónum ok mörgum dýrum gripum. En eigi þarf at lengja þetta mál framar at umtali keisarans, at hann fór[323] veg sinn sem áðr ok vildi eigi aptr hverfa, fyrir því at hann duldist þó við í öðru lagi, þó at hann grunaði nökkut hjá fram, [ok ætlaði hann eigi,[324] at Guinelun jarl, er verit hafði hinn kærasti vín hans ok námágr mundi sá mannhundr vilja gerast at svíkja hann svá. Nú var Karlamagnús af slíku úglaðr sem ván var[, at honum var ýmist í skapi.[325] En hvat má þat [undra, at guð vildi þeim svá láta[326] skilnaðar auðit verða, Karlamagnúsi ok Rollant frænda hans ok þeim öllum 12 jafningjum ok liði þeirra öllu.[327]


18. Í annan stað er þar til at taka, at Marsilius konungr hinn heiðni samnar saman sínum her, konungum ok jörlum, hertugum, barúnum ok allskonar ríkismönnum, [svá (at) á 3 dögum váru þeir[328] 400 þúsunda manna. Var þá blásit [í trumbur[329] ok tabur, ok þá[330] lét hann upphefja [skurgoð sín[331] á hina hæstu turna, ok var engi svá ágætr riddari [þar, at eigi legði ofr sitt þar til, ok hétu því allir, at þeir skyldi eiga bardaga við Rollant ok hans lið. Systurson hins heiðna konungs gékk fyrstr fram allra manna ok[332] kallaði á móðurbróður sinn ok mælti við hann: Herra konungr, segir hann, ek hefi lengi [þjónat þér ok mörg vandræði ok válk þolat fyrir þínar sakir[333] bæði í einvígum ok í orrostum, en nú bið ek [þik einnar gjafar, þat er háls[334] Rollants, því at ek skal drepa hann með hvasseggjuðu sverði mínu, ef Maumet vill duga oss,[335] ok [máttu æ ok æ hafa frið ok grið um alla lífsdaga þína síðan. En konungr þakkaði honum[336] ok fékk honum glófa sinn í veð, at þau orð skyldi standast, sem hann mælti.[337] [Systurson Marsili konungs hafði glófa sinn[338] í hendi sér ok mælti við móðurbróður sinn: Góða gjöf hefir þú gefit mér í dag, frændi. Nú [bið ek þik, at þú selir mér 12 jafningja af liði þínu, þar í móti skal ganga Rollant ok þeir 12 jafningjar.[339] En jafnskjótt stóð upp einn[340] sá er kallaðr var Falsaron at nafni, hann var bróðir Marsili konungs. Hann mælti við [frænda sinn: Vit skulum fara at finna orrostu þessa,[341] fyrir því at ek veit, at þeir eru allir dœmdir til dauða, er fyrir eru.[342]


19. Þá gengr fram konungr einn,[343] sá hét Kossablin, hann var hreystimaðr mikill [at hug ok fullr gerninga. Sá hefir mælt at drengmanns lögum, at fyrir alt veraldar gull vill hann eigi vera kallaðr regimaðr. Meira ferr hann á fœti en hinn fimasti hestr. Hann œpti hárri röddu: Ek skal bera líkam minn í móti Rollant, ok ef ek finn hann, þá skal ek yfirstíga hann.[344] Einn frjálslendingr[345] af því landi er heitir Balaguer,[346] hann hefir líkam vel skapaðan, andlit fagrt ok ljóst ok brjóst[347] harðligt, ok sitr á hesti sínum ok [herðir sik mjök at bera[348] vápn sín, ok er mjök lofaðr at[349] hreysti sinni, ok ef hann væri kristinn maðr, þá [ætti hann œrit ríki.[350] Hann [er kominn fyrir Marsilium konung til þess at fara[351] at leita Rollants. En ef ek finn hann, segir hann, þá eru fáir[352] lífdagar hans síðan, ok Olivers ok allra þeirra 12 jafningja. Frankismenn skulu deyja við skömm mikla ok úgleði, en Karlamagnús konungr hinn mikli er œrr[353] ok úviti,[354] ok gefr [oss upp lönd vár af Spanie, ok skulum vit eignast Frakkland.[355] Marsilius konungr stóð upp ok þakkaði honum orð sín. Einn ríkr höfðingi af landi því er heitir Eyirana,[356] [eigi er meiri illskumaðr,[357] til á öllu Spanialandi, ok œpti hann[358] hárri röddu ok mælti [mikla fólsku: Til Runzivals vil ek fara með mínu liði, þat er eigi færra en 20 þúsundir manna með skjöldum ok spjótum, en[359] ef ek finn Rollant, þá segi ek honum [örugt bana sinn ok Olivers ok allra 12 jafningja.[360] Frankismenn munu[361] deyja, en Frakkland [mun vera[362] erfingjalaust, ok engi dagr mun sá vera,[363] at eigi mun Karlamagnús konungr harma sik. Nú er á annan veg jarl einn, sá er [kallaðr var Turgis af Turkulus,[364] á kristnum mönnum vill hann ilt vinna, þat er hann má. Hann [hefir mælt við Marsilium konung á þessa lund:[365] Hirð eigi at óttast, konungr, fyrir því at mátkari er Maumet góð várt en Pétr postoli at Rómi;[366] en ef þú trúir vel á hann, þá muntu sigr [vega í orrostu þessarri.[367] En ek skal fara til Runzivals[368] ok bera mitt sverð í móti Dýrumdala sverði [Rollants jarls,[369] ok [skaltu þá spyrja hvárr okkarr beri hærra skjöld.[370] Frankismenn munu deyja, ef þeir bjóðast[371] í móti oss, en Karlamagnús konungr mun lifa með skömm ok úgleði,[372] ok berr aldri síðan kórónu á höfði sér. Nú stendr upp sá höfðingi er kallaðr er Eskrement[373] at nafni, ættaðr af því landi er Valterne[374] heitir, ríkr maðr er sá ok heiðinn sem hundr. Sá mælti við Marsilium konung: [Til Runzivals skal ek fara ok steypa niðr ofdrambi[375] Rollants ok Olivers ok þeirra 12 jafningja, því at þeir eru [dœmdir til dauða, er í móti oss standa, ok hefir Karlamagnús konungr þar fengit mikinn brest eptir góðan dreng.[376]


20. [Nú er at segja frá heiðingja þeim er Estorgant heitir, en annarr lagsmaðr hans hét Estormariz, þeir eru hinir verstu menn, svikarar ok undirhyggjumenn.[377] Marsilius konungr mælti við þá: Gangit fram góðir höfðingjar, segir hann, [til Runzivals at mínu boði ok hjálpit við váru liði. Þeir svara báðir senn sem eins munni: Vit skulum at vísu fara eptir yðrum vilja[378] á móti Rollant ok Oliver ok öllum þeim 12 jafningjum. Sverð vár[379] eru [glöð ok blá[380] ok vel bítandi, en vér[381] skulum [lita sverð var[382] í blóði Frankismanna, þeir skulu deyja,[383] en Karlamagnús konungr [mun úgleðjast,[384] ok land várt, þat er helgat er skurgoðum várum, þat skulum vér sœkja til handa oss.[385] Far þú [konungr, hafa skaltu þat örugt, ok[386] keisarann sjálfan yfirkominn skulum vér fœra þér.[387] Þá [kom rennandi fram sá höfðingi er Margare hét frá Sibiliborg, hann ræðr fyrir því landi er Katamaria heitir. En engi heiðinn maðr er jafngóðr riddari sem hann né fríðari, engi kona sér hann, sú at eigi fýsi til hans, hvárt sem henni er gott í skapi eðr ilt, þá lýstir hana at hlæja. En í þeim mikla her þá œpti hann fram um þá alla:[388] [Óttast ekki herra.[389] Ek skal fara [til Runzivals[390] at drepa Rollant ok [Oliver ok[391] alla þá 12 jafningja. Sé hér sverð mitt, er [Amiral höfuðkonungr gaf mér,[392] þat skal rauðlitat verða í blóði Frankismanna, svá at Karlamagnús [hinn gamli ok hinn skegghvíti man[393] aldri síðan orrostu halda í móti oss.[394] En áðr en 12 mánaðir líði héðan í frá þessu skulum vér sofna[395] í kastala þeim, er hinn helgi Dionisius hvílir í á Frakklandi. [En konungrinn laut honum ok þakkaði honum orð sín.[396] Gernublus hét einn ágætr maðr or borg þeirri er Valniger[397] heitir, hann má meiri byrði bera[398] en 7 úlfaldar,[399] þá er þeir eru klyfjaðir. Á því landi [er hann er fœddr[400] má eigi sól skina né korn vaxa eða regn ofan koma né blóm springa. Engir eru þar steinar [ok ekki nema svartir, djöflar eru þar margir.[401] Hann mælti við konung:[402] Ek skal fara til [móts við Rollant ok eignast Dýrumdala með[403] sverði mínu. Nú eru hér taldir 12 jafningjar[404] heiðinna manna í móti 12 jafningjum kristinna manna. Alt þat lið er þar var herklæddi sik með allskonar vápnum, ok þeystu úvígan her út af [Spanie á hendr Rollant ok hans liði.[405]


21. Nú [verðr at rœða um þá er fyrir eru staddir. Oliver stóð[406] á hæð einni ok [leit á hœgri hlíð sér ok sá ofrfjölda[407] heiðinna manna, ok mælti[408] við Rollant lagsmann sinn: Ek sé, Rollant lagsmaðr, marga drengi fara frá[409] Spanialandi með blám brynjum ok hvítum[410] skjöldum (ok) rauðum[411] merkjum, [ok er þat[412] eptir því sem Guinelun jarl hefir fyrirætlat.[413] En Rollant stöðvaði hann ok lézt eigi vilja heyra slík orð.[414] Ok enn mælti Oliver: Heiðnir menn hafa mikinn styrk, en vér höfum [lítinn her[415] í móti þeim. Nú blás þú horni þínu, ok mun Karlamagnús konungr heyra ok snúa aptr [her sínum.[416] Þá svarar Rollant: Þá gerða ek sem fól, ef Frakkland hit góða [skyldi týna[417] lofi sínu fyrir mínar sakir, heldr skal ek veita stór högg með Dýrumdala sverði mínu ok gera blóðugt alt frá oddinum ok[418] til hjaltanna, ok skulu heiðingjar falla með skömm ok mikla úsœmd, því at þeir eru allir dœmdir til dauða. Ok enn mælti Oliver:[419] Lagsmaðr,[420] blás horni þínu [,er Olivant heitir,[421] ok mun Karlamagnús konungr snúa aptr her sínum [ok veita oss lið.[422] Rollant svarar: Aldri skal [frændi minn[423] vera ámæltr fyrir mínar sakir, né engi maðr annarr á Frakklandi, heldr skal ek veita stór högg ok þiggja, fyrir því at [þeir eru allir til dauða dœmdir.[424] Enn mælti Oliver í þriðja sinni: Rollant blás horni þínu, ok mun Karlamagnús konungr snúa aptr her sínum ok [mœta oss á úkunnu landi.[425] En Rollant svarar: Vili eigi guð þat [né sancta Maria móðir hans,[426] at ek skula svá hræddr vera fyrir heiðnum mönnum, at Frakkland [skuli týna[427] lofi sínu fyrir [yðrum sökum.[428] Þá svarar Oliver: Eigi er þat ámælis vert, at maðr ætli [sér hóf ok[429] liði[430] sínu, því at ek sé svá [mikinn fjölda[431] heiðinna manna, at [fjöll öll ok dalir eru þökt, ok allir dalir fullir.[432] Af því vilda ek at þú blésir horni þínu oss til liðveizlu at[433] Karlamagnúsi konungi. [434]Rollant er hraustr, en Oliver er vitr, báðir eru þeir œrit[435] góðir riddarar, ok eigi fyrir dauða sakir vilja þeir flýja orrostu.[436]


Codex Palatinus Germanicus 112 (1100-tallet):
En erkibyskup hóf upp hönd sína ok signdi þá ok bauð þeim í réttri skript at þeir skyldu berjast. Nú stóðu upp Frankismenn ok fœrðust á fœtr ok vápnuðust með góðum herklæðum ok váru búnir til bardaga.
22. [Nú rœðast þessir 2 jarlar[437] við.[438] Sér þú, Rollant, segir Oliver, at herr þessi er oss nær kominn, ok máttu nú sjá[439] úgleði á liði váru fyrir sakir ofrfjölda[440] er í móti er. [Rollant svarar hermiliga ok mælti:[441] Heill svá, Oliver, [mæltu eigi slíkt, ilt verði rögu hjarta í drengmanns brjósti[442] Nú sá Rollant at bardagi mundi verða mikill, ok kallaði [á sína menn af Frakklandi:[443] Góðir vinir, segir hann, Karlamagnús konungr hefir sett oss hér til[444] lands at gæta ok kaus[445] af enu bezta liði sínu, en [maðr skal[446] mikil vandræði þola fyrir [sakir dróttins síns[447] bæði heitt ok kalt, ef vel skal vera, ok týna [bæði af holdi sínu[448] ok blóði. Nú [stingi þér með spjótum yðrum, en ek mun höggva með Dýrumdala sverði mínu, svá at þat skulu allir Frankismenn vita, at ágætr drengr átti þat. Nú er á annan veg Turpin erkibyskup á hesti sínum ok mælti við Frankismenn: Karlamagnús konungr setti yðr hér til lands at gæta með Rollant, ok eigut þér at þola vel dauða fyrir sakir dróttins yðvars bæði (ok) at halda helga kristni. Orrostu skulut þér nú halda, fyrir því at þér sjáit mikinn her heiðinna manna fyrir augum yðrum. Nú fallit á kné ok heitit fagrliga á guð, en ek skal hjálpa sálum yðrum, ef þér fallit, at þér skulut vera helgir martiris, ok þér skulut eignast nafn í hinni góðu paradísu. En Frankismenn stigu af hestum sínum ok lögðust til jarðar. En erkibyskup hóf upp hönd sína ok signdi þá ok bauð þeim í réttri skript at þeir skyldu berjast. Nú stóðu upp Frankismenn ok fœrðust á fœtr ok vápnuðust með góðum herklæðum ok váru búnir til bardaga.[449] Nú [rœðir Oliver við Rollant:[450] Sýnt er nú, segir hann, at Guinelun jarl hefir nú selt oss með[451] verði [í[452] gulli ok silfri ok góðum gripum.[453] Nú ætti Karlamagnús konungr þess vel at hefna, ef vér megum eigi.[454] [Til borgarhliðs af[455] Spanie er kominn[456] Rollant á [hesti sínum Velantif brynjuðum, með vápnum þeim er honum samir vel at bera,[457] ok mælir hermiliga við alla heiðna menn, en blíðliga ok hœgliga við [sína menn: Vér skulum[458] fram ganga, fyrir því at þessir menn sœkja bana sinn, er [á oss vilja leita.[459] Blásit í horn yður ok hveti[460] hverr yðvarr annan til framgöngu. Svá mælir Oliver hit sama, ok við þessi orð gleðjast mjök Frankismenn, ok ríðr hverr sem [mest má[461] til bardaga.


