I. Mosebog

Fra heimskringla.no
Revisjon per 4. jul. 2016 kl. 17:12 av Jesper (diskusjon | bidrag)
Hopp til navigering Hopp til søk
Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Original.gif


For at alle norrøne tegn som blir brukt i denne artikkelen skal vises korrekt må du ha fonttypen OldNordicTimes installert på din PC eller Mac. OldNordicTimes skal lagres i Fonts i Windows eller installeres i fontboken i Mac OS.


Stjórn
udgivet af

C. R. Unger

Christiania 1862


Innhold


I. Mosebog


Her segir af þui huersu almattigr guð skapaði himin ok iorð ok huersu Lucifer braut meðr sinu drambi ok ofund i moti gvði sialfum ok huersu guð drottinn heiðraði þa englana sem honum sneruz til staðfastligs ok ęuenligs kięrleiks i himinrikis dyrð meðr sialfum ser vtan enda[1]

J vpphafi skapadi gud himin ok iordina

2. J vpphafi skapadi gud [himin þat er sealft[2] himinriki. huat er medr sinum englum ok himneskum krauptum uar þegar i stad fyllt sua sem fyrst ok fremzt milli allra þeirra hluta sem hann skapadi. ok iordina þat er at skilia samblandit ok usamit efni til fiogurra hIfutskepna elldz ok loptz. vatz ok iardar. sua sem freo ok vndirstIdu til allra likamligra luta.[3] Var himinriki þa þegar allt skipat ok skreytt af utIluligum fiolda heilagra engla ok annarra himneskra ok usyniligra krapta. [þeir sem þa i fyrstunni voru sua[4] uordnir sik. at þeir hIfdu fullkomit ok frealst sealfrædi [at snuaz[5] at einu sinni huart þeir uilldi til elsku uid almattkan gud edr eigi enn eigi optarr. sua sem andaligh nattura utan likhams er til. Þeir uoru ok eigi þa enn fulluliga sælir. fyrir þann skylld at þeir uissu eigi sitt eptirkomanda æuintyr. Eigi hIfdu þeir ok þaa fyrst[6] fullkominn kięrleik til guds. enn þo elskadu þeir hann af sealfri natturunni yfir alla hluti framm af þeim girndar elskhuga er þeir glIdduz medr sealfum honum um framm allt annat af sealfs hans aasynd. enn medr uinattu kięrleik elskadu þeir sealfa[7] sik mest. þiat þeir uilldu[8] ser bezt.

Nu sem Lucifer einn hinn fremzti af englanna skipan. skryddr ok pryddr um framm adra þa. hugleiddi ok uirdi fegrd ok forprisan sinnar natturu ok diupsetta uitru ser ueitta. hof hann[9] sik sua haatt medr sinn ofdrambi. at hann uilldi iafnaz edr uidrlikiaz sealfan gud. ok fyrir þa sauk skildi hann sik ifra sannleikinum þegar i hridinni. ok þar medr i brott af aullum sętleik ok eylifri sælu. sua at þar af feck hann medr Illu Inguan þef edr kenning. En hann fell sua haatt. eigi at eins af þeirri sælu sem hann hafdi þegit. utan ok þar medr af þeirri sem gud mundi honum gefit hafa ef hann hefdi uiliat honum lydinn vera. at hann uard aullum[10] ueslari ok lægri fyrir sinn Irbøtiligan skada ok glæp. þiat hann misgerdi utan nIckurs annars áeggian edr freistni. Ok sem hann fell dróó hann medr ser mikinn fiolda engla þeirra sem honum samþyktuz ok sinnadu sialfkrafi i sinum glæp ok ugiptu. utan alla freistni nema at eins af sinni eiginligri aufund ok ofbelldi. þiat þessir glodduz sua af sinni mekt ok ualldi. sem sealfir þeir uæri ok ueitti ser þann hinn hæsta fagnat ok heidr sem þeir hIfdu. ok fyrir þi steyptuz þeir nidr til sinna eiginligra stada. i brott af allri þeirra sameiginligri sælu ok fagnadi sem i godu stadfestuz. hafandi fullt ofmetnadar frammferdi i stad hins haleitazta eilifleiks. hegoma slægdir fyrir hinn uissuligzta sannleik. aaskilnadar studeran ok aastundan fyrir usundrskiptiligan[11] kęrleik. ofbelldiss fullir ok aufundsiukir. lygnir ok lastsamir. ok i ollum lutum miok slægir. stirdir ok stadfastir i sinni illzku. harda[12] lystugir iafnan ok giarnir mein at[13] gera.

Nu sua sem þessir snIruz ifra skaparanum at sinni aufund ok stadfestuz i illu. þa snIruz adrir englarnir medr hans fulltingi til stadfastligs ok æuinligs kęrleiks nidr sealfan hann. ok upp ifra þessu stadfesti gud þessa i godu ubrigdilega. glediandi þa ok sæmandi medr sealfum ser sem honum samtengduz litillatliga. fyllandi þa medr sinum andaligum ástgiIfum. eptir þi sem huerr sem einn fyrir sinn astarhita uar uerdugr ok uidrtøkiligr. ok greinandi þa medr ymissligum gradum ok stettum i sueitir ok fylki eptir ymissari giafanna tign ok uirding. Allir þeir ok sem af sealfum gudi sendaz til nIckurs. þa geriz þat manninum til hialpar ok heilsu giafar fyrir sealfra þeirra uerdleik ok þa iafnskiptiliga uinattu[14] ok elskhuga sem milli manzins er ok engilsins. ok til þess at madrinn uidr kenniz sina tign ok uirðing. Sumir af þeim eru prouinciales. fyrir þann skylld at þeir eru medr einkannligri dispenseran einum ok ymisligum þiodum til uerndar ueittir ok skipadir. Adrir af þeim eru personaligir. fyrir þa sauk at þeir eru serhuerium saalum settir til uerndar ok uardueitzlu.

Madrinn hefir tuifallda meinandi skadsemð eptir syndina fengit. þat er syndarinnar kueyking[15] innan medr sealfum ser ok fiandans freistni fyrir utan sik. Fyrir þi saa gud medr sinni signadu miskunn sua fyrir. at hann setti honum tuifallda gętzlu ok geymslu. þat er sealfs sins miskunn moti syndarinnar kueykingu. en geymslu engilinn moti pukanum ok hans aaeggian. Miskunnsamligr ok almattigr gud ueitti manninum þrenna uIrdu ok geymara af hinni saumu natturu til tekna moti þrennum hans uuinum. sua sem hann uar i þessa utlegd brott ifra sealfs hans aaseonu fyrir tilskylldan skyfðr ok rekinn. þat er godan gętzlu engil moti fiandanum. pinu uars herra likama moti hIrundinu. enn moti heiminum ok ueralldligum girndum heilagra manna bInir ok þeirra eptirdImi sem af heiminum eru til eylifs rikis[16] háleitliga upp hafdir. Þessir godu englar saalnanna geymarar ok heilagir hirdar stunda oss medr hardla mikilli umhyggiu. tendrandi medr oss godar ok gudligar hugrenningar enn hinar brott rekandi sem þeim eru gagnstadligar. hugadsamliga ok godfusliga milli farandi guds ok uaar. Þann tima ok sem þeir flytia truliga ok dyggliga uarar idranar sutir ok þar medr alla uara goda luti til almattigs guds. ord ok uerk ok iafnuel hugrenningar. þa glediaz þeir ok gera gudi þackir. fyrir þann skylld at þeir elska sina samborgarmenn ok samfagna þeim. styrandi þeim ok styrkiandi. lifandi ok lærandi. uernandi[17] þa ok i ollum lutum forseo ueitandi. Þeir girnaz ok giarna uara tilkuamu. þiat þeir bida uæntandi at af oss ok uaarri tilkuamu man leidrettaz ok aptr bøtaz þat skard ok skadi. sem aa uard sealfra þeirra borg i nidrfalli Luciferi ok hans fylgiara. Huar fyrir er þeir eru medr mikilli skemtan ok gledi þo at usyniliga hia oss þann tima som uęr syngium sømiliga ok bidiumz fyrir rækiliga. ok stoda iafnuel oss andadum huat er þeir mega stetta. Þeir flytia ok godra manna saalur i paradisum medr fiorfalldri grein eptir þi sem ritningin segir. Su er ein at þeir[18] flytia þær iafnan ok eggia til gods. huar fyrir [þær goraz makligar[19] þagat at koma. J annan stad eggia þeir saalurnar aa sealfum andlatz timanum at girnaz upp aa paradisar fagnat ok tendra þær sua framarliga þar til. at þær skiliaz giarnsamliga uidr likaminn. at nidrlagðri þeirri natturligri astuð ok aluIru sem þær hIfdu uid hann haft ok lagit langan tima. J þridiu deilld reka þeir uhreina anda aa brott fra þeim þann tima sem þær fara framm af likamanum. til þess at þeir megi saalunum onga taalman eðr hindran þa gIra. Medr fiordu grein flytia þeir iafnual syniliga nIckurra forprisadra[20] manna saalur til himinrikis [sua sem hins heilaga[21] Benedicti.

Eigi fær godr engill af sealfs sins natturu sééd andarinnar hugrenningar einar saman sua lengi sem hon lifir i likamanum. huadan af er hann undirstendr eigi ne skilr manzins innri hluti utan af nockurri likams giIrd edr athIfn ellar af krapti þess lysanda spegils sem hann birtiz af. Eigi fær ok fiandinn þess hattar hugrenningar skilit edr seed. Englarnir taka ok nIfn af sinum Irindum edr embøtti. huern tima sem þeir eru til mannanna sendir. sua sem Michael. Gabriel ok Raphael. Hinum heilaga Michaeli eru .iiii. lutir kendir ok einkannliga eignadir. þat er eitt at hann berst moti drekanum þat er i moti sealfum feandanum. annat er þat at hann kemr til at hialpa guds folki ok fulltingia. þat er hit þridia at hann flytr godra manna saalur til hinnar himnesku paradisar. i fiorda stad er hann prepositus paradisar forstiori. þat er þeirrar heilagrar kristni sem her stridir[22] fyrir guds skylld i uerolldinni. sua sem hann uar i fyrrunni[23] fyrir uars herra pining forstiori sinagoge. Nu þa at þeir sé til nIckurs gudligs embættis sendir. þa sea þeir allt at eins iafnliga guds fIdur aaseonu ok iafnan girnaz þeir hana at sea. Ok þo at andlig skepna megi takaz edr skilia undir stadarins grein edr endimarki. medr þi at hon se sua i nIckurum stað at hon se eigi i odrum stad. ok hon lidi or odrum ok i annan. þa gIrir hon þo eigi medr sinni tilkuamu mæling[24] edr naueru grein. þiat eigi þrIngdi margir andar edr minnkadi sua rum allt at eins. þo at þeir kęmi utIluligir i einn stad allir samt ok i senn. at þar mætti fyrir þann skylld þa færi menn ok adrir likamligir lutir uera enn adr. ok uæri þo engin þeirra andanna annarr i Idrum. utan helldr mundu þeir allir greiniliga uera skildir huerr uidr annan ok ifra Idrum sin i milli. þiat andarnir einir saman fylla Inguan stad meðr likamligum mikilleik. huersu miklir ok margir sem þeir eru. utan helldr medr heilagum ok haleitum krapti.

Af genesi. JIrdin uar þa aud ok aauaxtar laus ok utan alla prydi. af scolastica historia. Þat er sua mikit at segia at fyrr sagt heimsins smidi sua skapat uar usyniligt autt ok usamit. eptir þi sem Augustinus segir i sinni fyrr nefndri bok. þartil er gud skipadi ollum lutum eiginligar myndir huerium sem einum i sinum stIdum ok stettum.

Af genesi. Ok uoru myrkr af loptzins skugga ok uskęrleik alla uegna um iordina. En guds heilagr andi fluttiz yfir uItnin. af historia scolastica. þat er yfir [fyrir sagt[25] heimsins smidi edr efni medr sealfs sins uilia ok fyrirhugsan til eptirfarandi skapanar. Fyri sagt heimsins smidi edr efni kallar bokin fyrir þann skylld stundum iIrd. annan tima undirdiup. ok stundum uItn. at þat syniz þa fleirum til heyra. sem þat er eigi at eins medr einnar hIfutskepnu nafni nefnt. Fyrir þi uar þat þa þegar kallad himinn ok iIrd. at himinn ok iIrd uurdu ok skapaduz þar af. fyrir þa sok uar iordin kollut[26] usyniligh ok usamit ok myrkr yfir undirdiupit. at hon uar þa utan alla eptirfarandi formeran. ok hon hefdi þa enn medr engarri mynd megat sén edr handlat uerda. þo at nIckurr madr hefdi þa til þess uerit at hafa profuat þat. Fyrir þi uar þat sama smidi uatnit nefnt. at þat var þeim auduelligt ok eptirlátsamt. sem af þi skapadi eptirfarandi luti. ok fyrir þa grein adra at allir þeir lutir som aa iardriki fødaz. huart som þat eru helldr kuikindi vaxandi uidir edr groandi grIs ok þilikir lutir. þa taka allir af uIkunni ok af uatninu næring ok sina formeran.

Af genesi. Ok þa sagdi gud sua. Verdi lios. Ok þegar i stad uard liosit. ok sealfr hann saa at liosit uar gott ok skildi hann þat i brott fra myrkrinu. ok gaf þi nafn at þat skylldi heita dagr enn myrkrunum at heita nátt. af scolastica historia. Sem þessi skilnadr gerdiz milli lioss ok myrkrsins. uard eigi sidr medr guds bodi af glæp ok tilskylldan Luciferi ok hans fylgiara englanna skilnadr. þiat fyrir liossins nefnd merkiaz þeir englar[27] sem stódu ok stadfestuz i guds ast ok elskhuga. enn fyrir myrkrin merkiz fiandinn ok þeir sem medr honum fellu. uoru þeir allir keyrdir brott. sumir allt nidr til heluitiss. en sumir i þat hit þokufulla lopt milli himins ok iarðar. sem eigi er sua ofarliga at þeir hafi nIckurn fagnat edr gledi af liosinu. eigi ok miok nedarliga[28] at þeir megi sua mikla freistni ok margan vfagnat oss gIra sem þeirra uili er til. ok þo fylgir þeim æfinliga sin heluitis pina huar som þeir eru.

Af genesi. Ok sua uard aptann ok morginn. bædi samt einn natturlighr dagr. af scolastica historia. Þat eru uár .ij. dæghr. þiat i fyrstu er gud skapadi himin ok iorð. skapadi hann ok liosit sem sagt uar. Nu sem þat settiz ok minkadi[29] seint ok seint. þa uard þaþan af fyrsta dags aptann[30] eptir uarum uana. ok þi sama liosi umlidandi[31] iIrdina ok siþan upprennanda[32] uard morginn. Af Augustino. Fyrr nefndir uillumenn Manichei. kallzandi þat at dagrinn hefdi af aptninum hafiz. skildu eigi at sua sem liosit uar kallat dagr enn myrkrit[33] natt heyrdi deginum til. enn aptanninn uard eptir þat sama uerk sua sem lidnum ok lyktadum sealfum deginum. Enn fyrir þa skynsemd at nattin heyrdi sinum degi til. þa segiz eigi einn dagr hafua odru uiss[34] lyktaz ok umlidit utan at lidinni nattinni sua sem morginn uard. Teliaz sua sidan medr sama hætti adrir dagarnir fra morni ok til annars morgins. Leid sua nattin ok lyktadiz. enn annarr dagr byriadiz.


Her segir fra þi er gud skapadi aa oðrum degi festingar himin ok sundrskiptingh aa uItnum

3. A odrum degi skipadi gud hinum hæstum þessa heims haalfum. þiat himinriki var þegar fyllt ok skreytt medr helgum englum [sem fyrr var sagt. þa er þat uar skapat[35]. Gordi hann þa festingarhimin. hafanda innan i ser alla þa hluti sem uęr hIfum nIckura[36] uissu af. ok skildi medr honum i sundr aull þau uItn. sem hann uilldi at her uęri eptir i uerolldinni. fra hinum sem yfir honum eru. sua saman strengdum ok þrIngdum sem kristallus edr hinn hardazti gleriss til at iafna. utan þat at þau megu litt edr ecki bradna af nIckurum elldzhita. ok sagdi sua. af genesi. Verdi festingarhiminn i milli uatnanna ok skili þau i sundr sin i milli. af scolastica hystoria. Gordi gud þa festingarhimin af uatzins hIfudskepnu sua sterkliga samantengdan ok strengdan. at hann hefir i ser allar himinfastar stiIrnur. ok þi likaz skięran[37] sem kristallus. sua huelfdan til litils lutar at iafna sem bIllott eggskurn. ok greindi sua i sundr medr honum þau uItn sem undir honum eru fra þeim sem yfir honum eru. Þa skapadi hann ok undir festingarhiminsins nafni adra himnana enn sealft himinriki. Enn fyrir hueria sauk er gud uilldi at uItnin uæri yfir festingarhimninum. þa er þat sealfum honum kunnigt. eptir þi sem segir Commestor. þo at nockurir menn hafi þa ętlan aa at [þaþan komi[38] regn aa sumartima. Augustinus segir at huilik uItn er þar eru ok medr huerium hætti þau eru.[39] þa efum uer medr Ingu moti at þau eru þar. þiat meiri er rIksemd þessarrar ritningar segir hann enn allr glIggleikr ok skodan mannligs skilnings ok huguitz er til. Af genesi. Ok þegar i stad uard sua. gaf[40] gud honum þat nafn at hann heti himinn. af scolastica hystoria. þiat himinninn hefir i þessum stad allt eitt at þyda ok hulning. fyrir þa sauk at hann hylr ok hirdir fyrir oss alla usyniligha luti.

Af genesi. Ok sua uard aptann ok morginn medr fyrri grein annarr dagr. Af scolastica historia. Ebreskir menn segia at engill inn uard aa þessum degi fiandi. ok draga þat eigi sizt til dømiss þar um. þo at þessa dags uerk se gott sem allra þeirra annarra sem gud gIrdi. þa er þo allt at eins eigi her af þessu[41] þat einkannliga lesit. at gud saa at þat uar [god skepna.[42] Huerium er þeir synaz samþyckiaz sem aa manadagh[43] ueniaz englum messur at syngia. sua sem þeim til lofs er stadfestuz i guds þeonostu. Enn heilagir kennifedr hallda annat fyrir sannara. at þat se helldr sua meirr uordit fyrir annarrar merkingar skylld. Guð er sealf eining ok samþykt. ok fyrir þi leiðiz hann allan aaskilnat ok sundrþykt. enn tuitalan greiniz ut af eininginni fyrst. ok fyrir þann skylld takaz aðrar tIlur i heilagri ritningu medr meiri uirkt ok metare[44] merkingu. Ma þat ok uel audsynaz af uárs herra ordum. at engillinn hafi aa hinum fyrsta degi fallit. þar sem sealfr hann talar sua af honum milli annarra luta i Jons gudspialli. at hann uar allt fra upphafi manndrápari ok hann stód engan tima ne staðfestiz i sannleikinum. Enn af þi at sua ma synaz ok segiaz at hins þridia dags uerk greiniz ut af annars dags uerki. sem sidarr má synaz. þa lofaz þat eigi sua sem Innur fyrr enn aa þridia degi. sua sem þat er fulluliga lyktat ok algIrt.


Her segir fra þi er gud let iordina birtaz ok fræuaz. af speculo historiale. Capitulum.

4. A þridia degi let gud þau uItn sem undir festingarhimninum uoru. samnaz saman i einn stad. ok iorðina birtaz. skipadi hann sua fiorum fyrr sIgdum hIfudskepnum huerri medr sinni spera innan festingarhiminsins eptir þij sem[45] sealfra þeirra þykt ok þungleiki [er til.[46] Elldinn efztan næst festingarhimninum. þiat hann er lettaztr. af huerium er truiz at sealf himintunglin hafi gIr uerit. þa loptit er þat i sinum efra part skiært i ser. enn i hinum nedra hefir þat marga ruglan af uindum ok uætum. þokum ok reiðarþrumum. sniofum ok elldingum ok odrum þeim lutum tilkomandi sem uęr hIfum fulla raun af. þar næst uatnit. huert er hann samnadi saman i undirdiupit. dreifandi þadan sua sem af einu modur kyni aull ueralldarinnar uItn um leyniligar iarðarinnar raasir ok umferdir. henni til freouanar ok manninum til nytsemdar. nedsta skipaði hann iordina ok innzta i aullum þeim. þiat hon er þunguz. iafnuættandi hana[47] sua sem medr einni uaag ok setiandi i miðian heimsins punct medr aullum sinum yfiruęttis þunga. molldu ok allzkyns maalma kyni. grioti ok gimsteinum ok[48] annars hattar steinum. Ok sem hann byriaði þessa dags uerk sagdi hann sua. af genesi. Samniz saman i einn stad uItn þau sem undir himninum eru. at [þurr grandi[49] megi synaz. ok þegar i stad uard sua. af Augustino. Skildiz þa ok i sundr skiptiz i þær myndir sem nu seam uær þat hit usyniliga heimsins efni sem stundum uar kallad aud iord[50] ok usamit. annan tima myrkr edr[51] undirdiup ella uatn. fyrir huert er guds andi fluttiz medr fyrri grein. sua at iIrdin formerat af þi sama efni birtiz audsyniliga i sinum stad eptir þi sem nu syniz þat. ok er bædi sallt ok sætt. Matti þat uel uera at þau uItn sem medr nIckurri [dIgguan af þoku[52] huldu ok um foru allt þat rum ok uidattu sem i loptinu er. sua sem medr smáregni edr isinghu. fengi uerit i litlum stad hia þi sem adr. siþan er þeim uar sua sterkliga saman strengt. Kalladi hann þa þurrlendit iIrd enn allt saman uatnanna megin kalladi hann hauf.

Ok sua sem uatnanna uerk uar fyllt ok framm komit. segir Moyses at þat uar gott ok ual gort. ok lagdi þar til iafnframm annat uerk medr þessu. ok sagdi sua. af genesi. Groi iIrdin ok freoiz medr blomberanda[53] gras gerandi sitt saad. ok medr epliberandi treo ok allzkyns alldinuid gerandi allan sinn aauIxt eptir þi kyni sem þat er uordit sik til. huers saad er i sealfu ser skal aa iordunni uera. Ok þetta uard allt.[54] at iIrdin bar þegar grænt gras meðr hinn bezta bloma ok saadberanda medr sinu kyni ok epliberandi treo gerandi fagran aauIxt. ok huert sem eitt hafanda medr ser sealfs sins saad meðr sinni eiginni mynd. af speculo historiale. Eigi leiddi iordin þa ok sua seint ok aa lIngum timum framm sinar plantanir sem nu. helldr uar Ill þessi hennar fegrd ok frygð þegar i stad medr sinum eiginlighum blomum ok aauexti. af scolastica historia. Ok þo at nockurir menn hafi þrætt um ok á greint huart er helldr hefir heimrinn uerit skapadr aa uaartima. þiat þa blomgaz ok aauaxtaz flestir hlutir. edr aa haustar[55] tima i augusto manadi. af fyrirfarandum ordum at iIrdin bar framm epliberandi treo gIrandi fagran aauIxt ok gras hafanda sitt saad. ok helldr heilog kirkia þat stadfastliga fyrir satt i sinum kenningum ok læridomi. at hann hafui aa uarit i marcio skapadr uerit. A þeima degi plantadi gud ok iardneska paradis. þat land er sua heitir ok liggr til austrættar af þeirri heimsins halfu er Asia heitir. miklu hæra enn nIkkut annat land aa uáru byggiligu iardriki. ok þui matti Noa flod huergi námunda þi ganga. ok fylldi[56] þat þegar medr aullum lystugleik ok unadsemd upprennandi ædar medr fIgrum frammfliotandi uItnum medr iardarinnar berligum[57] blomstrum ok allz haattar þeim treom sem full uoru af frygd ok fIgrum aauexti. Nu sua gort sem uar. sá gud at þetta uar allt saman god skepna. ok sua uard aptann ok morginn ok lyktadiz medr þui hinn þriði dagr.


Her segir af fiorda degi er gud skapadi sol ok Ill onnur himintungl. af speculo hystoriale. Capitulum.

5. A fiorda degi pryddi gud[58] himininn ok þa luti medr himneskum liosum. sem adr hafdi hann gIrt. einkannliga fyrst hinar efztu haalfur heimsins. skapandi þa oll himintungl huer er iIrdina skylldi birta bædi um notr ok um daga huart eptir sinum hætti ok greina alla tima huert[59] medr margfalldri[60] sinni ræringu.[61] ok sagði sua. af genesi. Uerdi lysandi stiornur i festingarhimninum. at þær greini i sundr sér huart dagh ok nátt. at þær se til taakna ok tima. dagha ok aara. ok lysi i festingarhimninum ok birti iIrdina. ok þegar uard sua. Scolastica historia.Eigi at eins let gud þessi lysandi lios sem uær kIllum himintungl uerda uerolldinni til fegrdar ok liossins nytsemdar. nema ok þar medr til taakna edr marka. at af þeim megi merkiaz huart sem[62] eru skir uedr edr uskir. blid edr hridir. ella til þess at af þeim skylldi uerda þau .xij. taakn er uęr kIllum stiIrnumIrk sem zodiacus hefir i sér. ok at greina tima. þat er uaar ok sumar haust ok uetr. ok þar medr þa sem uær kIllum solstIdu tima aa uetr ok sumar ok iafnnættis tima aa haust ok uár. ok at greina daga. uikur ok manadi. aar ok alldir.

Af genesi. Gud gordi tuau stor himintungl. hit meira. þat er solina. til þess at þat skyllde medr sinni birti deghinum lysa. hit minna. þat er tunglit. at þat lysti nattinni. StiIrnur gerdi hann ok þar medr ok setti þær allar i festingarhimninum. utan eigi þær .vij. medr solu ok tungli. sem planete heita. þær reika ok leika lausar i loptinu ok ganga i gegn fyrr sIgdum festingarhimni. at þær medr sinn gangh tempri hans uelltingh ok umturnan. Setti hann þær fyrir þa sauk þar. at þær skylldi medr þi liosi sem þær hIfdu[63] af solinni birta alla uerolldina ok gora grein milli lioss ok myrkrs. af [scolastica historia.[64] Eigi let gud fyrir þann einn skylld bædi tungl ok stiIrnur birta nattina. at hon skylldi eigi medr Illu fegrdar laus uera. sua som þa uæri ef hon hefdi medr ollu ekki lios ok birti. utan ok til þess eigi sidr. at þeir menn sem a nattartimanum starfadi skylldi þar af hialp ok huggan hafua. sua sem skiparar ok adrir farandi menn ok einkannliga i Blalandz eydimIrkum edr sandhaufum. þar sem litill uindzblærr sléttir ok hylr þa uegu. sem adr hafa farnir uerit. Ysidorus dicit. Þeir eru sumir fuglar sem eigi megu þola at sea solarinnar lios. sua sem noctua. er allr er einn ok nocticorax. huerr er fyrir þa sauk heitir noctua. at hann flygr um nøtr ok sézt[65] Ingan tima um daga. þuiat þegar i stad sliouaz hans syn sem dagrinn birtiz. Hann er engin i þeirri ey sem Creta heitir. ok þo at hann se þagat fluttr af odrum stIdum. þa deyr hann þegar[66] sem hann kemr þar. Sa fugl sem strix heitir er[67] náttfugl medr fleirum odrum. ok fIdaz þeir flestir miok aa nattinni. scolastica historia. Eigi uar solin ok þui sidr naudsynligh ok þarfligh at þat hit biarta sky gordi ok fylldi hennar embøtti sem uerolldina birti. þuiat þat sama sky hafdi litit lios ok læmegit.[68] ok lysti lettliga huergi edr litit utan hina hæsta hluti sua sem nu lysa stiIrnur. Eru ymsar getur aa ok ætlanir huat af þui skyi hafi uordit. annat huart at þat hafi aptr horfit i þat sama efni sem þat uar skapat af. sua sem su stiarna er Austruegs konungum uitradiz. ella at þat sama fari ok fylgi iafnan medr solinni. ella þat at solarinnar likamr se af þi sama gIrr. Sua finnz ok skrifat at solin uar gIr aa morgintima ok i austri. enn tunglit at aptni sua sem tilkomandi nátt ok i austri. Enn þo uilia [sumir sanna[69] at þau uæri bædi samt gIr aa morgintima. sol i austri en tungl i uestri. ok þann tima sem solin settiz. hyrfi tunglit at tilkomandi nátt til austrs. Heilagr Augustinus syniz hinni fyrri greininni samþyckiaz[70] i fyrr nefndri sinni bok yfir genesim. her segir sua milli þeirra som malugligha ok kauisliga[71] kallaz. sua sem eptirfrettandi huilikt er tunglit uar skapat i fyrstunni.[72] huart helldr þilikt sem þa er prim er. sakir þess at þa ætti sua at telia. edr fullt ok .xiiii. natta. fyrir þann skylld at þat hefdi þa átt uskatt[73] at hafa uerit. at hann sinnar huarigum ne samþyckir i alla staði. helldr gengr þar i milli[74] segiandi berliga medr fullkomnum orskurd. at huart sem þeir kalla i þann punct uerit hafa sem prim er edr fullt sua sem .xiiii. nátta. at gud gIrdi þat algIrt. af genesi. Ok sealfr hann sa at þetta uar enn ein god skepna. vard sua aptann ok morginn ok lyktadiz hinn fiordi dagr.


Her segir fra þi er gud skapadi fiska ok fugla. scolastica historia ok speculum historiale. Capitulum.

6. A fimta degi pryddi gud loptit medr fliugandum fuglum ok uatnit medr suimandum fiskum. takandi af uatninu efni til þessa huarstueggia. þiat uatnit snyz lettliga til loptzins sua sem þat þynniz. loptit snyz ok aa sImu leid auduelldliga til uatzins sua sem þat þykknar. Augustinus. Skulu þeir allir skynsamir menn. sem þessor ord ok atkuędi gIra nockura hrøring[75] edr efadsemd. þat ual mega uita. at hinir uisuztu menn þeir sem þess[76] hattar hluti skoda ok skynia uanduirkliga. taka þetta hit þokufulla lopt ok hit uIkumikla medr uItnunum. sem fuglarnir fliuga i. þiat loptit þrInguiz sua ok þycknar af þeim uætam ok andargust sem upp leggr af ollu saman iIrdunni ok uatninu. at þat þolir harðla uel fuglanna flug. Þar af uerda sua mikil dauggfaull um nøtr. iafnuel at heidskirum uedrum. at grasit er aluátt af þeirri saumu daugg einni saman um morgininn. eptir þi sem uær megum sea sealfir. Sua finnz ok skrifat i hinum skiluisuztum bokum ok rIksamligum ritningum. at þat fiall sem Olimpus heitir. ok stendr i þeirri haalfu Grecie sem heitir Macedonia. se sua ytiruættis hátt. at aa þess efztum hædum uerdi huarki sky ne uindr. fyrir þann skylld at þat er Illu þessu uætuloptinu hæra. i hueriu er fuglarnir fliuga. ok fyrir þa sauk segiz at þar fliugi eigi nockurr fugl. Enn þessa uard sua uist ok kunnigt gort. at þeir menn sem til þess uolduz ok uInduz aar fra aari at fara upp aa ofanuert þat sama fiall sakir nockurra sinna fornfæringa. eigi ueit ek huerra hellz segir hinn helgi Augustinus. þa skrifadu þeir nockura merkiliga luti uppi þar aa molldunni edr duptinu. hueria er þeir fundu meðr aullu uskadda annat aarit eptir sem þeir þar komu. Matti þat medr Ingu moti uera. sem huerr skynsamr madr ma skilia. utan þar kęmi huarki uindr ne uæta. Enn af þi at þar uar loptit miklu þunnara enn þeir mætti þat standaz sakir engis andargustz moti uana sinum ok natturu. þa baru þeir upp þannig meðr ser uáta suoppu[77] ok logðu uidr nasirnar[78] sealfum sér. at þaþan af tøki þeir þykkara lopt ok likara [sinum natturu uana.[79] sogdu þeir sik eigi at[80] einn fugl þar seeð hafa. Eigi segir siá hin skiluisligzta ok hin truanligzta skrift uskynsamliga at þi edr urettliga. eigi at eins fiska ok Innur þau kuikendi sem i uǫtnum flytiaz utan ok iafnuel fliugandi fugla af uItnunum fædz hafa. fyrir þa grein at þeir megu uel ok fagrliga um þetta loptit fliuga. sem af iarðarinnar ok hafsins uIkum ok uætum riss ok þykknar.

Af genesi. Gud sagdi þa sua. Leidi uǫtnin ut af ser skridanda lifs anda kuikenda ok fliuganda fugla kyn undir festingarhimninum upp yfir iIrðina. scolastica historia. Fyrir þann skylld eru fiskarnir her kalladir [skridlig kuikendi.[81] at þann tima er þeir lengia sik suimandi i uItnum som aakafligaz. flytiaz þeir þo at lettligarr yfir sin briost á uatninu. likara skridandum iardar kuikendum enn þeim er ganga. [Af þui orði villtiz miǫk hinn visi Plato þann tima sem hann kom niðr a Egiptaland ok las þar bekr Moysi. at fliuganda fugla kyn leiddiz upp yfir iǫrðina. Hugði hann at Moyses hefði þann skilniag aa haft. at fliugandi fuglar uęri loptzens skraut ok pryði at eins niðri viðr iǫrðina. enn goðer englar ok illir veri hinu efra loptinu til skrautz ok fegrðar. Enn þat er ekki sva. þiat goðer englar eru i himinriki sem fyrr var sagt. enn iller voru i brott keyrðer ok rekner i þetta hið þokufulla lopt. sialfum ser til eylifrar pinu enn ekki til nǫkkurs skrautz eðr pryði.[82] Genesis. Ok þa skapaði guð stora huali ok annan lifanda ok hræriligan fiska kyns anda. huat er uItnin hIfdu gefit ut af ser medr sinum eiginligum myndum. ok fliugandi fugla. huera medr sinu kyni. Gud sa at þetta uar ein god skepna. ok blezadi bædi fiskum ok fuglum sua segiandi. Uaxit þer ok fiIlgiz ok fyllit seofarins uItn. fiolgiz ok fuglarnir eigi sidr yfir alla iIrdina. Vard sua aptann ok morginn ok lyktadiz hinn fimti dagr.


