Skrå for Olavsgildet i Onarheim ca. 1300 og 1394

Fra heimskringla.no
Hopp til: navigasjon, søk
Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Norsk.gif
Seglet til Olavsgildet på Onarheim, med orda: Sigillum beati Olavi convivarum de Onarheim. Frå 1344


Skrå for Olavsgildet i Onarheim ca. 1300 og 1394


Omsett og med innleiing av Knut Rage
2019






Gildeskråa for Olavsgildet ca. 1300 er opphavleg attgjeve etter Arne Magnússon si eigenhendige avskrift i De Bartholinske Samlinger Tom. VII (K) med påskrifta Rullam ex qua sequentes literæ descripte sunt possidet Elias Loss studiosus Bergensis[1]. Skråa vart seinare trykt i Thorkelins «Diplomatarium Arnæmagnæanum«[2] II 268-72 og i Pappenheims «Ein altnorwegisches Shutzgildestatut«  s. 145-59 (med omsetjing til tysk)[3] og i «Norges gamle love V«[4]. I 1920 kom ei kort attgjeving ved Oscar A. Johnsen[5], og i nynorsk omsetjing ved Johannes Heggland 1961[6], som også skreiv ei fyldig innleiing til skråa, samt skråa for 1394 i omsetjing ved And. Næss etter Gustav Storm[7].

Nærverande attgjeving byggjer på Johnsen, Næss og Heggland. Fotnotane er henta frå desse, samt frå Harald Lindbach si framstilling av dei norske mellomaldergildene[8] og dels frå andre kjelder.

Fotografi frå Onarheim i 1890-åra. Til venstre litt ovanom kyrkja ligg Vossabakkjen med mur kring. Til venstre for kyrkja finn me områda der «Barstovetufto» og «Tingelsaakeren» skal ha vore. Til høgre i biletet, litt nedom vegen, har Espeland merka av området der «Presthusmuren» skal ha vore.
Frå Danmark kjenner me i dag 122 skråer bevart frå 98 gilder[9], mot berre tre (truleg to) i Noreg. To er frå Hordaland, det tredje frå Trøndelag, som også er det eldste. Handskrifta som Trøndelagsskråa er overlevert i er frå omlag 1300, medan delar av innhaldet peikar bakover mot eldre tider[10]. Også den såkalla Gulatingskråa[11], som finst bevart i ei avskrift frå 1689, kan daterast til ca. 1300. Den tredje skråa, Onarheimsskråa, daterer seg sjølv til 1394. I større grad enn dei to tidlegare skråene framhevar skråa gildet sin religiøse karakter. Elles har alle dei tre skråene store likskapstrekk.

Det finst inga nøyaktig kartlegging av kor mange gilder som fanst i bygd og by i Noreg i mellomalderen. Etter tradisjonen var det Olav Kyrre (1050-1093) som fekk i stand ordninga med gilder som interesseorganisasjonar med næringspolitiske og sosiale funksjonar, til avløysing frå dei omgangsdrikkelag som folk pleide å ha. Dei norske gildene hadde sjølvsagt sitt opphav i impulsar frå Danmark og Europa.

Det har vore argumentert for at begge gildeskråene frå Hordaland har vore lokalisert til Onarheim. O. A. Johnsen finn det såleis usannsynleg at det skal ha eksistert to konkurrerande gilder, som begge har vore vigd St. Olav og har feira sin årsfest på Olavsdagen 29. juli, og som begge har hatt tilslutning frå fleire bygdelag, over heile Sunnhordland[12].

Onarheimsgildet er fyrste gongen nemnd i eit dokument frå 1327, der det går fram at gildet i Onarheim har kjøpt brensel frå kyrkja sine ombodsmenn[13]. 17. juni 1344 finn me gildet sitt segl under hyllingsbrevet til Håkon V Magnusson (1270-1319), frå bønder i Sunnhordland. Harald Linbdach skriv i sin arikkel «Middelaldergildene i Norge»[14] at dette tyder på at gildet har hatt ein så sterk posisjon i samfunnet sitt offentlege liv at seglet vart nytta i ein offisiell samanheng som dette[15]. Det kan såleis godt henda at både Gulatingsskråa og Onarheimsskråa har vore gjeldande for same gilde, men til to ulike tidspunkt og at dei dermed representerer to stadier i gildet si historiske utvikling. Det er også mogleg at fleire av gildene i Sunnhordland hart inngått i ein større organisasjon[16].

Argumentasjonen for at begge skråer stammar frå det same gildet lokalisert til Onarheim er også utvikla så langt tilbake som Gustav Storm (1845 - 1903) si tid, og før det. Som nemnd innleiingsvis vart originalen til gildeskråa frå ca. 1300 kjøpt av filologen og historikaren, islendingen Arne Magnússon (1663-1730) i 1689 av Elias Loss, ein presteson frå Os sør for Bergen, som då var student. Diverre strauk manuskriptet med under storbrannen i København 1728, men Arne Magnússon si eigenhendige avskrift er framleis bevart (på universitetsbiblioteket i København). Ettersom innhaldet i skråa har hatt visse likskapar med det gamle Gulatinget sin kristenrett vart skråa tidleg sett på som ein gildeskrå for gulatingslagen. Historikaren P.A. Munch (1810-1863) gjetta på at skråa høyrde til eit gilde i Hardanger. Gustav Storm påviste seinare at innhaldet i skråa peika mot eit ‘’kyst-sokn’’, og at det etter språket å døma må ha lege sør for Bergen, ettersom handskriftet «har orthografiske Særegenheder som den gang endnu havde holdt sig i Søndhordland»[17]. Han meinte også at skråa måtte ha vore skrive i 1200-åra, etter ein eldre original[18]. Av same meining var også lingvisten Marius Hægstad (1850-1927)[19], sjølv om korkje Storm eller Hægstad kom med nokon bastant konklusjon. Det gjorde derimot Johnsen: ‹Men en saadan antagelse er ikke sandsynlig. Og ganske uforståelig vilde det være, at netop Onarheimsgildets segl blev benyttet ved hyldningen 1344 av bonderæpresentanterne i Søndhordland, hvis der her fandtes et ældre og mægtigere gilde med en mere omfattende, i befolkningens liv dybere indgripende virksomhet. Jeg antar derfor, at saaveI den Bartholinske skraa som den yngre skraa fra 1394 begge har tilhørt Onarheimsgildet og avspeiler dettes organisasjon på forskjellige tidspunkter»[20].