23. [Systurson Marsili konungs hins heiðna, sá er kallaðr er af þeim Altoter at nafni, hann ríðr nú fram fyrstr[462] ok mælti illum orðum við Frankismenn: Hví erut þér svá djarfir,[463] at þér þorit at berjast við oss? Fífl[464] var Karlamagnús konungr, fyrir því at hann setti yðr hér eptir,[465] fyrir yðrar sakir skal Frakkland týna lofi sínu. En Rollant reiddist mjök við illyrði hans ok reið í móti honum ákafliga ok hjó til hans með sverði sínu ok klauf í sundr skjöld hans ok brynju[466] [ok festi blóðrefil sinn[467] í brjósti honum ok [steypti honum dauðum af hesti sínum, ok mælti við hann síðan: Jllr heiðingi, segir hann, fórtu allan dag hœtandi, en eigi er Karlamagnús konungr fífl, ok eigi skal Frakkland týna lofi sínu fyrir várar sakir. Sœkit fram frœknliga, Frankismenn, því at vér eigum höggit. Hertugi einn heiðinna manna er Falsaron hét, hann var bróðir Marsili konungs hins heiðna,[468] hann réð fyrir því landi er þeir áttu Datan ok Abiron, [þeir váru svá illir,[469] at jörð opnaðist undir þeim [ok svalg þá báða,[470] ok fóru þeir[471] til helvítis. [Falsaron var maðr illr kosti, þvers fótar var í milli augna honum,[472] hann úgladdist mjök við þat er hann sá fall[473] systursonar síns. Síðan reið hann fram or fylkingu [ok lagði líkam sinn í ábyrgð,[474] en Oliver jarl reið harðliga á móti honum ok hjó til hans með sverði sínu ok feldi hann til jarðar, [svá at aldri síðan sá hann sól[475] ok mælti við hann síðan: Jllr heiðingi, segir hann, lítils váru verð hót þín. [476]Sœkit fram Frankismenn, vér skulum hafa [hinn hærra hlut.[477] En þeir blésu í lúðra sína ok glöddust við orð þau. Einn heiðinn konungr hét [Kossables, hann réð fyrir því landi er Barbare heitir,[478] hann ríðr fram ok mælir við heiðna menn: Sigrast munum vér í orrostu þessi, því at [hér (er) fátt kristinna manna. Turpin erkibyskup heyrði orð hans, ok reið hann í móti honum ok lagði til hans með spjóti sínu, reif í sundr brynju hans ok bar hann spjótskapts lengð dauðan af hesti sínum, ok mælti við hann síðan: Ekki stóðar þér ofryrði, því at Frankismenn hafa drepit þik, ok svá munu þeir alt lið yðvart.[479] Nú eru fallnir 3 [höfðingjar enir mestu af liði heiðinna manna, er kurust í móti Rollant ok þeim[480] 12 jafningjum.


24. Nú ríðr fram [Geris hinn frakkneski at höfðingja einum, ok klýfr hann í sundr skjöld hans, ok særði hann til hana sjálfan ok steypti honum dauðum til jarðar, en fjándi tók sál hans sá er heitir Satanas. Nú[481] ríðr fram Gerir[482] af Frankismanna liði í móti frjálslendingi einum heiðinna manna, ok hjó til hans með sverði sínu ok feldi hann dauðan af baki[483] ok kallaði síðan hátt á liðsmenn sína: Sœkit fram frœknliga ok blásit í lúðra yðra, því at vér munum sigrast í bardaga þessum. Samson hertugi reið fram í móti [heiðingja einum[484] ok hjó til hans [ok klauf í sundr skjöld hans ok feldi hann dauðan af hesti sínum. Þá mælti Turpin erkibyskup: Slíkt er drengmanns högg.[485] [Nú ríðr fram Angsis[486] af Frankismanna liði, en at móti [Turgis af Turtuloso,[487] ok hófu í milli sín hart vápnaskipti, ok fór svá viðrskipti þeirra,[488] at [Turgis hafði hinn lægra hlut.[489] Ok því næst reið fram Engiler [af Frankismanna liði, en á móti reið Eskrement af Valternalandi,[490] ok hjó hvárr þeirra til annars, ok [hafði heiðingi hinn lægra hlut í þeirra viðskipti.[491] Síðan reið fram [Valteri í móti Estorgant[492] heiðingja einum ok hjó til hans ok[493] í sundr brynju hans, ok feldi hann dauðan af hesti sínum ok mælti við hann síðan: Eigi fær þú þann lækni [af Spania[494] er þik grœði. Bæringr reið fram ok á móti honum Estormant,[495] ok feldi Bæringr hann dauðan af hesti sínum í millum margra þúsunda heiðinna manna. Nú eru fallnir 10 [jarlar af heiðnum mönnum,[496] en 2 lifa eptir, þat er Gernublus ok jarlinn Margariz; [hann var afburðar góðr riddari, bæði vænn ok sterkr, fimr ok léttlátr.[497] Hann[498] ríðr fram í móti Oliver ok lagði spjóti í gegnum skjöld hans ok brynju, ok barg þá guð er eigi tók brjóst hans, því at þá brast spjótskapt Margariz, ok kom hann þó[499] Oliver eigi af hesti sínum.


25. Nú er [orrosta hörð ok áköf.[500] Rollant jarl ferr sem león, veitir stór högg ok þiggr[501] ok hefir í hendi sér sverð sitt Dýrumdala, ok [hjó til Gernublus jarls ok í sundr[502] hjálm hans gullroðinn ok allan settan gimsteinum, höfuð hans ok búk, svá at í söðli nam staðar, ok mælti [við hann: Slík högg[503] vinna yðr seint sigr. Rollant ferr nú í [miðjum herinum[504] ríðandi ok kastar heiðnum mönnum dauðum hverjum ofan á annan, ok hefir blóðgar hendr alt upp til axlar.[505] En Oliver seinkar[506] eigi at fylgja honum, ok engi þeirra 12 jafningja (er) ámælis verðr. [Þá mælti Turpin erkibyskup: Guð hjálpi váru liði, segir hann, lítit er þat í svá miklum her.[507] Oliver [reið fram ok laust til heiðingja eins, þess er hét Massaron, í höfuð honum með staf, þeim er eptir var af spjótskapti hans, svá[508] at bæði augu flugu or höfði honum, ok svá heilinn út um þunnvangann.[509] Þá mælti Rollant við Oliver: Hvat gerir þú lagsmaðr,[510] segir hann, járn ok stál skal maðr hafa í orrostum en eigi berjast með stöfum.[511] Drag sverð þitt or sliðrum [er Hatukleif heitir ok berst með því.[512] Oliver svarar: Eigi gaf ek mér tóm til at bregða sverðinu, svá var mér títt[513] til at ljósta hann.[514] Ok síðan brá hann[515] sverðinu ok hjó til heiðingja þess er Justin[516] hét, ok klauf hann í sundr[517] hjálm hans höfuð ok búk, alt til þess er í söðli nam staðar.[518] Þá mælti Rollant: [Slík högg vinna yðr lítinn sigr, ok[519] fyrir sakir slíkra höggva [munum fá[520] metnað af Karlamagnúsi konungi. Ok blésu [þeir síðan[521] í lúðra sína ok glöddu svá lið sitt. Jarlinn Gerin[522] ok lagsmaðr hans Geris sátu á hestum sínum ok hjuggu báðir til heiðingja eins er hét Timund,[523] annarr hjó [skjöld hans en annarr í[524] brynju, ok fálu sverð sín í brjósti honum, ok feldu hann dauðan til jarðar[, en fjándr tóku sál hans. Turpin erkibyskup drap Sikoras, síðan tóku fjándr við honum ok fóru (með) hann til helvítis. Þá mælti erkibyskup: Sjá maðr hefir misgert við oss, ok er honum þat makliga goldit.[525] Nú er orrosta hörð ok áköf, ok ýmsir [höggva ok ýmsir verja,[526] svá ok ávalt eru þeir framast[527] Rollant ok Oliver ok Turpin erkibyskup, ok [allir 12 jafningjar er fylgdu þeim, svá engum þarf at ámæla.[528]


26. [Nú eru miklar jarteignir ok mikill göfugleikr ok margr kynligleikr á Frakklandi, alt frá miðjum degi var svá myrkt sem um nótt, ok ekki má sól skína, ok flestir menn ætla sér bana. En þat er ritat í sögunni af hinum helga Dionisio, at þat væri alt fyrir sakir Rollants, er svá mörg góð verk vann ok svá góðr riddari var, at engi maðr kom honum or söðli sínum. Jarlinn Rollant var svá góðr riddari, at hans er hvervetna getit, ok Oliver ok allra 12 jafningja.[529] Heiðnir menn eru nú svá margir dauðir, at af 100 þúsunda komst eigi undan nema einn, þat var Margariz, eigi var hann ámælis verðr, því at hann hefir miklar jarteignir á sér [sjálfr, til Spanialands hefir hann snúizt ok sagt Marsilio konungi þau tíðendi er váru. Jarlinn einn Margariz er undan kominn,[530] spjótskapt hans er brotit ok brynja í sundr rifin, skjöldr brotinn en hjálmr klofinn, ok 4 sverðum var hann í gegnum lagðr. Góðr drengr væri hann, ef hann væri kristinn.[531]


27. Nú [er upphaf annarrar orrostu. Marsilius konungr hefir 10 fylki með sér, en önnur[532] 10 sendir hann til bardaga [í annat sinn.[533] Nú sjá Frankismenn þetta lið, ok mælir þá [Turpin erkibyskup við þá: Góðir riddarar,[534] gangit fram djarfliga, þér skulut bera kórónu í paradísu. Frankismenn svöruðu: Hér skulum vér í sama stað dauða þola heldr en hit góða Frakkland skuli týna lofi[535] sínu. Nú finnast þeir í annat sinn heiðingjar ok kristnir menn. Einn höfðingi[536] sá er kallaðr er Klibanus hann hefir þat mælt, at hann skal fyrir engum manni flýja, hvárki fyrir heiðnum né kristnum. Hann bazt[537] í handsölum við Guinelun jarl, at [þeir skyldu[538] svíkja Rollant ok Oliver ok þá 12 jafningja ok taka kórónu af höfði Karlamagnúsi konungi. Klibanus sitr á hesti sínum, er [hann kallar Amus, hann er fimari en svala, þá er hón flýgr sem skjótast. Hann lagði spjóti til Engiler ok lagði í brjóst honum, ok bar hann dauðan af hesti sínum svá langt sem spjótskapt hans vannst til.[539] Frankismenn mæltu: [Mikill skaði er þar[540] eptir góðan dreng. Þá mælti Rollant við Oliver: [Sér þú, fóstbróðir,[541] fall Engilers jarls, vér höfum engan betra dreng eptir með oss.[542] Oliver svarar: Guð láti mik hefna hans á þeim hinum illa heiðingja. Hann [reið fram[543] ok hafði í hendi sér Hatakle[544] sverð sitt alblóðugt, ok hjó hann til [Klibanus, ok hjó hann sundr í miðju[545] ok hest hans, ok snerist síðan á annan veg ok hjó höfuð af hertuga þeim er Alfien[546] hét. Þá mælti Rollant við hann: Reiðr ertu nú, lagsmaðr, segir hann, fyrir sakir slíkra höggva virðir Karlamagnús konungr oss mikils. Síðan mælti hann við sína menn: Blásit í lúðra yðra ok sœkit fram djarfliga.


28. [Á annan veg var heiðingi einn, sá er kallaðr var Valdebros, hann var vanr at stanða upp í móti Marsilio konungi ok binda gullspora[547] á fœtr honum, hann er höfðingi yfir 400 drómunda. Hann eignaðist [Jórsalaborg ok templum Salamonis með svikum[548] ok drap patriarkann inni fyrir altari. Hann [hafði bundizt[549] í handsölum við Guinelun jarl at svíkja Rollant ok Oliver ok alla 12 jafningja. Hann sitr nú á hesti sínum, þeim er heitir [Gradamunt, hann er fimari en valr. Hann leggr spjóti á Samson hertuga á Frakklandi ok bar hann spjótskapts lengd af hesti sínum ok kastar honum dauðum á jörð niðr. Frankismenn mæltu: Mikill skaði er þar eptir góðan dreng. Nú sá Rollant fall Samsons hertuga, ok keyrði hest sinn með sporum ok reið síðan harðliga fram ok hjó til hins heiðna Valdebruns ok klauf í sundr höfuð hans ok hestinn í miðju ok kastaði honum dauðum á jörð niðr. Þá mæltu heiðingjar: Þetta er furðu högg mikit. Rollant jarl svarar: Eigi er mér vel við yðr, fyrir því at vér höfum rétt at mæla, en þér rangt. Af Affrikalandi var einn ríkr konungr, son þess konungs er hét Malkus, klæði hans váru öll búin með gull ok lýsti af sem af sólu. Hann sitr á hesti sínum þeim er hét Salpdunt, ekki dýr er þat at renna mætti í köpp víð hann. Hann hjó til Angsæis ok í sundr hans hjálm, ok særði hann banasári ok feldi hann til jarðar ok skildist við hann dauðan.[550]


29. [Nú sér Turpin erkibyskup fall hans, slíkr vígslumaðr söng aldri messur sem hann var. Hann mælti við hinn heiðna:[551] Guð almáttigr verði þér reiðr;[552] þann mann hefir þú hér feldan, er ek vil heldr dauða þola en hefna hans eigi. Ok hjó til [hins heiðna af mikilli reiði ok í sundr í tvá hluti, svá at í söðli nam staðar,[553] ok hratt honum dauðum af hesti sínum. Nú ríðr fram heiðingi einn sá er hét Grandonis,[554] hann var son konungs af Kappadocie, er Kapuel hét, hann sat á hesti sínum þeim er Marmore hét, hann var skjótari[555] en fugl fljúgandi. Hann reið fram ok lagði til Gerins af miklu afli ok festi sverð sitt í brjósti honum ok feldi hann dauðan af hesti sínum, ok þegar í [sama stað[556] lagsmenn hans Geris, ok hinn þriðja Bæring [jarl at Sanitun, ok hinn fjórða jarlinn er hét Ankore, hann réð fyrir borg þeirri er Valenta hét.[557] Nú glöddust mjök heiðnir menn ok blésu allir í lúðra sína. Rollant sat á hesti sínum ok hafði[558] sverð sitt Dýrumdala í hendi sér [blóðgan, ok mælti við hinn heiðna:[559] Guð hefni þér, ok ek skal hefna þér, ef ek má. Grandonis var góðr riddari, sterkr ok fimr ok fullhugi.[560] Nú kemr[561] Rollant í móti honum [með sverði sínu brugðnu, ok váru báðar eggjar blóðgar, en Grand(on)is snéri undan. En í því bili hjó Rollant eptir honum ok klauf höfuð hans,[562] svá at í tönnum nam staðar, ok annat högg hjó hann upp á öxlina, svá at allan [búnaðinn beit ok búk hans[563] niðr í gegnum ok hestinn brynjaðan sundr í miðju, svá at sér féll hvárr hlutrinn.[564] Nú úglöddust mjök heiðingjar. Frankismenn mæltu: Vel[565] höggr höfðingi várr. Nú er orrosta hörð ok áköf, ok falla [höfðingjar ok[566] heiðingjar hundruðum. Rollant reið í gegnum lið þeirra ok hjó á báðar hendr, svá at ekki mátti[567] við stanða, ok mælti við þá síðan: Nú [skulum vér freista, hversu mikit fjándi á eða má í móti Pétri postula.[568] Sœkit nú fram Frankismenn, ok veitit stór högg. Þar mátti nú sjá [skjöldu klofna, brynjur höggnar, branda blóðga ok[569] spjótsköpt brotin. Nú mæltu heiðingjar: Frankismenn eru harðir ok illir viðreignar, ok verðum vér nú undan at [leita ok flýja[570] heim til Spanialands at segja Marsilio konungi tíðendi. Nú féllu heiðingjar hverr at öðrum. Nú hefir Rollant ok Oliver ok þeir 12 jafningjar ok þeirra lið sigrazt[571] í 2 orrostum þeim er 10 fylki[572] heiðinna manna váru í hvárri.[573]