Her segir fra þi er gud skapadi lauf ok gras ok skryddi iordina medr allzkonar blómstrum ok kuikendum ferfættum. Capitulum.

7. A hinum setta degi pryddi gud iIrdina seinaz. sua sem einn af þeim fiorum fyrr nefndum hIfutskepnum sem þungaz er[83] oc lægz liggr. aullum hinum hærum halfum heimsins þat er himninum loptinu ok þar medr uatninu fyrri[84] fagrliga skipadum ok skryddum. Skapadi[85] hann aa þeima degi upp aa iorðina þrenn kuikenda kyn. eitt er alidyr. þat som uęr kollum busmala. annat skridkuikendi. þridia aunnur ferfætt kuikendi sem uillidyr. Ok fyrir þa sauk at gud uissi fyrir at madrinn mundi syndaliga falla. þa skapadi hann buit honum til fæðu ok uidrhialpar eptir komanda erfidi. þiat iumentum er upp aa norrænu[86] ein hialpadar skepna. A þann sama dag skapadi hann ok manninn eigi sidr til at byggia uerolldina þessa heims. sua sem hann hafdi hana algort ok fagrliga prydda. gorandi hann af tueimr natturum. likaminn af iarðarinnar molldu samtengiandi honum skynsamligha lifs anda af Ingu efni utan at eins medr sealfs sins almætti skapadan. Ok sem hann byriadi þessa dags uerk ok skapan sagdi han sua. genesis. Leidi iIrdin framm ok gefi ut af ser lifanda anda medr sinu kyni. busmala. skridkuikendi ok ferfætt kuikendi.[87] huert sem eitt medr sinum eiginlighum myndum. Vard ok þegar i stadinum[88] sua. at gud gordi Ill iardarinnar skridkuikendi eptir sinu eigin[89] kyni. Ok sem gud fadir saa at þetta uar ein god skepna. sagdi hann sua til sins sęta sunar ok heilags anda. Gorum uęr manninn eptir uarri liking ok likneskiu. at hann se stiornari yfir siofar fiskum ok himinsins fuglum. ferfættum kuikendum ok aullu iarðrikinu. ok þar meðr ollu þi skridkuikendi sem nockura lifs ræring hefir i uerolldinni. Skapadi gud manninn eptir sealfs sins mynd ok likneskiu. skapadi hann bædi karlmann ok kuenmann. ok þo sidarr konuna sem ofarr meirr man heyraz mega.

Scolastica historia. Af þrennum lutum[90] ma einkannligha merkia manzins tign ok uirðing. Þat er hit fyrsta at eigi at eins uard hann i sinu kyni sem fyrri sagdir lutir. helldr ok iafnuel at hann er þar medr guds likneskia. fyrir þui at hann gaf honum einum skynsemdar skilning af ollum ueralldar kuikendum. Er likneskia heilagrar þrenningar medr þrifalldri grein[91] ok skilning mannzins aund ok hugskot. þat er til[92] minnis. til skynsemdar skilningar ok til uilia edr elskhuga.[93] þiat þessir .iii. lutir eru ein ueran ok eitt lif medr huerium manni sem einum. sua sem .iii. personur eru i guds þrenningu fadir ok sonr ok heilagr andi. ok þær allar eru þo einn gud. Þat er annat at hann uar skapadr medr stadfestri[94] fyrirhugsan. þiat i odrum sinum uerkum baud gud at eins. ok uurdu þeir lutir. enn i þessu sIgdu guds personur fadir ok sonr ok heilagr andi sua fyrirhugsandi ok stadfestandi sin i milli. Gorum uær manninn. Þat er hit þridia manzins tign ok forprisan. at hann uar skapadr herra ok sua sem konungr allra[95] iardneskra kuikenda. ok at þau skylldu honum til klædnadar ok fædu ok til erfuidis lettis[96] ok til uidrhialpar. sidan er hann hafdi misgert. þiat fyrir syndina gaf gud bædi manninum ok odrum kuikendum iardarinnar aauIxtu til fødu. [ok þi[97] at iordin leiddi þa Inguan lut ufrean[98] ut af ser edr[99] skadsamligan. Enn þessarrar drottnanar misti hann af syndarinnar tilskylldan. bædi yfir hinum størstum kuikendum ok hinum smærstum. yfir hinum stærstum sua sem leonum. til þess at hann uiti ok uidrkenniz at hann hefir latit sitt ualld ok drottnan yfir þeim. enn yfir hinum smæstum sem flugunum.[100] til þess at hann skili ok undirstandi þar af huersu uanmegn[101] ok herfiligr hann er þar af uordinn. yfir medalkuikendunum hefir hann enn ualld séér til hugganar. ok at hann uiti þadan af at hann hafdi sua fyrir syndina yfuir odrum sem þessum.

Speculum historiale. Medr þeirri[102] hinni fyrstu ok hinni fremstu fyrr sagdri heilagrar þrenningar likneskiu sem manzins hugskoti er.[103] i huerri er hann samlikiz gudi meðr heilagum englum. berr madrinn ok guds liking einkannliga i .v. lutum. Hin fyrsta er su drottnanar rIksemd ok ualld sem i fyrstunni uar honum ueitt. þiat sua sem gud er allra luta drottinn ok herra. himneskra ok[104] iardneskra ok þeirra sem i heluiti eru. aa þa leid uar madrinn sem drottnari ok herra yfir skipadr eigi at eins fyrr sIgdum kuikendum utan ok þar medr allri þessa heims ueralldar bygd. sem fyrr uar sagt. Annat er upphafsins rIksemd. þiat aa þann haatt sem gud er upphaf allra luta fyrir sina skapan. sua er Adám allra manna upphaf ok fyrstr fyrir getnadarins skylld. Þat er hit þridia at sua sem nIckurir hlutir eru samkuæmiligir milli guds ok annarra hluta. sua[105] kemr ok mart saman medr manninum ok audrum ueralldligum lutum. ok þaþan af kallaz hann minni heimr. Þat er hit fiorda at sua sem gud er allra luta endalykt. sua er madrinn ok sidarst[106] eptir natturu skipaninni.[107] þiat hann var seinaz skapadr. þo at hann uæri allra iardligra hluta fyrstr ok fremztr eptir skynsemdar skipan. Þat er hit .vta. at sua sem gud er hueruetna allr medr sinn almatt i hinum meira heimi. sua er aundin i sinum minna heimi þat er i ollum likamsins limum medr huerium sem einum ueralldligum manni. Madrinn medr sinni skynsemd er eigi þaleidis skapadr lutr ok nidrleitr sem skynlaus kuikendi. er hans likams uIxtr rettr formeradr upp til himinsins sua sem sealfan hann aaminnandi. at hann hafi aa þann haatt sin hugskotz augu ok skilningaruit til himneskra hluta. sem hans likamligh augu skilningaruit ok aaseona ueit[108] upp til himinsins. Hann uar ok þa litlu stund sem hann stod i þeirri[109] meinleysiss stett. ok skylldi æfinliga uerit hafa. utan alla piniliga angist. af hann hefdi eigi misgort. þiat honum skylldi huarki hungr ne þorsti. eigi kuldi ne hiti. eigi erfidi ne nockurs háttar krankleiki angrat hafa. Eigi hefdi hann ok þurfat[110] likams dauðann at ottaz. þiat lifandiss [likaminum skylldi hann[111] flutz hafa til eilifrar dyrdar. Eigi hefdi hann ok þurft klædnat at hafa. ok þo hefdi hann [þar af[112] Ingua skamfylling fengit. þiat engan kendi hann þa uera sinn leyndarlim. helldr enn hofudit hendr edr føtr. Madrinn hefdi þa getinn uerit utan alla synd ok suiuirdu. enn føddr utan allrar sutar[113] ok sárleiks.

Ok eptir þat er gud hafdi sua skapat þau. blezadi hann þeim ok sagdi sua. genesis. Vaxit þit ok fiIlgiz ok fyllit iordina ok stiornit henni. Drottnit ok siofarins fiskum himinsins fuglum ok ollum þeim kuikendum sem røraz aa iardriki. af scolastica hystoria. Þar sem gud sagdi sua. Vaxit þit ok fiIlgiz. huat er eigi matti[114] uerda utan þeirra samblandan. þa skapadi hann hiuskap milli karlmanz ok konu. huar af er þeir uillumenn eru af sinni sIgn aptrsettir ok suiuirdir. sem þat sIgdu at sambud milli karlmanz ok konu mætti alldrigin uerda utan synd ok saalu haaska. Augustinus. Varu þeir menn ok er þess spurdu. huersu madrinn hafdi nIckut ualld yfir dyrum fiskum edr fuglum ok ollum audrum daudligum kuikendum. medr þui at uęr seam mennina af mIrgum dyrum drepna uerda ok marga fugla þa oss mein gIra. sem uer uilldim feginsamliga fordaz ella giarnsamliga gripa þa ok faam þat eigi gert.[115] huersu tIkum uęr at þi ualld yfir þilikum lutum. Medr fyrstu grein ma þi þeim uel suara. at þeir uillazst mikilliga þar sem þeir hugleida eigi[116] manzins stett. huersu hann fordæmdiz[117] meðr daudleik þessa lidanda lifs eptir syndina. tyndi sua ok misti þess algIrleiks. sem hann uar skapadr til guds likneskiu. Nu ef manzins [fyrdømingar stettr[118] eflir ok orkar sua miklu. at hann styri ok stiorni sua mIrgum kuikendum sem busmalinn er edr enn fleirum odrum.[119] þo at hann megi sakir likamsins breyskleiks af mIrgum dyrum drepinn uerda. þa[120] ma hann [af Ingum þeim þo tamidr edr tempradr uerda. Enn[121] sua morg ok mikils háttar dyr sem hann temr. huat er af hans riki þa hugsanda. þi sem honum endrnyiadum ok frealsadum [er af[122] gudi fyrir heitit. J adra deilld eru oll[123] kuikendi manninum undir lagin. eigi fyrir likamsins skylld utan helldr fyrir þá skynsemd ok skilning sem uęr hIfum ok þau hafa eigi. þo at likaminn uarr séé iafnual sua gIrr ok uordinn sik. at hann syni þat aa sealfum ser. at [ver sém[124] betri enn Innur kuikendi. ok fyrir þa grein gudi likir. þiat manzins likamr at eins er rettr skapadr ok uppreistr[125] til himins sem fyrr uar sagt.

Genesis. Ok enn taladi gud til þeirra. Se herna. at ek gaf yckr huert sem eitt gras beranda sitt saað. ok annan eiginligan aauoxt yfir alla iordina. ok aull þau tre sem i ser hafa saad ok freo sins eigin[126] kyns. at þeir lutir se yckr til fædiss ok[127] uidrlifiss ok aullum iardarinnar kuikendum. aullum himinsins fuglum eigi sidr. ok aullum þeim iardneskum lutum[128] sem røraz megu ok lifs[129] andi er medr. ok[130] þau megi þar af fødaz. Ok þetta uard allt sem hann baud. Sa gud alla þa hluti sem hann hafdi gIrt. ok uoru hardla godir. ok uard sua aptann ok morginn ok lyktadiz hinn setti dagr. Augustinus. Þeir menn er þess spyria. fyrir hueria grein er gud gordi sua morg þau kuikendi. huart sem helldr i sio edr aa landi. sem manninum eru þi sidr naudsynlig edr nytsamligh. at mIrgh af þeim eru honum helldr miok hrædiligh ok haskasamligh.[131] þa skilia[132] eigi ne undirstanda. huersu allir lutir eru skaparanum fagrir ok fægiligir. þeim sem alla þa hefir ok nytir til at drottna ok stiorna þar medr allri sinni skepnu. huerri er hann drottnar medr hinu haleitazta logmaali. Et sua berr til. at einn uuitr madr gengr inn i nIckurs forhags manz hus edr smidiu. þar sem hann flytr fram sina orku. þa sér hann morg þau tol ok tæki. sem hann ueit alldrigi[133] til huers skulu edr fyrir huers[134] skylld þau eru gor. ok hyggr þau unyt ok til engiss hæf. ef hann er miok uuitr madr. Einkannliga ok ef hann er[135] uforsiall.[136] hefir fallit i einnhuern ofn edr hefir sært sik medr nIckuru iaarni huossu þij sem hea smidnum hefuir legit. sua sem hann handlar[137] þat uuarliga. þa ætlar hann ok hyggr marga luti þar liggiandi miok meinsamliga ok skaðsamligha uera. huerra naudzyn ok nytsemd er smidrinn ueit hardla uel. ok fyrir þi spottar hann ok dárar hins uuitzku. ok gefr ser ecki uætta um hans uuitrleik ok uuidrkiæmiligh ord. fremiandi sina idn ok orku fasta fari sua sem hann hefir adr ætlat. Ok þo eru margir menn sua uuitrir ok heimskir. at þa luti sem þeir uita eigi meðr manninum einshuerium[138] smid til huers þeir eru hæfir ok[139] nytir. þora þeir eigi at lasta. [helldr trua þeir þa nauzunlega ok til nǫkkurra nytsemða giorfa vera þegar sem þeir sia þa. enn þeir þora marga þa luti at lasta[140] ok lyta i þessarri uerolldu. huerrar skapari ok ueitari almattigr gud er. sem þeir uita eigi fyrir huern skylld skapaðir eru. uilia þeir sua i uerkum ok smiduælum almattigs guðs hofudsmids allra luta ok hans hagleiks tolum synaz þat uita sem þeir uita medr ongu moti. Ek iatir[141] ok uel uidr gengr seghir hinn heilagi[142] Augustinus. at ek ueit eigi fyrir huern skylld myss ok madkar flugur ok froskar eru skapaðir. ok þo séér ek allt at eins oll kuikendi i sinu kyni fIgr uera eigi sidr. þo at mIrg af þeim syniz meinsamligh[143] uera bædi ok oss motstaðlig sakir synda uarra. Eigi hugleidir ok sua nIkkurs kyns kuikendi edr sér likam edr limu segir hann. at ek finni þar eigi matéér[144] ok mælingar skilrikis[145] tIlur ok skipanir til sæmiligs sama ok samþycktar einingar samankoma. Eigi fær ek ok skilit. huadan af þessir lutir allir munu til koma. utan af þeirri hinni hæstu mælingu skipan ok tIlu sem i sealfri usundrskiptiligri ok eylifri guds tign[146] eru ok saman standa. af huerium er þat er hardla uidrkæmiligt ok sannliga skrifat. at hann skipar alla luti meðr uág[147] matéér ok mælingu. Aull ueralldarinnar kuikendi eru manninum annat huart nytsamligh. ella skiæð ok skadsamlig. ella i þridia stad huarki medr ne moti. Af nytsamlighum þarf eigi at spyria ne segia fyrir hueria sǫk er þau uaru skapað. Af[148] skadsamligum lutum pinumz uęr. fremiumz edr rædumz.[149] til þess at uær of elskim eigi ne fysumz[150] of miok upp aa þetta lidanda lif. sem mIrgum háskasamlighum lutum er ladit ok undirgefit. helldr elskim[151] uęr ok girnumz upp aa annat lifit. þat sem miklu er betra. þar sem hinn hæsti fridr ok[152] farsælld er. kaupim[153] þat ok uerdskylldim[154] medr milldleiks uerkum. Madrinn pinaz ok miok. þa er hann uerdr meiddr ok[155] skaddr medr nIckuru moti af þeim edr ottaz at uerda meiddr. þiat otti ok hrædzla er harðla mikil pina. huar af er hann ma hialpsamliga hirtaz. sua sem hann ser þessa luti fyrir sakir synda sinna ser til hafa fallit. þar af ma hann ok mikilligha læraz sua at ottaz ok undraz guds uerk. Ok sem hann séér ok hugleidir hina minztu luti sér mega mein gIra. þa endrminniz hann sins breyskleiks. huar af er hann mætti ok ætti einkannliga at lægiaz ok litillætaz. Vurdu þau fyrir þessa[156] grein manninum skadsamlig eptir syndina. at þar af pinadiz hann hirtiz ok lærdiz. þar sem þau varu miok hoguær skapað i fyrstunni fyrir syndina. Morgh af þeim uerda ok odrum at skada. huer er ecki pinaz þaaleidis þar af sem madrinn. ok eigi hirtaz þau ne læraz. Af þessum dæmum ma madrinn enn eigi sidr læraz[157] ef hann hugsar sik um. Nockur af þeim eru sua skapad. at þau skulu odrum kuikendum uera til fædu ok uidrlifiss. En til huers at uær grafimz eptir greinum af þeim kuikendum sem huarki eru medr oss ne i moti segir Augustinus. Mislikar þer madr þat at þau stoda þer ecki ne stetta. þa lat þer þat lika at þau meina þer ecki uætta.

Scolastica historia.Af hinum minztum kuikendum. þeim sem af daudra kuikenda likImum edr uandzligum uætum.[158] daligum [tream edr[159] dygdarlausum grǫsum eru uIn at fødaz. hefir umrøda uerit manna i milli. huart þau rynni þa þegar upp sua sem Innur kuikendi. Enn þar til er su orlausn gefin. at þau sem eigi fødaz af nockurri spellan edr skadsemd uurdu þa þegar. enn þau sem af einum ok odrum spelladum lutum[160] fødaz. runnu af þeim sImum upp eptir syndina. Þess ma ok einnhuerr lettliga spyria. fyrir huern[161] skylld er gud gaf manninum fædzlu fyrir syndina til uidrlifis. þar sem hann uar þa udaudligr. En þat uar fyrir þa sauk at sa udaudleikr sem hann uar skapadr med. uar medr fødzlu nærandi ok stydiandi. ok eigi þar um medr þeim hætti sem hinn er ukominn er. huerr er ongarrar fødu þarf edr þess háttar næringer. þiat i hinum fyrra matti madrinn þat at deyia eigi. enn i hinum sidarra ma hann eigi deyia.


Her segir huersu uidrlikiz .vii. daga uerk almattigs guds uidr .vii. alldra heimsins

8. Himinn ok iIrd uaru nu algIr. ok oll þeirra fegrd ok prydi fylldi gud ok lyktadi. þat er sua mikit at hann syndi fullgort uera sitt uerk aa hinum .viida. degi. ok huilldiz aa honum af aullu þi uerki. sem hann hafdi þa gort ok framit. eigi sua sem af nockurri mødu. helldr af lettandi sinni fyrr sagdri skipan ok gIrd aa þeim sama deghi. þiat guð hafði þa skapad[162] efni til allra likamligra luta ok[163] saalna. þeirra sem hann skapadi sidan hueria aa sinum skapanar tima. Hafdi hann nu framit ok algort þessi .vi.[164] daga uerk medr fyrr sagdri skapan skipan ok skyringu. Meðr skapan aa hinum fyrsta degi sua sem hann framdi sina skapan af Ingu efni. ok medr skipan þa er hann skipadi[165] liosit fra myrkrinu. medr skipan edr sundrskiptingu aa Idrum ok hinum þridia. enn medr skreyting aa .iii. hinum sidarstum.

Augustinus. J þeim ordum sem Moyses segir at gud huilldiz aa hinum .viida. deghi af þeim sinum hardla godum uerkum sem hann hafdi gort. ma ok eigi sidr medr andaligum[166] skilninghi ok skyrum merkiaz uár eptirkomandi huilld. þa sem hann man oss gefa af ollum uarum uerkum. ef uær hIfum þau god gIrt. þiat Ill uár god uerk er honum at kenna ok eigna. sem oss eggiar[167] til godgIrninganna ok medr þeim tekr. synir oss sannleiksins ueg. lockar oss ok leidir[168] til þess at uęr gangim hann. gefr oss þar til efni ok orku. at uęr fyllim þat medr frammkuęmd sem hann bydr oss. Enn þat er[169] innuirduligha hugleidanda segir Augustinus. fyrir hueria skynsemd þessi huilld ueitiz aa hinum. .viida. deghi. Hann suarar ser sealfr ok [segir. at hann[170] seer .vi. alldra uinnufulla um allan texta gudligra ritninga. sua sem greinda medr sinum eiginligum endimIrkum. til þess at huilldin ueitiz aa hinum .viida. Ok fyrir þi segir hann þa sImu alldra .vi. hafa mynd ok merking þessarra .vi. daga. aa huerium er gud gIrdi þa fyrr sagda luti sem scriptin skyrir ok nu var fra sagt.

Manndomsins upphaf. sua sem madrinn tokh at neyta ok niota þessa ueralldar lioss i paradiso. samuirdiz uel ok uidrkuęmiliga hinum fyrsta degi. aa huerium er gud gerdi liosit. Þessi alldr ma ok[171] sua takaz sem hin yngzta barnæska allrar þessar ueralldar. Hans lengd uar fra Adami til Noa flods. ok þat sama flod uard sua sem aptann þessa dags eðr heimsalldrs. þiat uárr hinn yngzti barndomr. fra þi er madrinn er føddr ok til þess er hann er .vii. uetra gamall. eydiz ok af mááz[172] sua sem i uminnis ok[173] gleymsku flodi.

Annarr alldr meðr sinn morgin byriaz eptir flodit af Noa ok er til Abrahams æfi. Samuirdiz hann uel ok[174] likiz audrum deginum. aa huerium er festingarhiminninn uar skapadr milli nedri uatnanna ok efri. Sua uard [Irkin ok[175] Noa af sinum monnum sterk ok stadligh festingh milli þeirra nedri uatna. sem hon fluttiz i. ok þeirra hinna efri sem ofan rigndi at henni. Þessi alldr fyrir uerdr sik eigi af flodinni. þiat annarr manzins alldr sueindomrinn. fra þi er hann er .vii. uetra ok til þess er hann er .xiiii. uetra gamall. þuæz eigi ne fellr iafngiarna medr nockurri gleymsku or hans minni sem hinn fyrsti. þiat uær munum þat sem uęr uárum smásueinar. enn neppiliga edr eigi þat er uęr uárum smábIrn. Tungna skiptit ok þeirra neyking[176] sem gIrdu stIpulinn Babel uar aptann þessa heimsalldrs. Eigi gat þessi helldr guds lyd en hinn fyrri. þiat annarr manzins alldr er umuguligr[177] afspringh at geta.

Hins þridia heimsalldrs morginn byreadiz af Abraham. hæfir hann hardla uidrkæmiliga hinum þridia manzalldrinum. fra þi er hann er .xiiii. uetra. ok hann hefir .viii. uetr um tuitugt. þiat sa alldr er uel meginn ok mattugr afspring at geta. Hann samuirdiz ok hardla ual ok uidrkuęmiliga hinum þridia deghinum. aa huerium er iIrdin uar i brott skipt ok fraskila gIr uItnunum. fyrir þann skylld at aa þeima heimsalldri greindiz guds lydr ok fraskila gIrdiz þeim hinum mikla heidinna þeoda hegoma ok uaandu uillu fyrir truarinnar fedr hinn aagęta Abraham. sem þeir i uIfduz medr margskonar skyrsilighum skurdgoda blotum sua sem j hrædiligum [ok vstaðleghum vazens vindbárum. ok enn helldr sem i hręðilegum[178] hafbaarum ok sterkum brimstormum. frealsadiz guds lydr þa ok fra skildiz upp aa þann haatt þessarri þeirra uantru. sem iordin af uItnunum þann tima sem hon birtiz ok þurrlendit syndiz. Girntiz[179] hann þa ok þyrsti þaleidis himneska skur gudligra bodorda dyrkandi einn saman[180] ok lifanda gud. sem su iIrd[181] matuliga dogguad sem sidan mundi fagran frykt ok nytsamligha aauIxtu heilagra ritninga hIfudfedra ok spamanna gefa megha. Fyrir þi taladi gud sua til Abrahams. Margra[182] þioda feþr skipadi ek þik. Þessi alldr uanz allt til daga Dauids. Var hans aptann i syndaligum lifnadi Saul konungs ok ferligum framferdum þess folks sem undir hans stiornan[183] uar.

Þaþan byriadiz hins fiorda heimsalldrs morginn af hinum fræga konungi Dauid. Hann er ok likr hinum fiorda manzalldrinum. þeim sem er fra þi er hann hefir .viii. uetr ok tuitugt[184] ok framm til þess sem hann er fimtIgr. [Rikir saa alldr roskinleiksins sæmiliga[185] millum annarra alldranna. ok er hann fastligt ok frygdarsamligt. sterkt ok stadfastligt skart ok skraut allra annarra alldranna. ok fyrir þa sauk samuirdiz hann heiðrs uel ok fagrliga hinum fiorda deghinum. aa. huerium er himintunglin uaru ger i festingarhimninum. edr huat megi biartligarr ok auðsyniligarr merkia heidr ok birti konungligs rikis ok þann lyd sem honum er uel hlydinn enn solarinnar fegrð ok forprisan. tunglsins birti merkir sealfa synagogam. stiornurnar hennar hIfdingia. ok alla luti sua grunduallada ok stadfesta [i rikis stiorn[186] sem stiornur i festingarhimni. Aptann þessa heimsalldrs [uard aa æfi[187] hinna sidarri konunga. huar fyrir ebreskra manna þiod uar hertekin ok i þrældom rekin.

Hins fimta alldrs morginn uar hin mikla herleiding i Babilonem. Var hann eigi ulikr þeim luta manzins alldrs ok æfi. sem honom þyngiz ok honum hallar af roskinleikinum til ellinnar. hann kallaz i bokinni þungleika alldr. hann er fra þi er madrinn er fimtugr ok til þess er hann er seaurædr. ok se þo enn eigi sealfr ellidomrinn kominn. A þessum alldri halladiz aa þa leid rikiss stiorn ok stadfesta meðr Gydingha folki. sem madrinn þann tima sem hann liðr af roskinleikinum til ellidomsins. Hans lengd uar af nefndam tima til hegatburdar uars herra Jesu Kristi. Samuirdiz hann uel hinum .vta. deginum. aa huerium er fiskar ok fuglar uaru skapadir. fyrir þann skylld at Judar[188] toku þa uidr[189] at hafaz milli heidinna þioda sua sem i seofar haska. ok at hafa uuissligha[190] tru ok ustadfasta sem fliugandi fuglar renna ok reika hegat ok þegat. Varu þar ok uissuliga storir hualir. þar eru þeir sterkir ok stadfastir menn. sem giarnari uilldu ok uel mattu helldr stiorna ser ok odrum i ueralldarinnar bylgium ok baarum enn þiona edr i þrældom leggiaz i þeirri herleidingu. þiat þeir uurðu medr engiss kyns otta edr ræzlu til skurdgoða blotz edr nIckurrar annarrar uillu ok uantru leiddir edr lockadir. Þat er geymanda er guð blezadi þessum kuikendum ok sagdi sua. Vaxit þer ok fiolgiz. fyllit seofarins uItn. enn fuglarnir fiolgiz yfir iorðina. þiat Gydinga þiod freouadiz ok fiIlgaðiz harðla mikit upp fra þeim tima sem hon dreifdiz millum heidinna þioda. Þessa alldrsins aptann uard þat hit mikla ok hit margfallda syndafang meðr Gydinga folki. er þeir [voru sua blindaðer. at þeir[191] kendu eigi uárn herra Jesum Kristum til sin komanda higat i uerolldina.

Hins setta alldrs morginn byriaz[192] ok hefz af gudspiallzins predican fyrir lausnara uaarn Jesum Kristum. [Er hann eptir þi sem uerolldinni sealfri til heyrir þeim luta mannzins æfi likaztr. sem hans gamall ellidomr birtiz ok audsyniz.[193] A þessum hinum .vita. heimsins alldrinum lamdiz storliga miok ok nidr lagðiz þat hit likamligha ok hit ueralldligha riki Juda. aa huerium er þeirra musteri uar nidr brotit ok þeirra fornfæringar eyddar ok unyttar. ok su þiod er driugum komin at endalykt lifsins. eptir þi sem rikissins afli ok orku heyrir til. A þessum alldri føddiz þa nyr madr sua sem i ellidomi hins gamla manz. saa sem nu lifir andliga. A hinum .vita. degi uard maðrinn til guds likneskiu ok likingar. Ok aa þessum hinum .vita. heimsalldri føddiz uaarr herra hegat i heim likamliga. af huerium er spamadrinn segir sua. Madr er hann ok huerr man kenna hann. Ok sua sem aa þeim deghi uard bædi karlmadr ok kona. medr þeima hætti er aa þessum alldri Jesus Kristus ok hans kristni. A þeim degi var madrinn upp aa þann haatt yfir skapaðr busmIlum hIggormum ok himinsins fuglum. sem Kristr styrir ok stiornar þeim hugskotum aa þessum alldri sem honum goraz hlydin ok til hans kristni koma ok kriupa. huart sem þat er helldr af heidnum þioðum eðr Gyðinga folki. til þess at þeir temiz ok tempriz af sealfum honum. edr huat manna sem þeir eru er hoguærir gIraz ok honum hlydnir. huart sem þeir hafa fyrir likams fystum of gefnir uerit sem busmalar. edr hafa þeir i myrkra[194] þoku sua sem i uillu eðr nIckurri uantru uafdir ok blindadir uerit sem eitrormar. edr hafa þeir ofmetnadar fullir uerit ok frammgiarnir sem fliugaudi fuglar. Biðium nu[195] þess gud at sa ueralldarinnar timi. sem er sua sem aptann þessa heims alldrs[196] taki oss eigi ne beri aa uára lifdaga. þiat þat er ueralldarinnar endalykt ok timar Antikristi. af huerium er gud segir. Hyggr þu eðr ætlar at mannzins son mun[197] nIckura tru finna aa iardriki þann tima sem hann hefir komit.

Eptir þenna aptan man morginn koma. sua sem sealfr gud man hegat koma meðr sinni signadu birti. Þa manu þeir huilaz af aullum sinum uerkum medr Jesu Kristo. sem alaz af hans eptirdømum (ok) hafa god uerk gIrt. þiat eptir þilik dømi[198] er ollum godum monnum huilldin uæntandi aa hinum .vii. deginum. þat er aa hinum .viida. heimsalldrinum. þeim er Ingan hefir aptaninn. Vønti huerr sem einn goðr madr seer at þi eylifrar dyrdar eptir hardla god .vi.[199] dagha uerk. þat er eptir .vi.[200] daga umlidna. ok skili sua huat er þat hefir at þyda. er gud huilldiz aa hinum .viida. deghinum af aullum sinum uerkum. þiat sealfr hann uinnr meðr oss alla þa goða hluti sem uęr gIrum. ok af þi er þat rettliga sagt at hann huiliz. þiat eptir Ill þessi uerk mun hann oss[201] meðr sealfum ser æfinliga huilld ueita.

De genesi. Blezadi gud þa hinn .viida. daghinn ok helgadi hann. þat er sua at skilia. at hann skapadi at saa dagr uęri haleitr ok heilagr halldinn. þiat aa honum letti hann af aullu uerki sinu. þi sem hann hafdi þa skapat. scolastica historia. Þar sem segir at gud huilldiz aa hinum .viida. degi af ollu þi uerki sem hann hafdi fyllt ok framit. þa tééz ok syniz þat uerkit sem hann hafdi þa enn eigi gIrt. af hueriu er hann lettir enn eigi edr huiliz. Þriu fyrr sogd uerk hafði hann þa gort. skapat skipat ok skreytt. Hit fiorda hans uerk lettir alldrigi af. sua lengi sem hann lætr mannkynit aukaz. skapandi ok samtengiandi huers sem eins saal sinum eiginligum likam. Hit fimta man hann fremia annars heims. synandi þa aullum godum monnium sealfs sina aaseonu sem þionandi madr. sediandi þa ok somandi æfinligha meðr sealfum ser i himinriki.


Her greinir ok skyrir af skapan ok setning heimsins ok mannzins skapan ok sundrgreining natturu hans

9. Fyrir þa sok at um hrid uar sagt bædi i senn af skapan karlmanz ok konu. huat er þa uard eigi allt i senn ok aa einum tima. þa endrtekr Moyses medr nockuru moti aptr [til fyrr sagdra luta.[202] til þess at hann þi fylliligarr[203] til lykta leiði þat sem hann hefir adr medr skiotu maali ok skImmu uidr komit. ok tekr i fyrstunni sua til ordz. genesis. Þessor eru gIrdir ok getnadir himins ok iarðar þann tima sem þau uaru skapat. aa þann sama dagh sem gud gIrdi himin ok iIrd ok allan akrsins blomstr ok grænsku ok hans foðr ok fædzlu. fyrr enn þat rynni upp yfir iordina. ok þar medr allt iardarinnar gras fyrr enn þat friouadiz. þiat gud hafdi þa enn eigi nIckurn stad latit rigna yfuir alla iIrdina. eigi uar ok nockurr madr til þa hana at yrkia edr uinna. helldr reis einn storr uppsprettubrunnr edr[204] uatnzædr upp af iordinni dIgguandi allan hennar aauoxt ok aasynd.