Skrå for Olavsgildet ca. 1300.


1. Ver hofum sva mælt ok heitit guþi ok sancta Mariu ok hinum helge Olave konongi. at ver skolum eiga gildi vart sumar hvert a tolf manoþum til Christ heilax þakka og fru sancta Mariu ok hins helga Olafs konongs ok kirkiudrotten var er. os til heilsu ok til ars of friþar ok til alrar miskunnar gðuþs bæde þessa heims ok annars.

2. Ver hofum sva mælt at ver skolum fund vara eiga. vii. nattom firir stefnu vara nema framfærlomen vili lofa nokorum heima sitia.

3. Ver skolum hafa vet malz firir at sumri en þrigia þvita vet, hvart sem er karl æþa kona øyris væge vagz med vet hveri og trug þat er i liggi ij sþon.

4. Malt skaI alt fram coma firir heitu. gialda firir manaþar mat ef eftir kømr heitu.

5. Malt skaI alt gott vera. ef þat er nokot er gildum synist eigi tøct vera ok framfærlomen vilia eigi viþ taka. þat skal fara a gilda stefnu ok skolu gildar um døma. En ef gildum synist eigi tøct vera þa skal gialda manaþarmat ok malt verþ. En ef malt er eigi heilt þa skal gialda firir ij manaþa mate eþa halda eiþi firir.

6. Framfærlomen skolu aller her vera er viþ malte er tekit. .x. en ef nokor nemest þeira er fram eigu at føra starfet þa gialde. ij. manaþmate. Þan skolu sin hava hvarer gildar ok gerþarmen. En þeir skolu þo fram føra at þeir se holfu ferre. En ef þeir vilia eigi fram føra. þa gialde.ij. manaþamate hver þeira. En ef framørslo men skorter. luti or nesto sveit sva marga sem þerf. ørtog firir trog hvert er ei kømr en. ij. ef leker. ørtog firir øyris væge vags ef ei komer ok gialda þo vaxverþ.

7. Born skolu eigi hingat fara ellri en þreveter. nema fylgi tveggia þvitna vet malt. En ef eigi er firir born skotet. gialde halvan øyri.

8. Maþer skall hava son sin i gildi til þess er han er.xii. vetra gamall. þa skall han kauþa hus ok ganga i gildi og eigi eiþ vinna fyrri en han er .xv. vetra.

9. Malt skal allt fram alra gildanna nema þeir se utan lansz eþa siukir liggi.

10. Ver skolum aller gildar her vera hvert sumar nema stornauþsyniar stande firir.

11. Sva er ok melt at konor skolu raþa for sinni til gildis. skiota þo malte ok ollum skotum.

12. Sva er ok melt at maþr skall taka hus æftir foþur sin ok engi maþr viþ honum telia ef han hefir foþur sinn ærfþan og i þa sveitt ganga er faþer hans var i. taka hin elsti sonr ef han vil eþa sa er nester er honum at aldre. Kona skall taka hus efter moþor sina ef hon er erfþ hin elsta. [fyrsta sumar hvart sem er karl æþa kona on hus sins ef eigi er erfþum uþþ haldett ok taka hus at fyrsta summri.]

13. Ef maþr vil ganga i gildi vart han skal hafa uþþi mal sit inni viþ mattborþ æþa a gilda stefnu. Han skal þvi at eins na gildiss vist at engi maþer teli at viþ han.

14. En þeir menn er ganga i gildi vart. þeir skolu greiþa husa verþ sliikt sem ver leggium þa. þeir menn aller i ganga gildit skolu ganga til hansals ok gilbrøþra lags.

15. Men skolu aller satter vero i gildi. eigi þretta ne senna hvarke karl ne kona. gialda firir ha (lfa)n øyri ef byþr veþian ok sia vell firir orþom. þvi at þat er gott um mørna at muna er um queldum qveþr.

16. Engi maþr skal bera utt oll vart nema have løyfi til. gialdi firir halfs manaþar mat ef han hefir eigi løyfi til.

17. Gildastefnu skolu ver hava iafnnan er ver vilium hver er til kallar ok vera þar aller. gialda ertog ef eigi er þar a gilda stefnu nema han have løyvi til.

18. Engi maþr hava hengat voþnn sinn gilfastra manna. gialde firir ertog.

19. Engi maþr skall synia gagna sinna gilfastra manna nema vilii gialda firir halfs manaþar mat eg synias. en þeir skolu abyrgiast heil heim after iamgoþ sem þeir toko er gerþar men ero.

20. Ef maþr slær niþer mangate sva vitt at ei ma hylia lofa sinum. gialde.iij. penninga.

21. Ef hundr manz æþa haukr kømr i gildaskala siþan er borþ ero framlogþ. lati utt bero ok gialdi .iij. penninga.

22. En af nokor maþr sitr (i) gilda skala meþan þrester blezar Krist minni ok Mariu minni ok sva ef uti ero meþan firir er mælt gialde .iij. penninga.

23. Sa er borþa syslu lyter. han skal ringia til borþa at miþium degi ok þa skolu aller gildar þar vera. Nu skolum ver Crist miskunnar biþia ok til kirkiu ganga. En sa er eigi kømr til otto songs gialde. iii. penninga. sva ef eigi kømr til ejtans song fyr en leset er gialde. iij. penninga. en ef eigi kømr fyr en tokit er gialde .v. penninga, sva ef eigi kømr til messo fyr en leset er gialde, iij. penninga.

24. Vitum ollum gegna gester iamvell sem gildbrøþer.

25. Ver skolum abyrgiast hus gilda vars þat er han føþer i hiun ok gesta ok flor hans. Ver skolum faro til ok gera uþþ iamgoþan sem aþer. þat tre skal hver til fa er sa vill er atte ok kærf nefra. gialda firir halfs manaþar mat hver er nærmest at bøta honum hus sinn.