30. [Marsilius konungr[574] eflir nú til hinnar þriðju orrostu ok ríðr nú af Spania með mikinn her bæði spanskra ok blámanna. Nú koma saman kristnir menn ok heiðnir, ok hefr nú [Turpin erkibyskup[575] fyrstr orrostu þessa. Hann ríðr fram hesti þeim er [sendr var (or)[576] Danmörk, hann er skjótari hverju dýri. [Hann reið at þeim manni er Ambles hét, ok hjó til hans ok klauf[577] í sundr skjöld hans gullsmeltan[578] ok gimsteinum settan ok í sundr búk hans [undir herðarblaðit ok út at öðru, ok hratt hann honum or söðlinum.[579] Nú mæltu Frankismenn: Hér er drengs högg mikit, [vel er sá staðr kominn er erkibyskup hefir. Ok blésu í lúðr sinn þann er Karlamagnús konungr átti, er kallaðr var Mundide,[580] ok eggjast síðan til framgöngu. Nú mælti Rollant við Oliver: [Afburðar góðr riddari er erkibyskup, hann berst vel með spjóti ok sverði, segir hann, vildi guð at margir væri slíkir; förum nú ok dugum honum. En í þeirri framgöngu falla mjök kristnir menn, svá at eigi var eptir af þeim meir en 7 hundruð[581] vígra manna. Þá mælir Marsilius konungr ok heitr á skurgoð sín Makon ok Maumet ok bað þá [duga sér:[582] Karlamagnús konungr við skegg hit hvíta ok hans menn hafa [mikit unnit á hendr[583] oss ok várum mönnum. En ef[584] Rollant fellr, þá eignumst vér lönd ok ríki, en ef þat er eigi, þá höfum vér týnt löndum ok ríki.[585] Jllir heiðingjar [taka nú á nýja leik at berjast,[586] leggja með spjótum, höggva með sverðum, kljúfa hjálma, en höggva brynjur. [Þar mátti sjá marga góða drengi ok týna lífi sínu.[587] En Rollant sá úfarir sinna manna, ok reið þá[588] (í) miðjan her heiðinna manna, [ok hjó á báðar hendr sér ok drap í þeirri framreið 40 manna.[589] En Oliver snerist á annan veg ok [vann á heiðnum mönnum þat alt sem hann mátti.[590] Nú kallaði Rollant á Oliver: [Far hingat ok ver með mér,[591] því at nú er sá dagr kominn at [okkr skortir liðveizlu Karlamagnús konungs. Þá mælti hann við Turpin erkibyskup: Þat hefir fundit verit á fornum bókum, at vér skulum falla undir veldi heiðinna manna. Þá mælti (Rollant við) Oliver: Nú með því at vér höfum eigi meira lið en hálft hundrað manna, þá látum heiðna menn at keyptu komast áðr en þeir nái oss.[592] Nú vil ek blása horni mínu, ok mun Karlamagnús konungr heyra ok sœkja til vár með liði sínu. Þá svarar Oliver:[593] Ámæli muntu fá mikit; þá er ek bað þik blása,[594] vildir þú eigi, en nú hefir þú báðar hendr blóðgar. Þá svarar Rollant: Því valda [stór högg ok þó mörg[595] högg. Nú er orrosta hörð ok vil ek því blása horni mínu. Oliver svarar: Eigi skal þat at mínu ráði, ok þat [veit ek víst, ef ek fynda Auðu systur mína, at þú skyldir aldri síðan hvíla á millum armleggja henni.[596] Þá mælti Rollant: Mjök ertu reiðr, lagsmaðr. Oliver svarar: Þat er [sakir sjálfs þíns; drengmannligt hjarta með vizku þat er eigi fíflsligt; meira er verðr mundangleikr en ofmetnaðr;[597] ok eru Frankismenn dauðir fyrir þínar sakir, ok mun Karlamagnús konungr aldri hafa [af þér þjónun[598] síðan. En ef ek hefða ráðit, þá[599] mundi Karlamagnús konungr hér kominn, ok mundi Marsilius konungr annat tveggja drepinn eða höndum tekinn. [Nú hefir einræði þitt valdit þessu, því at slíkr maðr[600] mun aldri fœðast héðan til dómadags. Ok snerist þá hvárr frá öðrum ok kómust við mjök.


31. Nú [heyrir Turpin erkibyskup viðrrœðu[601] þeirra ok mælir við þá á þessa lund: Góðir vinir mínir, hirðit eigi þit reiðir at vera, fyrir því at nú er sá dagr kominn, at vér skulum dauða þola,[602] ok mun oss ekki hornblástr stóða, fyrir því at þat var ofseint gert, en þó er [hinn betri[603] at þú blásir, ok mun Karlamagnús konungr heyra ok [koma at[604] hefna vár[605] á Marsilio konungi ok hans liði. Síðan mun hann samna saman líkum várum ok láta [þau fara til[606] heilagra staða, at eigi eti oss varga eða [hunder eða villidýr.[607] Þá svarar Rollant: Vel hefir þú mælt, [byskup, ok vitrliga rœtt.[608] Nú setti Rollant horn[609] á munn sér ok [lét í rödd sína ok blés harðliga, svá at 15 frakkneskar[610] mílur mátti heyra. Ok þegar heyrði Karlamagnús konungr ok lið hans alt, ok [segir svá:[611] Bardaga eiga[612] várir menn nú. En Guinelun jarl mælti í móti: [Fíflsku mælir þú nú, konungr, segir hann.[613] Rollant blæss í hornit í annat sinn svá ákafliga, at blóð flaut[614] af munni honum [ok heili brast út af þunnvanga honum. Þá mælti Karlamagnús konungr: Eigi mundi Rollant svá opt blása nema nauðsyn ylli. En þá er hann heyrði, þá fór hann út af borgarveggnum. Nemes hertugi fylgdi honum. Þá mælti konungr: Eigi mundi Rollant blása, ef hann væri eigi[615] í bardaga. Þá svarar Guinelun jarl: Auðtryggr ertu, [þótt þú sér gamall ok hvítr af hærum, þá mælir þú sem börn, fyrir því at þú veizt hreysti Rollants ok ofmetnað,[616] ok er þat [furða mikil,[617] at guð vill þola honum þat er hann tók Nobilisborg fyrir utan leyfi þitt ok elti [út alla heiðna menn er í váru borginni,[618], lét suma blinda,[619] suma [hengja, suma lét hann til höggs leiða,[620] ok [var engi sá maðr, at þyrði at berjast á móti honum, ok[621] allan dag mun hann fara ríðandi ok blásandi [at sinni skemtan eptir einum hera heldr en sakir nökkurs ótta.[622] Nú setr Rollant hornit á munn sér blóðgan allan hit þriðja sinni, ok blés þá ákafligast.[623] Þá mælti Karlamagnús konungr: Langa rödd hefir horn þetta. Nemes hertugi svarar: Þat veldr því at drengr blæss. Nú [máttu víst vita, konungr, at þeir eru í bardaga ok á Rollant þá skamt eptir úlifat. Nú hefir Karlamagnús konungr látit blása í lúðra sína ok lætr sína menn búast. Þeir gerðu sem hann bauð. Síðan lét Karlamagnús konungr taka Guinelun jarl ok fékk (í) hendr höfuðsteikara sínum, ok bað hann svá varðveita hann sem illan dróttins svikara. Hann tók við honum ok lét setja hann á klyfjahesta sína ok hverfa höfuð til hala, ok lét berja hann með svipum ok hnefum, með stöngum ok stöfum, ok lét svá fœra hann til myrkvastofu. Siðan reið hann frá borg ok á brott með miklum her, ok ætlaði at verða Rollant at liðveizlu ef hann mætti, ef Rollant lifði þá er þeir fyndist.[624]


32. Nú verðr at rœða um þá at Runzival. Rollant mælti [til Olivers:[625] Sýnt er þat nú, segir hann, at kristnir menn eru fallnir,[626] ok samir oss[627] at láta hér líf hjá þeim. Nú ríðr Rollant fram í [millum margra[628] heiðinna manna, ok drap einn ágætan mann af þeim, sá hét Fabrin, ok fjóra menn ok 20 aðra, ok feldi hann hvern ofan á annan, ok mælti við þá síðan: Flýit undan, illir hundar, ella skulut þér allir hér dauða þola. Nú sá Marsilius konungr mikit fall heiðinna manna ok reið síðan fram ákafliga á hesti sínum þeim er hét Guenun[629] ok lagði spjóti sínu til þess manns er hét [Begun, ágæts manns,[630] ok klauf í sundr skjöld hans ok brynju,[631] ok bar hann dauðan af hesti sínum svá langt sem spjótskapt hans vannst til, ok kastaði honum dauðum á jörð. Rollant jarl var eigi fjarri staddr ok mælti við konung hinn heiðna: Guð verði þér reiðr, heiðingi, þann hefir þú hér drepit, er þú skalt dýrt kaupa, ok högg skaltu þola [með sverði því er þú kant at nefna.[632] Ok hjó af honum hina hœgri hönd hans, en í því bili veik Marsilius konungr undan, ella þurfti hann eigi fleiri. En síðan hjó hann[633] höfuð af syni hans þeim er nefndr er Jurfalon.[634] Þá œptu heiðingjar allir í senn ok hét á goð sín, ok mælti hverr við annan: Flýjum undan, sögðu þeir, flýjum undan, Rollant hefir yfirkomit oss alla. Nú [hefir Marsilius konungr týnt hœgri hendi sinni ok syni sínum, ok snýr nú undan[635] heim til Spanialands, ok með honum þúsund manna, ok var engi sá er eigi hefði eitt sár eða tvau.


33. Nú hefir [Marsilio konungi þungt veitt, hann hefir[636] látit hœgri hönd sína ok alla sœmdina, drepinn son hans, ok mikinn mannskaða hefir hann allskonar[637] fengit. En nú var eptir[638] af heiðinna manna liði sá höfðingi er Langalif hét, hann réð fyrir [60 þúsunda[639] blámanna, hann réð fyrir þeim löndum er Kartagia heita ok Affrika, Etiopia ok Gamaria. Þau eru bannsett lönd ok alt þat er á þeim er. Þeir hafa stór andlit ok leiðiligar brýnn; þeir ríða fram harðliga ok blása í lúðra sína. Þá mælti Rollant við Oliver: Nú veit ek þat, segir hann, at hér [fara banar várir:[640] [nú verði sá ragr er eigi selr[641] sik sem dýrast, ok látum þat segja blámenn, þá er þeir koma [til Spanialands,[642] at þeir mœttu Rollant ok hans liði. Nú sá Rollant þetta lið blámanna, [ok var hundrað hlutum svartara en aðrir menn.[643] Langalif [sat á hesti sínum ok reið[644] at Oliver ok legði spjóti sínu í millum herða honum, svá at [inn gékk í brjóst honum,[645] ok mælti við hann siðan: Úsynju [komtu hingat[646] lands at gæta, ok aldri síðan hefir hann af þér hjálp. Nú vissi Oliver at hann hafði banasár fengit, hann hafði í hendi sér Atakle[647] sverð sitt, hann hjó til Langalifs ok í sundr hjálm hans ok höfuð, svá at í tönnum nam staðar, ok steypti honum dauðum af hesti sínum, ok mælti[648] við hann: Aldri skaltu bera heim tíðendi til þíns lands, hvat þú hefir hér gert. Oliver reið fram á millum heiðinna manna sem dýrit úarga [ferr ólmligast millum annarra dýra,[649] ok hjó sem ákafligast á báðar hendr. Nú [riðr Rollant fram í móti Oliver, en Oliver á móti,[650] ok var[651] svá blindr [fyrir blóðrás[652] at hann sá ekki,[653] ok hjó til Rollants með sverði sínu ok klauf í sundr hjálm hans, en særði hann eigi. Rollant spurði: [Góði vín ok félagi, hví gerðir þú þetta?[654] Oliver svarar: Guð sjái þik, góðr vín, en eigi sá ek þik; nú fyrirgef þú mér. Rollant svarar: Ek skal gjarna fyrirgefa þér, ok guð fyrirgefi þér. Nú [veit Oliver at hann mun eigi lengi lifa, þá sté hann af baki[655] hesti sínum ok snérist í austr, ok féll á kné ok [barði á brjóst sér ok bað guð miskunnar ok mælti: Guð hinmeskr, hjálpa þú mér ok fyrirgef mér mínar syndir. Ok enn mælti hann: Blezaðr vertu[656] Karlamagnús konungr ok Frakkland it góða ok Rollant jarl félagi minn [fyrir alla menn í[657] veröldu. Ok lagðist síðan til jarðar ok andaðist. [En er Rollant sá þat, at andaðr var vinr hans góðr, ok þegar er hann sá þat, þá[658] féll á hann úmáttr, en hann var svá [fast bundinn[659] í stigreipum, at hann mátti eigi ofan falla af hestinum.


34. Nú eru allir Frankismenn fallnir nema Rollant ok [Turpin ok Valteri systurson hans ok son þess manns er Dragon hét, er kallaðr var Dragon gamli ok hinn skegghvíti.[660] Hann kallaði á Rollant: Far hingat, segir hann, ok dugi mér, ek varð enn aldri [hræddr í bardaga, þar sem þú vart hjá mér.[661] Nú er spjótskapt mitt í sundr brotit ok skjöldr minn klofinn, mörgum spjótum em ek í gegnum lagðr, ok þat skulu heiðnir menn segja, at þeir hafa[662] mik dýrt keypt. Nú tekr Rollant af nýju at berjast,[663] ok þá mæltu heiðnir menn: Látum þá eigi undan komast, segja þeir. Rollant er yfirkominn[664] en [Turpin erkibyskup er vitr,[665] Valteri er frœkn ok litilátr.[666] [Þessir 3[667] feldu á lítilli stundu þúsund riddara.[668] [Nú er Valteri fallinn, ok er Turpin erkibyskup sá þat, þá sótti hann til Rollants, ok váru þeir þá báðir saman. Þá mælti Turpin erkibyskup: Bíðum Karlamagnús konungs, ef vér megum. Litlu síðar[669] heyrðu þeir blásit í þúsund lúðra, ok kendu at þar var Karlamagnús konungr ok Frankismenn. Nú mæltu heiðingar: Karlamagnús konungr er á för, ok heyrum vér nú lúðra þeirra, ok flýjum undan sem skjótast. Nú ef Rollant lifir, þá mun hann af nýju taka til at berjast, ok höfum vér þá týnt öllu liði váru ok landinu Spanie. Síðan riðu [400 enna[670] frœknustu manna af liði heiðingja í móti Rollant. Hann sat fyrir[671] á hesti sínum ok hafði þá œrit at vinna, þótt hann sæi við einum þeirra. Hann hafði í hendi sér sverð sitt Dýrumdala. [Turpin erkibyskup[672] fylgdi honum, ok mælti hvárr við annan: Höfumst hér við báðir saman, segja þeir, ok bíðum Karlamagnús konungs. [En ef þat verðr eigi ok vit deyjum, segja þeir, þá munum vit laun af guði taka.[673] Nú hafa þeir tekit sér stað ok vilja eigi skiljast, [nema dauði skili þá. Nú hjuggu þeir á báðar hendr sér Rollant ok Turpin erkibyskup með sverðum sínum ok drápu þá 20 heðiðingja. Þá mælti Turpin: Verði sá níðingr er nú flýr frá öðrum.[674] Þá mæltu heiðnir menn: Úsynju kómum vér hér,[675] segja þeir; nú heyrum vér lúðra Karlamagnús konungs, ok ef vér biðum þeirra, þá komumst vér eigi í brott, Rollant er svá hraustr ok sterkr, at [engi maðr kemst yfir hann á jarðríki, ok flýjum undan, segja þeir.[676] Í þessarri sókn hafa þeir klofit skjöld [hans ok brynju[677] ok feldan hest hans, ok flýja heiðingjar undan ok mæla svá: Rollant hefir yfirkomit oss alla.


35. Rollant er nú á fœti staddr, ok er nú úglaðr. En [Turpin erkibyskup[678] rann til hans sem skjótast ok tók af honum skjöld hans ok brynju ok hjálm ok skar af honum silkikyrtil, ok sneri honum í móti vindi at kœla hann, ok mælti síðan: Heilagr guð himneskr sé lofaðr í því, er vér höfum sigr í orrostu þessi, þú Rollant ok vér með þér. Úglaðliga[679] má ek þess biðja þik, góðr félagi, segir Rollant, at þú leyfir mér at ganga í valinn at leita félaga minna,[680] er ek hafða mikla[681] elsku á, [ok þú leysir þá, sem guð hefir þér vald til gefit.[682] Nú fór Rollant at leita félaga sinna, ok fann [þá alla jafningja nema Oliver. Hann lagði þá fyrir erkibyskup.[683] Ok enn ferr hann at leita Olivers, ok fann hann [um (síðir)[684] undir bakka einum ok tók hann upp í fang sér ok kysti hann dauðan ok mælti: Oliver minn góði vinr, [þú vart son ens ríka hertuga Reiners er réð fyrir sjau löndum.[685] Spjótskapt kunnir þú at brjóta ok skjöldu í sundr at kljúfa, brynjur sundr at rífa ok ofmetnaði niðr at steypa, góðum manni fylgd at veita ok góð[686] ráð at ráða. Fyrir þær sakir vartu borinn[687] í heim þenna. Nú verðr þér engi betri riddari lifandi á jarðríki. Nú sá [erkibyskup, at Rollant hafði svá mikla úgleði at hann lá í úmætti,[688] þá tók hann hornit Olivant ok fór[689] til vatns rennanda er þar var, en hann var svá ústyrkr[690] af sárum ok blóðrás, at hann mátti hvergi komast,[691] ok féll niðr, ok [lét þá líf sitt ok fór til guðs.[692] Nú réttir Rollant við ok [sá Turpin erkibyskup liggja á vellinum fyrir[693] sér. Rollant hélt upp höndum sínum til himins ok bað honum[694] miskunnar ok mælti [svá: Þú hefir nú verit lengi berserkr góðr í móti heiðnum mönnum. Ok enn mælti Rollant:[695] Koma skyldi Karlamagnús konungr ok sjá skaða sinn,[696] er heiðnir menn hafa gert [honum. Marsilius konungr hefir sent á móti oss 30 sinnum[697] 9 heiðingja í móti hverjum várum.[698] Þá sá Rollant [Turpin erkibyskup[699] liggja fyrir[700] sér á vellinum. Hann mælti þá: Göfugr höfðingi ertu erkibyskup,[701] segir hann, ok góðr drengr ok lítilátr [í móti guði,[702] ok síðan er postular dróttins váru, þá var engi maðr ákafari at halda guðs lögum en þú. Nú bið ek [þess guð, at hann láti opit himiríki fyrir þér á dómsdegi.[703] Nú fann Rollant, at honum var nær andláti, [heilinn rann út um þunnvanga honum,[704] hann bað þá guð [senda sér Gabriel engil sinn,[705] ok snerist til Spanialands ok gékk á hæð eina, þar sem lágu 4[706] marmarasteinar ok viðr var vaxinn, ok settist niðr, ok sé[707] á hann úmáttr.