Augustinus segir at saa madr er þi sidr aufundandi edr lastandi. sem þessa luti fær sua uel ok uitrliga skilit eptir þi sem letrit heyriz lioda. at hann forðaz allar gudlastanir ok adra þa luti sem kristiligri tru eru gagnstadligir. ok at hann sec helldr sem einkannligr [ok harðla lofsamlegr[205] skilningarmadr hafandi ok halldandi. Enn ef þar til er engi uidkuęmiligr uegr milldr ne gudi makligr. at þessir fáir framm sagðir hlutir se odruuiss enn medr merkingum ok skyringum skildir.[206] þa hIfum þann haatt ok hugsan aa sIgdum ordum. sem sealfr hann hefir medr þess fulltingi gort ok gefit. sem oss eggiar at bidia leita ok knyia. Fyrrom[207] uaaru .vii. dagar tindir ok taldir. enn nu er einn dagr nefndr[208] ok til tekinn. aa huerium er gud gorði himin ok iIrð ok alla akrsins blomgan ok hans fødzlu [ok þar medr allt iardarinnar gras. Ecki uarð akrs edr engiss blomstr ok hans fødzlu[209] kyn i upphafui sua sem sagt er at gud skapadi himin ok iIrð. er þat ok berliga lesit. at iarðarinnar blomstr ok hennar fæðu kyn uard aa hinum þridia degi. ok þo skapadi gud eigi odruuiss himin ok iIrd enn adr hefir sagt uerit aa hinum fyrsta degi. J þessum hinum faam ordum tecr fyrr nefndr spamadr oss ok skyrir meðr merkinger skilningh alla skepnuna fyrir andar syndina. Vndir nafni himins ok iarðar merkiz aull synilig skepna. J nafni dagsins merkiz allr timi þessa lidanda lifs. aa huerium er eigi at eins uard himinn ok iIrd. utan þar medr styriz ok stiornaz skipaz ok ueitiz Ill synilig skepna. Vndir akrsins blomstri ok hans føðu kyni uill hann at usynilig skepna skiliz. sua sem aundin fyrir lifsins blomgan ok sterkleik. Enn þat sem hann leggr þa til ok segir. fyrr enn þat akrsins blomstr upp rann yfir iordina edr uard. er sua skilianda. adr enn Indin misgorði. þiat þann tima segiz hon uera eðr fødaz yfuir iIrðina. sem hon saurgaz i[210] ueralldligum girndum ok ferligum fystum. Fyrir þij sagdi hann at guð hafdi þa enn eigi regna latit yfir iIrdina. sem hann segdi sua opinberligarr. eigi ueitti uaarr herra ritninganna skyium þa enn læringar regn til at dIggua ok endrlifga saalina medan er hon hafdi eigi misgIrt. Spamanna bøkr ok postolanna ritningar uerda mIrgum sua[211] myrkar ok uskilianligar. sem þær se meðr nIckurum þokum edr skyflokum skyggdar ok huldar. enn þa uerda þær uel skiliandi monnum sua sem nytsamligh sannleiks skúúr. ef þær eru medr [margfalldri ok[212] uitrligri tracteran talaðar[213] ok skynsamliga skyrðar. Enn þessa ritningarinnar regns þurfti aundin eigi [medan hon misgerði ecki.[214] Eigi hefdi uaarr herra þa enn fyrir mannzins skylld. þess sem iIrdin kallaz ok er. uaars likama hulningh ok sky tekit upp aa sinn signada guðdom. fyrir huat er hann ueitti hardla noglige gudspiallzins skurir. ok fyrir hueria sauk. eigi utan þa at madrinn uar enginn sa er iordina ynni. þat er sua [at skilia.[215] at madrinn misgordi eigi þa. ok fyrir þi uar honum [eigi naudsyn[216] þa aa scriptarinner skurum ok ritningarinnar regnum. sem þeim manni er iordina uinnr ok erfidar. at almattigr gud daugguadi fyrr nefndan akrsins blomstr þann sem eigi hafdi þa enn yfir iorðina komit. þat er syndalausa[217] saal. medr hinni innri ok andaligri sannleiksins æði ok uppsprettu. sediandi hana meðr sinum innztum ok[218] leyndum lutum. fyrir innan i sealfrar hennar skynsemd ok skilningu. sem uel ma skilia af þeim uitranum ok uisdomi sem Adami birtuz[219] fyrir syndina ok sidarr man heyraz. Af þessarri ædi edr uppsprettubrunni segir bokin. at einn brunnr reis upp af iIrðinni ok dIgguaði allt iardarinnar yfirbragð ok aaseonu. ok af þeirri iordu þo sem psalmista[220] segir af til sealfs guðs. Þu ert min uán ok mitt hlutskipti aa lifuandi manna iIrðu.

Eptir þessa syning ok skyringh syniligrar ok usyniligrar skepnu ok þar medr almennilighan gudligrer ædar ok uppsprettu uelgIrninginn uidr sealfs hans usyniliga skepnu. er til sIgunnar aptr huerfanda ok þar til takanda sem fra uar horfit. genesis. at gud drottinn formeradi manzins likam af iarðarinnar leiri. sem fyrr uar sagt. ok bles lifs anda af engu efni skapaðan i hans aaseonu ok þar meðr allan likaminn. ok sua uarð madrinn til lifandi[221] saalar ok skynsemdar. af scolastica historia. Her hit fyrsta sinn kallar bokin gud drottin edr herra. þiat þa hafdi hann ser þionostumann. Þenna stad skildi Plato urettligha. segiandi guð hafa skapat aundina at eins enn engla gort hafa likamann. Sua ma þat ok eigi standa ne fyrir satt hallda. sem sumir segia. at Indin se gor af gudligri ueran ok undirstIðu. þiat þa matti hon edr madrinn medr engu moti misgIra. Madrinn uar ok skapadr aa rosknum alldri ok fullkomnum. daudligr ok udaudligr. þiat hann matti deyia ef hann skylldadi til þess. sem raun bar[222] aa. ok hann matti uerit hafa udaudligr sem fyrr uar sagt.


Her segir fra sællifiss paradis ok huersu almattigr gud skipadi hennar blomstrum

10. Sællifiss paradis hafdi gud plantat fra upphafi. þat er a hinum þridia degi. þar er hann baud at iordin skylldi birtaz ok freouaz. sem fyrr uar sagt. i hueria er hann flutti ok setti manninn. er hann hafdi skapat aa þeim uelli her aa uarri byggiligri haalfu[223] sem Campus Damascenus heitir. Þenna stad let hann audgaz ok alskipaðan uerda medr allskyns ynniligum uidum ok alldintream.[224] þeim sem bædi uáru manninum lystiliga fIgr at sea upp aa ok sæt at bergia. milli huerra er hann skipadi þeim .ii. tream[225] i midri paradis sem aagiętaz uaru af ollum þeim. er annat het lifstre af þeirri natturu er þat hafdi medr ser. þiat sa madr sem optsinnis æti af þi matti eigi deyia likams dauda. eigi siukleik edr elli edr nockurs konar angist faa. enn annat uitzkutre milli gods ok illz. þiat fyrr enn madrinn aat þar af. kunni hann fyrir þann skylld aungua grein aa illu. að hann hafdi þat eigi adr prouat. þiat siukleik uanmegn ok allt meinlæti kaullum uær illt. enn heilsu styrkleik ok annat eptirlæti kIllum uęr gott. scolastica historia. Kent hafdi Adam þo þegar þessa fyrr sagda illa luti af sinni uitru medr nockuru moti i sealfs sins samuitzku. enn eigi medr nockurri raun edr profan. upp aa þann haatt sem godr læknir þann tima sem hann er heill undirstendr hann annars krankleika. ok saa hinn sami læknir skilr hann þo allt at eins giIrr meirr þann tima sem hann hefir hinn sama krankleik aa sealfum ser. þiat þa er bædi at hann skilr ok kennir. at sua sem sa smasueinn sem hann er uirduligha ok fagrliga uppfæddr ueit eigi driugum skyn aa illu. Ella merkiz uhlydni rettliga fyrir illt enn hlydni fyrir gott. þiat sua sem hann hafdi etit af þi sama tre. þa uissi hann huersu mikit gott hlydnin matti. ok huersu mikit illt uhlydnin[226] stetti.

Genesis. Ein hardla fIgr [ædr edr uppsprettu[227] brunnr geck ut ok flaut af þessum stad hinum ynniligzta at dIggua til freouanar ok aauaxtar aull hennar tre. ok þessi sama uppspretta skiptiz þaþan ok sundr greiniz i .iiii. størstu hIfutaar. er menn hafa sogur af. heitir ein Phison ok odru nafni Ganges af Gangaro Jndialandz konungi. þiat hon kemr þar fram ok fellr um þat sama land. finnz þar ok fæz betra gull enn i odrum londum ok einn hinn dyrazsti steinn onichinus. [scolastica historia.[228] Hon skiptiz ok medr ymissligum litum sua sem hon er i ymsum londum edr stIðum. þiat i odrum stad er hon skięr. enn i oðrum ruglat ok blandin. [i annan stað er hon litil enn i annan stað mikil ok dreifiz uida.[229] j odrum stad[230] er hon kIlld enn i audrum heit. Enn Phison aa ebresku er flockr upp i norrænu. þiat hon fylliz ok aukaz af þeim .x. aam sem fella i hana. genesis. Aunnur heitir Gyon er fellr bæði um Bláland ok Egiptaland. ok heitir hon þar Nilus. Hin þridia heitir Tigris. er fellr um austanuert þat land er Mesopotamia heitir ok allt moti þi landi er Assiria heitir. scolastica historia. Tigris heitir eitt hit skiotazta dyr. Er þessi aa fyrir þann skylld af sinum stridum straumi ok fliotum forsfaullum kalled Tigris. genesis. Hin fiorða er Eufrates. er fellr um uestanuerða Mesopotamiam ok allt i Kalldeam. huaðan er Abraham er kyniaðr. scolastica historia. Þessar .iiii. aar fliota ok framm renna af einni uppsprettu sem sagt uar. ok skiliaz þa fyrst. enn siðen koma saman nockurar af þeim. skiliaz þa enn annan tima. þiat þær uikia ok uenda sinni raas optligha nidr i iIrdina. koma siðan upp i einum ok ymsum stIdum ok lIndum. Þaþan af er þat. at eigi hafa allir eine frasIgn huar þeirra uppspretta er i uarri byggiligri uerolldu. Sua segiz af sumum monnum. at Ganges komi upp eigi fiarri fialli þi sem Caucasus heitir. enn Nilus næri þi mikla fialli sem Athlans heitir. enn Tigris ok Eufratés af Armenia.

Genesis. Eptir þat flutti gud manninn i brott af þeim stad sem hann hafði skapað hann. ok setti hann i þann enn ynniliga stað paradis. at hann skylldi þar uera ok uinna eigi nIckurs kyns erfiði helldr ser til lystiligrar næringer. ok hann skylldi hennar geymari uera enn gud beggia þeirra. Augustinus. Su uinna uar hardla lofsamlig enn eigi erfidisssaum. þiat manzins aastundan ok uinna i huilld ok kyrrleik þess sæla lifs. sem ǫnguan biðr dauðann. er at geyma þat ok hirða sem hann helldr upp aa. scolastica historia. Ok þa setti guð honum eitt boðorð. huadan at er hann skylldi uita sik undir sealfs hans ualldi uera eiga ok drottnan. Ok aa þann hátt sem oll uerolldin ok Innur skepna uar honum hlydin. sua skylldi hann ok skaparanum hlydinn uera. Ok fyrir þi sagði hann sua. genesis. Et ok føðz af hueriu tre sem einu. þi sem her bidr i paradis. utan af uitzku tre milli gods ok illz skallt þu eigi eta. fyrir þann skylld at aa þeim degi sem þu hefir af þi etit mant þu endliga deyia ok daudligr uerda. scolastica historia. Karlmanninum uer þetta boðord gefit ok sett af guði. enn fra honum skylldi þat koma til konunnar. ella uar þat eigi fyrri sett ok skipat enn þau uaru bæði skapað.

Ok þa sagði guð. genesis. Eigi er manninum gott eðr gledilight at hann séé einn saman. gerum honum fulltingiara sealfum honum likan. Nu sem guð drottinn hafdi skapat ok formerat oll iardnesk kuikendi. ok þar meðr fiska ok fugla. þa let hann aull þau koma fyrir Adam. ok at hann skylldi sea ok segia huersu hann uilldi huert þeirra heita láte. þiat þat er huers kuikendis nafn allt til þessa dags sem Adam gaf þi. talandi upp aa ebresku tungu. þiat hon ein uar fra upphafi allt til tungna skiptis. Fyrir tuenna sǫk let guð aull kuikendi fyrir Aadam koma at hann gięfi þeim nIfn. þa aðra at þaþan af mætti þau uita hann uera sinn formann ok stiornera. enn þa aðra at hann sæi þat uissuligha. at þess haattar kuikendi uar sealfum honum (u)likt. ok honum uar fyrir þa sǫk konan naudsynligh. Þaa let gud þilikt sem suefn ok enn helldr nockurs konar umegin falla aa Adam. ok i þessu sama umegni truiz. at hann hafi andliga leiddr uerit ok uppnuminn til himinrikiss hirðar. þiat siðan er hann uaknaði. uar hann fullkominn ok sua fremr spaamaðr. at hann spaadi fyrir samband Jesu Kristi ok heilagrar kirkiu. ok þat hit mikla floð er uarð aa dIgum Noe. ok þar meðr eigi sidr hinn efzta dom. er fyrir elldinn skal uerða. ok sagði ella þessa luti sinum sunum.

Þessi skal kerlingh heita. þiat hon er af karlmanninum komin.

Genesis. Ok sem hann uar sofnaðr[231] tok guð brott af honum eitt hans rif ok sua mikit kiIt sem þii til heyrdi. enn let kiIt koma i stað rifsins. ok skapadi konuna fyrir englanna þeonostu af þi sama rifi. gorandi hennar likam af kiItinu enn beinin af sealfu rifinu. let hana siðan koma fyrir Adám. ok þa sagði hann sua. Þetta bein er nu af minum beinum. ok þetta kiIt er af minum likam til tekit. scolastica historia. Af þessu hinn litla orði .nu. fengu Judar mikla uillu ok uantru. er Adam sagði sua. þetta bein er nu af minum beinum. þiat þeir segia honum adra konu fyrr hafa uerit skapaða. þar sem sua er sagt i hinu .vita. dagsuerki guds. at hann gerði bæði karlmann ok konu. Enn þeir segia at hann gerði nu adra konu. ok taka Adams ord sem sua hafi hann talat. Hin fyrri konan uar gor medr mer af molldu ok leiri. enn þessi er nu gIr af sealfs mins likama. Hegoma þeir ok liuga marger ættartIlur fra .ii. hans husfreyium. enn þeirra uilla ok hegomi auðsyniz af sialfum texta Genesis. þar sem iafnan talar einfalldliga af einni husfru. genesis. Gaf Adam henni þa nafn sua sem hennar herra. ok sagði sua. Þessi skal kerlingh heita. þiat hon er af karlmanninum komin. Uard þetta fyrir þa sǫk hennar eiginlight nafn. Ok þegar eptir spaaði hann sua segiandi. Fyrir þenna skylld at hon er sua til komin. man margr madr fyrirlata sinn fIður ok moður ok samtengiaz sinni husfru sem einum part af sealfum ser. ok manu þau .ii. uera medr einn likam. af þi at af semblandningh beggia þeirra bloðs byriaz barnit. ok huarki þeirra hefir meðr ollu eitt saman ualld yfir sealfs sins likam.


Her segir fra Adam ok Euo huersu hIggormr kom til þeirra ok eggiadi þau til at briota moti gudi sealfum. Capitulum.

11. Huartueggia þeirra Adams ok hans husfru uaru medr ollu nauckuit utan alle skammfylling sem fyrr uer sagt. scolastica hystoria. Hugdu þau fyrir þa sauk Inguan hlut aa ser hylia þurfa. at þau kendu aungua þa girnd edr freistni medr ser. sem þau þyrfti at staudua. sua sem uær skammfyllumz eigi. huerr sem sér aa oss hIfuð ok føtr. þiat utilheyrilig ok uuiðrkuęmilig limanna hræring gIrir þá skamfulliga. Ok sem smasueinar skammfyllaz eigi. þo at þeirra leyndarlimir see litnir eðr senir. þiat þeir kenna eigi af gętzku sins unga alldrs medr sér nIckura skamfulligha ræringh. edr huar af mundu þau skammfyllaz segir hinn heilagi Augustinus. þar sem þau kendu eigi lIghmaal i sinum limum gagnstadligt hugskotzins lIgmaali. Merkti þess haattar þeirra nIckleiki andarinnar skirleik ok einfalldleik.

HIggormrinn uar klokaztr ok slægaztr af ollum kuikendum. þeim er til beið aa iardriki ok guð hafdi gert. þiat hann uar þegar samdægris fullr af fianda sem hann uar skapadr. Ok fyrir þann skylld at sua sem Lucifer uar brott rekinn af himneskri paradis. aufundadi hann manninum at uera i iardneskri paradis. uitandi þat at hann mundi þadan brott rekinn. ef hann gengi af guds bodordi. þa kom hann til konunnar i þeim einum hIggormi sem hann hafdi meyiar aaseonu. eptir þi sem Beda prestr segir. þiat likir hlutir blidkaz af ser likum lutum. ok stod þa upp sem allir adrir ormer fyrir syndina sua sem madr. þiat hann uar i bIluaninni lægðr ok nidradr. ok fyrir þi til hennar. at hann ottadiz at uera kendr af sinum suikum af karlmanninum. ok hann uissi hana ueykari ok uuitrari uera enn karlmanninn. ok rærdi eitromsins tungu ok þo uuitanda. sua sem hann hefir gIrt medr odum monnum ok uitlausum. talandi sua til hennar. Fyrir hueria sauk baud gud yckr. at þit skylldit eigi eta af hueriu þi tréé sem her er i paradis. Fyrir þa sauk spurdi hann. at hann uilldi af hennar andsuIrum mega finna sauk ok tildrátt at tala þat sem hann hefdi til hugat. sua sem ok uard. Hon suaradi. Af aauexti allra trea þeirra sem bidr i paradis skulum mit fødaz. er ockr likar. enn af þii tre ok þess aauexti sem stendr i midri paradis baud gud at mit skylldim eigi eta ok eigi þi nær koma. lettliga fyrir þa sauk at mit dæim eigi þar af. Ok efandi madr uikr higat ok þigat ok er i Ingu Iruggr. þa þottiz fiandinn Iruggr at faa þat er hann uilldi. ok segir sua. Meðr engu moti munut (þit) deyia þar af. er hitt helldr sannara. at hann uilldi eigi ok fyrirmundi yckr fyrir aufunder sakir. at þit liktiz honum i uitzku ok uisdomi. þiat hann ueit at yck(u)r augu lukaz upp a þann degh sem þit etit af þii. ok uerdit þit þa sua uis sem guð skyniandi bæði gott ok illt.

Nu af þi at konan uar metnaðargiIrn. i þi er hon uilldi samlikiaz uid gud af ormsins aeeggien. enn saa at treit uer fagrt ok lystiligt at lita. enn skildi af aatekning þess at þat mundi uera eigi sidr sætt at eta. tok þaa eitt epli af aauexti þess sama tress ok aat. ok gaf siden bonda sinum þar af. eggiendi hann til at eta eigi sidr. Var hann henni þar um audsottr ok eptirlaatr. fyrir þi at sua sem hann saa. at hon dóó eigi þegar hon hafði etit eplit af þi tre. eptir þii sem hann skildi guds orð til uera. at hon mundi deyia þegar i stað. þa trudi hann. at hann hefdi þat til uarhygdar at eins talat ok bøtingar. sem hann hafdi þeim daudenum ognat. aat þa af þeim sama aauexti. ok þegar i stad lukuz upp augu þeirra beggia. Huersu þa. utan af sealfra þeirra girnd sin i milli. upp aa þann haatt at þeim þotti nIckleiki sins likama hardla liotr uera. sua sem þau kendu ok undirstodu at þau uaru nockuið. þiat þau haufdu adr medr ser natturuligar girndir ok ræringer sua hogliga stilltar ok stoðuadar medr sealfum ser. sem meðr ungum smásueinum fyrr enn nIckurr girndarinnar gneisti kęmi til þeirra. Varu þeirra leynderlimir þeim upp aa sina natturu sua hægir ok eptirlaatir i alle staði sem hendr eðr føtr. Enn siþan er þau urdu uhlyðin sinum yfirboda. þat er skaparanum. þa kendu þau þegar nIckura ræring þa i sinum leyndarlimum. sem þau skildu at i moti skynsemdinni ok andarinnar lIgmaali uaru ok þau hIfdu eigi fyrr kent. ok fyrir þi skammaðuz þau at uera nockuit. at þeim rærdiz þa uuidrkęmiligt at þeir limir uæri berir. huar af þeir heita siden leynderlimir. Adrir limir hafa sik eptir manzins boði ok bendingu utan þessir eigi. genesis. Gordu þau ser þa til hulningar litil klæði af fiktrea leufum. þiilikt sem stuttar brøkr. ok sua sem þau heyrdu gud drottins ord. sem hann for ok fluttiz eptir midian dag um paradis. þa[232] faalu sik bødi Adamr ok hans husfru milli þeirra trea. sem uaru miok i midri paradis. at þau uyrði eigi fyrir gud drottins augum.


Her segir fra þi er gud rak Adam ok Euo ut af paradis ok hueria hann skipadi til geymslu lifstressins. Capitulum.

12. Eptir þetta kallaði gud Adam ok sagdi sua til hans fyrir skepnunner embætti i manz mynd. eptir þij sem heilagr Augustinus (segir) i elliftu bok yfir Genesim. eigi sem uuitendi. helldr sem aasakandi ok skylldandi hann til at iata sina synd. Huar er þu Adam. þat hefir sua mikit at þyða. Se nu i hueria eymd ok uesolld þu ert uolltinn. scolastica hystoria. Fyrir þa sǫk uar karlmadrinn fyrri spurdr. at honum uar fyrri bodordit sett. ok hann skylldi þat konunni kunnight gIra sem fyrr uar sagt. genesis. Hann suaradi. Ek heyrda þina rIdd her i paradis. ok ottadiz ek fyrir þann skylld at ek uar nockuiðr. ok þi fat ek mik. Commestor. Hardla heimsklig andsuIr ok af mikilli uillu ok uantru. at maðrinn mundi fyrir nIckleikann gudi mislika. þar sem hann uar medr nIcleikinum skapadr. Ok þa sagdi gud sua til hans. Huerr sagdi þer at þu uærir nockuidr. nema þat er þu átz af þi tre. hueriu er ek baud þer at þu skylldir eigi eta. Sealldan edr alldrigi segir ofmetnaðarmadrinn. Ek misgerda. Adam suaradi ok. eigi sua sem litillatliga iatandi sina synd. helldr snarandi ok snuandi hana upp aa sina eiginkonu ok enn helldr upp aa sealfan skapara konunner. ok sagdi sua. Kona su sem þu gaft mer til semlaghs. gaf mer af þi tre. ok aat ek. Augustinus. Eigi at eins sagdi hann. konan gaf mer. utan helldr lagði hann þat til þar meðr. at su kona sem þu gaft mer til samlegs. rópandi sik eigi ne rægiandi um þat er hann hafdi samþyckz konunni. utan helldr kennandi henni sinn gløp eptir ofmetnadarmanna uuana. uilldi hann sua reyndar medr klokskap i lioði guði kenna þat er hann hafði misgIrt. Reis þat upp ok renn af þeirri ofmetnaðar uillu ok uppsprettu. at hann misgordi sua. at hann uilldi uiðrlikiaz guði i þi. at uera freals ok lidugr af hans drottnan. þar sem hann er allra drottinn ok herra. genesis. Gud drottinn sagdi þa til konunnar. Fyrir hui gordir þu þetta. Hon svaradi. scolastica hystoria. eigi sua sem asakandi sealfa sik. helldr sua sem snuandi syndinni upp aa orminn. ok þo reyndar i hliodi upp aa ormsins skapara. ok sagdi. af genesi. HIggormrinn sueik mik ok aat ek fyrir þa sauk af trenu.

Scolastica hystoria. Þa bannaði gud þeim ok bauluadi ok hóf af hIggorminum. hafandi uidrkęmiliga skipan ok tIlu medr oll þau sem uán uar. HIggormrinn misgIrdi fyrst ok mest. þiat hann misgIrdi i .iii. hlutum. Konan misgIrði minnr enn hann enn meirr en karlmaðrinn. þiat hon misgordi i .ii. lutum. Hann misgIrði minnr enn þau. Talaði gud þa til hIggormsins. genesis. Bauluaðr muntu uera milli allra iarðarinnar kuikenda ok dyra. fyrir þa sauk at þu gorðir þetta. Yfir sealfs þins briost skalltu skrida enn føðaz meðr iardarinnar molld alla þina lifdaga. Fullan fiandskap ok uuinattu man ek setia milli þin ok konunnar. milli þins afspringis ok hennar afkuęmis. Hon mun lemia þitt hIfut. enn þu munt hennar hæli ok enn helldr afkuæmi umsaatir ueita. scolastica hystoria. HIggormrinn uar fyrir þann skylld eigi spurðr. at hann gIrdi eigi mest fyrir sealfan sik. helldr mællti feandinn fyrir hann. Af þi at ormrinn misgerdi medr þrennum greinum. feck hann ok þrennar bIluanir þar i mot. Fyrir þi at hann aufundadi manzins tign. uar honum sagt þar sem hann stod aðr rettr upp. yfir þitt eiginligt briost skalllu skrida. Enn þar i mot sem hann laug at manninum. uar hann ok i munninum pinadr. þa er honum uar sua sagt. meðr iardarinnar molld skalltu fædaz alla þina lifdaga. Enn fyrir þat er hann sueik manninn. uar honum sagt. uuinattu man ek setia milli þin ok konunnar. ok hon man lemia þitt hIfuð. J þessum ordum syniz at konan hefir þa þegar angraz ok idraz af sinum gløp. er gud sagdi til ormsins. hon man lemia þitt hofuð. þiat hann geymir ok hirdir sua sitt hIfud. sem þar at eins se driugum hans lif geymt i. Ok aa þa leið sem hatr ok uuinatta er millum hesta ok dyra þeirra er grifes heita. milli hunda ok uarga. sua er ok milli manzins ok eitrormsins. þiat sua sem ormsins eitr drepr manninn. sua ma þat uerda at fastanda manz raaki drepi eitrorminn. Ok af þi at þau bædi Adam ok hans husfru uaru nIckuið. þa er hann sueik þau. þa ottaz nu eitrormrinn iafnan ok flyr nIktan mann. enn ræðr aa þann som klæddr er. Konan misgerdi meðr tuennum greinum. Um þat framm sem hon eggiadi sinn bonda at eta eplit ok afsakaði sik siþan. kennandi sina synd orminum ok enn helldr þeim sem orminn hafdi skapað. hon misgerdi medr ofmetnaði. þa er hon hugdiz ok uilldi uerda sua uitr sem guð. Ok þar i mot lægði gud hana. þa er hann sagði sua. Þinar eymdir ok uesalldir munu fiolgaz. ok undir bonda þins ualldi skalltu iafnan uera. Fyrir syndina uar hon ok skylldi honum hlydin uera medr einum saman kęrleik ok elskhuga. enn siþan uard hon af skylldan ok skilmaala honum at uera hlyðin meðr otta ok hræðzlu. Ok fyrir þa sauk at hon misgordi etandi af tressins aauexti. uar hon æfinliga pinat i sealfrar sinnar aauexti ok afkuæmi. eptir þi sem gud taladi til hennar sua segiandi. Meðr sut ok saarleik mantu føda sunu þina ok born. Adam misgerdi mest i þi. er hann aat af tre þi sem honum uar fyrirbodit. Ok fyrir þa sǫk setti gud honum þa pinu þar i mot. at hann skylldi medr sealfs sins sueita ok erfidi afla ser føðu her aa iardriki. þa er hann sagdi sua til hans. af genesi. Fyrir þann skylld at þu hlyddir ordum konu þinnar ok aaeggian ok dirfdiz at eta af þi tre. hueriu er ek fyrirbaud at þu skylldir eta. er iorðin bIluad i uerki þinu. scolastica historia. Þat er af þinni synd. fyrir huerrar skylld er iordin. su sem fyrri gerdi ok gaf ut af ser noga ok goda aauIxtu. man upp i fra þessu gefua sealldgęta aauoxtu. ok þo eigi utan manzins starf ok erfidi. genesis. Þiat alla þina lifdaga skalltu medr erfiði af henni fødaz. medr þorn ok klungr skal hon þer aauaxtaz ok groa. ok þo muntu iardarinnar gras eta. Sua sem hann segdi. i þessu skalltu ok skynlausum busmala likiaz. Medr sueita þinnar eiginnar aaseonu skalltu þer braud ok adra fødu faa. allt til þess er þu skallt aptr huerfa til iarðarinnar. þeirrar sImu sem þinn likami uar af tekinn. þiat þu ert dupt ok molld ok i þa sImu molld skalltu aptr huerfa. scolastica historia. Þiat sua sem þu mundir ok mættir i þeim sama stétt stadit hafa. ef þu hefdir uiliat. sua muntu nu or annarri uesold æ huerfa ok falla i adra sem fliotanda uatn.

Speculum historiale. Eigi misgordi Adam iafnmiok meðr þeirri aastundan etandi fyrr sagt epli. at hann girntiz upp aa guddominn sem konan. helldr lokkadiz hann eptir hennar aaeggian sua sem af nIckurum ofmiklum uinattu goðuilia ok eptirlæti. fyrir þi at hann ugdi at hon mundi stygguaz uidr. ef hann æti eigi eplit er hon bar honum. Augustinus. Ok uilldi fyrir þann skylld eigi er hon stygdiz þar af eðr rygdiz. at hann hugdi at hon mundi af þess haattar þeirra sundrþycki mikilligha þrá eðr med ollu helstrid fáá. Enn eigi leiddiz hennar lockan af likamsins girnd edr munud at þi sinni. huerrar er hann kendi eigi fyrr en hann hafdi etit eplit. helldr af nockurum ofmiklum ok uanstilltum uinattu kęrleik. sem sagt uar. af huerium er þat uerdr ok ueitir optliga. at madrinn uinnr þat til. at uin hans uerdi honum eigi uuin. sem gudi er gagnstadligt. speculum hystoriale. Ok fyrir þi misgIrdi hann upp aa tuenna grein. þa adra sem fyrr uar fra sagt. at hann bergdi aa bannadum aauexti. enn þa adra at hann afsakadi sik kennandi konunni sina sekt. Var konunni þi enn meiri ok fleiri pina sett. sem hon misgIrði enn margfalldligarr. sem fyrr uar greint. Enn þo misgIrdi karlmadrinn þungligarr upp aa þann haatt. þiat hann misgerði uisuitandi. þar sem hon uar lockad til medr lygiligum suikum. misgerandi þar fyrir meirr af nIckurri uuitzku. Eigi at eins setti gud þeim pinu af þessarri tilskylldan i sealfum ser. sem heyra matti. utan ok i ollu þeirra afkuęmi. ok þar medr i allri syniligri skepnu. Ok enn þar medr hefði þau at sidurstu fengit heluiliss pinu. ef þau hefði eigi iðraz af sinum gløp ok fengit þar fyrir likn ok miskunn af guði. Enn fyrir þann skylld bannadi gud iIrðinni en eigi uatninu. at af hennar aauexti uard hit fyrsta lagabrot ok bannað uerk. Þadan af er þat lesit af uarum lausnara. at hann aat fisk medan hann uar her i uerolldinni enn alldrigi kiIt.

De genesi.[233] Adam sytandi þa afkuęmissins uesold ok pinu. gaf sidan husfru sinni þat nafn at hon skylldi heita Eua. fyrir þa sauk at hann uissi hana modur allra lifandis[234] manna mundu uera. Sua sem hann segdi þetta. Allir þeir menn munu segia e edr á. sem fædaz af Eua.[235] þiat nyfætt sueinbarn byriar sinn grát medr[236] á. en meybarn af e. Eua þydiz upp i uárt maal eymd edr ue. eptir þi sem Ysidorus segir. ma þar af marka ok undirstanda. at hann angradi þa þegar ok idradiz af sinum gløp. Let gud drottinn þa fyrir englanna þeonostu kyrtla af daudra kuikenda skinnum uerda gIrua Adam ok Eue. synandi þeim sua mark sealfra þeirra daudleiks. Taladi þa heilog þrenning sin i milli. ella taladi gud til sinna heilagra engla. medr hirtanda edr harmanda manz rIdd ok hætti sua segiandi. Se herna. Adam er nu[237] uorðinn sua sem einn af oss skiliandi ok skyniandi bædi gott ok illt. huerr er oss skylldi likr hafa uerit meðr udaudleik. ef hann hefdi rettliga stadit. Fyrir þa sauk seait nu ok uidr uariz. at eigi beri[238] sua til. at hann hafi sina hInd af[239] lifstrenu sealfu takandi þar af. ok eti ok lifi sidan æfinligha. Rak gud hann þa sidan brott af sællifis paradis. ok let hann koma nidr aa þeim sama uelli edr eng Damasceno. af huerrar molldu hans likami uar tekinn ok gIrr. at hann skylldi hana uinna ok erfida. ok þar sidan iarðadr uera meðr sinni husfru ok þeim fleirum sinum afkuæmissmonnum. sem ofarr meirr man heyraz mega.

Scolastica hystoria. Þenna brottrekstr uarra fyrstu feðgina af fyrr sagdri paradis presenterar ok endrminniz heilIg kirkia á Iskuodinsdagh. þann tima sem hon strengir uti storgløpamenn medr stridi af heilagri kirkiu. Herfiligt haarklædi gefr hon þeim i merking fyrr sagðra skinnkyrtla. ǫsku gefr hon þeim i minningh þessarra orda. þu ert molld ok i molldina mant þu aptr huerfa. Þat er ok sumra kirkna uani af[240] tilskylldan þess uerks. at þeir bera brennandi kerti sua sem þeir eru utreknir. i minningh þess at brennandi elldr uar tilsettr at ueria paradisum af tilskylldan þess uerks. er þau rettu sinar hendr til hins bannada eplis. Þeir fara ok fra hinni fyrstu kirkiu til annarrar. ok eru þar eigi sidr dyrr aptrbyrgdar fyrir þeim. i merkingh þess at hinum uar fordum oll tilferd [bannad[241] til paradisum. Þeir taka ok sina fødu eigi af bordi helldr af iIrðu. þiat sua er[242] sagt. BIluad er iorðin af[243] þinu uerki. Engin segir þeim[244] heilsanarordit Aue. þiat eigi uar þa enn umskipt nafnit Eue.