26. Ver skolum fylgia gilda varom innan fylkiss sva margir men sem han nemnir til. Han skall fa oss allan farar beina. Gialda firir halfs manaþar mat hver er fornemst.

27. Brener kornlaþe manss firir joll. hver gilda skal bøta honum mele korns. ef brenr eftir joll. bøte halfu mina. En hver þeira er nemest at bøta honom skaþa sinn. gialde firir halfs manaþar mat ok bøte honum þo skaþa sinn.

28. En ef høylaþe brener. skolum ver taka bufe hans .ij. men kugildi. ok føþa til þess er andort er ok abyrgiast sem fulgu bu fe.

29. Ef fall kømer i bu gilda vars. fellr til .iij. kua eþa. iij. fleira. ver skolum bøta honum mele korns var gildanna. nema han bui a fall iorþu. þa abyrgiast han sialfer.

30. En kaupmen tyna fe sinu gilfaster viþ oss. tyna til. iij. marka eþa.iij. fleira. ver skolum bøta þeim skaþa sin. mele korns hver var. Ef þeir verþa firir ranom æþa skiþbrotum. nema þeir fare a ofritt land. abyrgist þeir sialfir fe sitt. En þeir gildar er ei vilia bøta þeim skaþa sinn. gialde firir halts manaþar mat ok bøte þeim þo skaþa sin. En ef þeir fara at lande brott. vilium ver eigi abyrgiast lenger fe þeira en eina .xij. manaþe.

31. En ef gildi var verþr hertekin ok er a ofriþu. ver gildar skolum fa fe til at løysa han. halts manaþar mat huer var. en sa er eigi vill luca. han er sækr viþ gilda halts manaþar mat ok þo gelda skuld sem aþr. En erfingiar þess ero skyldugir eftir at fara æþa sa er vill. Nu ef han fær at lande brott ok fær han eigi lyctt æþa er han laus æþa huerter han fyr after. þa skolu ver eignast fe vart.

32. Ef gildi var verþr vegen og vegr sa maþr er ei er gilfaster, ver skolum fylgia eftermælandum allir gildar ok veita honum liþ þat er ver megom. en þeir er ei vilia fara. þa ero þeir sekkir viþ oss gildana manaþar mat ok so þeir er fara ok veita oliþ. nema þeir eigi fremsimi veganda at. iiij. manne æþa magsæmd eigi moþar manz æþa dottor æþa systur. þa skolu þeir veita hvarom liþ er þeir vilia at osektu.

33. En ef gildi vegr gilda sinn. vegande skal brott fara ok verþa niþingr allra gilda ok koma aldrigi her siþan.

34. Nu ef eitthvert gilsydskinanna andadst. þa skall erfinga uþþ skera boþ ok skolu aller gildar fylgia liki til legstaþar er boþ komer til hus æþa gialde ertog ok leggist þat til salo sioþss ok late aller gilbrøþr syngia salo messo firir sall gilbroþor sins. þeir men sem eigi ero a gravar bakka gilda sins eþa gilsystru gialde .ij. erttog. kaupi meþ salo messo firir sall allra gilbrøþra nema þeir se uttan soknar menn.

35. Nu ef maþr fær or gildi varo ok ganga honum eigi nauþsyniar til. vil han þat af røkiast. han er sæker viþ oss gildana. iij. manaþa mate. Ver skolum þat fe søkia sem vita fe.

36. Ef gildi var er afundaþr ok ovundar annar gildi han. ver skolum þa sætta. En sa þeira er eigi vil gilda moll nyta. han skall fara or gildi varo.

37. Gildar skolu luta sæte i skala. ok þar sitia meþ sina sveit hver er lyter.

38. Menn skolu ei þuatrotafl (hafa), i gilda skala nema gialda vili .x. penninga.

39. Vitni skal engi gilda bera a hendr oþrum nema ver eigim sanlig moll saman.

40. Allt þat er oss skil a. skolu gildar oss sætta firir uttan iarpar mall. en þeir er eigi vilia gilda moll nyta þeir skolu fara or gildi varo.

41. Salo messo skall syngia einn hvern dag i gildi ok þar vera allir gildar en sa er ei er gialde. x. penninga.

42. Viti oll þau er sanlega ero sott. þa skolu aukast helmingi. er vorn er mote boþen.

43. Oll þau viti er meiri ero en ertog. þau skolu leggiast til gagna kauþs. en þau til gerþarmanna er minni ero en ertog.

44. Gogn var skal engi maþr brot taka nema gialda vili firir halfs manaþar mat uttan løyfi vart gildanna.

45. Sal - skulu allir luta þo at engi ærfþr i gildi ok lata salo messo syngia firir sall allra gildanna Guþi til lofs ok dyrþar ok enum helga Olaue kononge er bæþe er lans konongr var ok laga.

46. Sva hofum ver melt at ver skolum hvarvetna auka log var er ver vilium gildarner ok sva af taka. En Guþ ok en helgi Olafr styrki ok efli til goþs þan varn er þessi log heldr. þessa heims til ars ok friþar ok allrar far sældar en anars heims til himirikiss ingangu uttan enda. Amen.


__________


Skisse laga av historikaren Anton Espeland til ein artikkel i Maal og Minne 1919, basert på minnemateriale tilbake til 1820-åra. Espeland skriv: «Gaarden Onarheim som omslutter resten av den gamle prestegaard (Presthusmuren), Kirken, «Barstovetufto», hvor de siste levninger av «St. Olavgildets» bygninger har staat, samt «Tingelsaakeren» (Tingvellesaakeren).»
1. Me har såleis bestemt og lova Gud og den heilage Maria og den heilage kong Olav at me skal halda gildet vårt kvar tolvte månad om sommaren til Jesus Kristus og den heilage Jomfru Maria og den heilage kong Olav, som er vår kyrkje sin skytsengel, si ære, til frelse for oss sjølve og til gode år og fred og til Gud sin fulle nåde både i denne verda og den komande.