36. Frá því er at segja, at einn heiðingi lá í valnum, hann sá Rollant ok lét sem hann væri dauðr, ok þó var hann heill. Hann hugði at um för Rollants, ok sá at hann lá í úviti. Hann stóð upp ok rann[708] sem skjótast ok mælti við Rollant: Yfir er stiginn systursonr Karlamagnús konungs. Hann tók sverðit Dýrumdala í hönd sér, ok mælti: Þetta sverð skal ek bera til Arabia. Ok tók horn hans í hönd sér ok skók skegg hans. Nú rétti Rollant við[709] af úmætti þeim ok lauk upp augu sín ok sá til hans ok mælti: Þat ætla ek, segir hann, at þú sér eigi af várum mönnum. Ok tók Olivant hornit or hendi honum ok laust til hans sem harðast mátti hann ok rak í höfuð honum, svá at bæði augu flugu út [um hausinn,[710] ok feldi hann dauðan til jarðar. Jllr heiðingi, segir hann, hví vartu svá djarfr, at þú þorðir at ráða á mik [kvikan hvárki með réttu né með röngu, ok engi maðr er sá, þat spyrr til þín, at eigi mun þik fól kalla.[711] Nú kennir Rollant [at dauði ferr at honum,[712] þá gékk hann til bergs þess er næri honum var ok hjó sverðinu[713] í bergit, ok vildi brjóta í sundr, ef hann mætti, [en hann mátti eigi.[714] Þá mælti hann: Gott sverð ertu Dýrumdali, [ok í mörgum orrostum hefi ek þik hafðan,[715] en nú er mér skamt til dauða, ok verðr mér nú at þér héðan af ekki gagn, ok nú vilda ek at guð veitti mér, at engi bæri sá þik í hendi, at einn yrði hræddr fyrir einum. Ok enn hjó hann í bergit ok fékk eigi brotit, ok mælti enn síðan: Gott sverð ertu Dýrumdali,[716] ok mörg lönd hefi ek unnit, þau er Karlamagnús (er) keisari[717] yfir. [Guð af himni sendi honum sverð þetta með englum sínum, ok bað at hann skyldi senda jarlinum af Katanie.[718] En ek hefi fengit síðan með þér þessi ríki: Miklagarð, [Angio, Livonie, Peitu, Bretanie, Provenz, Montanie, Lumbardie, Romania, Bealvarie, Flasanie,[719] Jrland ok England [er Karlamagnús konungr kallar búr sitt,[720] ok hefi ek fyrir því mikla úgleði, at illr maðr skal bera þik, því at þú ert bæði góðr ok heilagr, í hjöltum þínum er tönn Pétrs postula, ok af blóði hins helga Blasi byskups, ok af hári hins helga Dionisi byskups. Þat væri [eigi rétt[721] at þú værir á millum heiðinna manna, heldr [skyldir þú vera í millum góðra manna ok kristinna manna ok skynsamra.[722] Rollant mintist nú á marga stóra hluti ok ágæta, þá er hann hafði aflat til handa Karlamagnúsi konungi frænda sínum, en þó vildi hann eigi gleyma [sik sjálfan.[723] Hann iðráðist synda[724] sinna ok bað [sér miskunnar til almáttigs guðs,[725] ok mælti á þessa lund: Þú sannr faðir himneskr, er aldri laugt[726] ok Lazarum reistir af dauða, ok þú er leystir Danielem spámann af mörgum dýrum hinum úörgum or[727] Babilon, leystu sál mína or kvölum helvítis ok af syndum mínum, þeim er ek[728] gerða frá[729] œskualdri mínum alt til þessa dags. [Hann hélt upp hœgri hendi sinni til himna ok glófa sínum með til jarteigna, ok á þeirri sömu stundu (lét hann) önd sína. En jafnskjótt sendi guð engla sína Michael, Gabriel, Raphael ok leiddu þeir sál hans til paradísar.[730]


37. [Litlu síðar[731] kom Karlamagnús konungr til Runzivals, ok reið [aldrigi svá alnar langt eða þvers fótar, at eigi fyndi hann dauðan heiðinn mann eða kristinn. Nú œpti hann hárri röddu: Hvar ertu Rollant ok Oliver eða Turpin erkibyskup? Hvar eru þeir 12 jafningjar, er ek setta hér eptir til lands at gæta, ok ek unna þeim öllum vel.[732] Karlamagnús konungr sleit klæði sín [ok skók skegg sitt[733] ok féll af hesti sínum fyrir úgleði sakir. Nú var þar engi maðr sá er [eigi feldi tár fyrir sakir sinna vina.[734] Nemes hertugi hafði af því máli vel sem öllum öðrum, ok hann gékk nær konungi ok mælti: Statt upp, segir hann, ok sjá fram fyrir þik 2 mílna lengd, ok muntu sjá[735] jóreyk af heiðinna manna liði, þeirra er hér eru.[736] Nú væri þat drengiligra[737] at [hefna frænda sinna[738] en at syrgja eptir dauða. Karlamagnús konungr svarar svá: Fjarri eru þeir nú. En þó vil ek biðja yðr at þér [séð í fylgd með mér.[739] Síðan setti hann 3 jarla at gæta valsins, þá er svá hétu Begun ok Hatun ok Melun,[740] ok [10 hundruð[741] riddara með þeim. Síðan lét konungr blása í lúðra sína ok reið ákafliga eptir heiðnum mönnum ok nálgast[742] brátt. En þá er [aptnaði at þeim,[743] þá sté Karlamagnús konungr af hesti sínum ok féll til jarðar, ok bað guð,[744] at dagr skyldi lengjast en nótt skemmast. En jafnskjótt sem hann bað, þá kom engill guðs af himni ok [mælti við hann: Guð hefir játat þér bœn þína,[745] ok mun hann gefa þér œrit [sólarljós ok daga.[746] Ríð þú nú ákafliga eptir heiðnum mönnum [ok hefn þinna manna á þessu hinu illa fólki.[747] Þá er Karlamagnús konungr heyrði þessi orð, þá gladdist hann ok hljóp á hest sinn. Nú flýja heiðingjar [til Spanialands,[748] en Frankismenn ríða eptir þeim harðliga ok feldu heiðingja á báðar hendr sér. Nú koma þeir at vatni einu [miklu enir heiðnu menn, ok hétu[749] á guð sín til hjálpar sér, þann er Terogant hét ok Apollo ok Maumet, ok hlupu síðan á vatnit ok sukku til grunna, ok sumir[750] flutu dauðir til lands, en sumir[751] váru drepnir er eptir váru. Nú œptu Frankismenn ok [kváðu þá dýrt hafa keypt Rollant ok lið hans.[752] Nú [kemr Karlamagnús konungr at (ok sér)[753] at drepnir eru allir heiðnir menn, ok mælir við sína menn: Stígit af hestum yðrum, [oflangt er oss aptr í nótt,[754] tökum nú herbergi [náttlangt ok hvílumst allir samt til dags. Frankismenn svara: Vel tali þér herra. Þeir gerðu svá, ok váru þeir þar þá nótt.[755]


38. Konungr fór eigi af herklæðum sínum, hann setti skjöld sinn at höfði sér ok var í brynju ok gyrðr sverði því hinu góða er Jouis heitir, þat var með 30 litum[756] á hverjum degi, [ok hann hefir einn nagla er dróttinn var krossfestr með í hjöltum sverðsins, var hinn efsti hlutr af spjóti dróttins er hann var særðr með.[757] Eptir þat [fór hann at sofa við mikla úgleði sem þreyttr maðr.[758] En engill guðs kom til hans ok sat undir höfði honum alla nótt. Síðan dreymdi hann, at hann þóttist sjá [ókyrrleik mikinn[759] í lopti, hvassviðri mikit, [regn ok snjó ok ákafligr logi.[760] Ok því næst [féll sú furða á hans menn, svá at þeir hræddust ok œptu allir hárri röddu ok kalla[761] á Karlamagnús konung sér til hjálpar, ok í ofanfalli[762] því lömdust vápn þeirra. Ok því næst sýndist[763] Karlamagnúsi konungi margir vargar ok dýrin úörgu, ok margr fugl sá er gammr[764] heitir ok allskonar dýr ógurlig, ok þótti honum sem þeir[765] vildi eta hans menn, en hann þóttist vilja duga liði sínu. Jafnskjótt kom hit úarga dýr [eitt, hljóp at honum[766] ok fékk báða leggi hans í munn sér ok lét sem þat vildi [fást með hann eða eta hans menn,[767] ok vissi hann eigi hvárt[768] þeirra féll. Ok vaknaði konungr enn eigi. Nú berr fyrir hann hinn þriðja draum. Hann þóttist heima vera á Frakklandi í höll sinni, honum þótti svá sem hann hefði fjötra á [fótum sér,[769] ok hann sá fara[770] 30 manna til [borgar þeirrar er Ardena heitir,[771] ok rœddi hverr þeirra við annan, ok sögðu svá: Karlamagnús konungr er yfirkominn ok er aldri síðan verðr at bera kórónu á Frakklandi.


39. Nú eptir þetta þá vaknaði konungr ok hugði at draumum sínum ok þóttu[772] vera ógurligir sem var.[773] Síðan búa þeir hesta sína menn hans, ok er þeir váru búnir, þá riðu þeir til Runzivals, ok er þeir kómu þar, þá kanna þeir valinn ok fundu Rollant liggja í millum fagra steina 4,[774] ok lá sverð hans undir höfði honum, ok hélt hann hœgri hendi sinni um meðalkafla en (í) hinni vinstri hendi hafði hann horn sitt Olivant. En er Karlamagnús konungr sá þessi tíðendi, þá sté hann [af baki[775] ok gékk til systursonar[776] síns með miklum hryggleik ok kysti hann dauðan, ok féll til jarðar ok mælti síðan: Blezaðr sértu[777] Rollant, dauðr sem lifandi [ok kvikr,[778] yfir alla riddara jarðliga,[779] því at þinn jafningi mun aldri fást[780] á jarðríki, því at þú ert bæði vinr guðs ok[781] manna. Nú féll konungr í úmátt, ok ætluðu hans menn, at hann væri dauðr, en hann var lifandi. En Nemes hertugi var nær staddr ok [sá, hann rann til vatns rennanda skyndiliga ok tók vatnit[782] ok kastaði í andlit konunginum ok mælti við hann síðan: Statt upp, herra konungr, segir hann, engi ann öðrum svá vel dauðum, at eigi skuli hann[783] sjálfan sik mest rœkja lifanda. Þá [er Nemes mælti þetta, þá lét konungr at orðum hans ok reistist upp á fœtr,[784] ok mælti við hinn sterkasta riddara sinn, at hann skyldi taka sverð Rollants ok fœra honum. Riddarinn fór ok fékk eigi náð. Þá sendi hann annan riddara, ok var þá eigi lausara.[785] Síðan sendi hann 5 riddara, at sínum fingri skyldi halda hverr þeirra, ok [var þá eigi lausara.[786] Þá mælti Karlamagnús konungr, at [engi maðr mundi þat skjótt gert fá at ná sverði af Rollant, þá er hann lifði, ef nú fáit þér eigi náð af honum dauðum.[787] Ok eptir þat féll [á hann úmáttr.[788] Nemes hertugi bað hann [hafa hreysti við ok mælti svá: Maðr skal æ eptir mann lifa ok rœkja sjálfan sik mest, því at svá hefir guð boðit at vera skyldi. Karlamagnús konungr[789] hlýddi ráði hans ok varp af sér úgleði, ok spurði hversu þeir mundu ná sverðinu af Rollant. Þat sýnist mér nú ráð [at biðja almátkan guð, at hann verði við þeim um þetta mál, en þat þikkjumst ek vita fyrir, at eigi verðr sverðit Rollants laust, nema jafngóðr drengr (taki til hjaltanna) sem hann var.[790] Þá tók Karlamagnús konungr at biðja fyrir sér langa stund. En er hann lauk bœn sinni, þá reis hann upp ok gékk þangat sem Rollant lá ok tók til sverðsins, ok [lá þá laust fyrir[791] honum. Nú vissi konungr, at þat var satt er Nemes hertugi hafði sagt honum. Hann tók hjöltin af sverðinu [fyrir sakir helgra dóma þeirra er í váru,[792] en hann kastaði brandinum út á vatn fjarri landi, því at hann vissi at engum sómdi[793] at bera síðan eptir Rollant. Síðan gékk hann í valinn ok [leitaði kristinna manna ok fann þá 12 jafningja, ok var hverr lagðr hjá öðrum, ok þat vissi hann at Rollant hafði þat gert.[794]


40. Síðan lét Karlamagnús konungr taka lík þeirra 12 jafningja ok [sveipa með góðum líkblæjum,[795] ok þá er þat var gert með mikilli vegsemd, þá var [hann íhuga[796] mjök um aðra sína menn, þá er fallnir váru, ok þótti honum [ævar illa,[797] er hann mátti eigi [skilt geta[798] lík sinna manna frá heiðinna manna líkum. [Síðan rœðir Karlamagnús um við Nemes hertoga ok alla menn sína, hversu hann skyldi sinna manna lík kent fá í valnum.[799] Nemes hertugi svarar [honum vel ok vitrliga ok vegmannliga, ok mælti á þessa leið:[800] Þar er til ráða at taka [nú sem optar, er mikill vándi er á, sem er guð allsvaldandi, er bezt kann ok vill. Nú er þat várt ráð þetta sinni, at heita á guð almátkan af öllum hug,[801] at hann gefi oss skilning [á þessum hlut.[802] Þetta þótti Karlamagnúsi konungi þjóðráð[803] vera, sem var, ok vakti hann þar þá alla nótt, [ok alt lið hans með honum, ok lágu á bœnum[804] ok báðu þess almátkan guð, at hann [skuli lýsa fyrir þeim, hverir hvárir væri, kristnir menn þeir er fallnir eru, eða þeir hinir illu heiðingjar er hér hafa barizt í móti þeim.[805] En um morguninn eptir, þá er þeir [váru í öðru sinni tilkomnir at kanna[806] valinn, þá hafði almáttigr guð svá heyrða[807] bœn þeirra, at sú grein var þá ger í millum kristinna manna ok heiðinna,[808] at runnar váru vaxnir yfir líkum heiðingja, en kristinna manna lík [váru öll[809] úhulin, svá sem [þá er þeir váru[810] nýfallnir. Síðan lét Karlamagnús konungr gera margar grafir ok stórar í þeim sama stað er valrinn [hafði fallit,[811] ok lét þar síðan hylja lík sinna manna með moldu, ok lét þar náliga leiða[812] hvern sem var,[813] nema Rollant ok 12 jafningja. Ok hina næstu nótt eptir sögðu þeir konunginum guðs englar í draumi, at hverr þeirra var hólpinn er fallit hafði af liði Karlamagnús konungs. Síðan lét konungr gera barir[814] stórar ok vel búnar ok [lét leggja á[815] lík þeirra Rollants, ok 12 jafningja ok höfðingja þá er þar féllu, ok lét hann leggja þeirra lík 12 á börur, ok fór hann síðan ok alt lið hans með honum með mikilli prýði ok vegsemd, ok höfðu á brott með sér þessi 12 lík, ok fóru til þess er þeir kómu[816] til borgar þeirrar er Arsis[817] heitir. Sú er höfuðborg á landi því er Proventa[818] heitir. Þar váru kennimenn margir ok góðir ok göfgir, ok géngu í móti þessum líkum með mikilli dýrð ok vegsemd. Þar váru [sungnar sálumessur[819] at öllum musterum í borginni. Þar lét Karlamagnús konungr offra at þeim messum er þar váru sungnar [með raust mikilli ok stórmenzku; þat er sagt, at þar var offrat 12 hundruð[820] marka vegins silfrs áðr en lík þeirra væri hulin moldu, [ok svá lét hann moldskeyta[821] miklar jarðir til þess staðar, er þeir hvíla at 12 jafningjar, ok proventur stórar lagði hann þar til, þær er þar fylgja ávalt[822] síðan. Eptir þat fór Karlamagnús konungr heim til[823] sinnar góðu borgar París með öllu liði sínu, ok [hafði mikinn hryggleik í hug sínum,[824] þó at fáir fyndi þat á honum.