Þessi guds domr ok orskurdr syniz miok hardr. er hann lagdi þenna brottrekstr af paradiso medr fyrr sagdri hegnd ok pinu aa fyrr nefnd uaar fedgin. Enn þat er þo allt at eins rett sua sem oll onnur sealfs hans gIrd. þiat her medr tempradi hann miskunnsamliga þa pinu sem hann hafdi þeim sett. Þiat þar sem þau skylldu æfuinliga medr uá ok uesold lifa. þa uar þeirra lif æ þi ueslara er þat uar lengra. ok sua sem þau hefdi bergt af lifstrénu. þa hefdi þau þi lengr uesol uerit[245] sem þau hefdi lengr lifat. Ma þat eigi undarligt þickia edr otruligt.[246] at þau bædi hefdi hardla lengi lifat. iafnual eptir þat er þau misgIrdu. ef þau hefdi etit af þi sama tre. medr þi at þær eyiar finnaz meðr lifandi monnum her i uárri byggiligri uerolldu. i huerium er menn deyia seint edr eigi. ok þar sem aa trea laufum. medr þeim þiodum er Seres heita. uerdr þilikt sem hy edr fiua.[247] af huers aati er þeirra manna lif lengiz sem þar af eta. ok sua sem Alexander konungr skrifuaði til Aristotilem af kennimonnum solar ok tungls. at af epla aati fengi þeir[248] langt lif. Nu sa sem [hann uill þetta[249] lygiligt kalla. þa lesi hann fyrri historiam scolasticam. en hann segi þetta þann logit hafa eðr diktet, sem snarat hefir.

Ok sem gud hafdi Adam brott rekit ok Euam brott af paradiso. þa skipadi hann þar fyrir til uerndar .ii. hluti. at engi mætti lifstrenu námunda koma.

Genesis. Ok sem gud hafdi Adam brott rekit ok Euam brott af paradiso. þa skipadi hann þar fyrir til uerndar .ii. hluti. at engi mætti lifstrenu námunda koma. Cherubin er einn engill af þi engla fylki er cherubim heitir. setti hann moti fiandans aahlaupum enn elldinn moti manninum. huern er Moyses nefnir elldligt suerd ok snuanligt eðr brott tækilight. af þi sua. at þenna sama elld let gud bædi fra snuaz þann tima sem Enoch uar vppnuminn i fyrr nefnda paradis. ok sua þa er Helyas uar uppnuminn. [scolastica hystoria.[250] Ef nockur spyr huat er saa elldr hafi ser til næringar. þa ma þi uel þar til suara. at nockur elldzins mynd er su. er eigi þarf nIckut efni ser til næringhar. sem sa er lesit er af i sogu hins heilaga Nicholai. af huerium er madr kennir hita. ef hann rettir hInd sina at honum. en brennr þo eigi. en þess hattar elldr brennir andana. eptir þi sem i skiluisum bokum finnz skrifuat.


Her segir fra þi er Kayn ok Abel uaru føddir ok Kain drap Abel brodur sinn. speculum historiale.

13. Adam ok Eua. sua sem truat er. gengu af guðs bodordum aa sealfum fyrsta degi sinnar skapanar. þat er a .vita. degi heimsins i sealfri paradiso sem sagt uar nærr middegi. ok litlu sidarr aa niundu tid dags þess hins sama varu þau rekin ut af paradiso. Ok fyrir þi krossfestiz Kristr hinn nyi madr aa þeim sama deghi eptir mIrg aar umlidin. þat uar aa .vita. degi uiku hinn attanda kalendas aprilis aa settu tid dags. leysandi mannkynit af sekt þeirrar sImu syndar. Ok þa er hann saaladiz aa hinum heilagha krossi uid .ix<du. tið dagsins. lauk hann sealfr upp inngIngu paradisar illuirkianum.

Sem þau Adam ok Eua uaru brott rekin af paradiso i utlegd þessar ueralldar. þa leitadu þau til mannligrar hugganar. þiat þau foru meðr meydom af paradiso ok siðan komu þau samt likamligha. Nu aa fimtanda aari [lifs Adam[251] uar føddr Kain ok systir hans Kalmana. Enn eptir Innur .xv. aar føddiz honum Abel ok hans systir Delbora. scolastica hystoria. Enn sua sem Adam hafdi lifat .c. aara tirætt ok .xxx. aara. drap Kain Abel broður sinn. Syttu þau Adam ok Eua .c. aara tirætt eptir hans drap. þar til er þau gátu at eiga son þann er Seth het. eptir þi sem Petrus Commestor segir. Genesis segir. at hann hafdi .c. ok .xxx. aara er hann atti Seth. sem sidarr man heyraz. Sakir skundanar ok skammmælis lidr Moyses skiotliga um kynkuislir Adams. sua at hann getr ecki margra hans suna ok døtra. skundandi sua sinni frasIgn til Abraham.[252] fǫdur ebreskra manna.

Kayn offradi gudi þat korn sem bitit uar ok fottrodit af þeim kuikendum sem uida gengu. Enn Abel offradi gudi miolk ok þar medr þat sem honum uirðiz fægiligaz ok feitaz af frumburdum sinnar hiarðar.

Speculum historiale. Enn þat trua menn. at Adam hafi andliga lærda sunu sina at offra gudi tiundir ok frumfornir. Abel uar einn einfalldr madr ok meinlauss. ok at þi uilldi hann uera saudahirdir. Enn fyrir þann skylld at Kayn uar aagiarn ok aufundsiukr. þa pløgði hann fyrstr manna iordina sakir sinnar aagirni. Sua bar til eptir mIrgh aar. at Kayn offradi gudi þat korn sem bitit uar ok fottrodit af þeim kuikendum sem uida gengu. enn hellt hinu ser sem betra uar. Enn Abel offradi gudi miolk ok þar medr þat sem honum uirðiz fægiligaz ok feitaz af frumburdum sinnar hiarðar. Ok af þi at hans lif ok hiarta likadi gudi uel. þa uaru hans fornir gudi þægiligar. ok þat gordi gud bert upp aa þann haatt. at logi kom or loptinu ok brendi þær. eptir þi sem uidara finnz at gud hafi[253] þat birt i hinu forna lIghmaali. Enn af þi at Kayn uar aufundsiukr ok illskeptr. þa aufundadi hann miok giptu ok giętzku sins brodur. ok fyrir þa sauk at hans fornir uaru medr agirnd byriadar ok offradar likadu þær eigi gudi. de genesi. Ok þegar sem Kayn fann þat reiddiz hann storligha miok. [ǫfundandi sua at þat matti sia[254] upp aa sealfs hans aaseonu. at hinn yngri uar meira uirdr. Asakadi gud þa Kayn ok sagdi sua. Fyrir huern skylld reidiz þu ok synir þat i þinu yfirbragði. edr man eigi þin giIf þa þægiligh uera ok þu þar fyrir af mer ambun taka. ef þu hefir uel gIrt. Hefir þu ok illa gert. þa mun syndin nær þer ok sealfs þins uilia uera ok fullu sealfræði. Skalltu ok hennar girnd ok fysi tempra mega aa hueria leid er þer likar. scolastica historia. Rettliga hafdi Kayn gudi offrat. enn urettligha hafdi hann sina offran diuiserat. fórnandi sealfan sik fiandanum. er miklu betri forn hefði uerit. ella fyrir þann skylld[255] at hann hellt[256] eptir hinu betra. enn offradi gudi þau Ix sem hia uegum uáru fottrodin ok etin.

Ok sua sem þeir uaru badir samt aa einum akri. hliop Kayn upp i moti brodur sinum ok drap hann.

Genesis. Eptir þat taladi hann[257] til brodur sins. GIngum ut aa uIll. Ok sua sem þeir uaru badir samt aa einum akri. hliop Kayn upp i moti brodur sinum ok drap hann medr suikum aa þeim akri sem nu er borgin[258] Damascum. Þa taladi gud til Kayns. eigi sem uuitandi helldr aasakandi hann ok brigzlandi honum brodurdrápit. ok sagdi sua. Huar er þinn brodir Abel. Hann uilldi giarna fela sina synd ok gløp fyrir gudi. ok sagði sua. Ek ueit minn herra eigi. edr er ek nIckut skipadr geymslumadr brodur mins. Eptir þat taladi gud til Kayns. sua sem hann fann at hann uilldi fela[259] fyrir sealfum honum ok yfirhylma[260] sitt uerk. Huat gordir þu. blods uthelling þins brodur kalladi til min af iIrdinni ok gorir alkunniga þina gIrd. Þin gerd ok glæpr þarf Inguan akięrumann. fyrir þa sǫk at blodsins uthelling birtir hann audsyniliga. Nu fyrir þessa sǫk mantu bǫluadr uera yfir alla iIrdina huer er til þess rymdi sik ok opnadi. at hon tok ok sualg þitt brodurblod af sealfs þins hendi. Eigi man hon gefa ne gIra sinn aauIxt þann tima sem þu hefir hana unnit ok erfidat. helldr man hon medr klungr ok þyrni gróa þer ok aauaxtaz. Sem einn uallari ok forflottamadr mantu iafnan uera [i uerolldinni.[261] scolastica historia. Verduliga[262] uar þessi Kayn bIluadr. huat er eigi uar uidr Adam gert. þiat sua sem hann uissi huilik pina fyrir hafdi komit hit fyrsta lIgbrot. þa framdi hann eigi þi sidr brodurdrápit. Enn fyrir þa sauk at hann óttadiz. at dyr mundu rifa hann i sundr ok suelgia honum sidan. ef hann færi i brott fra odrum monnum. ella at menninir[263] mundu[264] drepa hann fyrir sinn hinn ogurliga gløp. ef hann uæri hia þeim. þa auruilnadiz hann fordæmandi sealfan sik ok sagði sua. genesis. Meiri er minn glæpr ok illzka. enn ek mega nockura miskunn faa. Se. þu tekr mik brott af iardrikinu ok ifra þinni aaseonu. ok af þii man ek felaz ella fara aa iIrdunni sem einn uallari eðr forflotti. Huerr er mik finnr man mik drepa uilia. Þetta taladi hann annathuart af hræzlu ella fyrir þi at hann æskti þess at hann uæri skiott drepinn. Þa taladi gud til hans sua segiandi. Meðr Ingu moti man sua uerda. Ecki skalltu skiotliga deyia. helldr skal sa madr seaufalldliga pinaz. sem þik drepr Kayn ok frealsar þik sua af þessi uesolld ok erfidi. scolastica historia. Meðr annan skilning man saa huerr seaufalldliga pinaz sem Kayn drepr. þiat hann man meirr pinaz enn Kayn. fyrir þa sauk at nu er enn berligarr bannat manndrapit enn þa[265] uar Kayn bannat. genesis. Lagdi gud þa eitt audkent mark upp aa Kayn. þat uar hIfudskialfti sua sem af ridusótt. at [þar af skylldi allir uita.[266] at hann uar fyrir sinn glæp af gudi pinaðr ok bannsettr ok umakligr sealfs hans miskunnar. ok þar medr at hann skylldi eigi af nokkurum þeim manni sem hann flydi drepinn uerða. Geck hann sidan brott af sealfs drottins augliti ok bygði austrhaalfu iardrikissins moti iarðnesku paradis sem utlagi ok forflotti.

Scolastica historia.Brottrekstr ok utlegd Kayns endrminniz heilIg kirkia. bannsetiandi manndrapara einkannliga medr steyptum kertum ok ringdum klokkum. fyrir þann skylld at bædi hann ok þeir slIktu brædra sinna lif. Hinn uisi sagnamadr[267] Josephus segir at hann rakz uiða ueralldar sua sem[268]uallari medr sinni husfru Chalmana. ok eptir þat settiz hann i þeim stad sem Naydda er nefndr. ok gat ser þar syni. Hinn heilagi Jeronimus segir at hann hafi uerit aa þi landi er Nodh heitir ok bygt þar. [speculum hystoriale.[269] Enn hann uar drepinn meðr atburð af Lamech. er hinn .viidi. uar af hans ættlegg. sem [ofar meirr man sagt uerda.[270] þiat hann framdi .vii. storsyndir. þat fyrst er hann skipti eigi rett til um offrit sem fyrr uar sagt. ok aufundadi broður sinn. vællti hann meðr suikum kallandi[271] ut. ok drap hann. nitadi hann fyrir gudi sitt uerk[272] medr mikilli ofdirfd. ok auruænti ser miskunnar. ok eigi gordi hann iðran þa er hann feck fyrdøming. Ok fyrir þi uar hann seaufalldliga pinadr. þat er allt i seaunda sinn afspringh. vard þat[273] ok endir aa hans þess haattar pinum ok sua lifi.


Her segir af Kayn ok hans afspringi.[274] genesis.

14. Kayn ok hans husfru Kalmana komu saman likamliga. ok gatu at eiga sun þann er Enoch het. Sidan gIrdi hann eina borg aa Jndialandi. ok gaf henni þilikt nafn sem syni sinum fyrr nefndum. scolastica historia. Hedan af er þat audsynt. at þann tima hafa uerit margir sterkir menn. [þa sem Kayn kalladi[275] saman. medr huerra fulltingi er hann smidadi þessa sImu borg. hueria er hann fyllti meðr einum saman fiolda sins afkuæmis. Sua segir Josephus. at hann afladi ser eigna ok audæfa medr raanum ok ofbelldi. leidandi menn ok lockandi til raananna ok at hafa rangar uagir ok mælikerolld. skiptandi sua medr sinni áeggian ok eptirdømum godra manna einfalldleik til slægdar ok skaðsamligs klokskapar. Hann setti fyrstr manna landa skipti ok iardar endimork ok muraði borgir. Ok fyrir þi at hann ottadiz þeirra manna ufrið. sem hann hafdi storum rangt gort. þa uarðueitti hann sik ok sina menn i storum borgum.

Speculum historiale. Sua segir heilagr Augustinus. at af þessum .ii. fyrstum sonum Adams. þat er Kayn ok Abel. hIfdu uppraas tuær borgir. Ein heilagra manna su sem her aa iardriki er sua sem i utlegd ok bidr sua[276] byggingar i himinriki. þessi er hin himneska Jherusalem. Aunnur er daudra manna ok fyrirdæmdra. þeirra sem her skipa sina borg ok bygð ok eiga Inga uan til eylifra fagnaða. þessi er andlig Babilon. Ok fyrir þi segiz kirkian eðr kristnin hafa uppraas af Abel. þiat hon hafdi eigi halldiz ubrigdiliga. ef hon segdiz af Adami hafa uppraas tekit. enn þi at illzka guds uuina tok i fyrstu i Kayn at ædaz moti guds helgum monnum. enn i Abel hofz ok þroadiz heilagt lif ok þolinmødi. Sua finnz ok skrifuat at fyrir þann skylld uar hinn uersti madr føddr fyrr enn hinn rettlati Abel. at i þi skylldi[277] synt. at allt mannkyn fra Adam komit uar rettliga fyrirdømt. Ok þa er gud giorir þat medr sinni miskunn. at nIckurr af mannkyninu uerdr ualidr[278] ker guds til eylifrar sæmdar. þa uerdr þat ecki af mannligri natturu. helldr ueitiz þat af gudligri miskunnsemd.

Fyrr sagðr Enoch gat at eiga þann son er het Yrach. Yrach gat þann son er het Manuel. Manuel gat þann son sem het Matusael. hans son var Lamech fyrr nefndr. er hinn seaundi uar i þann ættlegg[279] af Adam ok einn hinn uesti maðr. þiat hann leiddi fyrstr inn ok byriadi at bua medr .ii. konum ok þo systrum sin i milli. scolastica historia. Ok fyrir þann skylld[280] gIrdi hann bædi moti gudi ok natturu lIgunum horandi. þiat i hinni fyrstu manzins skapan uar ein kona einum manni gIr ok ætlut. Hafdi gud ok sua stadfastliga fyrir [Adams munn bodit[281] ok aakuedit sem fyrr uar sagt. manu þau[282] medr einum likam uera. En þessi Lamech tok ser .ii. systr til eiginkuenna. het Innur Oda enn Innur Sella. Þessi Oda gat son medr nefndum Lamech ok het Jabel. hann fann fyrstr allra manna landtiolld at gIra. til þess at bua uti i þeim ef likadi. hann gerdi ok fyrstr manna skipan ok grein aa sinni hiIrd. ok greindi medr morkum ok einkunnum skiliandi brott færsaudi fra geitsaudum. einlita fra fleckottum. ok eptir aulldrum sem uetrgamla fra ellrum saudum. ok skildi giorla aa huerium timum þeirra brundr edr burðr uilldi uera. Hans brodir sammøddr het Jubal. er fann sInglist ok hlioda grein. er eyrnanna lystingh tilheyrir. at hirdanna starf skylldi þi lystiligra þickia. Hans brodir samfeddr het[283] Tubulchayn. er fyrstr fann þa list at gora iarn ok smida þat ok gora annan malm meðr grIft ok þeim oðrum hagleik. sem augun lystir at sea upp aa. Þiat sua sem þeir brendu medr storum baalum ok elldum þyrna ok klungrotta iIrð. þa runnu málmædarnar sua sem beckir þar undan. ok sem þeir toku slaarnar edr spengrnar kolnadar upp. þa uaru þilikar myndir sua sem grafnar aa þeim. sem i þeim stIdum edr lutum hIfðu uerit er þær hIfdu [legið. Ok þar meðr framdi[284] hann frækiliga ok frammi hafdi fyrstr bardaga listir. genesis. Nu sem hann smidadi iarnit. ok hans brodir Juhal sat þar i hea glediandiz af hamarganginum ok þeirra hlioðan. sua sem hann heyrdi upp aa. þa hugleiddi hann af hIgguanna mishliodan[285] ok uirdi þar af samhliodan ok adrar hliodagreinir til sInglistar ok allz strengleiks. þo at Girkir[286] segi at Pytagoras hafi fundit þessa[287] iþrott. Ok fyrir þann skylld at hann uissi. at Adam hafdi fyrir spaad .ii. hina stærstu doma. annan fyrir uatn ok annan fyrir elld. þa skrifadi hann þessa list. sem hann hafdi þaleidis fundit. upp á .ii. pilara. annan af tigli en annan af marmara. ok alla listina upp aa huarn þeirra. til þess at ef saa fyrirfæriz i flodinu sem af tiglinu uar gIrr. þa skylldi sa halldaz sem af marmaranum uar gIrr. kęmi brunadomrinn ok fyrri framm. þa skylldi sa standa ok uidr halldaz sem medr tiglit [var giǫrr.[288] Nu af þi at su fyrirdæming kom fyrri framm yfir mannkynit. sem af flodinu uard. þa finnz sua ritat i Josepho. at fyrr sagdr marmarapilarr standi enn ut aa Syrlandi. [speculum hystoriale.[289] Systir fyrr nefadra brædra sammødd uidr Tubulchayn het Noemia. hon fann eigi sidr þa list at uefa klædi medr ymissligum hætti. Ok nær allar ueralldligar listir ok uisdomr. huart sem helldr er þat i handauerkum eðr bokfrødi til skemtanar ok foruitni. edr iafnuel þær listir er þiona mannligri naudsyn edr nytsemd. þa hafa fundiz af sunum þessarrar ueralldar at þi sem lesit er. þiat þess haattar listir sem manninum uaru eigi til andaligrar hialpar. attu finnaz medr þeirra studeran ok erfidi. sem eigi uaru synir eylifrar heilsu. Enn þo eru þær sImu listir [i sumu lagi[290] bædi nytsamligar ok naudsynligar sunum liossins. Nu skylldadiz þetta starf upp aa þilika þessa heims menn. enn hinum uarðueitiz þo þar af aauoxtrinn sem guðs þionostumenn gIraz.


Her segir fra þi er Lamech drap Chayn af tiluisan sueinsins ok sidan sueininn. ok fra ættum hIfuðfedra.

15. Fyrr nefndr Lamech uerandi frammsynn ok forspár um marga luti. ok fyrir þi uissi hann. at Kayn uar undir lagdr æfinliga pinu ok þat meðr at sealfum honum mundi þo til skylldaz enn meiri pina. [291]taladi hann sua einn tima viðr[292] sinar husfrur Odam ok Sellam upp aa spaamanz haatt. segiandi sua fra þeim lutum er ukomnir uaru sem [þa uæri[293] framm komnir. Heyrit upp aa mitt maal badar husfrur minar ok geymit at minum orðum. þiat ek drap roskinn mann medr særingu ok ungan mann mer til blámanar. Þat er sua mikit at segia. at hann drap Kayn ok ungan mann mer til blámanar sagði hann. þiat þegar eptir lamdi hann til ulifiss hinn unga mann. sem sidarr mun sagt uerda. Ok enn sagdi[294] hann sua. Kayns sekt ok synð man seaufalldliga pinaz. ok hegnaðr[295] uerða. enn ek Lamech man seautugfalldliga hegndr uera. scolastica historia. Þessi Lamech uar hinn mesti bogmaðr. ok sem hann hafdi langan alldr lifat. uard hann blindr badum augum. hafdi ser þa einn ungan mann fyrir augnasuein. sua sem hann for at ueida. hæfandi af hans tiluisan huat er hann uilldi. eigi sakir þess at þa uæri enn kiIt etit. þiat eigi uar mikill uani til þess fyrir Noa floð. helldr sakir lystugleiks ok skemtanar. ok at hann hefði skinn af þeim dyrum sem hann skaut. Nu sem Kayn leyndiz aa nIckurum tima milli þorna ok klungra. skaut Lamech hann til bana af sueinsins aauisan. ætlandi þo allt at eins at þar mundi dyr fyrir uera. Ok fyrir þa sauk at hann drap hann skiotandi af hins unga manz aauisan[296]. þa reiddiz hann sua miok. at hann lamdi hann medr sinum boga til dauda. Kom þat þa fram sem Lamech hafdi fyrir sagt. at hann drap Kayn meðr saari. sua sem hann skaut hann. ok hinn unga mann meðr saarsins blaaman. Þat uar sealfum honum til langæligrar fyrirdømingar. ok fyrir þi uar hans sekt þar seautugfalldligha pinað. Er þat sua skilianda upp aa eina grein milli fleiri annarra. at .lxx. ok .vii. menn. þeir sem hans bloð ok afkuęmi uaru. drucknuðu ok fyrirforuz i Noa flodi. Hans husfrur handladu hann opt illa ok uandzliga. huarf hann af þa er hann reiddiz. ok taladi sua til þeirra. at hann þyldi þetta allt fyrir þessi tuenn manndráp. Enn þo allt at eins hræddi hann þær ognandi þeim hegningu. sem hann taladi sua. Fyrir hueria sauk uilit þit drepa mik. vitit þat fyrir uist. at þungligarr ok hardligarr mun sa hegndr uerda er mik drepr. enn ek fyrir dráp ok dauda Kayns.


Her segir fra afkuęmi Seths allt til Noa. speculum hystoriale.

16. Adam uar storliga hugsiukr eptir dauða sonar sins Abel. ok girntiz miok at eiga nIckurn afspring i hans stad. ok fyrir þi bio hann medr husfru sinni ok gat son þann er Seth het. þa er hann hafdi .c. ok .xxx. aara. eptir þi sem skrifat stendr i sannfrodum bokum ebreskum. scolastica historia. Strabus[297] einn uillumaðr segir Adam þi hafa heitit eptir drap ok dauða Abel. at hann skylldi alldrigi sidan bua meðr husfru sinni likamligha. huat er hann braut eptir þi sem engillinn uitraði honum eptir guds bodi. til þess at guds son skylldi af honum ok hans afkuęmi føðaz. Þessi sami Seth gat Enos. þa er hann hafdi .c. ok .v. aar. enn þa uar liðit fra upphafi heims .cc. ok .xxx. ok .v. aar. Þessi Enos gIrdi sér kięrt at kalla ok heita upp aa guds nafn. lettligha segir Petrus Commestor. at hann fann bønarord til þess at bidiaz fyrir til guds. Enn ebreskir menn hyggia. at hann hafi hugsat at gora likneskiur til at uekia menn upp til guds minningar. sem þar til hIfdu adr hardla litlir ok latir uerit. Enos gat Chaynan. þa er hann hafði niutigi uetra. er liðit uar fra upphafi heims .ccc. aara ok .xxv. aara. Chaynan gat Malaleel. þa er hann uar .lxx. aara. enn fra upphafi heims uaru .ccc. ok .ix. tigir ok .v. aar ok .xx. Malaleel gat Jareth. þa er hann hafði halfan seaunda tIg uetra. enn fra upphafi heims uaru lidin .cccc. ok .lx. aara. Jareth gat son er het Enoch. þa er hann hafdi .c. ok .lx. ok .ii. aar. enn af upphafi heimsins uaru .dc. ok .xxii. aar. Enoch gat Matusalem. þa er hann uar halfseauræðr. enn þa uaru lidin fra heims upphafi .dc. ok .lxxx. ok .vii. aar. Enn siþan er Enoch uar sua gamall at hann hafdi .ccc. .lx. ok .v. aar. þa uar hann fluttr at guds uilia i paradisum. ok skal hann þar lifa sua langan tima sem gud hefir fyrir sééd. til þess at hann skal koma enn i uerolldina aptr medr Helia spaamanni. at snua hiIrtum suna til fedranna. Þiat þessi hinn .viidi. uar hinn bezti madr i þeirri godu ætt sem af Seth uar komin. sua sem Lamech uar hinn .viidi. uerstr maðr i þeirri saumu uándu ætt er komin uar af Kayn. Þessi Enoch fann ok ritzhaatt ok skrifaði nIckurar bøkr. eptir þi sem lesit er. ok aa hans dIgum truiz at Adam hafi andaz. Matusalem gat Lamech. þa er hann hafði .c. uetra ok .lxxx. ok .vii. aar. enn fra heims upphafi uaru lidin .dccc. uetra ok .lxx. ok .vii. aar. Lamech gat Noa þa er hann hafði .c. uetra .lxxx. uetra ok .ii. aar. enn lidit uar fra upphafi heims .m. uetra .l. ok .vi. aar. Fyrr sagdr Matusalem fIdurfaðir Noe andadiz aa þi sama aari sem flodit uard. eptir þi sem hinn heilagi Jeronimus prestr segir. þo at nockurir uisir menn hafi þar um adra frasIgn haft. sua gamall at hann hafði .cm.[298] aara .lx. ok .ix. aar. Noe uar hinn tiundi at langfeðga tali fra Adám. bádum þeim til tauldum. aa huers dIgum er hinn fyrsti heimsalldr lyktadiz uidr floðit um .x. nefndar kynkuislir. hafandi i ser .mm. (aara) eptir frasIgn hins heilaga Jeronimi ok enn fleiri annarra uisaztu manna. Ysidorus telr .mm. ok .cc. enn speculum historiale segir .mdl. ok .vi. aar.