2. Me har bestemt at me skal møtast 7 netter før stevnet, om då ikkje gildet sine framførslemenn vil tillata nokon å sitja heime.

3. Me skal ha ein vett malt[21] reide om sommaren, og det ein vett på tre tveiter[22], voks til ein øyres[23] vekt for kvar vett og eit traug, der det ligg 2 drykkekar. Dette gjeld såvel mann som kvinne[24].

4. Maltet må vera ført fram før brygginga, det vert å bøta ein månads kost[25] om det kjem seinare.

5. Maltet skal alt saman vera godt. Om det er noko av det som gildebrørne ikkje synest er godt nok til at dei vil ta imot det, og som framførslemennene ikkje vil ta imot, då skal det bringast fram på gildestemnet, og her skal alle gildebrørne døma i saka. Men finn gildebrørne at det ikkje er godt nok, då skal vedkomande bøta 1 månads kost og verdien av maltet. Men er det ikkje så mykje malt som det skal vera, då bøter han 2 månaders kost eller sverjer seg fri for skuld.

6. Alle ti framførslemenn skal vera til stades her når maltet vert teke imot; men om nokon av dei ikkje er til stades, som dette ærendet kvilar på, då skal han bøta 2 månaders kost. Av den skal gildebrørne og gerarmennene[26] ha kvar sin andel. Men framførslemennene skal utføra pålegget, sjølv om dei er ein halv gong færre enn dei skal vera. Men vil dei ikkje gjera det, bøter kvar av dei 2 månaders kost. Men er slett ikkje nokon av framførslemennene til stades, då skal ein ved loddtrekking ta ut neste sveit[27] så mange som trengst. Ein ørtug[28] skal betalast i bot for kvart traug som manglar, og 2 om det lek, ein ørtug for kvart øyre voks som manglar, attåt voksen sin verdi.

7. Born som er eldre enn tre vintrer kan ein ikkje ta med, utan at det vert lagt fram ein vett malt til 2 tveiter. Men om det ikkje vert betalt for borna, då skal ein betala 1/2 øyre i bot.

8. Ein mann skal ha sonen sin i gildet inntil han er 12 vintrer gammal. Då skal han kjøpa hus og tre inn i gildet, men skal ikkje avleggja eiden før han er 15 vintrer gammal.

9. Malt skal alle gildebrørne yta i fullt mål, om dei ikkje er utanlands eller ligg sjuke.

10. Me gildebrør skal vera her kvar sommar alle saman, om me ikkje har særs tvingjande forfall.

11. Så er også bestemt, at kvinner skal råda for sin ferd til gildet, men også greia ut malt og alle avgfter.

12. Så er også bestemt, at ein mann skal ta hus etter far sin, og ingen skal seia imot det om han har halde arveøl etter far sin, og han skal gå inn i den sveiten der far hans var. Den eldste sonen skal overta huset, om han vil, eller den som er nærast han i alder. Ei kvinne skal ta hus etter mor si, om det er halde arveøl etter ho, den eldste [datter, om ho vil, eller den nest eldste; men arvingenskal], anten vedkomande er mann eller kvinne, (vera) utan hus den fyrste sommaren, om arveølet enno ikkje er drukke, og ta over huset neste sommar[29].

13. Når ein mann vil tre inn i gildet vårt, skal han føra fram førespurnaden anten inne ved matbordet eller på gildestemnet. Han får berre plass i gildet om ingen har noko å seia imot han.

14. Men dei menn som trer inn i gildet vårt, dei skal betala inngangspengar, så mykje som me legg på dei. Alle dei menn som trer inn i gildet skal gå til håndslag og til gildebrørslag[30].

15. Alle menneske skal vera samde[31] i gildet, ikkje kjekla eller bruka munn, anten mann eller kvinne. Om nokon byr til veddemål, skal han bøta eit halvt øre, og ein bør akta vel på sine ord; for det er godt å kunne minnast om morgonen dei orda som har vore sagt om kvelden.

16. Ingen mann skal bera ut ølet vårt, om han ikkje har løyve til det. Det vert å bøta ein hav månads kost, om han ikkje har løyve til det.

17. Gildestemne skal me ha så ofte me vil, og vera der alle, kven som enn kallar inn til det. Om nokon ikkje er til stades på gildestemnet skal han bøta ein ørtug, om han då ikkje har fått løyve.

18. Ingen av dei gildefaste menn[32] må bringa med seg våpen hit, om så er skal han bøta ein ørtug.

19. Ingen av dei gildefaste menn skal nekta å låna ut reidskapane[33] sine, om han då ikkje vil bøta ein halv månads kost for vegringa si, men vertane skal stå inne for at han får dei attende i like god stand som dei tok imot dei.

20. Om nokon slår ut så mykje øl at han ikkje kan dekkja det med ei hand, då skal han bøta tre penningar.

21. Om ein mann sin hund eller hauk kjem inn i gildeskålen etter at borda er borne fram, då skal eigaren la den føra ut og bøta 3 penningar.

22. Men om nokon mann sit i gildeskålen, medan prestane signar minnebegra for Kristus og Maria, eller om han er ute medan minnebøna vert lese, skal han bøta 3 penningar.

23. Den som ved loddtrekning får bordsyslen[34], han skal ringja til bords til middag, og då skal alle gildebrørne vera til stades. No skal me be Kristus om miskunn og gå i kyrkja. Men den som ikkje kjem til ottesang skal bøta 3 penningar. Likeså skal han, om han ikkje kjem til messen før den er lese bøta 3 penningar, og om han kjem for seint til vesper, 3 penningar. Om han ikkje kjem før det er lukka skal han bøta 5 penningar.

24. Bøtene skal såvel gjestar som gildebrør greia ut.

25. Me skal stå inn for huset til gildebroren vår, det kor han før sine husfolk og sine gjestar, og for fjøset hans. Me skal koma til til og gjenreisa det like godt som før. Einkvar skal ha med seg slikt tømmer som den vil, som eigde huset, og ein bunt never. Einvar som unnlet å erstatta han husa hans, skal bøta ein halv månads mat.