41. Þá er Karlamagnús konungr hafði heima [verit um hríðar sakir,[825] ok er hann var hvíldr af þessarri ferð, þá lét hann skera upp herör um öll sín lönd ok ríki, ok [lét saman stefna öllum höfðingjum í sínu ríki, ok hverjum manni þeim er vígr var ok vápn mátti bera, þá skyldi til hans koma til heilla ráða hvat er gera skyldi af Guinelun jarli, er sveik Rollant ok þær 20 þúsundir manna er féllu með honum at Runzival. En er þetta lið var saman komit í einn stað, þá var þetta tjáð ok talat af vitrum mönnum ok síðan upp borit fyrir alla alþýðu. Þá þótti öllum mönnum vant at dœma um slíka hluti, ok váru engir orskurðir þessu máli veittir, ok þar kemr enn sem jafnan, at Nemes hertugi verðr upp at stanða á þessu móti enu fjölmennu, ok talaði síðan langt erendi ok einkar snjalt. Hann lýkr svá sínu máli, at þat var hans ráð, at Guinelun jarl skyldi deyja hinum leiðiligstum dauða ok hinum versta, þeim er til mátti fást. Þetta sama ráð sýndist Karlamagnúsi konungi þjóðráð ok allri alþýðu. Síðan var Guinelun jarl tekinn or myrkvastofu, þar sem hann hafði áðr varðveittr verit í fjötrum, síðan er Rollant ok lagsmenn hans höfðu farit til Runzivals. Síðan var Guinelun jarl[826] bundinn í millum tveggja hrossa útamra, ok drógu þau hann víða um Frakkland, [til þess er svá lauk hans æfi[827] at ekki bein var fast við annat á líkama hans, ok [varu þau eigi harðari en makligt var.[828] Eptir þat [lét Karlamagnús konungr frelsa sitt ríki ok styrkja ok setja í sín lönd menn til stjórnar ok forráða, en ryðja[829] í brott sínum fjándmönnum[830] ok andskotum.[831] Svá segist at Karlamagnús keisari ætti[832] síðan margar orrostur ok sigraðist í fám, en hélt þó ríki sínu [öllu til dauðadags.[833] Ok lýkr [svá þessum[834] þætti.




Fotnoter:

  1. [Svá er sagt í þessarri bók, at Karlamagnús konungr var 7 vetr B, b.
  2. [saal. B, b; hit næsta, a.
  3. [borg sú er Saraguze heitir, hon B, b.
  4. [Í þeirri borg sat B, b.
  5. [með skemd á úvizku ok (ok úvizku á b) heiðin góð Maumet (Machon ok Terogant b) B, b.
  6. [skugga eins olifotrés B, b.
  7. meir en tilf. B, b.
  8. hermanna hans B, b.
  9. [en er þeir kómu þar, þá tók hann til máls á þessa leið B.
  10. [til þess at eiga við oss orrostu, ok ætlar at fyrirkoma oss b.
  11. [tilf. B, b.
  12. [varð til at svara hans máli. Maðr hét Blankandin, hann var mikill höfðingi ok ríkr, hann var or kastala þeim er Valsundi heitir B, b.
  13. er hann sá at engi varð annarr til at svara honum tilf. B.
  14. [ok bjóð honum þitt embætti ok þjónostu ok þína festa vingan B, b.
  15. leons B, b.
  16. palafrey B; mgl. b.
  17. 7 hundruð B, b.
  18. þat B.
  19. tilf. B; [má Karlamagnús þar af gefa b.
  20. girnist B, b.
  21. [því at honum þikir nú mál at taka á sik hóglífi b.
  22. at vísu svá vera, ok skal tilf. B.
  23. [mgl. B, b.
  24. [einnhverr ok svá minn skal fara B, b.
  25. betra B, b.
  26. mgl. B, b.
  27. [svá sem nú horfir til b.
  28. Höfðingjarnir B, b.
  29. hit bezta ráð b.
  30. [þess sver ek, ef svá er gert, sem nú höfum vér talat vár í milli, ok þar B, b.
  31. [Síðan man líða dœgr ok dagr, ok man Karlamagnús spyrja engi B; fra ok mun hverr hans manna har b: ok sitja þar með náðum um tíma, svá at hann man spyrja engi
  32. [þat lítill skaði hjá því, sem vér týnim váru ríki b.
  33. at þetta var afráðit tilf. B; at þetta ráð var staðfest b.
  34. Batuel b.
  35. [saal. B, b; Marsilius konungr kallaði þá til sín 10 hina illgjörnustu menn a.
  36. [tilf. B.
  37. [tilf. B.
  38. saal. B; þeirra a; fra Blankandin, ok mælti við Blankandin hertil mgl. b.
  39. yðr B, b.
  40. [sendiför minni B; þessi ferð b.
  41. ríki b.
  42. þó tilf. B.
  43. saal. B, b; bið a.
  44. [þér skulut biðja mér miskunnar af Karlamagnúsi konungi b.
  45. munum vér allir tilf. B, b.
  46. í hvern stað tilf. B, b.
  47. [mgl. B, b.
  48. rauðu tilf. b.
  49. saal. B, b; hesti a.
  50. [en (með þeim ráðum sem þeir fara þá tilf. B) er mikil ván, at hann muni eigi geta við sét, at þeir blekki hann eigi (at hann geti eigi sét við þeirra vélum b) B, b.
  51. tíma B.
  52. Cordes B, b.
  53. brotna B, b.
  54. borg Sarraguzin né annarstaðar B.
  55. [en hverr sá maðr er borgina bygði, varð annathvárt at þola dauða eðr taka kristni b.
  56. saal. B, b; [virktamenn Rollant ok Oliver ok 12 jafningjar með honum ok mikill fjöldi annarra, a.
  57. kvattro B.
  58. [mgl. B, b.
  59. fram farandi B.
  60. hestum B, b.
  61. leons B.
  62. [mgl. B; fra hann skal gefa þér leóna o. s. v. mgl. b.
  63. Frans, B, b.
  64. [lífðaga sína B, b.
  65. rekit B.
  66. [mgl. b.
  67. saal. B, b; en a.
  68. saal. B; ekki a.
  69. [vel er, ef Marsilius svá gerir sem nú hefir þú sagt b.
  70. [saal. ogsaa B; höfuð sitt b.
  71. höfuð sitt B.
  72. bráðskeytr B.
  73. [rétti hann sik upp, andsvarandi orðum b.
  74. [hinn mesti minn úvinr b.
  75. því B; þat b.
  76. [hann hefir mér játtat b.
  77. mgl. B, b.
  78. [þá man b.
  79. saal. B, b; 4 a.
  80. [í rekkjur sínar B; at sofa b.
  81. mgl. B.
  82. kom Rollant ok Olifer ok B; [gékk hann til borðs ok settist í hásæti sitt; þar váru þá með konungi b.
  83. [sem ván var at B; fra ok þá tóku mgl. b.
  84. [sem menn váru mettir ok borð váru ofan tekin b.
  85. [ráðit mér heil ráð ok svá sjálfum b.
  86. [mgl. B, b.
  87. [sína daga B, b.
  88. [at hyggjanda B, b.
  89. í móti B.
  90. [ok hefir Marsilius konungr opt svik ok lausyrði við þik lýst; halt fram hernaði þínum, herra, segir Rollant, ok far með öllu liði þínu til Saraguze B; þat megit þér minnast, at Marsilius konungr hefir opt haft svik ok lausyrði við yðr, því haldit fram hernaði yðrum sem þér hafit áðr ætlat, því at Marsilius man enn um svik búa sem fyrr. b.
  91. herra B, b.
  92. [ok því B; því b.
  93. [vill at vér nítim (þér nítit b) því, þá hirðir hann B, b.
  94. [mgl. B, b.
  95. [mgl. B, b.
  96. [þessi orð er Guinelun jarl hefir talat, væri harðla vel haldandi, ef þau mætti standa b.
  97. [því bíðr hann yðr nú vægðar, at hann sér hvar hann er at kominn b.
  98. [vili hann þetta gera trygt B.
  99. [ef hann vill senda yðr gisla ok gera svá trygg sín boð við yðr b.
  100. þá B, b.
  101. [eigi hefist þessi herr meir. B; setja aptr her þenna. b.
  102. Fra [Nemes svaraði foreg. Side hertil mgl. B.
  103. [einnhvern barun B.
  104. Fra Begyndelsen af dette Capital og hertil har b: Þá mælti konungr: Hvern vilit þér til kjósa at fara þessa sendiferð, þann sem bæði sé vel borinn ok sœmillgr höfðingi ok kunni vel at flytja mitt örindi fyrir Marsilio konungi?
  105. Þar b; þar til B.
  106. [mgl. B, b.
  107. við R. (? reiði) tilf. a.
  108. [at aldri man ek honum þat fyrirgefa, ok sé ek nú herra, at þér vilit at ek fari. Nú ef þú ferr til Saraguze, þá seg Marsilio þau tíðendi, at hann taki við kristni ok gerist minn maðr ok sœki á minn fund ok halda af mér hálft Spanialand, en hálft Rollant. En ef hann vill þat eigi, þá man ek vinna landit. Guinelun skal fá í hendr honum bréf þetta ok staf ok glófa er ek sél þér. B; at ek skal honum jafnan muna. Þá svarar Karlamagnús: Nú skaltu fara til Saraguz, ok seg svá Marsilio konungi, at ek vil þau boð þigga sem sendimenn hans sögðu mér af honum; en ef hann vill þat eigi halda, þá man ek vinna borg hans, þá er hann sitr í. Tak nú hér bréf þat er ek sendir honum, ok þar með fær ek þér staf minn ok glófa. b.
  109. [at búast ok B; ok bjóst til ferðar ok b.
  110. 7 þúsund B, b.
  111. [fyrir þessa sök feldi Guinelun mikinn fjándskap til Frankismanna. b.
  112. herklæddist B, b.
  113. saal. Fragment i Rigsarkivet; Miragginais a.
  114. [ok sté B, b.
  115. Teskabrun B, b.
  116. [mgl. B, b.
  117. saal. B, b; honum, a.
  118. tilf. B, b.
  119. [Ok því næst fór Guinelun jarl leiðar sinnar. B, b.
  120. ok riðu síðan veg sinn tilf. b.
  121. [mgl. B, b.
  122. Constantz Nobile B; Constantinobile b.
  123. [ekki man at B.
  124. [hann man hafa b.
  125. afburðar b.
  126. furðu tilf. b.
  127. [en þeir leggja slík ráð fyrir hann, ok virðist B, b.
  128. [kemr Rollant einn því upp, B, b.
  129. gaplyndi(!) B.
  130. [þar til marks um vil ek segja þér þann hlut sem til bar. b.
  131. olifotré B, b.
  132. [mikit epli eitt, B, b.
  133. [öllum kórónum af B; kórónum af höfði öllum b.
  134. kemr B.
  135. [sitja B, b.
  136. [ok þat B, b.
  137. [engi kœmist sætt á (með konungunum tilf. b) B, b.
  138. vill B, b.
  139. [utan hann vili b.
  140. undir sik okat b.
  141. [mgl. B, b.
  142. [ráða honum bana b.
  143. [gáfu honum hljóð meðan b.
  144. [mgl. B, b.
  145. kompánar tilf. b.
  146. [jarl ok tiginn B; einn tiginn jarl b.
  147. [látir kristnast ok haldir af honum B, b.
  148. með honum tilf. B, b.
  149. [þola dauða b.
  150. tilf. B, b.
  151. [hafði staf einn b.
  152. [ljóp upp ok vildi þegar ljósta Guinelun jarl B, b.
  153. [menn hans stöðvaðu þat b.
  154. skolag B.
  155. [deyi einn hér b.
  156. af þeim fyrir mik tilf. B, b.
  157. [tilf. B, b.
  158. bráðlyndi b.
  159. ok lét hann at þeirra máli tilf. a.
  160. [hann stöðvaðist fyrir þeirra orð b.
  161. á B, b.
  162. hann var ríkr B, b.
  163. vildir B, b.
  164. frœknasta B, b.
  165. [hversu B; sem b.
  166. á þessu landi tilf. B.
  167. [skal ek niðr fella b.
  168. [fyrir B, b.
  169. [mgl. B, b.
  170. [mgl. B, b.
  171. játa b.
  172. vala frey a.
  173. [hafðr (skaltu ríða b) til Frakklands á einum klyfjahesti B, b.
  174. trú með(!) B; [Síðan fékk hann honum bréf þat, er Karlamagnús sendi honum b.
  175. [œpti B, b.
  176. höfðingjar B, b.
  177. nú lýst tilf. b.
  178. Basilii b.
  179. [afhöfða honum til háðungar B, b.
  180. skal B, b.
  181. [voldi þeirra dauða b.
  182. höfðingi B, b.
  183. einu B; þar til né einu b.
  184. ok úvizku tilf. B.
  185. [velja honum makligan dauða fyrir sín stóryrði b.
  186. þessi orð Langalif B, b.
  187. í eldi tilf. b.
  188. eintal B, b.
  189. Abalin b.
  190. [Nufalon, Malbruant B, b.
  191. Blumboris B; Klunboris b.
  192. [Blankandin var ok þangat kallaðr B, b.
  193. þat fest B.
  194. [mgl. B, b.
  195. konungr B, b.
  196. [mgl. B, b.
  197. [heimskan gerða ek mik b.
  198. góðum b.
  199. dag B, b.
  200. yfir B, b.
  201. [konungr hann B, b.
  202. [mgl. B.
  203. [saal. B; er hann viðförull um a.
  204. fra [Ek skal yfirbœta har b: Ek vil, at þú sér í ráðagerð með oss, ok skal ek þá gera til þín sómasamliga; mér þikir undarligt um Karlamagnús, svá gamall sem hann er, ok svá víða sem hann hefir farit ok lagt undir sik marga konunga ok þeirra ríki, at hann þikist aldri nógt hafa, viljandi æ ok æ auka sitt vald ok yfirboð.
  205. alla telja B, b.
  206. engan b.
  207. hér eptir vera ok tilf. b.
  208. heim tilf. b.
  209. [uggir ekki at sér B, b.
  210. [við hann at þessu sinni. Guinelun jarl svaraði: Víst eigi B.
  211. [Frankismönnum b.
  212. Frakklands B, b.
  213. þess tilf. B, b.
  214. [er auðvelt at b.
  215. Marsilius konungr B, b.
  216. [þessu landi mega yfirstíga (sigra b) B, b.
  217. breyta b.
  218. riddara tilf. b.
  219. nökkura aðra tilf. B.
  220. [mgl. B; ok munu þeir flestir falla b.
  221. it B, b.
  222. alt lið þitt b.
  223. er tilf. B, b.
  224. ok 12 jafningjar tilf. b.
  225. spakligt ráð b.
  226. þat stöðugt b.
  227. [tilf. B, b.
  228. [áðr talat B, b.
  229. þar tilf. B, b.
  230. [mgl. B, b.
  231. [ek gef þér sverð mitt til fullrar vináttu með góðan (góðum b) vilja B, b.
  232. [mintist hverr við annan b.
  233. [mgl. B, b.
  234. hann hét Falsaron tilf. b.
  235. [mgl. B, b.
  236. Haimbunde B, b.
  237. [til þín b.
  238. [mgl. B, b.
  239. fór B, b.
  240. [mgl. B, b.
  241. einn höfðingja, þann er hét tilf. B, b.
  242. féhirðir b.
  243. [ek skal senda B, b.
  244. svá mikinn fjárlut sem konungr kvað á b.
  245. [þó váru B.
  246. 12 B; 20 b.
  247. [mínum B.
  248. [ok kom B.
  249. [tilf. B, b.
  250. [lokit var at syngja B.
  251. drykkjuborðs B; borðs b.
  252. þar tilf. B, b.
  253. [saal. B, b; upp sín a.
  254. luklar af B, b.
  255. [ástsemd B; mgl. b.
  256. 30 b.
  257. [vel til þeirra gera b.
  258. fyrir sakir tilf. B.
  259. kristniboði b.
  260. [tilf. B, b.
  261. storm B; storm mikinn b.
  262. B.
  263. Marsilio tilf. b.
  264. ráðum B, b.
  265. [öllum hlutum b.
  266. þess tilf. B, b.
  267. [en þú hefir vel þinni sendiför til komit, (þetta örindi rekit b) ok B, b.
  268. tilf. B, b.
  269. [at segja af heiðingjum, þeir b.
  270. [mgl. B, b.
  271. [þá ráð við sína menn, hvern er eptir skyldi setja (hverir eptir skyldu sitja b) B, b.
  272. [skjótr B, b.
  273. saal. rettet; mikla a.
  274. [. Karlamagnús konungr sagði: B; Þá svarar Karlamagnús konungr: b.
  275. forsjómaðr B, b.
  276. [hann er hvatasti riddari í B, b.
  277. [mgl. B, b.
  278. [mgl B, b.
  279. [varð konungr hljóðr b.
  280. [ef hann beiðir B, b.
  281. [er b.
  282. hendr B, b.
  283. [mgl. B, b.
  284. [svá at hverr sé B, b.
  285. lif B, b.
  286. steypti B, b.
  287. hlið B.
  288. væri tilf. B, b.
  289. [herklæddr B, b.
  290. [alltiguligr at sjá ok B; bæði tiguligr ok b.
  291. Velientif (Veliantif b) allra hesta beztr B, b.
  292. [tilf. B, b.
  293. [Rollant bregðst B, b.
  294. Gerel B; Geres b.
  295. Hotun B.
  296. jarl tilf. B, b.
  297. Auxiel B; Auxies b.
  298. [Gaskonia B, b.
  299. Valtari B, b.
  300. [lands at gæta B, b.
  301. Þú skalt fara b.
  302. hermanna b.
  303. gætit b.
  304. [oss eigi b.
  305. Bealverner b.
  306. eru b.
  307. [eptir í Runzival með lið sitt b.
  308. [mgl. b.
  309. Fra [En þá mælti Rollant tilf. B, b; mgl. a.
  310. [allan sinn her, hann reið um b.
  311. þröngva (þunga b) vega B, b.
  312. [vápnagang, hestagnegg ok lúðraþyt af liði B; gný af vápnum þeirra ok gnegg hesta þeirra ok þyt af lúðrum b.
  313. Karlamagnús Rollants ok allra þeirra 12 jafningja tilf. B.
  314. harðbrjóstaðr B, b.
  315. mætti B, b.
  316. [hverr (þeirra tilf. b) hafði á öðrum B, b.
  317. [var allra þeirra B, b.
  318. [svik mundu brugguð B, b.
  319. með honum tilf. b.
  320. [í þessarri ferð löngum (jafnan b) næstr konunginum, ok eitthvert sinn er þeir töluðust með, spurði Nemes (hann b) konunginn, hví hann væri svá úglaðr. Konungrinn svaraði heldr stutt: Rangt gerir þú nú, Nemes, at (er b) þú spyrr þess, fyrir því at svá mikill er minn hryggleikr, at ek má nær ekki at hafast. Ek segi þér at (þat með b) sönnu, at fyrir sakir Guinelun jarls er alt Frakkland erfingjalaust; því at þat bar fyrir mik í nótt, at engill guðs birtist mér í draumi B, b.
  321. bíð B, b.
  322. ok alls röskleiks tilf. b.
  323. [góða múla ok hesta, stóra kamela ok leónes ok marga aðra góða gripi. En alt eins, hvat sem keisarinn talar hér um, þá ríðr hann b.
  324. [mgl. b.
  325. [ at, því at honum sveif ýmsu í skap b.
  326. [undrast, þó at guð vildi þvílíks b.
  327. fra meðan ek lifi o. s. v. tilf. B, b; mgl. a.
  328. [ok svá kom þar saman mart úgrynni, at varla varð talit, en þó segja þat sumir menn (sumar bœkr b) at eigi muni færra vera en B, b
  329. [trumbur barðar b.
  330. síðan B, b.
  331. [skurðgoð öll B, b.
  332. [í öllum þeim fjölda, at eigi offraði þar til miklum gœðum ok hétu (því með tilf. b) at eiga bardaga við Rollant ok hans lið. Nú er þat víst at vita, at í þeim mikla her mundi mörg rösk kempa (margr röskr riddari b) vera, ok margr mundi fúss þessar ferðar at skemta sér ok reyna sinn riddaraskap ok afla sér svá frægðar ok ágætis ok fjárluta. En eigi man svá laust fyrir liggja, sem þeir hyggja, áðr en þeir fá (fái b) aptr unnit Spanialand ok drepit Rollant ok þá 12 jafningja ok þeirra lið. Svá segist at áðr þeir hófu upp ferð sína, þá gékk fram systurson Marsilii konungs hins heiðna fyrstr allra manna, hann hét Adalroth, hann B, b.
  333. [saal. B, b; þolat vandræði ok embætti af þér a.
  334. [þik einnar bœnar, þat er at þú gefir mér höfuð B; yðr, at þér gefit mér eina gjöf, en þat er höfuð b.
  335. mér B, b.
  336. [mantu þá jafnan í friði vera þaðan af fyrir Frankismönnum um alla lífdaga þína. En er hann hafði svá mælt, þá þakkaði konungr honum mikiliga sín orð B, b.
  337. því at þat reiknaðu þeir svá sem handlag tilf. B, b.
  338. [Adalroth hélt nú glófann B, b.
  339. [bið ek með, at þú játtir mér 12 jafningjum (vil ek, at þú fáir mér 12 höfðingja af liði þínu móti 12 jafningjum b). Konungr sagði at svá skyldi vera B, b.
  340. maðr (höfðingi b) mikill tilf. B, b.
  341. [Adalroth: Vit skulum fremja báðir þessa orrostu, ok duga senn drengir B, b.
  342. verða okkrum vápnum (sverðum b) B, b.
  343. heiðinn B, b.
  344. [upp á sinn líkama ok mjök fjölkunnigr, hann mælti hárri röddu svá segjandi: Fyrir alt veraldar gull vil ek eigi regimaðr heita. Ek skal bera minn líkam, segir hann, til Runzivals, ok ef ek finn Rollant jarl, þá skal ek sýna honum dauða sinn ok þeim 12 jafningjum, því at ek em svá fimr ok frœkinn, at sá er engi hestr, at ek taki eigi á skeiði. B, b.
  345. gildr (mikill b) kappi B, b.
  346. hann er eigi nefndr tilf. B; sá er nefndr Malpriant tilf. b.
  347. mgl. B, b.
  348. [berr harðmannliga B, b.
  349. af B, b.
  350. [fyndist varla hans líki b.
  351. [kom enn fyrir Marsilium konung ok mælti til hans: Ek ætla til Runzivals B, b.
  352. farnir B, b.
  353. saal. B, b; aur a.
  354. galinn B; örviti b.
  355. [í várt vald Spaniam (Spanialand b) ok Frakkland, ok þar með skulu mér (vér b) eignast alt hans ríki B, b.
  356. Bursana B; Burlana, b.