Her segir af niu uikna fIstu merking

17. Niu uikna fasta er skipad i heilagri kirkiu einkannliga sakir þriggia skynsemda. sua sem birtiz i bok meistara Jons af Belach af embøtti heilagrar kirkiu. Hin fyrsta er sakir uarrar lausnar ok aptrkaups edr umskiptingar uppstigningardags uárs herra Jesu Kristi. aa huerium er uár náttura stigandi upp til himna uar upphafit yfir Ill engla fylki. þiat heilagir fedr skipadu sua i Induerdri kristninni. at hinn fimti dagr i huerri uiku skylldi sua hatidligr halldinn uera sem hinn fyrsti dagr i huerium .vii. náttum. þat er sunnudagr. Ok aa þann tima uard aa huern þorsdagh sæmiligh processio lærdra manna. at merkia ok presentera þa processionem lærisueina uars herra Jesu Kristi. sem þeir gIrdu aa fyrr nefndan dagh til fiallzins Oliueti ok aptr þadan i Hierusalem eptir sealfs hans uppstigning. ok eptir skipan Melchiadis paua uar aa þann dag enga fIstu skyllt at fasta. þiat hann uar þa iafnheilagr sem sunnudagr. Enn fyrir þann skylld at heilagra manna hátidir komu sidan til. ok þat þotti mikil þuingan at hallda sua marger haatidir. þa gafz upp iafnlengd þessa dags hatidarhalldz. enn fyrr nefnd processio uar færd upp aa sunnudag. Nu i aptrkaup þeirra daga uiku helgir fedr til bindandi ok þarnanar niu uikna fIstu. Aunnur skynsemi er sakir merkingar edr endrfórnar. huerri er heilIg kirkia tiar ok presenterer .vii. tigi herleidingar aara Jsraels folks i Babilonia. sem sidarr man sagt uerda. Hin þridia skynsemi er sakir merkingar timans ok hans tida skipanar. þiat fyrir þenna tima merkiz uilluglapstigr utlegd ok þrInguing edr endrmøding allz mannkynsins fra Adám allt til ueralldarinnar endalyktar. er hlautz af hans tilskylldan ok Eue. sua sem bæði þau gengu brott af guds bodorðum. sem fyrr uar saght. Þessi utlegd skyriz senniliga ok fullgIriz fyrir umlidning edr aptruellting .vii. daga ok inni byrgiz undir .vii. þusundrudum aara ueralldarinnar. Enn fra upphafi ueralldarinnar allt til uppstigningar uárs herra Jesu Kristi. telium uær .v(i). þusundrud ára. enn fra þeim tima huat er fylgir allt til enda ueralldarinnar fyrir utan hit .viida. þusundrad. þa megum uær eigi uita timans lengd at tIlu. þiat einum saman uárum herra er kunnigh þessi grein ok timanna skipan allt til domsdags. hueria er guð fadir eptir ordum sins sæta sonar setti i sealfs hans ualldi. Jesus Kristus lifandi guds sun frealsadi oss aa hinum .vita. heimsalldri fyrir heilaga skirn af þessarri utlegð at aptr golldnum meinleysiss stola. þat er at skilia uaru flecklausu ok huitu skirnarklædi. fyrir huert er uær skulum uænta uarum saalum hialpar ok huilldar ok eylifrar Imbunar eptir uart andlát. Enn at lyktadum ueralldarinnar tima ok uárrar utlegdar man uárr herra pryda oss ok søma medr huarumtueggia stolanum. fullkomliga ueitandi oss uart frelsi ok eylifan fagnad Indum ok likImum eptir domsdag. Niu uikna fasta endrfórnar ok tér herleidingartima Jsraels folks i Babilonem. sem fyrr uar sagt. Nabugodonosor herleiddi Gyðinga lyð fyrir þeirra[299] syndagialld brot or Jorsalaborg i Babiloniam. þrælkadi hann þar ok angradi medr hIrdum ok herfilighum uerkum aa lxx aarum. Sua langan tima sem þeir uaru þar logdu þeir nidr ok letu alldrigi heyra sin organa hIrpur edr Innur sIngtól. moti þi sem þeir uaru uanir at gIra heima i Jerusalem. sua segiandi. Huersu munum uær syngia guð drottins lofsIng i utlegd ok annarra manna landi. helldr klædduz þeir sorgsamligum uesaldar klædum. Enn at lidnum .lx. uetra sigradi Cyrus konungr. er Idru nafni het Kristus. ok undir sik uann konung af Babilonia. ok gaf nefndu folki Jsrael gott orlof ok frelsi til heimferdar. For þa mikill partr af Judum heim i sitt eigit erfdaland eptir þa .lx. aara meðr þeim mikils hattar kennimanni sem Jesus het. endrbøttu þa ok uppsmidadu i annan tima i Jorsalaborg templum domini. enn nockurr partr af þeim uar eptir i fyrr sagðri herleidingu þar til er .lxx. aara uaru lidin. huerium fylldum ok frammkomnum foru þeir allir heim aptr medr fridi ok farsælld. sumir sua sem Darius ok Assuerus lifdu. adrir þann tima sem Esdras uar formadr. ok enn nockurir sua sem i þann tima er þeirra formadr uar Neemias. ok hIfdu sua tuifalldan fagnad. Til andaligs skilnings at tala þa hefir Nabugodonosor at merkia fiandann. Babilon heim þenna edr heluiti. Jorsalaborg paradisum. Jsraels folk mannkynit. Nabugodonosor herleiddi Jsraels folk or Hierusalem i Babilon. enn fiandinn rak mannkynit brott or paradiso i þessa ueslu uerolld edr heluiti. Nabugodonosor þiadi hann þar ok þrælkadi um .lxx. aara. þiat þetta ueralldar lif lidr ok aptr kemr um .vii. daga. ella fyrir þann skylld at þat lyktaz um .vii. þushundrad aara sem fyrr uar sagt. Jsraels folk gaf þa upp gledisIngua ok sin sIngtol. ok mannkynit þagði af gledisIngum til guds. Sa lydr klæddiz sorgsamligum klædum. enn mannkynit klæddi sik meðr bIluanar hulningu ok klædnadi. eptir þi sem psalmista segir. Verdi hann þaleidiss sem sealfs hans klæði. Fyrr sagðr Jsraels lyðr frealsadiz ok aptr huarf eptir .lx. aara til sins eigins fostrlandz undir ualldi Jesu kennimanz. Mannkynit frealsadiz ok aa hinum .vita .heimsalldri fyrir Jesum Kristum sannan kennimann. Nockurir af Judum fengu sitt frelsi ok heimferdar orlof undir ualldi ok formannskap Esdre. enn sumir undir ualldi Neemie. Esdre ma uel segiaz fulltingiari eðr hialpari upp i norrænu. enn Néémias huggari. þiat allir godir menn ok retttruandi munu aptr huerfa til sinnar fIðurleifðar. þat er til himinrikis. fyrir Jesum Kristum sinn hialpara ok fulltingiara ok fyrir helgan anda sinn sannan huggara. ok munu þa fá ok finna tuifalldan fagnað i dy(r)kan andar ok likama. J aðra deilld endrfórnar ok teer heilog kirkia alla þessa luti fra þeim tima er niu uikna fasta hefz ok allt til laugardags i páska uiku. ok fyrir þann skylld at Jsraels folk ok eigi sidr allt mannkynit hafdi uolltit ok fallit i fullkomna uesolld ok eymd. sem nu var fra sagt. þa byriar messu upphaf nu aa sunnudaghinn ok hennar embætti meðr þessum ordum sem her fylgia. Circumdederunt me gemitus mortis et cetera. Þessi orð eru sua at skilia til norrænu. Daudans stynir eðr sutir kringdu um mik hueruetna. ok heluitis harmar edr sorgir kringdu um mik. ok i minni þrInguing ok angist het ek upp aa gud drottin. ok af sinu heilagu musteri heyrði hann aakall mitt. J þessum ordum synir ok iatar heilIg kirkia sik hIrmuliga ok margfalldliga Ingda uera i allzkyns þrautum. þeim sem hon þolir ok kennir sik mikilliga saman krepta sakir uesalligra synda uárra. Ok fyrir þi at hon angraz nu sakir margfalldligrar pinu meðr mIrgum erfidum þeim sem aa hana leggiaz. sua sem er hungr ok þorsti. frost ok ofrhiti. møding ok margskyns siukleiki. ok þar meðr sealfr daudinn fyrir uánda ok saara sina samuitzku. hiartans beiskleiki. myrkr ok daalig deyning. huilikir er heluitis harmar ok saarleikar eru. Enn til þess at þessi harmsamligr stynr ok syting gefi eigi edr gIri medr oss hrygd ok gudleti. huer er manninum gorir auruilnan ok andaligan dauda. þa leggr hon til heilsamligha huggan i uersinu sua segiandi. Diligam te domine uirtus mea. huat er sua er at skilia til norrænu. Heyr þu drottinn uerandi minn kraptr. þik man ek elska. gud drottinn er minn styrkr ok studningh ok mitt rááskinn[300] ok frealsari. Nu fyrir þi at uéér endrminnumz at tilkomandi niu uikna fIstu upp a uara uesolld. i hueria er uær fellum fyrir syndagialld uarra fyrstu fedgina. sem fyrr uar sagt. þa lesum uær bokina Genesim. i huerri er segiz af þeirra brottrekstri af paradiso ok odrum þeim lutum er þar fylgia. af hueriu or uær syngium þetta responsorium. Jn sudoro uultus tui uesceris pane tuo. Medr sueita sealfs þins aaseonu mantu fædaz uidr sealfs þins braud edr fæðzlu. Ok til enn meiri uesalldar merkianda ok munanda. þa lesum uær fyrr ok syngium af manzins tign ok uirding. þat fyrst at hann uar eptir likingh ok likneskiu sealfs guds gIrr ok skapadr. þar meðr at hann uar skipaðr i paradiso. þat hit þridia at konan uar skaupud hans samsiði honum til hugganar ok eptirlætis. þat hit fiorda at hann skylldi eigi hafua daait edr nockura pinu hafa þolat. utan þat hefdi af hans glæp ok syndagialldi til komit. Þat er ok mikilligha merkianda. at fyrr sIgd ord. Circumdederunt me gemitus mortis. eru ord ok aakall Induerdrar kristninnar sytandi ok gratandi eptir guds frumuatt Abel. huers blod er af þeirri sImu iordu kalladi til guds. sem sik rymdi til þess. at hon drack þat sama blod. sem ut uar hellt meðr hendi sealfs hans brødr Kayns. Nu sua (sem) Jsraels lydr lagði niðr sin sIngtol i Babilone ok þagdi af sinum gledisIngum. a þessum timum þegir ok heilIg kirkia aa sImu leid af sinum festiflighum gleðisIngum. sem er Alleluia. Gloria in excelsis deo ok Te deum laudamus. Ok af þi at þat sama folk misti þa sins sømdarklædis. sua berr nu ok eigi heilIg kirkia sinn dyra ok hátidliga skruda. sua sem dalmatikur ok subtila ok onnur þess hattar klædi. sem synaz megu gledibunadr edr skemtanarskrudi. helldr berr hon suartan ok syrgiligan bunad. J fædzlutekiu endrfornum uęr ok þeirra hrygd fastandi. huadan af er hinn heilaghi Zacharias spamadr taladi sua til þeirra i .viida. capitulo sinnar bøkr. Faustudut þer nockut þa fIstu fyrir mina skylld. sem þer fostudut um þessa .lxx. aara. Ok fyrir þessa skynsemi fasta Girkir þessa næstu uiku ok margir adrir godir menn. Sa lydr feck af Cyro. er odru nafni het Kristus. aa hinu sextIganda aari frealsi af fyrr sIgdum þrældomi ok hægt heimferðar leyfi til sinnar fIdurleifdar. sua uarum uær ok aa setta heimsalldri leystir ok frealsaðir af fiandans aanaud ok þrældom fyrir Jesum Kristum. gafz oss þa ok aptr galltz meinleysis stole fyrir skirnarinnar lausn ok fyrirgefningh. Syngium uęr fyrir þann skylld eitt alleluia i messunni aa laugardaginn fyrir paschir. sua fagnandi nu þegar af uán eylifrar dyrdar ok endrbøtingar uarrar fodurleifðar. þat er himinrikiss dyrdar ok eylifrar Imbunar. Ok sua sem nIckurr partr af Jsraels folki for þegar medr hertoga Zorobabel heim i sitt fIdurland. ok margir uaru þa enn eptir i hertekninginni. sua reis ok mikill andaðra manna partr. þeirra sem rettlatir hofdu uerit. upp af dauda medr uarum lausnara Jesu Kristo. ok margir uaru eptir i bidlundar uán ok huggan. Ok sua sem þeir er heim foru til Hierusalem erfidadu mikit i sinum bunadi i samnan byrda sinna fearhluta ok þar medr mikilli leidarlengd. sua erum uær ok frealsadir. ef uær erfidum meðr frammkuæmd i fyllingu guds bodorda. Ok fyrir þann skylld syngium uær þegar eptir alleluia tractum Laudate. er starf ok erfidi merkir. huerr er þo er einkannligha sagdr ok sunginn af uars herra lofi. samfagnandi þa meðr af upprisu uárs herra Jesu Kristi. Fyrr sagdir menn medr gledi aptr huerfandi erfidadu mikit i ueginum. Vær syngium ok i páskauikunni graduale medr alleluia. merkianda starf ok erfidi fyrir graduale enn fagnad ok gledi fyrir alleluia. At sidarstu komu þeir heim allir i sitt eigit fostrland at fylldum ok frammkomnum lxxm. aara. ok fengu þar þa sinn fagnad ok gledi. Vær syngium ok .ii. alleluia laugardag i paskauiku. aa huerium er saa timi lyktaz fullkomligha. sem nu byriaz ok septuagesima heitir. merkiandi þat medr tuifIlldu alleluia. at uár herleiding man leysaz at lyktaðum ok umlidnum uarum utlegdartima. ok godra manna stole man þa tuifalldaz. þat er eylif dyrkan bædi til andar ok likama. A þessum timum þegiaz ok nidr leggiaz gledisInguar. sem fyrr uar sagt. af huerium er hinn heilagi Jeremias segir sua i .viida. capitulo sinnar bøkr. Huilaz man ek láta ok af letta gledisIngua ok fagnadar ok þar medr bædi bruðguma rodd ok brudar. Leo paui segir sua. at fyrir þann skylld leggium uær niðr i niu uikna fostu engilliga lofsIngua sua sem alleluia ok gloria in excelsis deo. at uær brott reknir ok af reiddir samkundu engilligrar skemtanar ok gledi fyrir glæp ok synd hins fyrsta manz sitium i Babilon. þat er i hneyking ok hneisu þessa heims yfir hennar eymd ok ymissleik. sytum þar ok grátum þar til er uær minnumz þeirrar Syon i huerri er allr lofsIngr byr(iar) ok samir sealfum guði. Leggium uær ok niðr aa .ix. uikum i heilagri kirkiu Te deum laudamus. fra þi er niu uikna fasta hefz ok lesit er af þi er hinn fyrsti madr fell ok til hins fyrsta paschadags. af huerium er Jesus Kristus af dauda upprisandi sneri uarri hrygð i gudligha gleði. ok gallt oss aptr ok endrnyiadi alleluia. Septuagesima byriar medr sorg ok sut. en lyktaz meðr gledi ok gudligum fagnadi. þat er ok merkianda. (uer) reppeterum ok endrnyinm alleluia opt ok iðuliga aa næsta laugardag fyrir .ix. uikna fostu i kirkiunnar embætti. fyrir þann skylld at uær elskum þat ok hirðum i hiartans herbergi. upp aa þann hátt sem ner fIdmum ok haalsspennum giarnsamliga ok kyssum uárn uin. þann er sik byr i brott ok byriar sina ferð um langan ueg. Meðr annarri skilning margfalldaz alleluia fyrir þann skylld aa fyrrsagdan langardags aptan. er forðom kallaðiz ok uar huilldardagr. at uær tyndum ok mistum uárs fagnaðar i falli þess fyrsta manz. sem i mikla huilld ok sælu uar settr. huer er aundunum endrbItiz eptir andlaatit i eylifri huilld til hinnar efztu upprisu. enn tuifalldaz sidan bædi aundum ok likImum medr eylifri dyrð. Drottinsdaga embætti fra .ix. uikna fIstu til paska. einkannliga messu upphIf. breytaz eðr skiptaz[301] ual uidrkuęmiliga fyrir þaa sǫk. at uær tIkum eðr skilium allan tima þessa lidanda lifs fyrir .ix. uikna fIstu. fyrir huat er skipan ok stettr uars lifnadar edr huerrar[302] kristinnar saalu megu uel noteraz. sem hon hefir þo nockut misgert. Fyrir hit fyrsta officium Circumdederunt megum uær skynsamligha skilia einn huern iátanda sinar syndir. þar sem hann segir sua. Daudans stynir edr sutir kringdu um mik hueruetna. heluitis harmar edr saarleikar kringdu um mik. ok i minni þrInguingh ok angist kallada ek aa gud drottin minn.


Her hefz upp annarr partr þessarrar gIrdar eptir forsIgn uirðulighs herra Hakonar Noreghs konungs hins koronaða. byriar hann i fyrstu af Noe ok arkarinnar smid. eptir þi sem odrum sunnudegi i niu uikna fIstu ok þeirri uikunni til heyrir. Scolastica historia. capitulum.

18. Sva sem Moyses byreaði sina frasIgn af flodinu. spurdi hann aðr fyrir hueria sauk flodit uard sua segiandi. Þann tima sem mannfolkit tok at fiIlgaz i uerolldinni. þa sa synir guds dætr mannanna. at þær uaru miok uęnar. Þat er sua at skilia. at sidferdugir menn synir Seth saa girndar[303] augum til dætra Kayns ok þeirra afkuæmiss. lIgduz medr þeim ok toku þær ser til eiginkuinna.[304] af huerri sambud er þeim fædduz risar. Þat er eigi aakuedit aa huerium tima er þetta uard. huart þat uard aa dIgum Noe edr fyrr. eigi ok huart þat uard miklu fyrir hans daga edr litlu. Fødduz ok adrir risar eptir flodit i þeirri borg sem Ebron heitir. huerir er sidan staðfestuz i þeirri borg aa Egiptalandi sem Tham heitir. ok þar af uaru þeir kalladir Tythanes. af huerra ætt er Enath fæddiz. ok bygdu hans synir i fyrr sagdri Ebron. af huerium er Golias medr fleirum oðrum uar kominn.

Genesis. Noe gat Sém Chám ok Japheth. þa er hann uar .d. uetra at alldri. Josephus segir at synir Seth ok hans ættmenn uaru godir alt til hinnar seaundu kynkuislar ok knerunnz. Siþan snIruz þeir til illgerda. fyrirlatandi þær hatidligar dyrkanir sem þeirra feðr hIfdu framit ok fyrir þeim halldit. huar fyrir er þeir reittu guds reidi i moti ser. Sua segir hinn heilagi Methodius pinslaruattr. huerium er gud birti fyrir sinn helgan anda af heimsins upphafi ok endalykt þann tima sem hann sat[305] i myrkuastofu halldinn. at Seth skildi sina kynsmenn ok afspring[306] brott fra kynsmonnum Kayns farandi aptr til sins fostrlandz ok faudurleifdar. þiat fadir hans Adam baud þat fastliga sua sem hann lifdi. at þeirra ættir skylldu meðr Ingu moti saman blandaz sin i milli. ok byggdi Seth þa i fialli nockuru þi sem nalægaz uar paradiso. enn Kayn bygdi i þeim sama stad sem hann hafði drepit brodur sinn Abel. Þa geck illzka mannanna sua miok af ser. at gud baud Noa. at hann skylldi fyrir þi aurk smida hundradi uetra fyrir floðit. ok gaf þenna tima folkinu til idranar. A þessu hundradi uetra predicadi Noe fyrir folkinu. medan hann let aurkina smida. ok leitadi at snua þeim til hialpsamligrar iðranar. þiat hann einn uar þa fullkominn i rettlæti ok gętzku. ok sagdi þeim fyrir þa guds reidi ok pinu. sem fyrir hondum uar ok þeir mattu þa fordaz. ef þeir uilldi snuaz til guds medr sannri idran. þiat miok sua allt mannkynit hafdi þa lengi rangan ueg gengit. J fyrstu hIfðu synir Kayns herfiliga spillt ser i margfalldligu saurlifi meðr husfrum brædra sinna miok afleitliga. ok konurnar gIrduz sua gintar ok galnar. at þær toku karlmennina ok lIgdu undir sik til saurlifiss medr liotligri orskemd.

Þa sagdi gud sua. Ek skal á aullu iarðriki eyða manninum utan ok þar meðr aullum lifandiss kuikendum.

Genesis. Ok af þi at gud saa. at hardla mikil ok haduligh uar illzka mannanna i uerolldinni. ok Ill þeirra hiartaligh aastundan uar alla[307] tima til illra luta. þa reiddiz gud þeirra syndum ok sektum. ok angradi hann þat er hann hafdi manninn skapad aa iorðina. eigi sua at hann hefdi þar af nockura angist. helldr eptir mannanna dømum ok uidrliking til frasagnar. ok sagdi sua medr sealfum ser .xx. uetrum fyrr enn aurkin uar smidat. Eigi man minn andi[308] æfinliga medr manninum uera. þiat hann uill at eins eptir likaminum frammfara ok lifa. ok fyrir þi skulu hans lifdagar uerda .c. tirætt ok .xx. aar. scolastica historia. Eigi eru þessi guðs orð mest af lifnaðar lengd manzins[309] eptir flodit skiliandi. þiat margir menn urðu miklu ellri allt framm um Abrahams[310] æfi. ok sealfr hann hafði .c. aara tirætt .lxx. ok .v. aar adr hann andaðiz. helldr taladi gud .xx. aarum ok .c. tirædu [fyrir flodit.[311] sem hann segdi sua. Eigi man ek hann æfinliga pina sua sem pukann. þiat hann er breyskr. helldr skal ek honum eptir þi hegna sem hann hefir til skylldat. ok skal ek ueita honum idranar tima til þess. ef hann uill idraz af sinum syndum. ok ueita honum .c. tirætt ok .xx. aar til iðranarinnar. gensis. Ok fyrir þann skylld at gud uilldi bera uarygd fyrir eptirkomanda tima af angrsamligri manzins tilskylldan. þa sagdi hann[312] sua. Ek skal á aullu iarðriki eyða manninum utan[313] ok þar meðr aullum lifandiss kuikendum. sua fliugandum himinsins fuglum sem hinum lægztum skridkuikendum. skal ek þaleidiss eyda þessarri minni gIrð. sem sa madr er hann idraz sinnar gIrdar ok fyrir þi eydir hann hana ok onytir.

Fyrr nefndr Noe fann ok feck miskunn af sealfum gudi. uar hann rettlátr ok algIrr madr eptir sinum kynkuislum. speculum historiale. þiat hann uar eigi þaleidiss algIrr sem madrinn sua sem hann er i sinu fIdurlandi. þat er i himinriki. helldr eptir sinni kynferd sem kiItligum manni er mattulight. genesis. Gekk hann ok frammfor gudligan ueg. ok gat þessa .iii. syni Sém Chám ok Japheth fyrir flodit. sem fyrr uar sagt. Nu af þi at aull uerolldin uar spellat i guds augliti ok fylldiz upp af illzku ok ranglæti. ok hann saa at huerr [sem einn[314] ok annarr ueralldar madr hafdi spellat sinn ueg ok framferd. þa taladi hann sua til Noe. Allr lifandis likami man lyktaz ok fyriruerdaz i minu augliti. þiat aull iordin er full af mannanna illzku ok ranglæti. ok fyrir þann skylld skal ek ollum þeim tapa ok tyna meðr iarðarinnar frykt ok freoleik.[315] Fylldiz þat ok framm kom. þiat sua segiz ok truiz fylliliga[316] at allr iarðarinnar freoleiki uar miklu minni[317] enn aðr. Ok þaþan af kom saa uani. at menn áátu kiIt eptir flodit. þar sem þeir fædduz adr medr iardarinnar aauexti. genesis.[318] GIr þer eina aurk af telgdum uidum[319] ok pulizadum treám. sagði gud til Noe. skalltu ok uista greinir ok golf i henni hafa. medr bik ok tiIru skalltu hana bræda bædi utan ok innan. ok þaleidiss skalltu hana gIra sem nu segir ek þer fyrir. Hennar lengd skal uera .ccc. alna. enn breidleikinn .l. alna. ok hennar hæd skal uera .xxx. alna til efzta[320] þaksins. [Einn glugg skalltu a ofanverðri orkinni giǫra. ok laat hana þar eigi uiðari verða enn einnar aalnar. enn neðarlegha a hennar hlið eðr siðu skulu hennar dyrr vera. skalltu hana meðr golfum greina ok aa þann haatt sem meðr lopthusum.[321] Enn sidan er þat er algIrt. man ek láta uItn flæda yfir alla uerolldina. til þess at ek [drep ok deydi[322] huern þann likam. sem undir himninum er ok lifs andi er medr ok utan arkarinnar er. þiat allir þeir skulu fyrirfaraz ok eydaz aa iardrikinu. Enn meðr þer man ek mitt sááttmaal gIra. ok skalltu ganga i Irkina ok synir þinir. husfru þin ok þar medr husfrur sona þinna. Medr þessum .viii. monnum uardueitiz saad ok freo allz mannkynsins ok eptirkomanda afkuæmiss. Nefndi gud ok ser huart karlmenn ok konur til inngIngu i aurkina. sem hann segði sua. A þessum pinadar ok kualar tima byriar ydr at bindaz af[323] sambud ok fadmlIgum. Af ollum likamligum ueralldar kuikendum skalltu Noe taka tuinn[324] karlkyns ok kuenkyns ok leida inn i Irkina. at þau lifi þar medr þer. af fuglum eigi sidr i sinu kyni. af aullum ferfættum kuikendum medr sitt kyn. ok þar medr af aullum iardarinnar skridkuikendum meðr sinu eigin kyni. Af aullum þessum skulu æ [tuinne ok tuinne[325] ganga inn medr þer. at þau megi lif sitt hafa. scolastica historia. Af hinum minztum kuikendum. þeim sem eigi getaz af nockurri sambud. segir hinn heilagi Augustinus. at eigi uar naudsyn at[326] þau uæri i Irkinni. sua sem þau er fædaz af iardar dupti edr molldu. af uIkum edr nætum. af skadsemd edr nIckurs kyns spellan. eptir þi sem fyrr uar sagt. Ma þat ok synaz af ordum sealfrar Genesis. at þau ein kuikendi uaru i Irkina leidd edr latin. sem af sambud getaz ok fødaz. sua sem þar segir meðr sialfs sins eigin kyni. genesis. Af ollum þeim føðzlum sem ætar eru skalltu ok taka ok bera inn i Irkina meðr þer. at þær se[327] sua þer sem þeim til føðzlu ok uidrlifis. Noe gerdi alla luti sem gud baud honum.

Speculum hystoriale. Orkin uar sua smidat. at hon uar tuihusat ok þrihusad. hon uar ok ferhyrnd. ok þi miori at rumi er ofarr uar i henni. ok þar dyrrin aa sem þat møttiz er hon uar tuihusat ok þrihusad. Hon hafdi .v. hus[328] i ser um framm austrrumit.[329] þiat Augustinus segir sua. at yfir þi golfi sem yfir stod austrruminu uar hon tuihusat. stod uid[330] sina sidu arkarinnar huart husit. uar i oðru kuikenda føda. enn i annat samnadiz saurr þeirra. Enn yfir þessum uaru onnur hus þrigreind. ok uar skipat i einu husinu olm kuikendi ok i Idru mannhæg kuikendi. Enn i þi husinu sem þar stod i milli uaru bædi menn ok fuglar. Nockurir menn setia oll þessi hus i einni saman hæd arkarinnar. enn Josephus segir .iiii. husin uerit hafa ok telr þa ecki þar medr austrrumit. scolastica hystoria. Hon uar ok .ccc. alna lIng .l. alna breið ok .xxx. aalna diup. sem sagt uar. upp aa þann háátt ok mynd sem manzins likamr er uordinn ok uaxinn. eptir þi sem skrifat er. at hans hæð er .vi. lutum lengri enn breidd hans. enn .x. lutum lengri enn þyckleiki manzins er. huat er margir uilia skilia at eins talat uera af likama lausnara uárs Jesu Kristi.


Her segir fra þi er Noe geck medr sinu hyski ok aakuednum kuikendum i Irkina ok huersu aull Innur iardnesk kuikendi fyrirforuz i flodinu. Genesis. capitulum.

Dóó þa ok fyrirforst huerr sa lifandiss likami. sem aa iardrikinu uar. bæði menn ok fuglar ferfætt kuikendi ok þar meðr aull skridkuikendi.

19. Eptir þat er orkin uar algIr. taladi gud sua til Noe. Gack inn þu i Irkina ok hyski þitt medr þer. fyrir þi at þik einn fann ek rettlatan af þessarri kynkuisl i minu augliti. Af Illum reinum kuikendum ok himinsins fuglum skallt þu æ taka [.vii. ok .vii. kar(l)kyns ok kuenkys.[331] enn af hinum uhreinum medr sama hætti tuinni ok tuinne. at[332] þeirra freo ok afkuęmi megi hialpaz ok halldaz her i uerolldinni. þiat eptir næstu .vii. daga man ok regna láta .xl. daga ok .xl. nátta yfir alla iordina. Skal ek sua eyda allri lifandiss skepnu.[333] er ek gorda ok til er aa iardriki. Noe gIrdi alla hluti[334] sem gud baud honum. Geck hann þa fyrir flædarinnar skylld. ok synir hans husfru hans ok sunakonur hans meðr honum. inn i Irkina meðr ollum iardarinnar kuikendum fyrr sIgdum. huer er meðr guðs bodi ok bendingu ok þar meðr af englanna[335] þeonostu uaru inn leidd. Ok sem næstu .vii. dagar uaru lidnir. toku uItnin at æsaz ok yfir at fliota alla iIrdina. Nu sem Noe uar .dc. áára. ok hann hafdi medr aullu sinn hyski gengit i Irkina ok sua kuikendi.[336] enn almuginn lá enn i sinu fullifi. þa let gud æðar ok uppsprettur þess mikla undirdiups. sem hann hafdi mestum lut iarðrikissins uatna til samnat sem fyrr uar sagt. opnaz ok upp lukaz aa hinum .xviida. degi annars mánadar eptir ebreskra manna tIlu. þat er i Maio manadi. Opnaduz þa ok upp lukuz þar medr allar himinsins uatnraasir ok urdu ytiruættiss regn .xl. daga ok .xl. nátta. Voxu uItnin þa sua miok. at þau hofu Irkina af iIrdunni. ok æstuz sua ákafligha. at þau huldu alla iordina[337] ok flutu .xv.[338] alna diup yfir hin hæstu fioll i uerolldinni. scolastica historia. til þess at þau hreinsadi loptit af saurum ok suiuirdligum mannanna uerkum. er allt þagat hofdu nálgaz. ok allt til þess[339] stadar man elldrinn ganga upp at hinum efzta domi. til at hreinsa þa enn loptit af saurligum[340] ok syndsamligum mannkynsins uerkum. einkannliga þa er þeir fórnfærandi sinum [falsadum gudum[341] kueiktu þar til ellda aa hinum hæstum fiollum. huers fIlskar eimr ok reykr mattu hardla langt upp leiðaz ok saurga sua loptit. þo at meðr odrum hætti mætti manna uerkin uarla sua langt hafa uppgengit. medr þi at þat fiall er Olimphus[342] heitir er sua háátt. at þat tekr allt upp or uedrinu i skęrt lopt. eptir þi sem i skiluisum bokum finnz skrifuat ok fyrri uar sagt af ordum hins heilaga Augustini.[343] genesis. Ok sem Noe hafdi medr fyrr sagðri grein gengit inn i orkina. þa let gud hennar dyrr uerda byrgdar utan. ok þar medr uerda bikadar ok bræddar. Dóó þa ok fyrirforst huerr sa lifandiss likami. sem aa iardrikinu uar. bædi menn ok fuglar ferfætt kuikendi ok þar meðr aull skridkuikendi. Einn saman Noe lifði þa eptir. ok þeir .vii. menn ok Innur kuikendi sem medr honum uaru i Irkinni. Hellduz uItnin medr þiliku yfiruættiss diupi ok æsingi[344] halft annat hundrad daga tirætt fra þeim fyrsta degi sem Noe hafdi gengit i orkina.

Kom dufu þa at apni þann sama dag aptr til hans. berandi honum i sinum munni einn blomgadan kuist af þi tre sem oliua heitir.

Eptir þat mintiz guð Noa medr sinni miskunnsemd ok allra þeirra kuikenda sem með honum uaru i Irkinni. let þa blasanda uind komi yfir iIrdina upp fra þeim degi. Toku þadan af uItnin at minkaz. vndirdiupsins ædar ok uppsprettur ok eigi sidr himinsins uatnraasir byrgduz þa ok aptr lukuz. stIduuduz þa ok aflettu þar meðr Ill regn. Toku þa uItnin eptir .c. ok .l. fyrr sagda daga at minkaz ok fram at falla. þar til er aurkin stod grunn ok stIduadiz. aa hinum seaunda degi ok .xxta. til hins .vida. manadar. aa fiIllum þess landz er Armenia heitir. aa huerium er segiz at enn meghi finnaz mIrk ok Irmul af Irkinni. scolastica historia. Josephus segir. at iafnuel hafi þeir menn minz ok getit flodsins ok arkarinnar i sinum frasIgnum. sem heidinna manna sIgur samsettu ok skrifadu. huar af er Berosus er Kalldeus uar kalladr sagði sua. Nockurr partr þess skips sem uid Armeniam kom. segiz enn at eptir se uid fiallit Cordithum. ok at þar af takiz þat bik ok flytiz brott. af hueriu er menn taki hardla mikla hreinsan ok heilsubot. Saa madr sem het Manases uar kalladr Damascenus talar sua af fyrr nefndum hlutum. Upp fra Numidia er eitt fiall hátt i Armenia. er Baris heitir. aa hueriu er margir menn frealsaduz aa flædartimanum. þeir er þagat flydu eptir þi sem flytz. de genesi. Votnin þurru þa ok framm flutu allt til hins .xda. manadar. [enn á hinum fyrsta degi þers manaðar mattu[345] seaz ofanuerdar fiallahædir. Eptir .xl. daga lidna lauk Noe upp arkarinnar glugg. þann sem hann hafdi gIrt. ok sendi ut einn rafn. uiliandi af hans brottsending ok aptrkuamu uiss uerda. huart er honum uæri utganganda edr Idrum kuikendum af Irkinni fyrir uatna sakir edr eigi. Ok sem hann uard lauss ok lidugr. flaug hann i brott ok kom ecki sidan aptr til Noa. Lettliga segir Commestor. at uItn hafi angrat honum. ellar hafi hann fundit þat dautt kuikendis fliotanda ræ. sem hann hafi til lyst ok sidan aa setz. Þi næst sendi hann ut eina dufu. til þess at hann mætti þaþan af uita. ef hinum mesta uatnaganginum letti i uerolldinni. Ok sem hon fann þat huergi ne framm kom. at hennar fætr mætti huilld eðr nádir fáa. fyrir þann skylld at uItnin huldu þa enn[346] uerolldina. þa huarf hon aptr til arkarinnar. tok Noe hana meðr sinni hendi ok hafdi inn til sin i aurkina. Matti þat ual uera. at hinar hæstu fiallahædir uæri eigi þegar medr ollu þurrar. þo at þær sæiz medr nockuru moti. ok fyrir þi feck hon eigi huilld aa þess haattar tiIrnum edr uatlendi helldr enn aa odru uatni. Eptir .vii.[347] daga lidna sendi Noe dufuna ut af aurkinni annan tima. kom hon þa at apni þann sama dag aptr til hans. berandi honum i sinum munni einn blomgadan kuist af þi tre sem oliua heitir. Skildi Noe af þi er hon hafdi iarðarinnar aauIxt fundit. at hinum mesta uatnaganginum yfir iordina mundi þa letta. Beid hann þo allt at eins adra .vii.[348] daga sendi hann þa enn dufuna ut af orkinni. kom hon þa ecki sidan aptr til hans.


Her segir af utgIngu Noa ok hans manna af orkinni ok þat[349] er gud blezadi þeim. Genesis.

20. Nu sem Noe hafði .dc. aara ok eitt áár umfram. aa hinum fyrsta degi ok manadi til annars aars. let hann arkarinnar þekiu opnada uerda. litadiz þa um ok sáá. at uItnin hIfdu sua minnkaz ok þorrit. at iIrdin uar þa miok sua þurr uordin. enn þo uilldi hann bida guddrottins[350] atkuædiss um utgInguna. A næsta manadi eptir aa hinn .viida. dag ok .xx. þess manadar. sem iIrdin uar fulluliga þurr uordin. taladi gud aa þessa leid til Noa. Gack ut þu af aurkinni ok husfru þin medr þer. synir þinir ok husfrur þeirra medr þeim. ok aull þau lifandis kuikendi sem medr þer eru skalltu ut leida. huart sem helldr eru þat fugla kyn edr ferfætt iardarinnar kuikendi edr skridkuikendi. þa gangit aull ut aa iordina. uaxit þar ok fiIlgiz. Baud gud nu serhuerium hiunum samfestiliga ut at ganga. i gegn þi sem þeim uar bodit i inngIngunni. sua sem hann taladi upp aa þenna háátt. Nu er sambudartimi aptr kominn. at þer freoiz[351] ok fiolgiz i uerolldinni. Geck Noe þa ut ok hans husfru. synir hans ok þeirra husfrur. aa þann sama dag eptir aarit umlidit sem hann geck inn i Irkina. ok oll þau kuikendi sem meðr þeim hIfðu geymd uerit ok hirð. scolastica hystoria. Þann stað sem þau Noe gengu ut af Irkinni kalla [landzmenn i[352] Armenia egressor(i)um. sua sem utgIngu stad. enn synir Noe nefndu hann Tamnon. sua sem .viii. manna stad. af tIlu þeirra manna sem ut gengu af aurkinni.

Genesis. Eptir þat gIrdi Noe alltari eitt af .viii. steinum. eptir þi sem nockurir menn segia i minning þeirra .viii. manna sem i[353] aurkinni hialpaduz. tok hann þa hit .viida. huert af aullum hreinum kuikendum ok fuglum er hann hafdi medr ser haft. ok fornfærdi þau gudi. Hafdi gud fyrir þann skylld boðit. at æ skylldi .vii. ok .vii. i aurkinni geymaz. at .vi. skylldi eptir uera at aukaz ok aauaxtaz sidan er hit .viida. uar fornfært. Var þessi hans fórn gudi sua þægilig. at hann blidkadiz sua sem[354] medr miklum sætleiks ilm. talandi sua til Noa. Medr ongu moti man ek upp fra þessum tima iIrðinni baulua ne banna fyrir mannanna skylld. þiat mannkynsins skilningaruit ok þess hiartaligh hugrenning hneigia sik ok sueigia [til illra[355] luta allt fra sinum barndomi. man ek eigi upp fra þeima tima þilikt slag ueita hueriu sem einu lifanda kuikendi sem nu gorda ek. Alla daga man iardarinnar saadtimi ok kornskurdartimi. frost ok hiti. uetr ok sumar eigi huilaz. sua at eigi geymiz[356] þeirra timar. Lettliga segir Petrus at aarsins timar uaru ecki sua fulluligha greindir fyrir flodit. þiat eigi hofdu uItnin til skyiaana samnad uerit fyrir floðit. Blezadi gud þa Noa ok sonum hans. ok sagdi sua til þeirra. Vaxit þer ok freoiz ok fyllit uerolldina. skal ydur ogn ok otti yfir uera aullum himinsins fuglum ok iarðar[357] kuikendum. medr ollum þeim lutum sem aa iIrdunni ræraz. scolastica historia. Þessa luti taladi gud þeim til hugganar. at sua fááir menn skylldu eigi ottaz nockura þrInguing edr haaska af sua mIrgum storum ok hrædiligum dyrum ok kuikendum. speculum hystoriale. Blezadi gud Noa ok sonum hans. endrnyiandi þa sImu blezan. sem hann hafdi fyrr gefit Adami. þiat fyrir þenna[358] uar þa mannkynit [annan tima[359] fiolganda. Enn þessi blezan stendr saman i .iii. lutum. sem bædi fyrirfarandum ordum ok eptirfarandum ma uel heyraz. fyrst i fiIlgan afkuæmissins. ok þar næst i drottnan yfuir oðrum kuikendum sem sagt uar. ok i þridia stað i þi er gud ueitti manninum til fædzlu ok uidrlifiss. en þo uar nu meirr fiIlgat føðzlufangit manninum enn fyrr. einkannliga fyrir þann skylld at iIrdin uar miklu ofreouari eptir flodit enn fyrir. ok þar meðr fyrir ustyrkleik mannzins uar þat nu til lagit. at manninum uar lofat at eta kuikendanna kiIt utan blods.