26. Me skal følgja gildebroren vår innan fylket med så mange menn som han til det. Han skal skaffa oss alt me treng til reisen. Den som nektar[35] skal bøta ein halv månads kost.

27. Brenner ein mann si kornløe før jul skal kvar gildebror gi han ein mæle[36] korn til erstatning; brenner den etter jul skal han gi han halvparten så mykje. Men einkvar som nektar å yta han erstatning for det tapet han har lidd, skal bøta ein halv månads kost og likevel greia ut erstatninga.

28. Men brenner høyløa for han, skal me ta hans bufe, 2 menn eit kuverd, og fø det det til våren og svara for det som kveg til vinterfôring.

29. Om det kjem smittsam sjukdom på kveget i vår gildebrors gard, og det styrtar 3 kyr eller meir, då skal kvar av oss gildebrør gi ein mæle korn, om han ikkje bur på pestsmitta jord[37]; då får han sjølv bera tapet.

30. Om dei kjøpmenn, som er medemmar av vårt gilde, mister sitt gods, om dei tapar 3 mark eller meir, då skal me erstatta tapet deira med ein mæle korn kvar, kva anten dei lir tapet ved ran eller skipbrott. Berre dersom dei farar i land der det rår ufred skal dei sjølv bera tapet av alt sitt gods. Dei gildebrørne som ikkje vil hjelpa til med å erstatta tapet, skal greia ut ein halv månads kost og likevel erstatta skaden. Men når dei reiser utanlands, vil me ikkje ha ansvar for godset deira i lengre tid enn 12 månader.

31. Men om vår gildebror kjem i krigsfangenskap og er i ufredsland, skal me gildebrør ytra midlar for å løysa han ut, ein halv månads kost kvar av oss; men den som ikkje vil betala, han har forbrote seg mot gildet ein halv månads kost og skal likevel svara for sine forpliktingar som før. Men hans arvingar er forplikta til å søkja han opp, eller den som vil. Om han[38] no farer ut av landet og ikkje får fullført si reise, eller den krigsfangne kjem laus eller vender attende innan den tid, då skal me ha vårt gods attende.

32. Om vår gildebror vert drepen og drapsmannen ikkje tilhøyrer gildet, då skal alle me gildebrør følgja hans ettermålsmann og yta han all den hjelp me kan. Men dei som ikkje vil fara, dei har forbrote ein månads kost til oss gildebrør og like eins dei fer og gjer motstand[39], om dei då ikkje er i slekt med drapsmannen i fjerde ledd, eller såleis i svogerskap med han at dei har mor eller dotter eller systera hans til ekte. Då skal dei sakløyst yta hjelp til den parten dei vil.

33. Men om ein gildebror dreper ein gildebror, skal drapsmannen fara bort og bli alle gildebrørnes niding og aldri meir venda tilbake.

34. Om nokon av våre gildesysken døyr, då skal arvingen skjæra opp bodstikke, og skal alle gildebrør, til det hus der bodstikka kjem, følgja lekamen til grava eller gjev ein ørtug, som skal leggjast i sjelekassa[40], og alle gildebrørne skal lata syngja ei sjelemesse for gildebroren si sjel. Dei som ikkje møter fram på kyrkegarden til sin gildebrors eller gildesysters gravferd skal bøta 2 ørtuger, om dei då ikkje høyrer heime utanfor dette soknet; dei skal i staden kjøpa ei sjelemesse for alle gildebrørnes sjeler.

35. Om no ein mann forlater gildet vårt og det ikkje finst nokon naudsynleg grunn til det, men han slår vrak på det, då har han forbrote til oss gildebrør 3 månaders kost. Me skal krevja dette godset som vitterleg gjeld[41].

36. Om vår gildebror vert fornærma og det er ein annan gildebror som fornærmar han, då skal me forlika dei. Men den av dei som ikkje vil underkasta seg gildebrørnes dom, han skal tre ut av gildet vårt.

37. Gildebrørne skal kasta lodd om setene i skålen og sitja der med sin sveit, på den plassen som han får ved loddkastinga.

38. Ein skal ikkje spela brettspel[42] i gildeskåen, om ein ikkje vil betala 10 penningar.

39. Ingen gildebror skal avleggja vitneutsagn mot ein annan[43], om me då ikkje har sannferdig sak saman.

40. Alle tvistemål oss imellom skal gildebrørne forlikast, med unnataka av dei som vedkjem jordbruk eller jordeigedom; men dei som ikkje vil underkasta seg gildebrørne sin dom skal tre ut av gildet.

41. Ei sjelemesse skal syngjast kvar dag i gildet, og der skal alle gildebrørne vera til stades; dei som er fråverande skal betala 10 penningar.

42. Alle bøter som vert rettmessig innkravd skal aukast til det dobbelte om vedkomande set seg til motverje[44].

43. Alle dei bøter som er på meir enn ein ørtug skal nyttast til innkjøp av nyttegjenstandar, men dei er som er mindre enn ein ørtug skal gå til vertane.

44. Nyttegjenstandane våre skal ingen ta bort, utan løyve frå oss gildebrør, om han ikkje vil betala ein halv månads kost i bøter.

45. Alle skal etter loddtrekning ta del i utgiftene til kostnader for sjelemesser[45], sjølv om det ikkje skal haldast arveøl etter nokon i gildet, og la syngja ei sjelemesse for alle gildebrørne sin sjelefrelse, Gud til lov og ære og den heilage kong Olav som både er landets og vårt rettssamfunns konge.

46. Så har me bestemt at me skal leggja til eller ta bort i loven alt det me gildebrør vil. Men Gud og den heilage Olav sin styrke og hjelp til det gode for dem som held denne lova, til gode år og fred og all mogleg lukke i denne verda og til inngong i Himmelriket i den andre verda utan ende. Amen.


Skrå for Olavsgildet frå 1394.