  357. höfðingi B.
  358. [hann hét Modan, sá œpti b.
  359. [tilf. B, b.
  360. [dauða sinn vísan ok öllum 12 jafningjum B, b.
  361. skulu b.
  362. [verðr B, b.
  363. koma B, b.
  364. [Turgilser nefndr, en kallaðr Kurkulus af Turtulasa B; er nefndr Kurkulus af Turkulosa b.
  365. [gékk fram fyrir M. konung ok mælti B, b.
  366. Róm B, b.
  367. [hafa ok af bera Karlamagnúsi B, b.
  368. saal. B, b; R. a.
  369. [saal. B, b; hans, a.
  370. [man þá sjá mega, hvárr undan öðrum gengr B, b.
  371. berjast B, b.
  372. mikinn harm B.
  373. Eskarmeth B; Eskremet b.
  374. Valterna B; Malterna b.
  375. [saal. B, b; Ek skal steypa niðr obdramb(!) a.
  376. [allir dœmdir til dauðs, ok fær Karlamagnús þá mikinn brest eptir góða drengi. B, b.
  377. [Tveir höfðingjar váru þeir með Marsilio konungi, er annarr hét Estorgant en annarr Estormaris, eigi váru til verri menn í liði konungs en þeir, fullir af undirhyggju ok svikum B, b.
  378. [tilf. B, b.
  379. okkur B, b.
  380. [góð B, b.
  381. vit (mit B) b.
  382. [rjóða þau B, b.
  383. með skömm (svívirðing b) B, b.
  384. [þeirra man fá úgleði B, b.
  385. þér B; yðr b; a tilf her: þeir svöruðu.
  386. [frjáls, herra, örugt hefir þú traust af oss, en B, b.
  387. ok með þessu endaðu þeir sína rœðu tilf. B, b.
  388. [kemr höfðingi einn sá er Margariz hét fyrir Marsilium konung, hann var af þeirri borg er Sibilia (Sibil b) er nefnd, en hann réð fyrir landi því er kallast Katamaria. Engi maðr var honum betri (Engi var honum betri riddari b) á öllu Spanialandi, hann var allra manna vænastr ok listuligastr, ok þat til marks um vænleik hans, at allar ríkar (ríkis b) konur unnu honum sakir fríðleika hans ok kurteisi, ok engi kona sá hann svá, at eigi fýsti (til hans, ok hvárt sem hon vildi eðr eigi, þá fýsti hana þó tilf. B) at liggja hjá honum. Sjá maðr œpti hárri röddu ok mælti við Marsilium konung á þessa lund B, b.
  389. [tilf. B, b.
  390. [tilf. B, b.
  391. [tilf. B, b.
  392. [mér gaf Ammiral konungr á því landi er Danubius heitir B, b.
  393. [saal. B, b; konungr skal deyja af ok a.
  394. þér B, b.
  395. sofa B, b.
  396. [Ok lauk hann svá sinni rœðu, en Marsilius konungr þakkaði honum fagrliga sín orð. Þá stóð upp sá maðr er B, b.
  397. Valterne b.
  398. einn tilf. B, b.
  399. múlar B, b.
  400. [tilf. B, b.
  401. [nema svartir, fult er þar af úhreinum öndum B, b.
  402. Heyrðu mik herra tilf. B, b.
  403. [Runzivals ok eignast sverð Rollants Dýrumdala, en drepa sjálfan hann með þessu B, b.
  404. höfðingjar B, b.
  405. [Spanialandi til Runzivals, ok fari þeir nú leiðar sinnar (látum þá nú fara leið sína, en tölum nökkut um Rollant ok hans kompána b) B, b.
  406. [skal víkju rœðunni til Rollants ok hans kumpána. Þat er sagt, at þeir Oliver væri staddir B; þat er sagt, at Rollant ok Oliver váru staddir b.
  407. [sá á hœgri hönd sér (sá at sér b) fara úflýjanda her B, b.
  408. Oliver tilf. b; hann B.
  409. af B, b.
  410. rauðum B, b.
  411. hvítum B, b.
  412. [tilf. B, b.
  413. ráð fyrir gert B, b.
  414. optar tilf. B, b.
  415. [lið lítit B, b.
  416. [liði sínu B, b.
  417. [týndi B, b.
  418. mgl. B, b.
  419. í annat sinn tilf. B.
  420. félagi B, b.
  421. [Olivant B, b.
  422. [higat b; mgl. B.
  423. [Karlamagnús konungr B, b.
  424. [ek veit, at heiðnir menn eru dœmdir til dráps B, b.
  425. [veita oss lið B, b.
  426. [ok heilög Maria B, b.
  427. [týni B, b.
  428. [mik B; mínar sakir b.
  429. [saal. B, b; fyrir a.
  430. lífi b.
  431. [mart (mikit b) ofrefli B, b.
  432. [allir dalir ok öll fjöll eru þökt (ok fullir mgl. b) af úvígum her B, b.
  433. af B, b.
  434. Nú er svá rétt at mæla, at tilf. B; Nú má þat sannliga segja, at tilf. b.
  435. hölzti B; helzt til b.
  436. or orrostu, þó at liðs munr sé mikill B, b.
  437. félagar B.
  438. [mgl. b.
  439. mikla tilf. B, b.
  440. liðsfjölda þess B, b.
  441. [tilf. B, b.
  442. [mæl ekki slíkt, hraustr drengr B, b.
  443. [á sína lagsmenn Frankismenn alla B; saman alla Frankismenn b.
  444. eptir b; mgl. B.
  445. oss tilf. B, b.
  446. [vér munum B, b.
  447. [guðs sakir B; guðs nafni b.
  448. [sínu bæði holdi B; holdi váru b.
  449. [gangit fram sem djarfligast, leggit með spjótum ok höggvit með sverðum, svá at þat tali dugandi menn, at ágætis (ágætir b) drengir áttu þau sverð. Nú þó (at) vér fallim fyrir várs herra náð (ok því tilf. B) skolum vér þola vel dauða várn at vér verndum heilaga kristni. Nú sjáit þér her heiðinna manna fyrir augum yðr (nær oss kominn b) ok munu vér skjótt eiga orrostu (bardaga við þá b), ok fölllum nú (því skulum vér falla b) á kné ok berjum (berja b) á brjóst oss ok biðjum (biðja svá b) miskunnar almátkan guð. En ek heit yðr, at guð man frjálsa yðrar sálu(r) (sálir b) ok laða til sinnar dyrðar, þá er yðr liggr mest við. En er Rollant lauk rœðu sinni, stigu Frankismenn niðr af hestum sínum fallandi á kne, biðjandi guð lítilátliga miskunnar. Síðan risu þeir upp ok klæddust góðum herklæðum, ok eru nú búnir til bardaga, fylktu þeir síðan liði sínu ok settu upp merki sín fyrir hverju hundraðs liði, ok hvatti (eggjaði b) hverr annan til framgöngu B, b.
  450. [mælti Rollant við Oliver B, b.
  451. við B, b.
  452. miklu B.
  453. [ok tekit í móti mikit gull ok silfr ok góð klæði b.
  454. sjálfir tilf. B, b.
  455. á B.
  456. [Sat b.
  457. [vel brynjaðum vápnhesti, var hann ok sjálfr svá vel vápnaðr sem honum heyrði B, b.
  458. [Frankismenn: Góðir félagar, segir hann, vér skulum djarfliga B, b.
  459. [á hendr oss vilja B; við oss vilja stríða b.
  460. hreysti B; treysti b.
  461. [ákafast B, b.
  462. [Heiðingjar grimmast nú harðla mjök upp á kristna menn ok ríða fram geysi snart. Var þar fyrstr Adalroth, systurson Marsilii konungs B, b.
  463. vándir þorparar tilf. B, b.
  464. Œrr B, b.
  465. tilf. B, b.
  466. slitnaði fyrir því höggi brynja hans B.
  467. [en blóðrefilinn festi B, b.
  468. [steyptist hann af hesti sínum dauðr á jörð. Rollant mælti: Eigi týnir Frakkland enn lofi sínu fyrir várar sakir, (illi heiðingi, segir hann tilf. B). Rollant eggjar sína menn: Fram röskliga, Frankismenn, segir hann, vér eigum hit fyrstu högg. Þá reið fram Falsaron bróðir Marsilii konungs B, b.
  469. [er svá váru illir B, b.
  470. [tilf. B, b.
  471. svá kvikir tilf. b.
  472. [Sjá maðr var mikill vexti en illr kosti, hann var þvers fótar milli augna B, b.
  473. Adalroths tilf. B, b.
  474. [ok lagði sjálfan sik í veð B; mgl. b.
  475. [tilf. B, b.
  476. Síðan eggjar hann herinn ok mælti tilf. B, b.
  477. [betra lut or orrostu þessi B, b.
  478. [Kossabliu B, b.
  479. [ek sér fyrir úfarar kristinna manna. Rollant reiddist við orð hans ok reið (rendi b) í mót honum ok lagði spjóti sínu í gegnum hann, ok féll hann dauðr á jörð, ekki hjálpaði honum (hjálpaðu honum þá lítt b) stóryrði hans síðan (Rollant jarl drap hann tilf. B) B, b.
  480. [kappar af þeim 12 sem ætlaðir váru móti B, b.
  481. [hinn ríki Gerin af Frankismönnum móti einum heiðingja, sá hét Donreg (Amreg b), hann hjó í sundr skjöld ok reif brynju hans, en drap sjálfan hann, (ok því féll hann dauðr til jarðar tilf. B). Þar næst B, b.
  482. Geres jarl B, b.
  483. hesti sínum á jörð B, b.
  484. [einum hertuga höfðingja(!) B.
  485. [meðr sverði sínu ok feldi hann af hesti sínum, ok dugði honum eigi gullsm(e)ittr (gullbúinn b) hjálmr né gullagðr (gullroðinn b) skjöldr (ok því festi blóðrefilinn í brjósti, svá at var dauðr tilf. B) B, b.
  486. saal. rettet; Engiler a; Auxiel (Auxies b) hinn ágjarni B, b.
  487. [Turgils af Turtulosa B; Kurkulus af Turkusiola b.
  488. sem skyldi tilf. B.
  489. [heiðingi fékk bana b.
  490. [jarl af Bordal, en í móti honum af heiðingja liði reið Eskremet B, b.
  491. [særast mjök, en þó lendir svá mali, at Eskremet bar lægra lut or þeirra viðskipti B; særast mjök, en þó at síðarstu varð Eskremet dauðr at hníga af sínum hesti b.
  492. [saal. rettet; Estorgant í móti a.
  493. [af Frankismönnum Hatun sterki, ok honum móti Estorgant af heiðingja liði, ok höggr Hatun til hins heiðna með sverði sínu ok klauf í sundr skjöld hans ok reif B, b.
  494. [á ollu Spania B; á Spanialandi b.
  495. Estormaris B, b.
  496. [höfðingjar af þeim 12 er nefndir váru B, b.
  497. saal. rettet; réttlátr a; lítilátr B; [mgl. b.
  498. Ok er Margariz sér þat at þeirra menn falla hverr eptir annan (sér fall sinna mann b), þá verðr hann harðla reiðr ok B, b.
  499. mgl. B, b.
  500. [þeirra (þessi b) orrosta bæði hörð ok löng (ok ströng tilf. B), ok falla þeir fyrstir er fremstir stóðu B, b.
  501. bæði tilf. B.
  502. [ríðr í móti Gernublo, ok er þeir finnast, þá höggr Rollant til hans ok klauf B, b.
  503. [síðan við þá heiðingjana: Slíkir B, b.
  504. [miðjan herinn B.
  505. axla b.
  506. seinaði B; frestaði b.
  507. [mgl. B, b.
  508. [hefir nú í hendi spjótskaptsbrot ok laust til heiðingja eins með þeim stubba, svá hart B, b.
  509. vangann B, b.
  510. félagi B, b.
  511. stöngum b; stöfum eða stöngum B.
  512. [tilf. B, b.
  513. ant B, b.
  514. þenna fjánda B, b.
  515. Oliver B, b.
  516. Justinus B, b.
  517. skjöld hans, ok í öðru höggi tilf. B, b.
  518. undir honum tilf. B, b.
  519. [mgl. B, b.
  520. [tilf. B, b.
  521. [höfum (fám b) mikinn B, b.
  522. Bæringr B, b.
  523. Timodes B, b.
  524. [af honum skjöld, en annarr B, b.
  525. [mgl. B, b.
  526. [saal. B, b; falla er fylgdu þeim a.
  527. framastir b.
  528. [12 jafningjar allir eru með þessum í fylgd; svá berjast þeir röskliga, at engi þarf öðrum at ámæla, ok at engu æþrast þeir bibi(!) dauða R. B; 12 jafningjar, allir Frankismenn berjast djarfliga, svá at engi má þeim með réttu ámæla, ok engan lut óttast þeir, meðan Rollant er á lifi b.
  529. [Svá er sagt, at í þeim tíma er Rollant jarl barðist með sínum félögum, þat er at skilja 12 jafningjum ok öðrum liðsmönnum í Runzival, bar þat til á Frakklandi, at eigi gerði minna myrkr (at svá gerði myrkt b) um miðjan dag en (sem b) um nótt, ok hélzt þat til kvelds, ok eigi gerði sól skína, ok flestir ætluðu sér bana sakir þeirra undra er yfir váru komin, ok svá segist at þat var vitrat af hinum blezaða Dionisio, at þessi undr urðu fyrir framför Rollants ok hans kumpána, er féllu með honum, því at Rollant var svá góðr riddari ok ágætr fyrir mörg hœversku (gœzku b) verk, er guð vann fyrir hans hendr, at engi guðs kempa hefir þvílík (kappi hefir þvílíkr b) verit til hreysti ok hugar með sverð ok skjöld sem hann, því at engi jarðneskr (jarðligr b) maðr kunni svá brandi beita ok í söðli sitja, ok því man hans getit, meðan heimrinn stendr, ok eigi síðr Olivers hans kæra félaga ok allra 12 jafningja B, b.
  530. sem áðr var getit tilf. B.
  531. [spjótskapt hans var brotit ok skjöldr hans klofinn, brostinn hjálmr hans en brynja slitin, ok fjórum sverðum var hann í gegnum lagðr, góðr riddari ef kristinn væri. Hann kemr svá búinn fyrir Marsilium konung, ok segir honum þau tíðendi, sem fram höfðu farit í millum kristinna manna ok heiðingja b.
  532. [skal svá segja frá Marsilio konungi, at hann (sem Marsilius konungr hefir heyrt þessi tíðendi, verðr hann mjök úglaðr, en ferr þó til ok b) skiptir herliði sínu í tvá staði, ok hefir hann sjálfr 10 fylkingar, en aðrar B, b.
  533. [móti Rollant b; mgl. B.
  534. [Rollant: Góðir riddarar, segir hann, hafit örugt hjarta (með yðr tilf. B) ok B, b.
  535. saal. B, b; lífi a.
  536. Saragiz af landi því er Saraguz heitir B; höfðingi í liði heiðinna manna b.
  537. hafði bundizt b.
  538. [mgl. B, b.
  539. [kallaðr var Amus (Amer hét b), hann var fimari með hestum en trana með fuglum, þá er hon flýgr sem hraðast (snarast b). Engiler jarl ríðr fram í móti honum, en Klibanus lagði spjóti í gegnum skjöld hans svá hart, at rifnaði brynja hans, ok því gékk spjótit í gegnum hann, ok féll hann dauðr til jarðar. B, b.
  540. [Mikinn skaða biðu vér nú B, b.
  541. [Sáttu, kumpánn B, b.
  542. en hann var tilf. B, b.
  543. [snerist á annan veg B, b.
  544. Aakleif B; Hatukleif b.
  545. [Klibanum, ok kom í höfuð honum ok klauf hann í tvá hluti B, b.
  546. Alfiter B, b.
  547. [Valdebrun er sá maðr nefndr, er mikinn skaða gerði á kristnum mönnum, hann gékk næst Marsilio konungi ok batt spora B, b.
  548. [Jerusalem með svikum ok saurgaði mustari Salomonis B, b.
  549. [bazt B; batt sik b.
  550. [Gradamund (Gvadamund b), hann var jafnskjótr með hestum sem valr með fuglum, ok Valdibrun ríðr fram djarfliga ok leggr spjóti til Samsons hertoga svá snart, at hann kastaði honum dauðum á jörð (dauðum niðr á sandinn b) af hestinum. Nú sá Rollant fall hertogans, ok sneri skjótliga þar at sem Valdibrun sat á sínum flugskjóta hesti. Hann hjó þegar til hans ok klauf hans höfuð ok búk ok sundr hest hans í miðju, svá at sér féll hvárr hlutrinn. Af Affrika var einn heiðinn maðr, sá er Affrikanus hét, sonr konungs þess er Malkus hét, hann sat á hesti sínum, er kallaðr var Kapandr, hverju dýri skjótari, hans klæði váru búin við (með b) gull ok lýsti af þeim sem af sólu. Sjá ríðr fram hart ok höggr til Anxiel (Anxies b), ok klýfr í sundr skjöld hans ok særir hann banasári, ok skilst svá við hann dauðan. B, b.
  551. [Þessu nær var staddr Valtari jarl, ok mælti hann á þessa lund: B, b.
  552. heiðingi tilf. B, b.
  553. [heiðingjans ok veitti honum banasár B, b.
  554. Grandonies B, b.
  555. á rás tilf. b.
  556. [öðru feldi hann B, b.
  557. [ok hinn fjórða jarlinn af Satiri, ok hinn fimta (fjórða B) jarlinn Anchora af borginni Valencia B, b.
  558. tilf. B, b.
  559. [alblóðugt. Hann mælti þá af miklum móði B, b.
  560. hugsnjallr B, b.
  561. snýr B, b.
  562. [ok höggr til hans með sverði sínu. Ok þá hugði Grandonies undan at leita (snúa b), en Rollant hjó eptir honum, ok kom höggit í höfuðit ok klofnaði haussinn B, b.
  563. [beit búkinn B, b.
  564. til jarðar, er betr var tilf. B, b.
  565. Stórt B, b.
  566. [mgl. B, b.
  567. nam B;b.
  568. [skulu þér reyna, hvat er yðr má Maumet ok önnur skurgoð (skurðgoð b) móti guði ok mönnum hans (hans postulum b). Ok enn mælti hann: B, b.
  569. [tilf. B, b.
  570. [flýja at hinum bezta kosti ok B.
  571. sigr B; borit sigr b.
  572. fylkingar B, b.
  573. hvárritveggjum B.
  574. [Flóttamenn, þeir er flýðu or Runzival, kómu fyrir Marsilium konung ok sögðu honum sínar úfarar, hann b.
  575. [Valtari jarl B, b.
  576. [honum var sendr or B, b.
  577. [Jarl höggr til heiðingja eins, þess er Abison hét, hann hjó B, b.
  578. gullsmeittan B, b.
  579. [ok skildist við hann dauðan B, b.
  580. [vildu guð, at slíkir væri margir. Ok blésu fast í lúðra sína B, b.
  581. [Röskr riddari er Valtari, svá at varla fœðist fimari maðr með spjót (skjöld b) ok sverð, ok dugum honum drengiliga. Ok svá gera þeir. En þó falla nú (þá falla b) mjök Frankismenn, svá at eigi er meir eptir en 100 B, b.
  582. [dugnaðar, því at B, b.
  583. [mikinn sigr unnit jafnan á B, b.
  584. svá vel verðr at tilf. B, b.
  585. þegnum B, b.
  586. [eggjast nú á fast at berjast af kappi B, b.
  587. [svá at margr góðr riddari kristinna manna týnir bæði lífi ok limum B, b.
  588. fram hvatliga B, b.
  589. [mgl. B, b.
  590. (hafði sverð sitt Hatukleif brugðit í hendi ok tilf. B) feldi nú margan heiðingja. B, b.
  591. [Góði félagi, segir hann, far hingat ok verjumst hér báðir saman B, b.
  592. [okkr vantar (vit missum b) lidveizlu af Karlamagnúsi konungi; heitum nú á guð ok hans helga menn, at sjá fjándaflokkr stigi eigi yfir sœmd keisarans. Ok enn mælti Rollant (við Oliver mgl. b): Þat er fundit á fornum bókum, at vér munum falla á (undir b) valdi heiðinna manna, en nú er eigi meira lið eptir en hálft hundrað manna, en heiðnir menn kringja um oss, ok þó skulu þeir enn at keyptu komast B, b.