Genesis. Ok enn sagdi hann sua. Allir seofarins fiskar eru yðarri hendi undirgefnir.[360] ok sua sem fyrr meirr gaf ek monnum græn kaal ok annan iardarinnar aauoxt [til feðu. sua veiti ek yðr nu kuikenda kiǫt[361] til fædu ok uidrlifiss. at fra teknu þui at þer skulut eigi blodugt eta kiIt ok eigi þat nockut kuikendi sem [sealfdautt hefir ordit.[362] Eptir þat bannaði gud þeim manndrapit ok sagdi sua. Mannzins aund ok hans lifsblod man ek af manzins ok hans brodur hendi krefia ok utheimta. ok eigi at eins af honum nema ok þar medr af kuikendum. fyrir þaa sIk at huerr sem rangliga hefir ut hellt mannzins blodi. þa hefir hann fyrirgert sinu blodi. fyrir þa skynsemd at madrinn er eptir guds likneskiu gorr. Vaxit nu ok fiolgiz. farit sua framm i uerolldinni ok fyllit hana. Ok af þi at þeir ottaduz hardla miok. huart gud mundi eigi uItnin æsaz láta ok flodit uerda annan tima. ok Noe bad þess dagliga. at þat skylldi eigi uerda. eptir þi sem Josephus segir. þa taladi gud enn sua til Noa ok sona hans. Se hérna. mitt sáttmaal ok skildaga man ek meðr ydr stadfesta ok medr ydru kyni eptir ydra daga. ok til huers sem eins lifandis kuikendiss. sem medr ydr eru. sua fuglum sem aullum iardarinnar kuikendum. þeim sem ut gengu af Irkinni. Sua man ek mitt sáttmaal medr ydr stadfesta. at alldrigin hedan fra man aull likamlig skepna i flodinu deyia ok fyrirfaraz. ok Inguan tima upp fra þuisa man iIrdin af fløðinni eydaz. Ok enn sagði gud sua til þeirra. Þetta er þat sááttmaals mark sem ek man gIra ok gefa milli min ok yduar ok allz annars lifandiss anda. þess sem meðr yðr er. um æfinligar kynkuislir. at ek man minn boga i skyiunum setia ok stadfesta. ok skal hann uera saattmaals mark milli min ok iarðrikissins. ok þann tima sem ek hefir himininn skyia latit. þa man minn bogi þar synaz. man ek mins sáttmaals [með yðr[363] endrminnaz ok medr Illum þeim lifandiss anda. sem sinn likam flytr ok hrærir. ok alldrigi upp fra þessum tima manu uItn ok floð aullum lifandum kuikendum eyda. Ok sem fyrr sagðr minn bogi man i skyium uera.[364] man ek hann sea ok sua endrminnaz þess eylifs sattmaals. sem sett er ok stadfest milli guds ok allz likamligs lifandis kuikendiss. er til bidr aa iardriki. scolastica hystoria. Hefir þetta sáttmaals mark milli guds ok mannkynsins. sem uęr kallum regnboga. i séér teikn ok mark tueggia hinna mestu guds doma her i uerolldinni. annars fyrir uatnit þess sem umlidinn er. at enginn þurfi þann hedan af ottaz. þess annars sem um elldinn kemr. þa er uerolldin skal brigdaz. Ok þo at hann[365] syniz hafa .vi. litu i ser. þa hefir hann allt at eins .ii. skyrazta af þeim aullum. [þat er dIckgrænn litr[366] næst hinum yzta kompasinum.[367] til marks um þann dominn er uatnit geck yfir uerolldina. ok fyrir þann skylld er hann utarr meirr skipadr at hann er umlidinn. ok raudan er innarr meirr stendr. til marks um þann dominn sem at sidurstunni kemr um elldinn aa iardriki. Finnz ok sua i heilagra manna bokum ok frasaugnum.[368] at hann man [.xl. daga fyrir domsdagh alldregi seenn verða.[369] hvat er aungum mun sidr synir eptir loptzins natturu þurkanina [þa þegar[370] til hafa tekit.


Her segir af bIluan Kams ok af Jonita syni Noa [ok huersu Noe skipti heiminum meðr sunum sinum ok hversu hans ættir hafa dreifz yfir iorðina.[371] speculum hystoriale. capitulum.

Sagði Noe sua. Bauluadr smasueinn Chanaan man þræll ok þionustumadr uera sinna brøðra.

21. Sém einn af fyrr sogdum sunum Noe. af huerium er allt mannkynit i uerolldinni freouadiz ok aukadiz. lifdi .ii. aar eptir flodit. adr hann gat at eiga son þann sem hann kalladi Aarphaxath. aa huers dIgum er su hin uidfræga ofdryckia Noa faudur hans barst at. af huerri er þat hlautz. at sa hinn sami hans fadir blezadi honum ok hans brodur Japhet. sakir sæmiligrar skammfyllingar ok fodurligrar uegsemdar er þeir ueittu honum. en hann bIluadi hinum þridia sinum syni Chám einkannliga i hans frumgetnum syni þeim sem Chanaan het. sakir þess haduligs spottz er Cham hafdi gort at sinum fedr. genesis. Noe tok þenna tima eptir flodit iIrdina at yrkia ok hana at fáága. vingard at planta ok uin at gIra. Ok af þi at hann uar þess hattar dryck uuanr[372] ok hann uissi eigi uinsins megin ok styrk. uard hann auloðr. ok sem hann uar sofnaðr. hofdu klæðin farit af honum i tialldbud hans sealfs. sua at hans getnadarlimr uard berr. Ok sem Káám kom at fedr sinum sua liggianda. ok hann saa huersu hann laa. þa spottadi hann ok hlóó at honum. geck sidan ut medr skalkeid[373] ok sagði brødrum sinum. Þeir toku mIttul einn aa herdar ser ok gengu aufugir inn i herbergit. til þess at þeir sæi eigi hans leyndarlim. ok huldu hann sua meðr sama mIttli. at þeir saa hann eigi. scolastica hystoria. Hedan[374] þickir þat likt. at þa hafi enn litill uani til þess uerit. at menn hafi brøkr haft. Nu sem Noe uaknaði af suefninum ok ofdryckiunni. ok hann uard uiss huat er Cham hafdi honum gert. sagdi hann sua. Bauluadr smasueinn Chanaan man þræll ok þionustumadr uera sinna brøðra. Fyrir þi taladi hann sua. at hann uissi þa fyrir af spádoms anda. at eigi mundi Cham uerda þræll edr undirmadr brødra sinna. helldr hans afspringi. ok þo eigi allt hans afspringi utan Chanááns afkuęmi. Kann þat ok mIrgu sinni ueita. at synir ok annat eptirkomanda kyn giallda[375] þess. sem fedr ok adrir forelldrismenn hafa til skylldat. [sem forn orðzkuiðr kemr til. at griser giallda þess er gǫmul suin vallda.[376] Sem fyrr nefndr Noe segdi sua til sins sonar Cháms. Eigi skalltu meiri gledi edr yfiruęttiss[377] fagnað fáá af þinum syni Chanaan. enn ek fær af þer. Ok enn taladi hann sua. Blezadr se guddrottinn Sém. uerdi Chanaan hans þræll ok þionostumadr. Varu þetta fullkomin spádoms orð. þiat hann saa þat fyrir. at guds nafn ok hans dyrkan mundi medr sunum Sém æfinliga uera ok stadfestaz. Ok enn taladi Noe. Mikli gud ok uaxa lati Japheth. hafi hann sina bygd i tialldbudum ok herbergium Sém. verði Canaan ok hans þeonostumadr.

Speculum hystoriale. Ættleggir af .iii. sunum Noa eru taldir .ii. ok .lxx. þiat .xv. varu af Japhet .xxx. af Cham. en .xxvii. af Sém. Sua segiz at Noe sealfr hafi sua skipt heiminum medr sunum sinum. at Sém ok hans afkuęmi fengi Asiam ser til bygdar. enn Cham ok hans kynsmenn Affricam. enn Europam Japhet ok hans kynsmenn.[378] Kom þat þo einkannliga mest framm eptir tungnaskiptit i Babilone. sem sidarr man heyraz. Ysidorus hefir sua skrifat i .xiiiidu. bok Ethimologiarum. at heimrinn se skiptr i .iii. parta. ok þo eigi iafnstorir.[379] þiat Asia gengr af [sudrhaalfu heimsins um austr[380] ok allt til nordrættar. enn Europa fra nordri ok i uestr. enn þaþan af er Affrica allt til sudrættar. Ok hefir sua einsaman Asia helming heimsbygdarinnar. enn annan helming Europa ok Affrica. Eru þær af þi skiptar i .ii. luti. at hinn mikli miðiarðarsior gengr inn i milli þeirra or uthafinu.

Scolastica historia.Einn hardla frodr madr er Philo het segir sua i þeirri bok sem hann gordi yfir Genesim. at af .iii. fyrir nefndum sonum Noa uaru komnir at honum lifanda .xxiiii[381]; þusundrat karlmanna. ok enn .c. umframm at utIldum konum ok bIrnum. Þetta folk hafdi þa yfir ser .iii. hertoga. Hinn fyrsti af þeim uar Nemroth sunarsun Chams. þiat Chus hans fadir uar [þa andadr[382] sun Chams. Þessi Nemroth rikti yfir sinum ættmonnum. lærdr þar til af einum uisum manni syni Noa. huers er Moyses getr ecki i Genesi. af huerium er sua segir Methodius einn uiss meistari. at Noe gat sun eptir flodit i ellidomi sinum ser likan. huern er hann nefndi Jonitum. Ok sem hann hafdi .ccc. aara eptir flodit umlidit. gaf hann þessum syni sinum storar giafir ok ueitzlur. veitti hann honum þat land er Ethan heitir. for Jonitus þagat ok bygdi þar. Hann audladiz þa giof af gudi. at hann uar spekingr mikill at uiti ok uisdom ok forspáár um marga luti. ok fann Astronomiam. þa sem uær kaullum stiornuiþrott.[383] Ok af þi at hann uar hardla frægr af sinni uitru ok uisdomi. þa kom fyrr nefndr Nemroth risi sunarsun Chams til hans. at nema af[384] honum uitzku ok læridom. einkannliga til radagordar. at hann mætti nIckur[385] riki fá. þiat þessi Jonithus saa fyrir nockur þau tidindi ok æuintyr er lIngu sidarr komu framm. ok mest af uppruna ok upphafi .iiii. hinna fræguztu rikia. þeirra er uerit hafa i uerolldinni. ok ofarr meirr af þeirra hallan ok niðrfalli. af huerium er hinn heilagi Daniel spaadi longu sidarr aa sinum dIgum. Sagdi Jonitus sidan[386] sinum frænda ok lærisueini Nemroth. at Cháms afkuæmi ok ættmenn mundi[387] fyrstir rikia. þiat Belus hinn fyrsti konungr i Babilon uar son þessa sama Nemroths ok fadir Nini konungs. er gIra lét þa þina miklu borg Niniuen. ok at þar næst mundi synir Sém ok hans kynsmenn rikia. Þessi Ninus aukadi sua mikit Niniuen. at hon uar .iii. dagferda lIng. ok kalladi hana sidan af sinu nafni Niniuen. Þat uar fra þi sem til tok ok hellzt Serkia riki. meðr huerium er hinn frægi Cyrus[388] konungr ok hinn mikli Xerxes. Nabugodonosor. Assuerus er odru nafni het Arthaserxes ok Darius son Arsami riktu. ok margir adrir uolldugir menn ok mikils haattar konungar. ok eigi sidr um Girkia[389] riki er[390] hofzt af hinum mikla Alexandro. ok sua lengi sem þat helltz. enn sidan[391] ættmenn ok afkuęmi Japheth sem Romueria riki tok til. ok sua langan tima sem þat uannz ok uidr hellz. Nu sem fyrr nefndr Nemroth for brott fra nefndum Jonitho. ok hann hafdi heyrt af honum þess hattar spaar ok forsagnir. þa fystiz hann miok at hafa[392] ualld ok drottnan yfir folkinn. yrkti þa ok unádaði kynsmenn Sém. at þeir skylldu odrum uilia[393] stiorna sem þeir uaru bornir til. þiat þeir uaru komnir af hinum ellzta ok frumgetnum syni Noa. ella at hann skylldi rikia ok fullkomna drottnan yfir þeim hafa. enn þeir uilldu þat meðr Ingu moti. Fór hann siðan til fodurfedr sins Cháms ok hans kynsmanna. ok toku þeir hann séér til formannz. ok setti hann sitt riki i Babilon. [scolastica hystoria.[394] Hann uar einn hinn fyrsti ok hinn mesti ofbelldissmadr ok sterkr ueidimadr fyrir gudi. þat er sua mikit at segia. at hann uar ramr at afli mandrapari ok hinn mesti ágangsmadr. sakir þess at hann uilldi yfir Iðrum[395] ægishialm bera. Hann neyddi menn ok kugadi til þess at dyrka elldinn. þadan af uar sa ordzkuidr þann tima kiærr manna i milli. þa er talat uar af nIckurum rommum ribballda. at hann uar sterkr madr ok illr sem Nemroth. speculum hystoriale. Af hans dømum[396] tok Jetthan at rikia yfir sonum Sém. enn saa madr sem Suphne[397] hét yfir ættmonnum ok afkuæmi Japheths. Noe lifði .ccc. ok .l. aara eptir flodit. andadiz hann sua sem hann hafdi .ix. hundrad uetra ok .l.

Scolastica historia.Josephus segir Inguan mistrua þurfua edr hyggia þat fals uera. sem af æuinlengd ok ellidomi hinna fyrri manna finnz skrifat. þiat gud ueitti þeim fyrir sin[398] kraptauerk ok dyrdarsamligar nytsemdir lengri lifstundir. þar sem þeir skodadu skynsemliga ok reiknaðu opt ok iduliga himintungla gang ok þa list sem astrologia heitir. hueria er þeir hefdi eigi megat i fyrstunni skiluislega[399] skilia ok gloggliga greina. utan þeir hefdi lifat um .dc. aara. þiat hin gamla aulld ferr ok fylliz um sua morg áár.


Her segir af Arphaxath ok [stǫplinum Babel ok tungnaskipti ok hinum dramblata Nemroth[400]

22. Fyrr nefndr son Sém Arphaxath gat sér son er hét Sale. sem hann uar halffertugr at alldri. enn fra upphafi annars heimsalldrs uaru lidin .vii. aar ok .xxx. Sale gat Heber sua sem hann uar þritugr at alldri. enn af oðrum heimsalldri uaru lidin .vii. aar ok .lx.[401] Af þessarra tueggia fedga dIgum Arphaxath ok Sale[402] bar ecki þat til. at miok hafi frægt edr i frasagnir fært uerit. Heber gat Phalech. þa er hann hafdi .iiii. uetr hins fiorda tigar. enn lidit uar fra upphafi annars alldrs heimsins .c. uetra ok eitt áár. Sua segir Josephus. at Ebrei eru kalladir af nafni Heber. þiat i hans husi at eins hellz ebresk tunga eptir tungnaskiptit. enn fyrr uar hon ecki kaullut ebresk tunga. helldr mannligh tunga einfalldliga sua sem uán[403] uar. þa er menn hIfdu ongar fleiri tungur at tala medr. speculum hystoriale. Sun Heber tok nafn af tungnaskipti ok þiodanna. þiat Phalech þydiz sundrskipting. fyrir þann skylld at aa hans dIgum skiptiz iIrdin medr þiodunum. þiat fyrr nefndir hertogar Nemroth Jethan ok Suphene ok margir adrir risar medr þeim færdu sina bygd austan eptir Asia. þadan sem adr hIfdu þeir uerit. eptir þat er Noe uar allr. ok komu saman aa einum [slettum uelli.[404] sem heitir Sennáár. Uard þaþan at ryma ok brott at flyia Assur einn af sonum Sém Noa sunar. þiat Nemroth rak hann medr ofriki ok uiafnadi brott af sinn erfðarlandi. Þessi sami Assur einn af .v. sunum Sém fann fyrstr purpura ok smyrsl at gIra. af huers nafni er Assiria heitir.[405]

Gorum oss eina stora ok sterka borg edr stIpul. huers turn edr hæd taki allt upp til himna.

Ok af þi at þeir ottaduz þa enn flodit ok uilldu rikia yfir odrum monnum at radi Nemroths. þa taladi huerr uid sinn naaungh. genesis.[406] Komum her ok gerum nIckurt aagętisuerk. at þadan af frægimz uær fyrr enn uær deyim. edr uær skilimz ok skiptimz til ymissa landa. Gorum oss eina stora ok sterka borg edr stIpul. huers turn edr hæd taki allt upp til himna. Toku þeir þa at reisa einn mikinn staupul af tigli ok þi limi sem likaz uar biki medr griotmol[407] gIrt. Af þessum staupli segir Josephus. at hans uiðleiki uar sua sterklegr. at þeim er nærri uaru syndiz hans hæd ok lengd litils uerd.[408] Gud drottinn geymdi at huat er þeir gordu. sua sem hugsandi þeim þar fyrir hegnd ok pinu. ok sa þa borg ok turn sem þeir smiðaðu. ok sagdi sua til sinna heilagra engla. Ein tunga gengr medr ollu þessu folki. er þaleidis er talat sem einn samlendr lydr. Hófu þeir ok sua upp þessa sina gerd ok fyrirætlan. at þeir munu ecki sealfkrafi af henni letta.[409] þar til er þeir hafa hana medr uerkum fyllt ok frammkomit. Nidrum þa ok neisum þeirra tungur. sua at engin þeirra skili annars tal. Ok þegar i stad uard sua. at engin þeirra feck annars tal ne tungu undirstadit. þiat ef nockurr bad faa ser steina.[410] þa baru þeir til hans uatn[411] edr eitthuert annat. Braut þat ok annarr nidr sem annarr gIrdi upp. Vurdu þeir sua af at lata uppteknu uerki. þiat .ii. ok .lxx. uurðu þa maalsgreinir ok tungnaskipti. eptir þi sem i skiluisum bokum finnz skrifat. scolastica historia. Petrus Commestor segir. at gud uann Ingua nyskapada gIrd i þessu tungnaskipti. þiat hinar[412] sImu raddir ok ord eru af hinu sama efni medr aullum þiodum. enn medr ymissu kyni skildi hann ok greindi ordanna myndir ok maalshaattu. Var þessi staupull kalladr Babel. þiat af hans smid ok uppgord nidraduz tungurnar ok umskiptuz. þiat Babel er sua sem neyking edr suiuirding. genesis. Var borgin ok af þessu Illu saman kallat Babilon. Dreifduz þeir sua sidan um þenna þrigreindan heim. sem fyrr uar sagt. at afkuęmi Sém bygdi at mestum luta Asiam. kynsmenn Cháms Affricam. enn Japheths ættmenn Europam. Fyrir huern skylld er[413] þat ma eigi uuidrkuæmiligt synaz at segia her nIckut af landanna skipan. eptir þi sem Ysidorus segir ok eigi sidr Speculum historiale. huer er mestz haattar ok fræguz lInd liggia i séér huerium haalfum heimsins. ok huat er mætaz ok faagiętaz i hueriu landinu er ok minniligaz til frasagnar.


Her segir af skipan heimsins [ok fyrst af Asia ok huer lǫnd hon hefir i seer.[414] speculum hystoriale. capitulum.

23. Asia er kallat af nafni nockurrar konu. huer er i fyrndinni hellt riki i austrhaalfu ueralldarinnar. Þessi Asia liggr ok er skipat i þridia part ueralldar. sem fyrr uar sagt. ok hefir endimark af austri undir solarinnar uppraas. af sudri endir hana uthafit. enn fyrir uestan midiardarsior. enn af nordri endiz hon uid aa þa er Tanais heitir ok þann lIg er þar fellr or. Asia hefir i sér stór laund ok morg riki. huerra nIfn ok skipan ek man skiotliga greina. hefiandi fyrst af hennar haufdi ok hinum hæsta part paradiso.

Paradisus er einn aagętr stadr i austrhaalfu. huers nafn snuit af girzku i latinu er hortus. þat kaullum uær grasgard. enn aa ebreska tungu kallaz þessi stadr Eden. þat þydaz[415] krásir edr sællifi at uáru maali. Enn þetta huarttueggia samtengt gIrir krásagrasgard[416] ok sællifiss. þiat þessi stadr er allzkyns uidum ok alldintream audgadr. Hann hefir i séér[417] lifstre. þar er alldrigi frost ne ofmikill hiti. helldr er þar iafnan hin bezta tempran loptzins. J midri paradis sprettr upp uatn mikit. þat sem at nogu dIgguir allan alldinuiðinn. enn þat[418] sama uatnfall skiptiz þadan i fiorar hIfutaar. Tilferd þessa stadar uar manninum eptir syndina byrgd ok bannat. Segir sua heilog ritning. at hann er aullum megin uardr ok uerndadr medr elldligu suerdi. Þat er sua at skilia. at elldligr hiti gengr umhuerfiss sua haatt. at hans bruni tekr nær til himins. Þar eru skipadir til uerndar cherubim. þat eru guds englar. at elldzins[419] logi byrgi mennina uti ok i brott reki. enn englar guds reki brott andskotans engla. sua at huarki megi þar[420] madr ne andi [inn ganga[421] sa sem eigi er gudi hlydinn.

Jndia[422] feck nafn af aanni Jndo. hon er endimark landzins af uestrhaalfu. Þetta sama land liggr af sudrætt med[423] uthafinu allt austr til heims enda. ok allt tekr þat nordr[424] til þess haa fiallz Caucasus.[425] Jndia hefir i seer marger þiodir ok fiolda storstada. Þar fædaz Cenocephali. þeir menn sem fyrir þann skylld heita sua. at þeir hafa hundz hIfut. huerra gaud er þa synir[426] litlu sidr hunda uera enn menn. eru þeir ok eigi sidr i suma stadi taldir medr skynlausum kuikendum [enn medr monnum sem apyniur.[427] þiat þeim eru þeir utan at hIfdunum eigi ulikir. Þar fædaz ok Cipodes.[428] þeir eru sua uordnir sik. at þeir hafa eitt augat i midiu enninu. eptir þi sem segiz. þeir heita Idru nafni Agriophagite. fyrir þa grein at þeir eta ecki uætta nema dyra kiIt. Þar segiz ok at su þiod se sem Acroni heitir.[429] þeir menn eru sua langir at þeir eru .xii. fota hafir. Þeir menn hafaz ok þar uidr i Jndialandz fiallbygdum næri sialfu uthafinu. sem eigi eru lengri enn einnar alnar hafir. hueria er Girkir[430] kalla Pigmeos. Þess haattar kuendi [er þar nIckut.[431] at þær geta bIrn sua sem þær eru .v. uetra gamlar. ok uerda sealldan eðr alldrigi ellri enn .viii. uetra gamlar. þar er ey su er Probana[432] heitir. hafandi um .dccc. ok .lxx. skrefa aa lengd. enn um .dc. ok .xx. skref aa breidd. full medr mIrgum frægilighum[433] hinum dyruztum gimsteinum. er hon hefir af þeirri aa sem um hana flytr ok fellr. Annarr hennar partr er af monnum bygdr. en annarr er driugum fullr ok alskipadr af filum ok odrum dyrum. J þessarri ey segiz at .ii. uetr ok .ii sumur séé aa einn aari. ok at saa stadr beri sit[434] blomstr upp aa huert aar .ii. sinnum. Adrar .ii. eyiar þær sem i Jndialandz uthafi liggia. kalla induerskir menn Crisen ok Argiren. ok fyrir þi sua. at i þeim er harðla mikit gull ok silfr. ok margir menn segia. at þar see sua til at sea sem aa gull ok silfr seai. huar af er þær fengu þessi nIfn. Tilen kalla þeir hina þridia. þar þrytr alldri grænt gras edr lauf aa uidum. Yfiruættis storar aar falla um Jndialand. þær sem mikit bøta landit. Ein af þeim er hin mikla Ganges. takandi nafn af Gangaro konungi. sem fyrr uar sagt. hueria er Genesis nefnir Phison. enn þat þydiz flockr. Heitir hon fyrir þa sauk sua. at hon aukaz ok fylliz af þeim .x. storáám. sem i hana falla ok uerda allar at einni áá. Sua segiz. at hon reisiz aa þa leid ok takiz upp ok freoui lIndin i austrhalfunni sem aain Nilus Egiptaland. Adra kalla þeir Jndum ok þina þridiu Ypponen. Sua segiz at þeir aalar finniz ok faiz i aanni Jndo. sem .xxx. fota lengd hafi. Ysidorus segir hans uppráás af leiri uordna uera. ok fyrir þann skylld sua háálan ok sléttan skapadan. at hann sleppr manninum æ þi skiotara sem hann gripr hann fastara. Hann segir ok at madrinn uerdi uuiliugr sidan uin at drecka. ef hann hefir druckit af þi uini sem aalarnir hafa uerit drepnir i. Jndia er hardla gott land ok heilsamligt af þi skięra lopti. sem þar uerdr af heilsamligum uestanuindi. Þar eru tysuar akrar skornir aa hueriu áári. Solar hiti meinar þar um sumar i stad kulda þess sem uidaz er aa uetrar tima. Þar getaz ok fædaz menn medr ymissum litum. Storir fuglar eru þar ok einhyrnd dyr monoceron. Binoceron edr monoceron er allt eitt dyr ok unicornis. huert er fyrir þa sauk heitir sua. [at þat hefir eitt horn fiIgurra fota langt. er stendr upp or midiu hofðinu sua huast ok sterkt. at huat er unicornis hefir til radit. lemr þat edr leggr igegnum med ollu. Þat dyr uid stendr sterkum filum ok uinnr opt yfir þa upp aa þann haatt. at þat særir edr horninu kuidinn aa filnum ok fellir hann sua. þat[435] er sua sterkt ok klokt. at þat uerdr medr engarra ueidimanna afla[436] ueitt edr uunnit. helldr eptir þi sem hinir uisuztu menn segia. þeir sem kuikendanna natturur uissu ok skrifadu. þa setia menn eina skiæra ok uskadda iungfru moti þi dyri. huer er sinn fadm skal breida moti þi. þann tima sem þat nalgaz henni. ok þegar i stað leggr þat sitt hIfut blidliga i hennar fadm. allri sinni grimd niðr lagðri. ok sidan sem þat er þar sætliga sofnat. uerdr þat ok sua[437] yfirunnit sem þat hafi ecki ser til uapns ok uerndar. Fugl sa sem psitacus heitir grænn at lit. fæðiz þar ok aa Jndialandz utstrIndum. hann hefir miklu størri tungu. einkannliga uidari ok breidari enn adrir fuglar. huadan af er hann heyriz tala nockur articulerat ord. sua at ual megi madr skilia. ok ef hann seer eigi sealfan fuglinn. þa skal hann þat ætla at maðrinn tali. Hefir hann þat þo mest af [sealfs sins[438] natturugiIf. at heilsa giarna ok segia sua. Ver heill edr uel kominn kiæri. Aunnur naufn eþr tal enn heilsa [eðr kalla kiæra sinn.[439] nemr hann sua sem af nIckurri manna tilskipan. Þar af eru þessi uers.

Psitacus a uobis aliorum nomina discam.
Hoc didici per me dicere cesar aue.

Sem þessi sami fugl psitacus segi sua. Annarra nIfn man ek af ydr nema. enn þat nam ek af sealfum mer. at segia sua Ver heill keisari. Filar fødaz þar ok einkannliga mest. huerir er af mikilleik sins likama heita fyrir þa sauk elephantes. at elephio upp aa girzku er sua sem fiall upp aa norrænu. Þessor storkuikendi filarnir eru storliga uel tilfallin ok uidrkuæmiligh at uera i storom orrostum. hafa Serkir ok induerskir menn aa þeim hafa turna. þann tima sem þeir buaz til bardaga [ok byrea sik til at beriaz.[440] ok ueita sidan or þeim turnum edr kastalum sinum uuinum[441] skiædar skothridir sua sem af einum múr. Þeir hafa bædi hardla mikla skilning ok minni. eptir þi sem skynlausum kuikendum berr til. sua sem heyraz má i sIgu hins mikla Alexandri. huersu einn fill fylgði honum[442] ok uerndaði sinn meistara Porum konung. Þeir synaz heilsa medr þilikari likamsins teiknan ok tilneigingu sem þeir megu þat gIra. flyia þeir myss ef þær uerða fyrir þeim. þeir snuaz ifra huarr oðrum i sambudinni. Enn ef þeir fæda sua i uItnum edr i skogum. at þeir uerda uidr dreka uarir. þa fyrirláta þeir ok flyia sinn burd. þiat þeir eru uuinir sin i milli. verðr fillinn ok fanginn stundum ok drepinn af drekanum. Fillinn gengr .ii. aar meðr burdinum. ok getr eigi optarr enn um sinn ok þo eigi meirr enn einn at eins. Hann lifir nær .ccc. aara tirætt. Sua finnaz ok þar dyrir steinar berilli. crisoprassi. adamantes. carbunculi. lignites. margariti[443] ok unioines. til huerra er miok girnazst rikar konur at skreyta sik medr. Þa(r) eru fioll gullig. þau sem sakir drepsamligre dreka ok grimmligra griffona[444] ok undarligra ok storra skrimsla. þeirra sem mannz mynd hafa. er umattuligt [er manninum til[445] at fara. Griffes er eitt mikit ok miok hræðiligt kuikendi ok þo meðr uęngium.[446] i aullum likams uexti storliga[447] likr leonum. utan[448] uængium ok aseonu ero þeir aranum likaztir ok uidr hesta hardla skædir. þeir reyta ok rifa i sundr medr ollu lifandis menn. einkannliga ef þeir eru nockur[449] hestunum nærri. Leo er þo einn framaztr ok frægaztr af aullum dyrum. huat er sealfs hans nafn tér uel ok synir. þiat leo upp aa girzku er allt eitt at segia ok konungr upp i norrænu. sua sem hann se annarra dyra hofdingi. Hug hefir hann mikinn ok yfrit aarædi i sinu brosti enn sterkleik i hIfdi. Þann tima sem hann er af ueidimonnum einangradr ok umkringdr. þa er hann helldr nidrleitr. til þess at hann seai þi sidr eðr rædiz þeirra tol edr ueidartæki. Hiola gang ok gnisting ottaz þeir nockut. ok þo enn meirr elldzins. Augu þeirra eru opin ok uaka þann tima sem þeir sofa. Farueg sinn ok fotspor hylr hann ok slædir medr halenum. þa er hann gengr. til þess at ueidimaðrinn faai þi sidr fundit hann. Leonsins kuendyr fæðir ok sofandi edr dauda sina huelpa. ok sua liggia þeir um .iii. daga ok .iii. nætr. ok eptir þat segiz at karldyrit. þat sem fadirinn er. reisi þa upp medr sinni rauten ok rytingu. Vidr manninn er su leonsins nattura. at hann reidiz honum uarla fyrr enn honum er nockut mein eðr moti gort. Hans miskunn ok hogleiki teez ok audsyniz af iduligum dømum ok mIrgum merkiligum frasIgnum. at þeir uerða þeim monnum lyðnir ok eptirlaatir. sem nidr leggiaz [fyrir þeim.[450] fangna menn moti ser farandi gefa þeir lIngum liduga. ok lata fara huert er þeim likar. ok sua segiz. at þeir drepi eigi þann mann er þeim gorir ecki mein. utan af miklum ok saarum sullt. Huedan af er Lucrecius tok sua til ordz i einum stad. at hann kallar heilagan leoninn. Leonthophonus heitir þar ok eitt litit dyr. heitir þat fyrir þi sua. at þat er brent sua sem þat er fengit ok ueitt. ok dreifd sidan askan [ok ridit[451] sem uidaz um þau kiIt. sem til þess eru nidr logð [aa uegum ok uega motum.[452] at leones eti þar af. þiat huersu litit sem leoninn etr af ausku þeirri. þa deyr hann af. Þat er ok uani Jndialandz kuendiss[453] at binda hunda i skogum aa nattar tima fyrir þeim dyrum sem tigrides heita. ok gefa þeim rackana upp til aahlaupa ok sambudar. ok af þess haattar burð ok sambud fædaz sua grimmir ok storir rackar. at medr sinni aaraas briota þeir undir sik sterka leones. A sIgdu Jndialandi eru fyrr nefndar aar mestar Ganges ok Jndus. þar sem minnz er breidd Gangis. þa er yfir hana .m. skrefa. enn .xx. þusundrat skrefa þar sem hon er breidaz. Diup hennar er þar meirr enn .c. fota.

Parthiam tok þat folk undir sik er Parthi uoru kalladir. þeir komu af hinni miklu Suiþioð ok kIlludu sua landit af sinn nafni. Sunnan at Parthia liggr hit rauða haf. Fyrir þa sauk heitir þat sua. at þess sior er sua raudr sem rosa. eigi sua þo at þat se þilikt i natturunni sem þat syniz. helldr hitt at lIgrinn litaz at landzins strIndum. þeim sem aullum megin at hafinu eru sua raudar driugum sem blod. ok fyrir þi finnz ok flytz þadan margr hinn bezti ok hinn skiærazti kolorr. Nu meðr þi at londin þau sem umhuerfiss liggia hafit hafa þess hátter natturu. þa blandaz siorrinn sua at af aullu þi. sem [af hans bárum ok bylgium i hann beraz.[454] ok fyrir þi finnaz þar þrátt raudir gimsteinar. Þiat þess hattar steinn hefir þa bæði iarðarinnar lit ok hafsins. er hann uelltiz ok ualkaz ymizt i leirinu edr sandinum. Þetta haf skilz ok i sundr skiptiz i .ii. fiordu. er sa kalladr Persicus er meirr er til austrs. fyrir þann skylld at þær þiodir byggia uidr hans halfur sem Perse heita. hueria er uær kIllum Serki. enn annarr af þeim heitir Arabicus. fyrir þa sauk at hann er uidr landit Arabiam. Af norðri liggr þat haf uidr Parthiam. sem kallaz Hircanum salum. Vestan at henni liggr næst þat land er Media heitir. Atian konungeriki eru i Parthia allt fra þeirri strInd sem kallaz[455] Kaspium litus [ok til micklu Suiþioðar.[456]

Assyria er land þat sem nafn feck af Assur syni Sém. þeim sem hana bygdi fyrstr medr sinn folki eptir flodit. þar til er hinn mikli Nemroth rak hann i brott þaðan medr ofriki ok uiafnaði. sem fyrr uer sagt. Þetta land hefir Jndiam austan at sér enn Mediam sunnan. fyrir uestan er aain Tigris. enn fyrir norðan fiall þat er Caucasus heitir. Þar skerz inn haf þat er kallaz Kaspium mare. J þessu landi uar fyrst fundit af fyrr nefndum Assur at gera purpura ok klædaz.[457] Þaðan af kom se haattr ok at smyria háár manna ok likami. ok gIra séér þar medr sætan ilm ok anga. geck þetta sidan or hófi bædi meðr Girkium ok Romuerium.