Frå gildeskråen 1394, sidene 11 og 12.
Skråa for Olavsgildet på Onarheim 1394 er eit lite pergamentskrift på 12 små sider (9 x 7,5 cm). Skriftet vart funne i Strandebarm i Hardanger i 1777, og er i dag oppbevart i samlinga til det kongl. bibliotek i København. I følgje Storm sine oplysningar er teksten skrive av to forskjellige personar frå same tid. A har byrja på skriftet og fullført dei åtte fyrste sidene, medan B held fram frå side 9[46]. I tillegg er det føyd til rettingar og tillegg av ein tredje person C frå omlag 1500. Nummereringa av paragrafane stammar frå C.


1. Thetta er vphof i sancti Olaf gildhe fyrste ath aller the som i sancti Olaf gildhi wila a ein gongha skulo gywa i fyrsta areth karlman ok kona halva weth malltz ok twa mark wax.

2. Item tha skal hwar brodher gywa twa engilska i saala skoth før karl ok kona i hwarth aar.

3. Item skal thetta gildhe byriass oppa sancte Olafs dagh førre aa hwarth aar ok skaal standhe saa lenghe som gildisbrødher vilia ok mungathit rækkar.

4. Item skal hwar man luka i hwith pæningh før sin geesth man hwarn. en engilskan før kono hwario aa hwariom dagh.

5. Item skal hwar gillesysther luka i engilska i sala skoth.

6. Item skal hwar gildis broder giwa i engilska til skala køøp.

7. Item hwar som beer rytingh eller mindre wakn i gylldhe luka i engilskan een twa engilska om han sess nider med.

8. Item hwar som ey kommer til gildhis stefno forfaldha lavsth bøthe lybyskan.

9. Item skal messa syngyas aa hwario aare høghtydhelighanne aa sancte Olafs dagh ok skulo alle gildhis brøder ok syster som tha ero ner stadder ofra at sin eghin pungh.

10. Item senesthe daghin gildhis skal sæiastz sala messo før alle cristna salum ok enkanneligha før them som gildhfastha ero.

11. Item skal efther Mario minne aa hvariom qweldh wp læsasth aldra brodhra og systra namn som liwandis æro ok komer presther inn med røkelsse og korkapho ok stenke vigdho vathne om alth hwsith med asþerges cum collecta Exaudi. et pretende domine tamulis etcetera.

12. Item efter Olafs minne skal wp lesasth namn allra thera som fram eero farne af gyldheno medh requiem ok de profundis med gildhis lyws brennandhe medhan Olaf minne er wppe hapth.

13. Item skal gerdhe men nemnasth aa sydhasthe stefno deghi ok hwar som nemder werder ok wil eey wppe holdha tha skal han galdha twnno margaatz eller faa annan j stadhin for sigh.

14. Item hwar som spyller øøl saa mykith ath gither ekke hwlth med foth eller haan synne geld lybyskan.

15. Item brodher eller systher som talar nokrom sinom gildhbroder eller gyldsyster illa til i tesso gildhe, geldhe wppa gildstefno efther ty som older man ok andra sex med honom tykker skynsamlictz wara efther malewaxthe.

16. Item hwar som saa mykith drikker ath han beer deth ikke wth aaf gildeno geldhe halwa twnno byorrs.

17. Item skal hwar gildhis broder hælpa ok styrkia hwar androm til. lagz ok rettha innan lans oc wtan.

18. Item skal hwar gildhis broder eller syster som wth eller in ganger luta sancte Olavs belæthe eller gældha lybyskan.

19. Item hwar som gører olyudh ner minnen syngasth eller aaldermannen talar føre bøthe ij lybiska.

20. Item er allom forbodhet i samsæthe brodhra ok systra ath nokor vmseghe annan til lifs eller limme lathe som gudh for biodhe tha skulo the wm thet maal forlikastz a stefno med oldhersmans radhe ok godhær manna efther mala waxsth oskoddum ollum kongssens reth en hwær som fornemzt reth ath standa edher tala tha see han sielfsagdher af gildeno.

21. Item tha som nokor dør af gildeno tha skola brødher ok syster komma til liksengs som i sakn bor ok latha singia sala messo ok ofra med gildis lyusum then som ey kommer gøldha halwa mark wthan forfal waldher.

22. Item hwar som nokor dør af gildeno wthlennestz eller inlendes tha som man spør hans saligt endheliktz tha skola brøder ok syster haldha allan liksangh wppe efter ty som førre sægher eller geldhe halwa mark forfalla lausth.

23. Item kan nokor broder eller systher krankær liggia tha take kanno hwariom deghi af kællaranom.

24. Item medan gildit stender ta skal gefuast aa hwariom kueldhi almosi folky half bolle mungatz fyri kristna sala.

25. Item kan ok nokor gildhi swa fateker werdha ath han gether ey skot til gildhis fyri slik laght. ta skal han togh i gildheno wera dagligha medan tet stander.

26. Item skolo oc gilbrøder aa sancti Olafs dagh sydera etha saman eina maltid ok skal hwar man til legia hwitan penning.

27. Item skal gildhis messo seggiast aa hwario daghe medan gilddæt stendher.

28. ltem ær tet ok samtyct af allom gildhinum at hwar skal latha koma sit malth malith til gildhis halwan manath fyri gildeno.

29. ltem hwar ey kommer til gildhis ok ey later komma malt sitt forfallalaust luke skillingh engilskan kæll ok kona.

30. ltem hwar ey sender sitt malt til gildhis ok sidher sielf heimma færfallalausth fyri wtan Hardsio[47] luky ok skillingh ængilskan.

31. [Tilført av ei yngre hand.] Item effter hwer messo ok hwer affthnsangh skal presthen synge ligsangh i kirken saa lenge gildidh standher.


__________


1. Dette er byrjinga til sankt Olav sitt gilde: fyrst at alle dei som vil gå inn i sankt Olavsgildet, mann og kvinne, skal det fyrste året gi ein halv vett malt[48] og to merker voks.

2. Likeeins skal kvar gildebror gi to engelske[49] i sjelegåve[50] for mann og kvinne kvart år.

3. Og skal dette gildet byrja på sankte Olav sin dag den fyrste, og vara så lenge som gildebrørne vil og mungåt[51] rekkjer.