  593. saal. B. b; Turpin erkibyskup a.
  594. í fyrstu tilf. B, b.
  595. [mörg stór högg B. b.
  596. [vil ek satt segja (segja þér með sannindum b), at ef ek finn Auðu systur mína, at aldri síðan skaltu sofa milli hennar armleggja B, b.
  597. [fyrir sakir þín(s) sjálfs ok drengmanligs hjarta, er þú hefir lengi borit með vizku ok frœknleika, en þó hefir nú ofmjök kapp þitt fyrirkomit oss B; eigi fyrir sakleysi, segir hann, því at sjálfs þíns ofrkapp ok drengmannligt hjarta hefir oss fyrirkomit b.
  598. [tœnað (liðveizlu b) af þeim B, b.
  599. skyldir þú blásit hafa þeger í fyrstu ok áðr vér hófum þetta strið, ok tilf. B, b.
  600. [Slikr maðr sem þú ert B, b.
  601. [ríðr Valtari jarl til B, b.
  602. fyrir guðs skyld tilf. B, b.
  603. [betr B, b.
  604. [man B; snúa aptr ok b.
  605. ef hann kemr tilf. B.
  606. [fœra til kirkju ok B, b.
  607. [ill kvikindi b.
  608. [herra B, b.
  609. hornit Olivant B, b.
  610. [blés svá hátt ok hvelt, at 12 valskar B, b.
  611. [mæla sín á milli B, b.
  612. heyja B, b.
  613. [Undarliga tali þér. (ok þvert frá því sem er tilf. b) B, b.
  614. féll B, b.
  615. [En jafnskjótt heyrði (þat tilf. b) Karlamagnús konungr ok þeir Nemes hertogi. Þá mælti keisarinn: Eigi mundi Rollant frændi várr (minn b) blása, nema hann þyrfti liðs við, ok man hann vera nauðuliga staddr B, b.
  616. [herra, segir hann, ok er þess ván, þú ert maðr gamall, en kunnig má þér vera (mætti yðr þó vera kunnig b) hreysti Rollants ok ofmetnaðr B, b.
  617. [saal. B, b; fyrir þá sök a.
  618. [brott þaðan alla heiðingja B, b.
  619. brenna B, b.
  620. [höggva B, b.
  621. [mgl. b.
  622. [tilf. B, b.
  623. svá ákaft ok langt, at menn undruðust svá langan hornblástr B, b.
  624. [megum vér vist vita, at Rollant er í bardaga. Keisarinn lét þá blása í lúðra sína, ok búast menn (bað menn búast b) ok herklæðast fljótt ok fimliga. En Guinelun jarl var settr eptir undir geymslu höfuðsteikara keisarans, svá sem vándr dróttins svikari, því at Karlamagnús konungr gerði svá ráð fyrir. En hann reið nú brott (með alt meginliðit tilf. b) ok ætlaði nú til liðveizlu við Rollant ok hans kumpána B, b.
  625. [við Oliver B, b.
  626. fyrir várar sakir tilf. B, b.
  627. okkr vel B, b.
  628. [í miðjan her B, b.
  629. Burmon B; Benion b.
  630. [Gesson, hann var hertogi af Blasma ok Begon B, b.
  631. spilti brynju hans B, b.
  632. [af sverði mínu ok þú kant nefna, er Dýrumdali heitir B; af sverði mínu Durumdala b.
  633. Rollant B, b.
  634. Mezalun B; Virzalin b.
  635. [flýr Marsilius konungr B, b.
  636. [hann makliga kaupferð rekit b.
  637. allskostar B, b.
  638. í Runzival tilf. b.
  639. [þúsund B, b.
  640. [ferr bani várr B, b.
  641. [ok því gerum svá vel, at hverr seli b.
  642. [heim B, b.
  643. [er 100 lutum er svartara en aðrir menn B; er mörgum hlutum var svartara en annat fólk b.
  644. [keyrir hest sinn sporum ok ríðr fram b.
  645. [út kom um brjóstit B, b.
  646. [setti Karlamagnús konungr þik hér B, b.
  647. Hatukleif B, b.
  648. Oliver tilf. B, b.
  649. [saal. B, b; er olmligat(!) a.
  650. [reið Rollant móti Oliver, en Oliver móti Rollant B; riðust þeir móti Rollant ok Oliver b.
  651. hann tilf. B, b.
  652. [tilf. B, b.
  653. vætta tilf. B, b.
  654. [saal. B, b; því hann gerði svá a.
  655. [sér (finnr b) Oliver at dauði sígr at honum, ok sté hann niðr af B, b.
  656. [saal. B, b; bað fyrir sér til guðs ok mælti: Blezaðr sértu guð ok a.
  657. [saal. B, b; Ok mæltist við einn saman: Engi er þinn jafningi, Rollant, í allri a.
  658. [Rollant sá nú, at andaðr var Oliver hans góði félagi, ok af því B, b.
  659. [fastr B, b.
  660. [Valtari jarl B, b.
  661. [óttafullr (óttandi b) þar sem þú vart (staddr tilf. B) í bardaga B, b.
  662. hafi B, b.
  663. ok þeir (svá b) Valtari tilf. B, b.
  664. óvanfœrr B.
  665. [mgl. B.
  666. fra Rollant er yfirkominn mgl. b.
  667. [Ok nu(!) B; Rollant ok Valtari b.
  668. manna b.
  669. [Ok eptir þat B, b.
  670. [700 hinna B, b.
  671. mgl. B, b.
  672. [En Valtari B, b.
  673. [mgl. B, b.
  674. [mgl. B, b.
  675. í þenna stað b.
  676. [vér fám hann aldri yfirkomit, því skulum vér nú undan flýja b.
  677. [hans (Rollants b) ok rifit brynju hans B, b.
  678. [Valtari jarl B, b.
  679. Úglaðr B, b.
  680. 12 tilf. B, b.
  681. mesta B, b.
  682. [mgl. B, b.
  683. [þá í valnum ok lagsmann Jvora, hann fann Gerel ok Gerin, Bæring ok Hatun, Engiler ok Geirarð af Roseleun, ok fœrir lík þeirra öll saman í einn stað B; alla 12 jafningja nema Oliver, ok fœrir lík þeirra allra saman í einn stað b.
  684. [liggjanda B, b.
  685. [mgl. B, b.
  686. heil b.
  687. fœddr B, b.
  688. [Valtari, at Rollant lá í úmætti (hné í úmátt b) B, b.
  689. vildi fara B, b.
  690. ústerkr b.
  691. fara B; ganga b.
  692. [andaðist B, b.
  693. [fœrist á fœtr ok sá Valtara liggja dauðan á vellinum hjá B, b.
  694. guð B; sér guð b.
  695. [mgl. B, b.
  696. þann B, b.
  697. sinna B.
  698. manni tilf. B.
  699. [Valtara jarl B.
  700. dauðan hjá B.
  701. Valtari B, b.
  702. [ok góðrar siðsemdar fyrir guði ok mönnum B; fra [honum Marsilius konungr hefir sent har b': á liði hans, en þó höfum vér margan mann drepit af Marsilio konungi. Eptir þat snörist Rollant til Valtara, þar sem hann lá hjá honum dauðr á jörðunni, ok mælti svá til hans: Góðr höfðingi vartu ok sœmiligs siðferðis bæði fyrir guði ok mönnum.
  703. [at guð fagni þinni sál, þá er þér liggr mest við B, b.
  704. [mgl. B, b.
  705. [allsvaldanda senda heilaga engla móti sálu sinni B, b.
  706. 3 B, b.
  707. seig b.
  708. þangat tilf. B, b.
  709. tilf. B, b.
  710. [or hausinum B, b.
  711. [ok allir munu þik fól kalla, þeir sem spyrja til þinna gerða B, b.
  712. [dauða fara at sér B, b.
  713. Dýrumdala niðr tilf. B, b.
  714. [en þat gékk honum eigi b; mgl. B.
  715. reyndan b.
  716. [tilf. B, b.
  717. konungr B, b.
  718. [mgl. B, b.
  719. [ok Rómaríki, Angiam, Provinciam ok Alemaniam. Peitu ok Brittaniam, Eqvitaniam, Langbardi ok Bealver B, b.
  720. [tilf. B, b.
  721. [rangt B, b.
  722. [skyldu þik geyma góðir kristnir menn ok skynsamir b.
  723. [sjálfum sér B, b.
  724. misverka B, b.
  725. [guð sér miskunnar B, b.
  726. né ljúga mant tilf. B, b.
  727. í B, b.
  728. tilf. b; mgl. a, B.
  729. af B, b.
  730. [Hann tók þá hendinni niðr á brjóstit ok hélt hörundit með þvílíkum orðum þrysvar hinum sömum: Jn ista carne videbo deum salvatorem meum, þat norrœnast svá, í þessu sama holdi man ek sjá guð grœðara minn. Eptir þat tekr hann upp báðum höndunum til augnanna svá mælandi: Et isti oculi conspecturi, ok þessi augu munu fagnaðinn fá með guði. Ok þat fyldist skjótt sem hann vænti. Ok í annan tíma talar hann svá: Meðr þinni (miskunnar tilf. b) gjöf, dróttinn minn (Jesu tilf. b) lít ek nú þegar þá luti, er eigi sá (manns tilf. b) auga, ok eigi heyrði eyra, ok eigi sté (upp tilf. b) í manns hjarta. En síðan gerir hann bœn til guðs fyrir öllum sínum brœðrum, er fallit höfðu í Runzival, ok sofnar í friði guðs (af þessumn heimi tilf. b) á Kalendis dag Julii. En meðr því at vér höfum grein gert á lifláti Rollants jarls, skolu vér sýna þessu næst, hversu satt at hann segir psalmista (satt David segir b) í sinni bók af dauða heilagra (manna tilf. b) ok ranglátra, mjök úlíkt sem hvárum heyrir (úlíkt ok þó hvárum tilheyriligt b). J fyrra stað segir hann svá til valdra manna: Preciosa est in conspectu domini mors sanctorum eins, þat þýðist svá, í dróttins augliti er dýrligr dauði hans heilagra manna. Í síðari grein (síðara stað b) segir svá Daviþ til vándra manna (segir hann svá b): Mors peccatorum pessima, syndugra manna dauði er hinn versti, segir hann. Fyrir þenna spámanns orskurð (þetta spámannsins orð b) verðr ljóst, at andlát Rollants jarls er dýrligt í augliti dróttins, því at hann öðlaðist fagnað ljóssins; en dauði heiðingja verðr hinn versti, því at þeir eru leiddir herteknir með taumum djöfulsins, sem enn verðr ljósara, ef (þessi tilf. b) frásögn fylgir.
    Sú bók er heitir Speculum historiale váttar þat, at virðuligr herra Turpin erkibyskup Reinsborgar var eigi í þeim bardaga, sem gerðist í Runzival, heldr með Karlamagnúsi konungi, þó at sumar norrœnubœkr segi öðruvis af þvísa (þessu b) efni. Því váttar þat fyrr nefnd bók, at á sama dag, sem orrostan var í Runzival, söng Turpin erkibyskup sálumessu á þeirri fegrstu eng, er Karlamagnús hafði sett sín landtjöld, úvitandi með öllu hvat háskasamligt fram fór móti hans frændum ok ástvinum. Ok sem erkibyskup stendr í messuembættinu er hann upptekinn (upphafinn b) í andarsýn, ok lítr í loptinu hvar fara stórir flokkar háleitra hersveita (hirðsveita b) meðr söng ok sœtum hljóðum, meðr birti ok blóma miklum, svá at byskupinum gefr á at sjá ok heyra, þar til at sú hinmeska hirð firrist svá mjök jarðríki, at honum hverfr at sýn (hverfr sýnin b) upp í loptit. Hann hugleiðir með sér, hvat þessi sýn man (hafa tilf. B) merkja, ok litlu síðar sér hann ferð (sýn b) aðra mjök úlíka hinni fyrri. Í þessarri ferð eru svartir dólgar harðleitir ok helvízkir úsýndum, þeir eru margir saman ok hafa nökkut (mikit b) meðferðar, þat er þeir þysja at öllum megum sem djöflar (eru vanir tilf. b) at agni dauðans. Turpin erkibyskup verpr orðum á þá ok segir svá: Hvat dragi þér eðr starfit? Þeir svara: Vér flytjum félaga várn konung inn heiðna til ættleifðar sinnar í helvítis herað, en Michael stýrir þeirri ferð, er leiðir lúðrþeytara yðvarn upp í himnana. Af þessarri birting vissi erkibyskopinn sönn tíðendi (or Runzival tilf. b) ok sagði keisaranum hvat guð hafði sýnt honum. Ok litlu síðar kemr (þar tilf. b) Baldvini bróðir Rollants á mœddum hesti, váttandi sömu tíðendi sem fyrr váru greind, hvaðan af vér munum frá venda, því at nú er vitni borit, at englar guðs fylgja völdum mönnum guðs til eilífra fagnaða. B, b.
  731. [Þegar eptir andlát Rollants B, b.
  732. [eigi svá þvers fótar lengd, at eigi væri dauðir menn, annathvárt kristnir eðr heiðnir. (Nú œpti konungr hárri röddu ok kallar á Rollant ok Oliver ok alla 12 jafningja tilf. B) B, b.
  733. [tilf. B, b.
  734. [vatni mætti halda sakir frændaláts eðr vina, sumir sakir sona sinna, sumir fyrir missu höfðingja ok annarra ríkismanna. B, b.
  735. mikinn tilf. B, b.
  736. hafa verit B, b.
  737. saal. B, b; drengiligt a.
  738. [sœkja eptir þeim ok hefna sinna manna, er þeir hafa drepit b.
  739. [veitit mér fullting (til at reka minna harma á þeim tilf. b) B, b.
  740. Milun B, b.
  741. [þúsund B, b.
  742. þá tilf. B, b.
  743. [tók at kvelda B, b.
  744. (bœn sína tilf. B) til guðs B, b.
  745. [sagði, at guð hefði (hafði b) heyrða bœn hans B, b.
  746. [dags ljós B, b.
  747. [tilf. B, b.
  748. [undan B, b.
  749. [hétu nú heiðnir menn B, b.
  750. tilf. B, b.
  751. þeir B, b.
  752. [mæltu: Dýrt hafi þér keypt (keyptan b) Rollant ok hans félaga B, b.
  753. [sér Karlamagnús B, b.
  754. [mgl. B, b.
  755. [tilf. B, b.
  756. lita B, b.
  757. [nagli sá er dróttinn várr var krossfestr með var undir hjöltum sverðsins, ok af spjóti því er guð var særðr með, ok af þessum guðs krapti (ok fyrir þessu háleitu píslarteikn grœðarans b) hafði Karlamagnús sigr í hverjum bardaga. B, b.
  758. [sofnar keisarinn (Karlamagnús b) við ofmikinn harm B, b.
  759. [mjök kynliga luti B, b.
  760. [meðr eldingum stórum ok áköfum loga. B, b.
  761. [sýndist keisaranum, sem eldingarnar félli yfir menn hans, ok heyrðist honum svá sem þeir œpti hárri röddu ok kallaði B, b.
  762. saal. B, b; fannfalli a.
  763. sýndust B, b.
  764. gamr B.
  765. þau B, b.
  766. [tilf. B, b.
  767. [eta hann B, b.
  768. hvárr B, b.
  769. [báðum fótum B, b.
  770. tilf. B, b.
  771. [borgarinnar B, b.
  772. honum tilf. B.
  773. váru B, b.
  774. þriggja b.
  775. [niðr af hesti B, b.
  776. frænda B, b.
  777. sérðu B; vertu b.
  778. [mgl. B, b.
  779. þá er verit hafa frá fyrstu degi heims ok hingat til tilf. B, b.
  780. finnast (fœðast b) síðan B, b.
  781. góðra tilf. B, b.
  782. [tók kalt b.
  783. maðr B, b.
  784. [reis konungr upp B, b.
  785. en áðr tilf. B, b.
  786. [hugðu at vísu, at þá mundi laust (hugðust fyrir víst þá mundu ná b), en þat var (varð b) þó eigi B, b.
  787. [eigi mundi sverðit nást af Rollant lifanda, er nú fæst eigi af dauðum, mikit er at missa slíks (slíkan b) frænda. B, b.
  788. [konungrinn enn í úmátt B, b.
  789. [hreysta sik. Hann B, b.
  790. [segir hertoginn, at vér heitum á almátkan guð, at sverðit náist, því at eigi man jafnröskr maðr taka til hjaltanna sem Rollant var. B, b.
  791. [lá (lék þat b) þá laust í hendi B, b.
  792. [sakir þess at helgir dómar váru þar í B, b.
  793. samdi B; stóð b.
  794. [kannaði ok fann hvar þeir lágu 12 jafningjar, hverr (fann lík þeirra 12 jafningju, hvern b) hjá öðrum, ok þóttist vita at Rollant mundi þat sýst hafa B, b.
  795. [klæða líkklæðum B, b.
  796. [keisarinn íhugáfullr B, b.
  797. [afar illa B; þat móti skapi b.
  798. [skilja b.
  799. [tilf. B, b.
  800. [svá B, b.
  801. [sem þér erut, herra; en þat er mitt ráð, at heita á allsvaldanda guð (þann er bezt vill tilf. B) B, b.
  802. [þessa hlutar B, b.
  803. gott ráð B, b.
  804. [tilf. B, b.
  805. [skyldi (vildi b) þeim birta, hvárir væri kristnir menn eðr heiðnir, þeir sem fallnir váru B, b.
  806. [könnuðu B; kannaðu b.
  807. birta B, b.
  808. í valnum tilf. B, b.
  809. [lágu þá enn B, b.
  810. [þeir væri B, b.
  811. [var fallinn B, b.
  812. grafa b.
  813. B, b.
  814. barar B; 12 barir b.
  815. tilf. B, b.
  816. [leggja lík Rollants á ok þeirra 12 höfðingja, sem þar höfðu fallit, barar váru 12. Keisarinn hafði sik nú í veg með öllu liði sínu með miklum veg ok þrýði, ok fóru nú með líkamina B; leggja þar á lík Rollants ok annarra 12 jafningja. Hann hefir sik nú í veg með öllu liði sínu með mikinn veg ok sóma, fór nú með líkamina b.
  817. Arsers b.
  818. Provincia B, b.
  819. [veittar (gervar b) sœmiligar sálutíðir ok fagrar messur (sálumessur b) B, b.
  820. [12 hundruðum B, b.
  821. [keisarinn (hann b) lagði ok B, b.
  822. jafnan B, b.
  823. Frakklands ok kom til tilf. B, b.
  824. [bar mikinn harm í sínu brjósti eptir sinn frænda Rollant B, b.
  825. [dvalizt nökkura hríð, B, b.
  826. [boðaði til sín öllum höfðingjum sínum ok vinum, ok hverr sá maðr er vápn mátti bera (vápnum mátti valda b) skyldi til hans koma. Ok er þessi lýðr var saman kominn, spurði keisarinn alla vitrustu menn ráða (ráðs b) um, hvat gera skyldi við Guenelun jarl, er sveik Rollant ok 12 jafningja ok 20 þúsundir riddara með þeim, er féllu at Runzival. En mönnum sýndist vant at dœma um slíka luti, ok varð af því engi orskurðr veittr (þar um tilf. b). Þá stóð upp Nemes hertogi ok talaði langt eyrendi ok snjalt, en svá lauk hann sínu máli, at hann sagði at þat var hans (at hann kallaði þat sitt b) ráð, at Guenelun jarli væri dæmdr hinn leiðiligsti dauði ok hinn versti. Ok þetta sýndist keisaranum (Karlamagnúsi konungi b) ráð ok öllum öðrum þeim sem þar váru. Var síðan Guenelun jarl tekinn or myrkvastofu, þeirri sem hann var varðveittr í, meðan keisarinn fór til Runzivals eptir líkama Rollants ok þeirra kumpána ok B, b.
  827. [þar til b.
  828. [var þvílíkr hans dauði, sem nú mátti heyra ok makligt var B; var hans dauði þvílíkr, sem nú mátti heyra, háðuligr ok honum makligr b.
  829. [friðaði konungr (keisarinn b) ríki sitt ok skipaði höfðingjum sínum til stjórnar ok forráða, en ruddi B, b.
  830. Her ender a.
  831. úvinum b.
  832. átti b.
  833. [alt til ellidaga b.
  834. [hér Runzivals b.