Media ok Persia. þau lInd er sua heite. fengu nIfn af tueim konungum Medo ok Perso. er þau sImu lInd unnu undir sik medr orrostum. Media ok Persia liggr annat uestan uidr Parthiam ok annat sunnan. Enn nordan uid Mediam liggr Armenia. enn austan at er hafit Kaspium. J Media uex þat tre sem heitir medica.[458] enn þat uex i Ingu landi odru. þetta tre kalla Girkir cetromelam. enn Latini kalla þat cetriam. ok fyrir þann skylld kalla þessir huarirtueggiu þat sua. at þess lauf ok epli berr þilikan ilm ok enga sem cedrus. huers epli eitri eru miok gagnstadlig. er þat þaðan af er fornskalldit segir. at mannzins aund næriz af þi. Þetta tre er driugum aa aullum aarsins timum alskipat ok fullt af eplum. hefir þat i sumum stǫdum aa ser súr epli. suma staði fullkomin ok uaxin sæt epli. enn i suma stadi þa enn blomgandiz ok uaxandi epli. huat er hardla sealldan finnz ok faagętt er aa audrum tream. þeim sem menn hafa sagnir af. Enn .ii. eru þau lInd er huarttueggia heitir Media. hit meira ok hit minna.

Persida hefir uid Jndialand endimark fyrir austan. enn fyrir uestan uid rauda haf. Af norðri snertr[459] hon Mediam. enn sunnan at henni liggr Armenia.[460] su sem aafaust er Perside. J þeim laundum er sa stadr aagiętaztr er Susa heitir. huers[461] er gefit uerdr i saugu Hester af konunginum Assuero. Þar er ok miok þat skiota dyr er tigris heitir. þat dyr er allt fleckott ok mislitt ok miok nafnfrægt bædi af skiotleik sinum ok orku. af huers nafni er ein af þeim .iiii. aam. sem falla or paradiso ok framm fliota. er kallat Tigris. fyrir þann skylld at hon fellr allra aa strangaz ok striðaz er til biðr. J Persida uar fyrst fundin fiIlkyngislist. Þat land tok Nemroth[462] ser til bygdar eptir tungnaskiptit. ok kendi þi folki sem þar bygdi þann atrunat at dyrka elld ok sol. hallda flestir solina fyrir gud i þeim haalfum ok kalla hana elld upp aa sina tungu.

Mesopotamia eignaz nafn aa girzku af tueimr áám er falla umhuerfis landit. þiat Tigris fellr fyrir austan enn Eufrates fyrir uestan. Eufrates hin fiorda af paradisar áám. hafandi i ser nægd mikla agiętra gimsteina. flytr ok fellr um midia borgina Babilonem. Var hon sua kIllut af þeim freoleik ok aauexti. sem hon gefr landzskipunum[463] i Mesopotamia. þiat hon daugguar þaleidis i sumum stIdum Mesopotamiam. sem Nilus Egiptalandz aa dIgguar ok freouar Alexandriam. Salustius einn hinn uisazti madr segir þessar bádar aar Tigrem ok Eufratem eina uppsprettu hafa i Armenia. ok falla sidan i sundr uids uegar ok langleidi sin i milli. er þat mikla land sem milli þeirra uerðr ok þær umkringia þadan af er þat land kallet Mesopotamia. Enn hon hefz af nordri milli fialla þeirra. sem annat heitir Taurus enn annat Caukasus. Enn i[464] sudrhalfu landzins er hin mikla borg Babilon. þar nęst er Kalldea. ok sudr af þi landi liggr Arabia. Eudemon kallaz þat land er liggr i millum tueggia hafsbotna. er inn gengr uidr Persidam annarr ok annarr uidr Arabiam. sunnan af uthafinu[465] ok horfir lengd landzins austr ok uestr medr utseonum.[466] Babilon er sua fræg borg. at hon kallaz hIfut rikissins. ok fyrir þann skylld kallaz aull þau þriu riki Kalldea Assyria ok Mesopotamia aa[467] sumum bokum medr Babilonar nafni.

Arabia liggr ok i fyrr nefndri Asia. hafandi i sér meira reykelsiligan ok iurtharligan[468] ilm ok sætleik enn flest lInd onnur. ok fyrir þann skylld heitir þat Arabia. enn þat er upp aa uárt maal sua sem heilagt edr heilagt at fornfæra. i huerrar skogum ok merk er fæz bædi mirra ok sua cinnamomum. Þar fædiz ok fuglinn Fenix. af huerium er segiz at hann finniz[469] i Ingu landi Idru. ok þo þar[470] einn at eins enn eigi fleiri. ok fyrir þi segir sua[471] hinn agięti Ysidorus i .xiitu. bok Ethimologiarum. at þann tima sem hann hefir lifat meirr enn um .d. aara. ok hann skilr at hann tekr at elldaz. þa berr hann saman ok gorir sér baal af iurta teinungum ok unguidi. ok setr sik hit beinazta i gegn geislanum.[472] blakar hann [uęngiunum sealfs sins[473] þar at siden ok gorir séér sua uilianligan bruna. riss sua upp annen tima af sealfs sins eiginligum auskum. Sa fugl er þar[474] miok sem cynnomagus[475] heitir. hann uerpr i ofanuerdum limum. þeim sem til bidr i hinum hæstum skogum. ok gorir ser þar hreiðr af aauIxtum þeirrar dyraztu iurtar sem cinnamomum[476] heitir. huar af er hann heitir cynnomagus.[477] Sækia menn þeirra hreiðr þess haattar af þi medr þungum blyskeytum ok fella þær sImu iurtir sua nidr. at þeir faa eigi sakir treonna hæda ok limanna lengda upp komiz ok sott odruuiss. Selia þau sImu cinnama siðan miklu dyrra ok meira uerdi enn aðrar þess hattar iurtir. fyrir þi at kaupmenn lofa þær mest[478] ok láta yfir þeim bezt. sem sua eru teknar ok tilkomnar. Þar finnz ok sardonis. einn hinn dyrazti steinn. Ulfalldar fædaz þar ok fleiri enn i flestum lIndum Idrum. Odru nafni heitir þetta land Saba. ok kallad sua af syni Chuss sonarsoner Noa er Saba het. huadan er su hin rika drottning uar. er kom at finna konunginn Salomonem.

Syria feck nafn af Syro þeim manni. eptir þi sem segiz. sem sér tok þar bygdarland. Hon liggr austanuerd uidr aana Eufraten. enn uestanuerd at uaru mikla hafi. nordanuerd liggr hon uidr Armeniam ok Cappadociam. enn sunnan at henni liggr fiIrðrinn arabicus. þann kaullum uær hit rauða haf. medr þeirri grein sem fyrri uar fra sagt. Hennar uǫxtr er sua uordinn sik.[479] at hon er umatiss[480] lIng. enn nockuru minni aa breidd. Hon hefir i sér þessor lInd. Conmagenam Pheniciam ok Palestinam. ok er Judea er uær kaullum Gydingaland einn partr af Palestina. Conmagena er hit fyrsta land af Syria.[481] kallaz sua af þeirri Conmage sem þar uar fordum hIfudborg. Fenix brodir Chathmi. af huerium Cathmo er marger frasagnir eru. farandi brott af Egiptalandi kom i Syriam ok rikti i þeirri borg er Sydon heitir. ok kalladi sidan fyrr nefnt land af sinu nafni Pheniciam. Palestina hinn þridi partr af Syria hafdi fyrr meirr þa hina hæstu hIfutborg i ser sem Philistijm[482] het. af huerri er þat land feck nafn. enn nu heitir su sama borg Ascelóm.[483]

Judea einn partr af Palestina feck nafn af Juda. enn fyrrum het þat land Chanáán af syni Cham. er fyrr uar gefit. ellar af þeim .x. þiodum sem komnar uoru af þeim sama Chanáán. huerium þadan brott reknum eignaduz Judar þat sama land. Enn lengd landzins er af þeim stad sem Arpha heitir ok til Juliadem. er þar huarratueggiu[484] bygd sameiginlig Juða ok Tyriorum.[485] Breidd landzins er fra fiallinu Libano til þess stora uatnz sem Tyberiadis heitir. Vndir fiallinu Libano spretta upp þær .ii. ædar edr uppsprettur. sem onnur heitir Jor enn Innur Dán. Gorir huár þeirra þar fyrst sinn fliotanda beck af séér framm fallenda. enn þa er þeir koma badir samt. þa hefir aain þar beggia þeirra nafn ok heitir Jordan. Þar er ok su hin undrsamliga tiIrn edr stIduuatn sem heitir Lacus Asfalti. þat er sua sem tiIrutiIrn. i huerium er engin saa lutr ma dreckiaz sem nIckurs kyns lif er medr. þat heitir fyrir þann skylld hit dauda haf. at þar bidr engan lifanda hlut ok [þat er Ingum þeim lut[486] uidrtøkiligt sem lif er medr. þar er huarki fiskr ne nIckurr saa fugl. sem uana hefir til at kafa edr i uatni at uera. Medr huerri uæl eðr klokskap edr huersu sterkliga sem nIckurum lifandis lut hefir þar i steytt uerit.[487] þa hleypr þat ok skytz þegar i stad upp or kafinu aptr. huersu sterkliga ok akafliga þat hefir nidr keyrt uerit. Þar uerdr eigi nockurn tima sua mikill stormr at þat hræriz. sakir þess at allt uatnit floar ofan ok flytr medr bik ok tiIru. Eigi ma þar ok aa skipum fara. þiat þar sIckr allt þat[488] eigi er lif meðr. sua sem hinu uerdr eigi þar dreckt eðr sokt sem lifandis er. ok eigi þolir þat[489] nIckurs kyns annat efni utan þat sem allt er brætt ok bikat. Sua segiz. at þar flioti logandi lampi ok huert þat ker ok kerti sem liosit fylgir. enn sIckui[490] þegar sem slokit er. Enn i þi flioti sem menn kalla Dyssiden segiz. at enginn hlutr flioti ok huetuetna sIckui þat sem þar kemr. Þar igegn er su tiIrn i odrum stad sem Alcys[491] er kallet. i huerri er engi lutr sIckr. utan helldr fliota þar allir lutir þeir sem pangat eru latnir. huart sem lif er medr þeim edr eigi. A midiu Gydinga landi stendr Jorsalaborg. sua sem midlutr ok hinn bezti partr af aullu landinu. rik af ymissum audæfum hardla frea[492] af sinum auǫxtum.[493] enn fræg af uotnum ok nægiandiz[494] af hinum dyruztum iurtum einkannliga balsamo. en þo einna fræguz af naueru ok iartegnagIrðum. predican ok piningu. grepti ok upprisu uars herra ok lausnara Jesu Kristi.[495]

Samaria annarr partr Palestine tok nafn af þorpi nIckuru edr borg. er fordum þat Samaria. sua sem eitt konungs sæti medr Jsraels folki. en nu heitir su borg Sebastia. Hon liggr milli Gydingalandz ok Galileam. hennar uIxtr er sua likr Gydingalandi. at þar berr driugum ecki i milli. Galilea er hinn þridi partr Palestine. takandi þadan af sitt nafn. at þar fæðaz huitari menn enn annars stader.[496] Galilee eru tuennar. hin efri ok hin nedarri.[497] ok þo samfastar sin i milli. liggiandi sua uid Syriam ok Feniciam. Þat land er uel uitt[498] ok storliga[499] freott ok aauaxtsamt.[500]

Su iIrd sem Pentapolis heitir. ok liggr uidr landamæri Arabie ok Palestine er[501] um rid uar fra sagt. feck nafn af þeim .v. borgum[502] Sodomiticorum. sem af himneskum elldi uaru brendar ok[503] eyddar. Þat land uar enn agiętara af sinni nægd ok aauexti enn þat sem Jorsalaborgh stendr aa. enn nu er þat brent ok medr ollu eytt af glæpum ok tilskylldan þeirra uandu manna er þar bygdu. sem heyraz man mega þann tima sem sagt er af Abrahám ok af Loth hans brodursyni. Enn þo segir Ysidorus. at þar uaxa blomgandiz epli medr sua mikilli fegrd. at huern er þau ser fysir til at eta þar af. en þegar sem nær þeim er komit ok aa þeim tekit. þa molna[504] þau ok uerda aull medr blásenda reyk at Isku. sua sem þau brenni enn. Nabuthea liggr milli Gyðingalandz ok Arabiam. þat land feck nafn af Nabeth syni Jsmaels Abrahams soner.

Egiptaland er fordum[505] het Axea. fekk nafn af Egipto brodur Danai eins frægs manz. huerr er þar rikti siðan. Þat liggr austan uerdt uið Syriam ok hit rauda haf. enn uestan at þi liggr [Libia. norðan at þui liggr[506] hit mikla haf. enn sunnanuert uendir þat ok uikr til Blalanz. Þar kann sealldan eðr nær alldri regn at koma edr uætur. enn aain Nilus hin fyrsta af paradisar áám. hueria er Genesis nefnir Phison.[507] er um landit flytr ok fellr. uIkuar þat sua ok freouar meðr sinni dIgguan. at mikill partr af[508] uerolldinni fødiz af þi hueiti sem þar uex. sua er þat land freott ok aauaxtsamt. Þat berr ok eigi sidr sua margen annan dyran frykt ok mætan. at þat uinnz driugum um alle uerolldina. Ok þo segir Plato einn hinn uisazti meistari i fyrndinni. at alldri kęmi[509] regn aa Egiptalandi. J aanni Nilo fødiz þat ferfætt kuikendi. huart sem þat skal helldr heita fiskr eðr odruuiss. sem cocodrillus heitir. mikill ok sterkr huart sem hann er i sio edr aa landi. Hann uerðr iafnliga .x. aalna langr. ok hefir sua einkannliga storar tenn ok klær. at þeim kuikendum eru þær uádaligar sem uápn. er fyrir þeim uerða. Hans hud er sua horð ok sterk. at hann kennir eigi þo at hans bak se barit ok medr storum steinum sterkliga slegit. Hann hefz[510] aa náttar tima uidr i uItnum. enn [um daga[511] huiliz hann aa landi. Kuendyrit uerpr þaleidiss eggium sem fuglar [aa landi. ok þo[512] geymir huart þeirra karldyrsins ok kuendyrsins sinnar natturu ok edlis sin i milli. sem flest aull kuikendi onnur. utan orrinn eigi i alla stadi. Kuidinn hefir cocodrillus sua meyran ok lasmæran. at nIckurir þeir fiskar sem huasskImbottir[513] eru um bakit. sem saga tenn séé. gnua ser sua[514] fast uid kuidinu aa honum. at þar af særiz hann ok deyr. Eitt litit iardar dyr. þat sem enidros[515] heitir. er sua fallit. at þat liggr lIngum i uItnum ok þo einkannligaz i þessarri aa Nilo. en ef þat kemr sua at cocodrillo. at hann sefr. þa uelltiz hann fyrst i leiri. siþan smygr þat inn um munninn allt[516] i kuiðinn cocodrilli. klorar hann[517] þa ok[518] rifr sua aull hans innyfli. at þar af deyr hann. Sua segiz at cocodrillus einn af aullum kuikendum ræri sinn hinn efra kinnarkialka til at tyggia medr. þann tima sem hann bitr eitt huat edr tyggr.[519] Orrinn er um rid uar nefndr er einn [full ok prettafullr fugl.[520] þiat hann kann þat henda. at karlfuglinn kemr ok blandaz uid annan karlfugl. ok gleymir sua sinnar tegundar ok natturuligs edlis af rasandi girnd ok fulu raadleysi. Hann er ok sua prettottr ok flærdafullr. at hann rifsar ok grápar[521] egg undan odrum fuglum. leggz aa þau siþan ok klekr þau ut. Enn fals ok flærð fær alldrigi goden aauIxt. ok afsællt uerdr annars glys iafnan. ferr honum ok sua. at þann tima sem sua tilkomnir ungar utklaktir kenna rIdd sinnar eiginnar[522] modur. þa fyrirláta þeir sua sem af nIckurri natturunnar stangan ok aauisan þann fuglinn. sem þa hefir adr nærda ok fædda. enn fara aptr til hins ok fylgia þeim siðan æ. sem þeim hefir uorpit ok fætt i fyrstunni. Sa fiskr fædiz þar ok sem ypotamus[523] heitir.[524] hann hefir þilikt bak ok fax ok þaleiðiss gneggiar hann sem einn hestr. hann er fattskolptadr ok hefir sua storar tenn sem uilligIlltr. ok hlyckiuttan huart er kalla uill spord eðr hala. Hann hefiz[525] uidr a dogum i uIlnum moti þi sem cocodrillus. enn um nætr fædiz hann aa landi. Saa fugl [hefir þar ok iafnliga uerit i eydimorkum[526] nærri aanni Nilo. sem pellicanus heitir. af huerimn er þat segiz. at hann drepi sealfr sina eiginliga unga. þráár hann sidan ok sytir eptir þeim .iii. daga. eptir þat særir hann sealfan sik. ok dreifir þa medr blodinu. lifgandi þa sImu sina unga medr aadreifingu sins blods. Alcion heitir einn haffugl. sa sem um haauetri gorir ser hreiðr i sealfu uthafinu. uerpr þar ok klekr ut ungana. Enn þa hlydni ok eptirlætiss þionostu segiz at sealf natturen ueiti. til þess at hann megi sinn burd upp fæda. at aa uidum ok rumum seo see hafit þa sua kyrt ok hægt. at huarki bidi þar bááru ne uindzblæ samfleytt aa þeim .vii. nattum. sem hann liggr aa eggiunum ok hann skal ut klekia.

Seres[527] uar eitt frægt þorp edr borg enn þar i austrhalfu.[528] af huerri er bædi feck nafn þioðin ok landit. Þat land hefir mikinn freoleik af agiętum[529] ok frægiligum laufum. huer er þeir kemba sem ullar reyfi. ok selia sidan Idrum þiodum þeim til klædnadar.

Baktria heitir þar eitt land. kallad af aa þeirri sem þar fellr ok Baktros heitir.

Scithia er uær kIllum miklu Suiþiod uar fordum eitt stort land. kallet sua af Magog[530] einum syni Japheth. eptir þi sem segiz. Henni liggr aafast þat land er Hircania heitir. Hafa þessor laund bædi samt margar þiodir uida reikandi ok farandi sakir landanna ufreoleiks. af huerium sumar plægia akra ser til uidrlifis. sumar af þeim uordner miok skyrsiligar ok rædiligar fædaz uidr manna likami ok drecka þeirra blod. sem Aneropagi[531] heita. Þar er ok su ein þiod er Panothios heitir. hafandi sua stor[532] eyrun. at hon hylr driugum allan sinn likama meðr eyrunum einum saman. huadan af er þeir heita panothi. þiat pan aa girzku er upp aa uárt maal at segia sua sem allt. enn othi er allt eitt ok eyra. Ypodes ero þar ok. þeir hafa manz mynd áá sér. utan þat at fætr hafa þeir sua uordna sem hestafætr. Þeir ero ok einir sem ermofrodite heite. er af þi ero sua kalladir. at þeir synaz bædi uera karlkindar ok kuenkindar. þiat erma upp aa girzku er karlmadr opp i norrænu. enn afrodi þydiz konan. Þessir hafa hit hægra briostit sua uordit sem karlmenn. enn hit uinstra sem konur. þeir geta badir eina leid samt ok i senn huarr þeirra medr odrum i sambudinni. ok fæda sua sidan. J utanuerdri heimsins austrhaalfu segiz at margar se skyssilighar[533] þiodanna aaseonur. eptir þi sem skrifat er. at [þeir se[534] sua liotliga uordnir sik. at þeir hafi huarki nef ne nasir. ok allt andlitit liggi iafnhátt ok iafnslétt.[535] Audrum liggr[536] sua langt framm hin nedri uIrrin. at þeir hylia medr henni alla sina aaseonu i solar hita. þann tima sem þeir sofa. Sumir af þeim eru sua munnlitlir. at þeir hafa þar eina litla boru sem adrir menn hafa munninn. med huerri er þeir draga ok suga sua sem um nockurn feadrstaf at ser fæduna. Af odrum segiz at Inguar hafi tungurnar meðr aullu. ok teikni[537] medr einum ok Idrum bendingum ok likamsins tilhneigingum[538] fyrir tal ok malsgreinir sin i milli. Enn þo at nockurum monnum þicki þat undr edr utruanligt. sem sagt er af þess hattar edr annarri skyrsiligri[539] skepnu. þa er þat þo satt eigi þi sidr. ok Ysidorus segir þi framarr. at þess hátter skepnur ero eigi i moti natturu. þiat þær uerda medr guds uilia. enn skaparens uili er nattura huers sem eins lutar[540]þess sem skapaðr er. huadan af er heidnir spekingar kolluðu sealfan gud annan tima natturu enn annan tima gud. Nu fyrir þessa skynsemdargrein sem hann gorir ok gefr. at skaparens uili er skepnunnar nattura. þa er þess hattar undr ok skyrsilig skepna eigi moti sealfri natturunni uordin. utan moti þeirri natturu sem oss er kunnig. J fyrr nefndri Sithia eru morg riki[541] ok þo flest ubygd. þiat i marga þá stadi sem yfrin gnott er af gulli ok gimsteinum. fær sealldan edr alldrigi madr komit sakir orma[542] ok mikilleika griphorum. Smaragdus einn hinn dyrazti steinn er þar miok.[543] ok sa steinn sem cyaneus heitir ok hinn skięrazti cristallus. Hon hefir ok margar storar áár i sér. sua sem Fasiden ok Araxen medr fleirum odrum.

Hircania er kallet af þeim [sama skogi sem aa þa leid[544] heitir. þat land hefir i sér mikla nægð af storum skogum ok mikils hattar dyrum. bæði tigribus þeim hinum skiotum ok fræknum fleckottum dyrum sem fyrr uar fra sagt. ok þar medr panteris ok pardis. Panter er sua fallit dyr. at þat er ollum kuikendum blitt[545] uten [drekum einum.[546] þat er sua fleckott sem þat se medr smáringum. ymiz huitum edr suIrtum. ok sua sem meðr augum innan i ringunum. af gulli gIruum eðr diuiseredum. skreytt ok skrifuat. Þetta dyr fædir eigi fyrir þann skylld optarr sinn burð enn um sinn. at huelparnir klora mædrinnar kuid. sua sem hann er þuingadr ok fullr af burdinum. sem hann se þeim motstadligr at þeir fødiz.[547] skera sua ok slita allan hennar kuid medr sinum klóm ok allan getnadarliminn. þann tima sem þeir eru kuiknadir ok fyrir afls sakir ok alldrs tilfallnir at fædaz. at hon fellir þa helldr [fyrir sakir saarleiks[548] ok kastar nidr burdinum. enn fædir eptir annarra kuikenda natturu. huar fyrir er getnaderfreoit ma eigi i tilskipadum stIdum Irrottum[549] skornum ok skIddum takaz ne stadfestaz sidan. þiat sua segir Plinius einn hinn uisazti madr i fyrndinni ok fleiri naturiste. at engin kuikendi megi mIrgum sinnum þann burd føda. sem medr huIssum klóóm er i moður kuidi. þiat þau skęraz ok skemmaz innan sua sem huelpar ræraz. Pardus er ok annat mislitt ok fleckott dyr enn panter. storliga[550] skiott aa føti ok sua fust ok fliott til blods ok uillibrada. at þat leypr þar til er þat fellr dautt nidr. Leopardus er getinn af pardo enn [kuenkuikendinu leona.[551] sua sem af uuidrkuęmiligri ok usambæriligri[552] þeirra tueggia dyra sambud. leonsins ok pardi. Verdr af þess háttar sambudum[553] iafnan einkannligr kynia[554] burdr. sua sem leopardus af nefndum pardo ok leona.[555] mull af asna ok rossi. burdo af hesti ok ausnu. jbridus[556] af uilligellti ok alisuini. tycirus[557] af buck ok aaseud.[558] en musco[559] af vedr ok geit.[560]

Picha heitir ok einn fugl. huerr er sua er fallinn. at hann heyriz tala meðr sinni raddargrein sem madr. þiat þar sem hann sitr[561] aa [skogar tream.[562] þo at hann megi eigi medr tungunni sitt maal skyrt ok skilianligt gIra.[563] þa fær hann allt at eins meðr sinni þraligri liodan. þar sem hann[564] klakar medr uidanna lauf ok kuistu. manzins rIdd latit sua likt. at uarla ueit huart heyrir. at madr ueit eigi adr uan i. Af huers uegna er einn meistari segir sua.

Picha loquax certa domine te uoce saluto.
Si me non uideas esse negabis auem.

Sem hann segdi sua af fuglsins haalfu. Medr sua uissuligri málsrIdd heilsar ek þik minn herra. at þu munt nita ok dyliaz uid at ek séé fugl. ef þu fær eigi seed mik. Pichus er annars háttar fugl. þo at þeir beri likt nafn baðir. Hann hefir fyrir þann skylld þat nafn fengit. at Pichus sun Saturni hafdi hann sua sem til nockurs forsagnar frodleiks ok forbendingar um eina luti ok adra. þiat sua segiz at saa fugl hafi fyrir þa sauk nockut fyriruissu mark medr sér. at aa hueriu tre sem hann hefir hreidraz edr uorpit. eðr aa huat annat fast sem hann hefir setz meðr sitt reidr. þa ma þat eigi lengi sidan standa sua at þat falli eigi. Hann er kalladr pichus marcius. ok fyrir þi er picha annars háttar fugl enn þessi. [Arinn hefir sua huassa syn ok augu. at þann tima sem hann flygr sua haatt yfir uǫtn eðr sio. at eingi maðr megi hann sia. þa siai hann fliugandi suimandi fiska i sionum eðr uatninu. Ferr hann þa ok flygr sua hart niðr sem kolfi skioti. gripr séér sua villibraað ok flytr til strandar. Þat segiz ok at hann viki meðr engu moti sinni syn eðr blundskaki nǫkkurs haattar moti solargeislanum. Hann profar ok sua sina vnga. at hann henger þaa vpp meðr sialfs sins klóm. snuandi þeim ondverðum rett hið beinazta moti solargeislanum. geymir hann þeim sem eignum sonum sinum ok vel tilkomnum. sem sina syn ok sialldr bera vblǫskrandi framm moti solargeislanum. enn hinum kastar hann brott ok annzar ekki vetta sem ęttlerum. er hann sier at a nokkurn vegh uikia eðr uenda sinni syn.Siteringsfeil: Avsluttende </ref>-tagg mangler for <ref> grIs uaxa enn i odrum stodum. ok Capadociam ok Ciliciam. Vestr af Capadocia liggr hin minni Asia enn ollum megin annars stadar kringir haf um hana. Hon hefir i ser mIrg lInd edr stor herað. Bithiniam. tuenna Frigiam. Galaciam. Lidiam. Chariam. Pamphiliam. Ysuriam.[565] Liciam [ok Ciliciam.[566] J fyrr nefndri Frigia er hin frægea Troea. hueria er Thror Troeomanna konungr fadir Ganimedis kalladi sua af sealfs sins nafni. Enn i Licialandi er þat fiall er Chimera[567] heitir. huert er sua miklar iardhitur hefir i sér. eptir þi sem segiz i sIgu hins heilaga Nicholai. at aa náttar tima ryðr þat ok eyss elldi or ser upp. sua sem þat fiall i Sichiley[568] er Ethna heitir edr Ueseuus i Campania edr Heklufiall aa Jslandi.


Her segir af Europa odrum heimsins part ok huar af nIfn landanna byriaz. capitulum.

24. Eptir fyrr sagda luti af Asia. ero ok nIckurir lutir skrifandi af Europa annarri heimsins halfu. Europa het[569] dottir hins fræga Agenoris konungs i Libia. hueria er Jupiter hertok brott af sealfs hans landi Affrica ok flutti heim til sin i eyna Krit. ok kallaði sidan [hinn þridia part heimsins[570] af hennar nafni Europam. Þessi Agenor uar sun þeirrar konu er het Libia. af huerri er Libia.[571] þat er allt eitt ok Affrica hinn þriði ueralldarinnar partr. feck þat nafn. Varu sua þessar .ii. heimsins halfur Affrica ok Europa kallaðar ok nafngiptar. onnur af mæðr konungsins Agenoris enn Innur af hans dottur Europa. sem nu uar sagt. Huaðan af er þat er auðsynt. at Libia hefir fyrri fengit sitt nafn enn Europa. Europa hefz upp ok tekr til af einni mikils hattar ok frægri aa Tanays. ok gengr sua medr norðanuerdu uthafinu uestr allt til endimarka Hyspanie. enn hennar austrhaalfa[572] ok hinn synnri[573] partr byriaz af Ponto. ok gengr allt medr hinu mikla hafi ok lyktaz[574] uidr þær eyiar sem Gades heita.

Hit fyrsta land i Europa er hin nedri Sithia. huer er tiltekr ok upphefz af þeim storum stIduuautnum sem Meotides heita. ok liggr milli aarinnar Danubium er uær kIllum Dynu ok nordanuerdz uthafsins allt til Germaniam. Hinn fyrsti partr Sithie heitir Alania. þar næst Dacia ok Gothia. Næst fyrr nefndri Scithie er þat land er Germania heitir. huert er austanuert liggr uiðr aana Danubium enn sunnanuert uidr Rin. enn norðan ok uestan at henni liggr uthafit sealft. stóraudigt bæði at rikdomi ok folksins fiIlda ok þeirra mekt ok mikilleika. [huaðan af er hon heitir Germania[575] sakir freoleiks folksins ok almugans. þar fædaz þeir fuglar sem hercynee heita. af þeirri einni maurk i Germanie sem Hercineus salltus heitir. huerra uęngir eru sua mætir ok agiętir. at alldrigi uerdr sua myrkt aa nIckurri nátt. at eigi se þeirra skinanda fiðri Iruggr[576] leidaruisir. huar sem þeirra uęngium uerdr kastat, aa ueginn framm monnum til leidar lysingar ok farar greiða. Hon hefir ok i sér dyr þau meinlaus ok monnum hoguær. sem i audrum londum eru miok uadalig sem biIrnu ok fleiri aunnur. ok þar medr hardla dyra gimsteina. cristallum ok succinum. grænan callaticum ok huitan ceraunum. Germanie eru tuennar. hin efri er liggr uiðr nordanuert uthafit ok hin nedri er liggr uidr Rin.

Þessi lInd liggia ok milli fyrr nefndrar Danubium ok midiarðarsiofar. Fyrst Misia takandi nafn af sinu mikla saaði ok mætum aauexti. huadan af er heiðnir men kalladu Misiam kornhlauðu Cereris. er þeir [trudu korngydiu uera ok[577] aauIxt gefa. [Hon liggr austanverð viðr osa Danubii. enn til landsuðrs viðr hana[578] þat land er Tracia heitir. Sunnan at henni liggr sa partr af Girklandi sem Macedonia heitir. enn af uestri liggr hon uid Hystriam. Þar næst liggr Pannonia. þat land sem sua heitir. a hueriu hinn heilagi Martinus turonensis erchibiskup uar fæddr. Ok þa Tracia er nafn feck af Tyrase syni Japheths. þar er Constantinopolis. su borg sem Nordmenn kalla Miklagarð. i henni austanuerdri. huer er af miklum uolldugskap[579] ok margri uerdskylldan er i marga stadi samuirdandi sealfri Roma. Nordan at henni liggr aain Hyster. su hin sama er Danubius. Hon er ein[580] mest af aullum þeim aám sem Europa hefir i sér. Enn sunnan at Tracia liggr þat haf sem Egeum mare heitir. enn uestan at henni gengr Macedonia. Þetta land bygdu fordum margar ok ymissligar þiodir. Massagete edr Mesigete.[581] Sarmathe ok Scithe ok enn fleiri adrar. ok fyrir þann skylld at þat er eitt mikit land. þa tok þat mikit folk ok margar þiodir.