4. Og skal kvar mann betala ein kvit penning for kvar sin mannlege gjest og ein engelsk for kvinne for kvar dag[52].

5. Likeeins skal kvar gildesyster betala ein engelsk i sjelegåve[53].

6. Likeeins skal kvar gildebror gi ein engelsk i skålakjøp[54].

7. Og skal kvar som ber dolk[55] eller mindre våpen i gildet betala ein engelsk, men to engelske om han set seg ned med dei.

8. Likeeins skal kvar som ikkje kjem til gildestemne og ikkje har forfall betala ein lybsk[56].

9. Og skal messe syngjast høgtidsamt kvart år på sankte Olav sin dag, og skal alle gildebrørne og systre som då er til stades ofra av sin eigen pung.

10. Likeeins skal på gildet sin siste dag lesast[57] sjelemesse for alle kristne sjeler, og særleg for dei som er faste medlemmar av gildet. [Og ein penning til sjelemesse[58].

11. Likeeins skal etter Marias minne kvar kveld lesast opp namna på alle brør og systre som er i live. Og kjem presten inn med røykjelse og i korkappe og stenkjer vigd vatn rundt om i heile huset med asperges cum collecta[59] samt kollekten Exaudi et pretende domini famulis etcetera[60].

12. Likeeins etter Olav sitt minne skal lesast opp alle dei namna som er farne frå gildet, med requiem[61] de profundis[62], og med gildet sine brennande lys mens Olav sitt minne haldast.

13. Og skal der på siste stemnedagen nemnast gerarmenn, og om nokon av dei utpeikte ikkje vil forretta, då skal han skulda ei tønne munngåt[63], eller få ein annan i staden for seg.

14. Og kvar som søler øl så mykje at han ikkje kan skjula det med sin fot eller hand, skal bøta ein lybsk.

15. Likeeins skal kvar bror eller syster som talar ille til nokon av sine gildebrør eller gildesystre i dette gildet, betala på gildestemnet etter det som oldemannen og seks andre med han tykkjer er passande etter saka sitt omfang.

16. Likeeins skal kvar som drikk så mykje at han ikkje ber det ut av gildet, bøta ein bjor[64].

17. Og skal alle gildebrør hjelpa og styrkja kvarandre til rett og lov både innanlands og utanlands.

18. Og skal kvar gildebror eller syster som går ut eller inn bøygja seg for sankte Olav sitt bilete, eller bøta ein lybsk.

19. Likeeins kvar som gjer ulyd når minne vert sunge eller når oldemannen talar skal bøta to lybsk.

20. Likeeins er det forbode under brørne og systrene sitt samvere å truga ein annan på liv og lemmer. Om dette skjer, som Gud forbyr, då skal det gjerast forlik i saka på stemnet med oldermannen[65] og gode menn sine råd, etter saka si storleik og emne, uansett kongens lov og rett. Og kvar som ikkje vil følgja avgjerda, han utelukka seg sjølv frå gildet.

21. Og når nokon av gildebrørne døyr, då skal brørne og systrene som bur der i soknet, koma til liksenga og lata syngja sjelemesse og ofra med gildet sine lys. Den som ikkje kjem betalar ein halv mark om han ikkje er forhindra.

22. Likeeins om nokon av gildet døyr utanlands eller innanlands, då skal brør og systre når dei får vita hans salige endelikt, syta for liksong etter det som før er sagt, eller bøta ein halv mark om det ikkje er lovleg forfall.

23. Likeeins om ein bror eller syster ligg sjuk, då skal dei kvar dag ta ei kanne[66] frå kjellaren.

24. Og medan gildet varer, skal der kvar kveld gjevast almissefolket ein halv bolle mungåt for kristne sjeler.

25. Likeeins om nokon gildebror blir så fattig at han ikkje maktar å yta tilskot til gildet, skal han likevel vera i gildet kvar dag så lenge det varar.

26. Og skal gildebrørne på sankte Olav sin dag den siste eta eit måltd saman, og skal kvar mann leggja til ein kvit penning[67].

27. Likeeins skal gildemesse lesast[68] kvar dag medan gildet varer.

28. Likeeins er det semje mellom alle gildebrørne at alle skal bringa sitt malt til gildestaden ein halv månad før gildet.

29. Og kvar den som ikkje kjem til gildet og ei let bringa malt, utan at han har forfall, betalar ein skilling engelsk, [mann og kvinne[69].

30. Likeeins kvar som ikkje sender sitt malt og sjølv sit heime forfallslaust utanfor Hordsjø[70], betalar også ein skilling engelsk.

31. [Tilført av ei yngre hand.] Og etter messe og kvar vesper skal presten syngja liksong i kyrkja så lenge gildet varer[71].

(32[72]. Den som ikkje kjem til aftensong eller messe skal bøta ein penning for kvar gong han forsømer seg, mann eller kvinne.)



Fotnoter

  1. Oms. "Kopiboka som dei følgjande påskrivne arka er tekne frå, tilhøyer Elias Loss, student frå Bergen."
  2. Etter Grímur Jónsson Thorkelin 1752-1829, dansk-islandsk gehejmearkivar og utgjevar.
  3. Ref. Heggland, 1961.
  4. Norges gamle love indtil 1387. B.5. Red. Gustav Storm og Ebbe Hertzberg. Kra. 1895.
  5. Tre gildeskraaer fra Middelalderen, Helge Erichsen forlag, 1920.
  6. Tysnes, det gamle Njardarlog I. Utg. Bladet Tysnes.
  7. Sunnhordland Årbok 1915
  8. Middeladergildene i Norge. I Johannes Heggland. Diktar og historikar. Ei artikkelsamling. Utg. Tysnes sogelag, 2009.
  9. Lars Bisgaard: Gildernes oprindelse og deres udvikling i middelalderen. I Johannes Heggland. Diktar og historikar. Ei artikkelsamling. Utg. Tysnes sogelag, 2009.
  10. Johnsen: Glldevæsenet i Norge i Middelalderen. Hist. Tidsskrift, rekke 5, bind 5. 1924. I si omsetjing av gildeskråa for Onarheim frå 1394 i Sunnhordland Årbok 1915 skriv And. Næss i ein fotnote: «Brudstykket av Nidaros-skraaen, et eneste pergamentblad som dessuten er avklipt det ene hjørne, har profesor Dr. Gustav Storm anset for at være en avskrift fra tiden 1250–1300; men indholdet viser tilbake til en langt ældre tid, ca. 1100 eller før. (Utg. av prof. Storm i «Sprogl.-hist. Studier tilegnede Professor Unger», Kr.a 1896)».
  11. Også kalla den Bartholinske skrå, sjå ovanf.
  12. Johnsen: Tre gildeskraaer fra middelalderen, 1920.
  13. Diplomatarium Norvegicum, b. 10 brev nr 21, 23, juli 1327
  14. Lindbach, s. 93.
  15. Lindbach nemner rett nok også at segl kan ha vore mangelvare i Noreg på 1300-talet, og at det kan ha vore ein grunn til at bøndene i Sunnhordland nytta seglet til Onarheimsgildet.
  16. Lindbach s. 98.
  17. Næss, s. 6.
  18. Norges gamle love V. Tidsskfr, for Retsvidenskb. 1890 s.431.
  19. Heggland, 1961.
  20. Johnsen, 1924.
  21. 1/ 24 skippund, eller 28, 8 merker.
  22. Truleg 3/4 penning, ved å klyppa penningen i fire delar.
  23. Vekteinskap på 1/8 mork.
  24. Både skråa frå ca. 1300 og 1394 omtalar kvinnelege medlemmar, medan kvinnene si rolle er noko meir uklår i Trøndelagsskråa, der dei ser ut til å ha varta opp i gildet. Lindbach, 2009.
  25. Mánadarmat, egl. mat for ein månad. Vart særleg nytta om smør og mjøl. Her truleg lik 1 løp (1 vog), smør.
  26. Gerþarmann, tilskipar i eit gilde.
  27. Gildet var delt i sveiter, avdelingar på minst ti medlemmar. Ein sveit stilte etter tur ti framførslemenn. Det er berre Gulatingskråa som omtalar sveiter. Heggland skriv 2009 at sveitene i gildet omfatta eit større geografisk område, Voss, Hardanger, Sunnhordland og delar av Ryfylke. Eit minne frå denne tida er den såkalla Vossabakkjen på den noverande kyrkjegarden på Onarheim, der gildeættene på Voss førte sine døde.
  28. Ein ørtug = 1/3 eyrir, både i vekt og penger.
  29. etter at arvebuet er gjort opp
  30. dvs. la seg ta opp i gildebrørne sitt samfunn ved håndslag.
  31. dvs. halda fred
  32. dvs. gildet sine faste medlemmar.
  33. gagnas, "gogner": utstyr som reisetøy, fiskereidskapar, bruksting.
  34. vervet å passa bordene, den som styrar gildefesten
  35. eller unnlatar
  36. Mål til turrvarer, særleg korn. Svarar til omlag ei skjeppe i seinare mål. Her truleg omlag 16 liter, eller ei snau skjeppe.
  37. eller skredjord
  38. dvs. den som skal oppsøkja den krigsfagne
  39. dvs. «vanhjelp»
  40. Ei felleskasse til sjelemesser for gildet sine medlemmar.
  41. Teksten har ‘’vitafe’’’ = vittafé = vitterleg, dvs. gods der eigaren kan opplysast ved hjelp av vitner.
  42. kvátrutafl, eit brettspel med terningar.
  43. dvs. gildebror
  44. dvs. rettsleg forsvar
  45. I handskriftet står: ‘’Sal… skulu allir luta.’’ Det utviska ordet er truleg ‘’saluskot’’, dvs. avgift ved sjelemesser.
  46. side 5, Heggland, 1961.
  47. I følgje historikaren Gustav Storm er dette det gamle namnet på Korsfjorden, som dannar det gamle skiljet mellom Nord-Hordaland og Sunnhordland. Ref. Lindbach, 2009.
  48. eit mål tilsvarande 3 1/9 kg
  49. dvs. penningar, 1 1/2 halv mark brent sylv
  50. ’’saala skoth’’
  51. dvs. ølet
  52. Paragraf 4 og 5 er stroke over av C.
  53. Paragraf 4 og 5 er stroke over av C
  54. huskjøp
  55. orig. rytingh
  56. penning frå Lybika, dvs. Lübeck
  57. sæiazt
  58. Frå [ er tilføyd av C.
  59. Dette er dei fyrste orda i ein formular som prestane nytta ved vigslinga, henta frå Davids salmar 51, 9.
  60. Fyrste orda i ein kyrkjekollekt.
  61. Det fyrste ordet i den gamle kyrkjerbøna for dei avdøde (requies = kvile)
  62. Det fyrste ordet i ei katolsk botssalme, henta frå Davids salmar 130. Framleis nytta som innleiingsbøn i kyrkja sitt gravferdsritual. "Or djupet ropar eg på deg, Herre."
  63. Mungåt streka over av C, og retta til bjor.
  64. Sterkt øl, som oftast innført.
  65. I skråen frå 1394 er det fyrste gongen ein oldermann vert nemnd i eit namnefesta norsk gilde. Det er mogleg at oldermanninstitusjonen vart innført etter mønster av dei tyske hansagildene i Bergen. På 1400-talet vart oldermannen ein fast del av alle norske gilder. Lindbach, 2009.
  66. dvs. ei kanne øl
  67. Paragraf 26 er gjennomstroke av C, som i randen har skrive Non est opus ɔ: det er ikkje naudsynleg.
  68. orig. segjazt
  69. Frå [ er stroke over av C, med same merknad i randen som ved paragraf 26.
  70. Sjå note for originaltekst.
  71. Paragrafene 31 og 32 er tilføyd av C, den siste nedst på sida.
  72. Skrive til langt seinare, innlemma i Næss si oms., men utelate av Heggland.