Grecia tok af þeim konungi nafn. sem [riki feck[582] yfir ollu þi landi ok Grecus het. Ero i henni .vii. lInd edr storherad sem sua heita. Af uestri er fyrst Dalmathia er nafn feck af þeirre fremztu borg i þi landi sem Delme heitir. eptir þi sem segiz. Liggr hon austanuerd uidr Macedoniam enn af nordri uid Misiam. af uestri lyktaz hon uidr Hystrim enn af sudri uidr hafit Adriaticum. Annarr partr af Grecia heitir Epyrus af Piro syni Achillis. Hinn þridi heitir Elladas ok odru nafni Attica af Attis[583] dottur þess manz sem Granus heitir[584] huerr er ser tok fordum bygd ok riki i Grecia. Hon liggr i milli Macedoniam ok Achaiam er Nordmenn kalla Engils nes. Nordan at henni liggr Archadia. Þessi Atticha[585] er einn hinn fremzti partr i Grecia. i huerri er hin fræga borg Athene. er sannliga kallaz modir allra boklista ok fostrmodir allra philosophorum.[586] ok ecki hafdi Girkland i sér henni framarri edr frægiligra. J fyrr nefndri Atthica eru .ii. prouincie. af huerium er Innur heitir Boecia ok Innur Pelopenesus.[587] Enn Boecia fekk nafn af þeirri sauk ok tilfelli sem her fylgir. Þann tima sem Cathmus son Agenoris. er um rid uar nefndr ok brodir fyrr nefndrar Europe. skylldi fara at leita hennar eptir fedr sins bodskap. sidan er Jupiter hafdi fangit[588] hana sem fyrr uar sagt. ok hann feck eigi fundit hana. þa ottadiz hann sua sins fedr[589] reidi. at hann stadfesti þat rad fulluliga medr[590] ser. at taka helldr aa sik utlegd enn koma aptr til fedr[591] sins. Ok þa berr sua til. at einn uxi gengr fyrir honum. ok hann geck þar eptir þar til er hann nemr stad.[592] ok setr þar sina bygd sem uxinn lagdiz nidr ok huilldiz. ok kalladi sidan af uxans nafni Bocciam. þiat bos aa latinu er uxi upp i norrænu. ok smidaði i þeim stad borgina Thebas. i huerri er frægir bardagar uaru i fyrndinni. Fæddiz[593] þar upp bædi Apollo ok Hercules hinn sterki. er einn hefir mestr uerit i fyrndinni af Thebanis ok frægaztr. J Boecia eru þeir .ii. brunnar. sem sua ero fallnir ok natturadir. at annarr eykr þeim manuit[594] sem af honum drecka ok minni. enn annarr er sa er þeim gefr ok gIrir gleymsku ok uminni. sem af honum hefir druckit. Þar er ok ein su tiIrn. at hennar uatn er sua gint ok galit. at huerr sem þat hefir druckit. þa hitnar hann[595] ok logar af munudlifiss girnd ok hita. Þessi Boecia heitir odru nafni Aonya. af þeim brunni edr uppsprettu sem þar er. Pelopenesus annarr partr af Atthica feck nafn af Pelope konungi er þar rikti. Hinn fiordi partr Grecie heitir Thesalia. af huerium er eitt frægaz Thesalonia.[596] huert er hinn heilagi Pall postoli skrifadi einn sinn pistil. Þar er ok fiallit Parnasus er fordum uar helgat Apollini. er heiðnir menn kalladu solar gud. þat klyfz ok tuiskiptiz sua sem upp sækir i fiallit. heitir þar annarr partrinn Cirra enn annarr Nisa. Þar fæddiz ok upp uox hinn mikli Achilles. ok þar hófuz Laphite er odru nafni heita centauri. af huerium er[597] þat segiz. at þeir taumdu fyrstir af aullum monnum hesta medr bitlum. Enn þo segir Ysidorus. at centaurus er sua uordinn sem madr aa hesti sitiandi edr honum samtengðr. enn sumir menn segia. at þeir uæri[598] riddarar i fyrr nefndri Thesalia. Enn fyrir þann skylld at þeir synduz einn likam manz ok hestz hafa samtengdan huart uiðr annat. sua sem þeir foru[599] rennandi ok reikandi[600] i bardaganum. þa segiz at þaðan af uæri þeir centauri kallaðir. Minocentaurum segia þeir nafn hafa tekit af manni ok gridungi. fyrir þa sauk at hann se sua uorðinn sem allt saman graðungr[601] ok madr. huilikt dyr er hinir fyrri menn sIgdu i sinum skrIksIgum inni byrgt i laborintho.[602] huert er sumir menn kalla VIlundar hús. Onocentaurus segiz at af þi se sua kallaðr. at hann se halfr uorðinn sem madr enn halfr sem asni. Enn Ypocentaurus af þi at [hans nattura er haalfblandin af monnum ok hestum.[603] J Thesalia eru þær .ii. aar. at allir þeir sauðir uerða huitir sem af annarri drecka. enn hinir allir suartir sem at annarri drecka. enn þeir allir mislitir ok fleckottir sem af badum þeim ok ymissum drecka. Macedonia hinn .vti. partr af Grecia feck nafn af Macedone sunarsyni Deuchalionis. þiat hann kalladi hana af sinu nafni. sidan er hann feck þar hofðingiadom ok riki. Hon liggr austanuerð [uidr Egiptalandzhaf nalæg.[604] enn sunnan at henni liggr Achaia. af uestri Dalmathia. enn af nordri Misia. fedrland hins mikla Alexandri. Þat land er miok gagnauðigt bædi at gullbergi[605] ok silfrbergi. Hit mikla ok hit fræga fyrr sagt fiall Olimphus er [sua yfiruættis[606] háátt. at aa hinum hæstum þess hæðum uerdr huarki sky ne uindar nockurn tima. sem fyrr uar sagt. Achaia hinn .viti. partr Grecie.[607] takandi nafn af Acheo konungi. ok þar meðr af þeirri borg ok bygdarlagi er sua het. [er miok komin ok[608] uorðin sik sem eitt eyland. Illum megin gengr at henni haf ok kringir um hana. utan eigi nordan at þar sem hon liggr uidr Macedoniam eðr[609] Atthicam. Hin hæsta hIfuðborg i Achaia heitir Chorintus. heidr ok prydi Grecia. Jnacus er ein nafnkunnigh áá i Achaia. ok þar er sa fiIrdr sem Archadia heitir. ok enn er uidara gefit i bokum. huern er Archas son Jouis ok[610] Kastule kalladi sua af sealfs sins nafni. eptir þat er hann hafdi sigrat mikinn part af Girkium ok sua undir sik lagt. at[611] þeir gafuz honum i ualld. Sua segiz ok at i nIckurum stodum spretti uatn[612] or steinum i Achaia. Archadia heitir ok oðru nafni Sicionia af Sicione konungi. af huerium er Sicioniorum riki. þeirra manna sem sua uaru kalladir. feck þat nafn ok heiti. J Archadia er ein mikil áá su sem Heremantus heitir. Þar finnz ok sa steinn sem abeston heitir. hann hefir iarns lit ok þar medr þa natturu. at sua sem eitt sinn kueykiz [lios aa honum. þa sloknar hann[613] alldrigi huarki af uindi ne uætum. Þar fædiz ok sa fugl sem Merula heitir. hann fædiz ok i fleirum stIðum enn þar. ok i ollum audrum stIðum suartr utan þar i Archadia eda Achaia er hann huitr.

Eyiarnar Cretha ok Ciclades eru hinn .viidi. partr af Grecia. Cretha uar kallat af einum þarlendzkum manni þeim er Cretus het. huern er heidnir menn segia uerit hafa einn af hinum fornum Critarbyggium. [ok hafa folgit ok vppfętt Jouem.[614] Hennar lengd er hardla mikil. ok liggr af austri til uestrs. Hon uar af þi hardla fræg fordum. at hon hafdi i ser .c. borga. huaðan af er hon uar kIllut Antepolis.[615] Af þi uard hon ok fræg. at þar gIrduz fyrst aarar til skipa. ok sua skotfæri. þar uar ok fyrst lærd ok kend sInglistar iþrott. Þar er huarki uargr ne refr. ok eigi nockut ferfætt kuikendi.[616] Eigi bidr þar ok nockurn eitrorm. ok Inguan þann fugl sem noctua eðr nocticorax heitir. huern er uęr kIllum náttrafn. Heitir hann fyrir þi sua. at hann flygr ok hefir sik áá nattar tima uppi. enn aa dIgum séz hann fyrir þi huergi. at hans syn sliouaz þegar sem solin birtir uerolldina. Plagar[617] hann af þi ok elskar nattina enn flyr daginn ok firriz liosit. at hann ma meðr Ingu moti solina sea. Hann deyr ok þegar i stad. ef[618] hann er þangat fluttr i Krit. Hon er hardla miok uinuidi ok audrum hinum bezta uidi uaxin. Þat gras uex þar ok sem dyptamnus heitir. af[619] þi fialli þar i Creta sem Dypta heitir. þat gras er sua mætt ok mikillar mektar. at þat hlifir huerium sem einum þeim likam ok skyfir brott af þeim[620] skotum ok skaðasamlighu iarni. sem þat hefir aa sér. Þadan af er þat. at þau dyr sem þar ganga ok fædaz. hafa meðr þess hattar fodr ok fædu skeytin af ser. ok skyfaz þau fyrir þi sama grasi sua brott af þeirra likam. at þau skadar ecki uætta.[621] Fyrr nefndar [Grikklandz[622] eyiar Ciclades eru .l. ok .iii. at tIlu. Ein af þeim heitir Delos. su sem i midiu er ok mestz haattar af þeim. af huerri er allar þær iafnsaman hafa nafn tekit. þo at margar af þeim se henni miok fiarlægar. ok heita Ciclades þi at þær liggia allar sua sem i hring um hana. en Girkir kalla þat cyclon[623] sem uær kIllum hring. Ma þat af þi uel merkiaz at hon liggr i midiu. sem at barz aa dIgum konungsins Ogygi.[624] at sua sem niðamyrkr hafdi samfleytt aa mIrgum manudum uerit sua sem ein nátt ueralldar. þa skein þar fyrri sol enn aa nIckuru audru nalægu landi. huar af er hon uar sidan kallad Delos sua sem audsyn. Hon heitir auðru nafni fyrir þa grein Ortigia. at þar saz fyrst þeir fuglar sem Girkir kalla Ortigias. enn Latini kalla coturnices.[625] A þess sama dIgum konungs Ogygi. ok hins agiæta hIfudfedr Jacobs sunarsunar Abrahams. uarð ok mikit flod i fyrr nefndri Achaia. Hafa þrenn uerit mest ok fræguz flod i uerolldinni. Hit fyrsta ok hit fremzta uar Noa flod. þat sem flestum er frægaz ok heyrinkunnigaz uordit. Annat um Jacobs daga þat sem nu uar fra sagt ok uard i Achaia. Hit þridia uard a dIgum Moysi ok Amphitrionis konungs hins þriðia eptir hinn fræga Cycropem konung i fyrr nefndri Girklandz haalfu Thesalia. [sua mikit at mestr luti þers folks allz sem i var allri Thessalia[626] fyrirforst ok tyndiz i þi hinu mikla floði ok æsiligum uatnagangi sem þar uard. þeim fám monnum frateknum[627] sem i hááfiollum frealsaduz. ok sua komuz undan at þeir hirdu sik þar. ok mest i fiallinu Parnaso.[628] Þar hafdi þa ok hellt riki sa madr umhuerfis[629] fiallit sem Deuchalion het. hann tok uel ok menniligha uidr[630] ollum þeim monnum sem til hans flydu ok aa skipum komuz undan. Ok fyrir þann skylld at hann ueitti þeim landzuist i fyrrnefndum fiallzins haalfum ok fiallaklofum Cyrra ok Nisa. ok [þar medr gaf hann þeim[631] allan þann kost sem þeir þurftu ser til uidrlifiss ok næringar. þat i adra deilld at þeir somu menn hofðu[632] holldgroinn ok innborinn hiartans harðleik. sua at ual matti[633] segia at þeir hefdi steins hiortu. þa finnz sua skrifat i skrIksIgum Grecorum. at þessi sami Deucalion hafi[634] mannkynit af steinum upp reist ok endrbøtt medr sinni husfru[635] Pura. Þat ma ok uerda segir Ysidorus. þann tima sem storaar[636] æsaz af yfiruættis regnum umframm uana [bædi at lengd ok mikilleika[637] ok þar medr af mIrgum[638] uaucifligum tilkomandi uatna uIxtum. ok þær briota nidr edr dreckia mIrgu þi sem monnum þickir ser [mein ok skadar[639] i uera. at þat se þa flod kallat. Þat er ok uel uitanda segir hann. at þat kann henda þann tima sem aarnar eðr Innur uItn uaxa meirr enn til døma. at þær gora stundum[640] eigi at eins skada þa þegar i stad. utan helldr teikna þær þar medr ok fyrirbenda iafnuel nIckura merkiliga eptirkomandi luti. Jlliricus er[641] almenniligt nafn[642] Grecie. Cyprus hueria er uær kIllum Cipr.[643] ok audru nafni heitir Paphus. uar fordum ein fræg ey af sinum rikdomi. þar uar su list fyrst fundin at smida af kopar slikt er monnum likadi. þiat hann er[644] þar i nog. Sa litr[645] sem þeir kalla conchium[646] edr ostrum. i huerium[647] er purpurinn er litadr. fæz þar betri enn i flestum stIdum odrum. Fyrir þann skylld kalla menn þann lit þar conchium.[648] at hann tempraz af blodi edr taarum conchilii. þess fisks er sua heitir. ok audru nafni murex. Hann er eins hattar skelfiskr i sudrhaufunum.[649] huern er þeir særa medr iarni þegar sem hann uerdr tekinn. ok af þeirri særingu fellir hann táár. þau sem purpurans lit hafa. samna þeim saman sidan. ok i þeim sImum lita þeir purpurann. Enn þadan af kalla þeir hann ostrum. at hann tekz[650] af skelfisksins taarum ok uIkuan. þiat Girkir kalla þat hostram[651] sem uær kaullum skurn[652] edr skel. ok þadan af kaullum uær einsháttar skelfiska kyn óstrur.

Pannonia hefir nafn af þeim fiollum sem hana skilia ok greina af Jtalialandi ok Alpes Apennini heita. Hon er hardla sterk ok mikit skemtanarland. ok liggr austanuerd uid Misiam. umkringd af þessum .ii. storum ok strIngum áám Drabo ok Sabo. af austanuerðu[653] landsuðri[654] hefir hon Hystriam. af suðri edr utsudri liggia uid hana fiIllin Alpes. af uestri partr sa af Gallia sem Belgica heitir. kalladr sua af borginni Belgis. enn til nordrs[655] uidr uppsprettu Danubii ok þat landamæri sem greinir Germaniam ok Galliam. Hystria þat land er sua heitir liggr nordan[656] uiðr Pannoniam. hafandi þat nafn af aanni Hystro er um þat[657] land fellr. Su hin sama[658] heitir Danubius odru nafni. sem fyrr uar sagt. Hon fellr ok framm flytr aa morgum ok ymissum londum. ok skipa einar ok ymissar þioðir þa hennar nIfnum sem þeim likar. Sua segir Ysidorus. at .lx. storaa renna sua at allar koma nidr i henni. ok hon fellr i .vii. stodum ok medr .vii. osum [til siofar.[659]

Jtalia het i fyrndinni Saturnia[660] af Saturno konungi. ok eptir þat uar hon kollut Lacium. fyrir þann skylld at Saturnus leyndiz þar um rid. sua sem hann uar brott rekinn or sinu riki[661] af sinum syni Joue. enn sidarr[662] uar þat land kallat Ytalia af þeim konungi sem[663] Ytalus het. Þeir uaru .iii. brødr. Salinus Ytalus ok Sicanus. af huerium er bædi fengu nIfn[664] sidan laund ok lydir. Af Ytalo uaru kalladir Ytali þeir sem Ytaliam bygdu. af Sabino Sabini. enn af Sicano Sicanii. Sunnan at[665] Ytalia liggr þat haf sem Cyreneum[666] heitir. enn norðan hafit Adriaticum. enn uestan at henni liggia þær heidar[667] ok haalsar sem framm ganga af fyrr nefndum fiIllum Alpibus. Ytalia[668] er eitt hardla [gott ok fagrt[669] land at aullum lutum. einkannliga þeckiligt ok lystiligt af iardarinnar aauexti ok freoleik. ok þar medr af nægd allzkostar monnum til uidruæriss ok skemtiligs uidrlifiss.

Sicilia er uęr kIllum Sikiley feck nafn af brodur Ytali.[670] þeim sem Siclus[671] het. enn fyrr meirr uar hon kallad Sycania af Sicano konungi. Sikiley liggr eigi langt ut edr brott af Ytalia. hon er friott land uel ok áuaxtsamt. rik at gulli ok morgum odrum godum ok girniligum lutum. Hon er þo uida [gagnfærilig at[672] leyniligum hellum ok iarðholum. ok hueruitna full af uindum ok brennusteini. Hon hefir þat[673] fiall i sér sem Ethna heitir. i hueriu er Ysidorus segir at storir iardhellar fullir driugum at brennusteini eru sua langir. at þeir liggia allt niðr til seofar þar sem utsynningr ma beinaz blasa framan i þa. Nu af þessu ollu saman ok þeim baarum ok brimstormi.[674] sem framan[675] ganga af sionum i hellis munnana. ok þi sem siorrinn rydr or ser. þa tendraz þar af ok kueykiz elldr með brennusteini þeim sem þar er. ok af þi uerða þar storir iarðelldar. Þar er[676] sá nafnfrægr brunnr edr uppspretta sem Arethusa heitir. ok ein stor áá. su sem Alpheus heitir. .ccc. stadia er uidleiki umhuerfis[677] alla Sikiley. Þar eru þær .ii. æðar ok uppsprettur. sem sua mikillar ok sterkrar natturu eru. at þær konur sem ubyria eru uerda barnbærar. sem af annarri drecka. enn onnur er sua fallin. at þær konur sem aðr eru uel barnbærar ok freouar. uerða ubyria ef þær drecka af þeirri.

Ytalia hefir ok þessi stóór stIduuItn i ser. Benachum. Auernum ok Lucrinum. Ok þessar .ii. aar. Eridanum er odru nafni heitir Padus. ok Tiberin er Nordmenn kalla Tifr. huer er þaþan af feck nafn. at Tiberinus konungr af Albania fell i hana ok drucknadi þar. Benachus er sua stort[678] uatn ok uitt. at aa þi uerdr driugum sua storr[679] bárustormr sem aa seo. Þar er ok su uppsprettuæðr[680] sem kaullut er Cycerons brunnr. huerr er þa natturu hefir. at hann grødir augnamein manna. Hon hefir ok i ser dyra gimsteina. sircithen. ligurium ok corallium. ok þau dyr sem linces heita. ok þa fugla sem dyomedes heita. ok þann einn orm sem boas heitir upp i latinu. ok fyrir þa sǫk heitir hann sua. at hann [sækir storliga[681] miok [bu manna[682] ok þo mest nauta flocka. leggz hann miok[683] til miolkrinnar. ok sygr sua kyrnar at þar af deyia þær. Linces eru fleckott dyr ok mislit. einkannliga mest um bakit sua sem pardus. en i odrum lutum eru þau[684] uarginum lik.[685] ok fyrir þi eru þau[686] miok i uarga tIlu hIfd.[687] Eru þeirra nIfn ok sua lik sin i milli. at þessi dyr heita linces. en Girkir kalla hina likos. Sua segiz at hlandit linces hardni sua mikit. at þat uerdi at þeim hinum dyra steini sem ligurius heitir. huat er menn segia at sealf dyrin linces uiti. marka þeir þat ok profa af þi. at þau fela þat þegar i stad ok hylia medr sandi. eptir þi[688] sem þat hefir fra þeim flotit. sua sem af nIckurri natturunnar aufund. til þess at þat uerdi eigi manninum til gagns edr nytsemdar. Plinius segir ok linces eigi optarr fæda sinn burd enn um[689] sinn. Fuglarnir dyomedes hafa nafn fengit af felIgum ok fIrunautum hertogans Diomedis. hueria er heidnir menn segia i sinum skrIksIgum fyrir þa sauk af monnum þess háttar fugla uordit hafa. at þeirra formadr ok hofðingi Dyomedes hafi sært sealfa Gefion gydiuna einu miklu saari ok hættligu i einum[690] bardaga. Þeir fuglar eru þi nærr at uexti sem suanir. huitir at lit. ok hafa stór nef bædi ok hIrd. Þeir eru mest i þeirri ey liggiandi ut uid Pul sem Dyomedia heitir. fliugandi milli þeirra gia ok gliufra ok storra steina edr biarga sem aa siofar[691] strIndum[692] eru. Þeir kunnu gIra grein huart samlendir menn þeim koma þangat eðr adrir. Koma þar Girkir. þa fara þeir giarna þeim nærri. til þess at þeir syni[693] þeim blidubragð aa séér. enn ef þar koma annarra landa menn. þa rada þeir á þa. bita þa ok særa þat mesta sem þeir mega. Þeir eru sorgsamliga ok[694] hliodaðir. sua sem harmandi medr sinni raudd ok sytandi bædi sealfra sinna umskipti ok afskaplig afelli. ok þar medr eigi sidr tion ok tapan sins hIfðingia. þiat Dyomedes uar af Girkium þo drepinn. þessa fugla kalla Girkir herodyos. Ero þeir ok skilreckir[695] menn ok uel skynsamir. sem þessa nefnda kompana Dyomedes segia ok sanna. eigi medr skrIkligu skrapi hegomans edr liotligri lygi utan helldr meðr sannligri ok ufalsadri frasIgn. at fuglinum uordit hafa. þiat nockurir menn hafa þat fyrir satt eptir frasIgn Ysidori i sinni .xitu. bok i sidarsta capitulo de transformatis. at þeir fuglar sem striges heita uerdi edr hafi uorðit af monnum. þiat uidr mIrg glæpauerk ok ferlighar latrona frammferdir skiptaz gløpamanna myndir edr aasionur ok umsnuaz segir hann. ok at aullum likaminum snuaz[696] þeir um ok uerda at dyrum. huart sem þat uerdr helldr af galldraligum ordum ok yfirsIngum. eðr er þat af nIckurum eitrligum grIsum ok galldrasamligum. Er þat ok uissuliga uitat. at iafnuel eptir sealfri natturunni skiptaz margir lutir ok umuendaz i ymissligar myndir ok asionur. sua sem þeir fyriruerdaz ok spellaz. sem þat at byflugur uerda af uxakiIti rotnudu edr kálfa. scrabones af hestum. locuste af mulum. scorpio huerr[697] er betr ma teliaz [medr mIðkum enn[698] ormum af krIbbum. Fucus er kallaz hin meiri byfluga fædiz ok af mulum. enn þat flugnakyn sem uespe heita af Isnum. Enn [þat flugna kyn byflugurnar uerda mest[699] af kalfakiIti. medr þeim klokskap at menn taka kalfakiItit. þann tima sem þeir eru sæfdir. ok beria sua at sem mest uerdi blodugt[700] til þess at þat sama kiIt medr blodinu madki sem mest. Verda sidan af þeim blodmIdkum byflugurnar. Sa fugl strix sem fyrr uar nefndr heitir auðru nafni ama. af þeirri mikilli elsku sem hann elskar sina unga. huadan af er þat hermiz at hann gefi þeim miolk sua sem þeir eru fæddir ok utklaktir. Tuscia er einn partr af Ytalia kallat sua af iduligri ok optligri reykelsis offran ok fornfæringum af thure. Apulia er Nordmenn kalla Pul liggr ok þar nær Campania uerandi ok einn partr[701] af Ytalia. takandi[702] nafn af þeirri miklu borg Capua. sem sua het af Kafisilano[703] konungi Albanorum. hefir þær iarðir ok herad i ser. sem aa huern[704] uetr bera þaleidis blom sem aa sumar. Solar gangrinn er þar bædi monnum ok bui hægr ok hardla skemtiligr. landzins tempran Ill lystilig. enn loptit bædi blitt ok skært. Þar fáz ok finnaz þau uItn sem sua mikillar ok heilsamligrar natturu eru. at þau taka ufreoleik fra þeim konum sem þau drecka ok adr hafa uerit obyria. enn uitleysi fra kIrlum. ef þeir drecka þau fyrr nefnd uItn. Lucrinus ok Auernus eru bædi i Kampania. hefir Lucrinus uerit hit mesta fiskiuatn. Auernus feck af þi nafn. at fuglar er aues eru[705] aa latinu mattu fordum fyrir þann skylld yfir þat uatn eigi fliuga. at þeir fellu niðr af þeim daliga þef sem af uatninu lagdiz upp i loptit. En þat uolldi þi. at þat[706] uar Illum megin þakit ok umkringt af sua þyckum skógum bæði hit nedra ok hit efra. at þau brennusteins uautn sem þar uaru i sumum stIdum. nadu minna uindruminu brott at blása brennusteins þefinum enn þurfti. til þess at eigi spilltiz loptit af þeim sama deynanda uþef. af huerium er fuglarnir fellu nidr ok do. Ok sem Augustus keisari uard þess uarr.[707] þa let hann hIggua niðr skogana. ok uurdu þeir stadir sidan af þi sama lystiligir ok heilsamligir. sem af deyiandi[708] drepsott hofðu adr hættligir ok daudligir uerit. J Campania stendr sealf Roma ok su fræga borg sem Cartago heitir.

Gallia hefir nafn fengit af birti ok huitleik þess folks sem hana bygdi. þiat galla uppa girzku er lac upp aa latinu enn miolk upp i norrænu. Þau hin stærstu fyrr nefnd fioll er Alpes heita. sem austan ganga at Gallia. ueria hana uidr solar hita. ok enn fleiri onnur. huadan af er menn uerða þar miok huitir. [Hon lyktaz at uestri uidr uthafit.[709] Af sudri liggia uidr hana þau fiIll ok uslettar[710] hædir sem Purinei heita. enn af nordri þau uItn sem falla ut af aanni Rin ok fyrr nefnd[711] Germania. Aquitania þat land er sua heitir [berr storliga[712] freoua iIrd ok goda monnum til fædis ok kostar. enn ongum mun uerri kuikendum. Hon dIgguaz ok freouaz af þeim morgum áám ok uppsprettum sem hon hefir i sér. af huerium er þessar .ii. eru frægaztar. Rodanus ok Renus. Belgis heitir ein borg i Gallia. af huerri er sa partr Gallie feck nafn er Belgica heitir.

Hyspania er uar kollum Spanland het fordum Hyberia af einni aa Ybero. Hon tok sidan nafn af þeim manni er Hyspalus het. ok kallat Hyspania. Hon er ok fyrir þa grein rettliga kIllut Hesperia af aptanstiIrnunni hespero. at hon liggr allt[713] uidr heimsendann. Spania[714] liggr milli Galliam ok Affricam. nordan at þi liggia fyrr nefnd fiIll Purinei. enn ollum megin adra stadi kringir hafit um þat. Þat hefir hardla gott lopt ok er heilsamligt land. uel freott ok gagnsamt at aullum aauexti. ok ueralldar rikt af gimsteinum ok dyrum malmi. Vm Hyspaniam falla storar aar er sua heita. Bethus. Mineus. fyrrnefnd Yberis ok Tagus. Hon greiniz i .vi. parta Terraconensem. Cartaginensem. Lucithaniam. Galiciam. Bethicam. ok Tingitaniam er utan hafs liggr i Affrica.


Her segir af skipan landa i þriðia part veralldarinnar er heitir i Affrika[715]

25. Affrica hinn þridi ueralldarinnar partr ok halfa feck nafn af einum afkuęmismanni Abrahe. þeim sem Affer het. eptir þi sem segiz. Hon het fordum Libia af dottur Parchi sunar Jouis. huerr er smida let þa miklu borg ok frægu Memphim aa Egiptalandi. Þessi Libia sunardottir Jouis eignaðiz sidan riki i Affrika. ok uar þa landit af hennar nafni kallat Libia. Affrika byriar ok hefz af Egiptalandz herudum ok endimIrkum. ok liggr sua sunnanuerd um Blaland allt til hins mikla fiallz Athlantem. Nordanuerd liggr hon uid midiardarsio ok lyktaz þar. enn at sidarstu endaz hon ok lyktaz medr hafinu Gadithano. hafandi i sér þessar prouincias. Libiam. Cirenensem. Pentapolim. Bizancium. Cartaginem. Numidiam. Mauritaniam. Scitifentem.[716] Tingitanam. ok þar medr Blaland uidr sealfan solarbrunann.[717] J Affrica er einn sa brunnr edr uppspretta. at hon bøtir ok skięra gorir huers manz raudd. þess sem af hefir druckit þeim brunni.

Fyrr nefnt land Libia Cyrenensis er hinn fyrsti partr Affrice. sua nefnt af þeirri fremztu borg er þar uar ok Cyrene het. Austan at þi liggr Egiptaland. enn uestan at þeirra þioða lInd[718] sem Trogodite heita. ok þa sem þeir kalla meiri Sirtes.[719] Trogodite eru skiotari a fæti enn nIckur[720] dyr. Medr Trogoditis er su tiIrn. sem hennar uatn uerdr .iii. sinnum aa huerium degi sallt ok beiskt. enn alla tima adra er þat sætt ok medr aullu usallt. Nordan at nefndri Libia liggr þat haf sem heitir Libicum. enn sunnan Blaland ok einar ok ymisligar þiodir ok ufæriligar audnir. i huerium er eigi sidr er sa ormr[721] sem basiliscus heitir. ok audru nafni heitir hann regulus. þat er sua sem smakonungr. Fyrir þa grein heitir hann sua. at hann er sem eitrorma konungr. eigi fyrir mikilleiks sakir edr uaxtar. utan helldr af þi at hann drepr menn medr einni saman sinni syn. ok þo at þeir seai hann fyrri[722] ok flyi. þa drepr hann þa med einni saman sinni þefan. Huerr fliugandi fugl sem fyrir hans seonum uerdr. huat fiarlægr honum sem hann ferr edr flygr. þa brennr hann af hans munni ok fyrirferst. Enn allt at eins uerdr hann af hreysikattinum[723] yfirstiginn ok sigradr. Þann tima sem [hann er settr[724] fyrir þau gren edr holur sem hann leyniz i. þa flyr basiliscus hreysikattinn. enn hann sækir eptir ok drepr sua basiliscum. þiat himneskr fadir hefir Ingan lut i uerolldinni sua skadsamligan skapadan. at eigi se æ læknissdomrinn i gegn honum til reidu. ef menn kynni hann rettliga medr hIndum at hafa. Hann er lengztum huitfleckottr eðr huitrIndottr ok nærri halfs fotar langr. J Libia fæðaz ok hIfuðlausir menn eptir þi sem truiz. hueria er Lybici kalla Lemnia. hafa þeir munn ok augu framan aa briostinu. Adrir eru þeir sem þar fædaz ok Ingan hafa halsinn. enn augun aa oxlunum. Antipodes eru þar ok. hueria er nockurir menn kalla andfętinga. þeim horfa føtrnir ok ristrnar aa bak aptr ok hafa .viii. tær á huarum fæti.

Pentapolis annarr partr Affrice. hafandi upp aa Girzku nafn af .v. borgum. liggr uid fyrr nefnda Libiam Cyrinensem. ok telr suma stadi medr hennar herudum ok endimIrkum. Tripolitanam hinn þridia hennar part hafa Girkir upp aa sina tungu at tala kallat af þeim .iii. borgum sem þar ero frægaztar ok sua heita. Ochea. Tabreta ok Leptis. Hinn .iiiidi. partr Affrice huerr er Bizancena heitir hefir nafn af .ii. þar hinum fræguztum ok hinum fremztum þorpum huert er annat er sua friott af oleis ok odrum feitum iarðar aauIxtum. ok fullum meðr dygd. at þat sem i þa iIrd uerdr sááit gefr hundradfalldan aauIxt.

Annat heitir Zeuges er liggr milli Numidiam[725] ok Bizancium. huar er ein mikil borg stendr. er Carthago[726] heitir. Nordan at þi liggr þat haf sem Siculum heitir af Sicilia. enn sunnanuert liggr þat uidr þat land sem Getulia heitir. Hinn nærri ok hinn nordarri partr af Zeugis er miok aauaxtsamr. enn hinn ytri ok sa sem firrmeirr liggr er fullr af onagris. þeim storum ausnum grimmum ok ótImdum sem i eydimorkum uti reika ok renna. ok Idrum grimmum dyrum ok hIggormum. Þessir hinir grimmu ok utImdu asnar. sem onagri heita. hafaz iafnan uid uti medr uillidyrum ok fylgir æ serhuart[727] karldyrit kuendyra flockinum. ok þo mest fyrir þa skylld. at þeir uandlæta þegar leid ok afbryda sem karldyrin eru borin. ok setia þegar af þeim nyrun. ef þeir na til þeirra sem þeir eru nyfæddir. ok þetta kunna[728] mødrnar at uaraz. ok fela þa þegar i leyniligum stǫdum ef þær faá þat gert. Getulia liggr miok i midri Affrica.

Numidia feck nafn af þeim monnum er þar toku ser bygd. ok sealldan hofdu[729] sama stad. ok driugum foru sem uallarar. þiat ymissar ok uuisar heimilisuistir kallaz upp aa þeirra tal ok tungu numidie. Þar leidir hon dyr ok uppfædir. sem hon er[730] skogi uaxin ok slettlend. enn þar hesta ok fyrr greinda onagros. sem hon er hálsut eðr fiIllott. Hun er hardla fræg af þeim marmara sem numidicum heitir. J Numidia er Yppane. er hinn heilagi Augustinus ypponensis er uid kendr. meðr fleirum odrum frægum ok mikils hattar borgum.

Mauritania hefir nafn af suIrtum þeirra manna lit sem þar byggia. þiat mauron kalla Girkir þat sem suart er. ok sua sem Gallia hefir nafn af folksins birti ok huitleik. sem fyrr uar sagt. sua hefir Mauritania nafn af suIrtum lit sins folks. huerrar hin fyrsta prouincia er Mauritania Siciphensis. hafandi nafn af þi þorpi sem Siciphi heitir. ok Mauritania Cesarensis. er nafn feck af þeirri borg sem Juba konungr er þar rikti let gIra Augusto keisara til heiðrs ok sæmdar. ok kalladi af hans nafni Cesaream. sua sem Herodes let adra Cesaream gora honum til sømdar i Palestina. su sem ein er hardla fræg borg. Þessar badar prouincia liggia sua samtengdar sin i milli. at austan liggr at þeim Numidia enn norðan hit mikla haf. af uestri su áá sem Malua heitir. enn af suðri fiallit Astrixis. huert er greinir ok sundr skilr þann part af landinu sem frior er ok þurra sanda allt til uthafsins. Mauritania Tingitania uar kallat af hIfudborg þeirri sem Tingis[731] het ok þar stod. Af austri liggr uidr hana fyrr nefnd aa Malua. af nordri hafit Gaditanum. af uestri uthafit Athlanticum. enn af sudri þeirra þioða laund[732] sem Gaulalie heita. Gaulalie eru kallaðir af þeirri ey sem liggr nærri Blalandi ok Gauleon heitir. i huerri sem[733] enginn eitrormr fædiz ok engin fær þar lifat. J uthafinu uidr Mauritaniam segiz. at sua mikill ofrefilis fioldi þeirra fiska séé sem lulligenes[734] heita. fliugandi eigi langt i brott fra þeirri aa sem Aalixus heitir. at þeir drecki ok sIckui nidr skipam ef fyrir þeim uerda. J Mauritania þessarri fødaz morg undarligh dyr ok kuikendi. sua sem apyniur drekar ok struciones. Fimm ero apyniu kyn. Þat er eitt at hala hefir. af henni segiz þat at hon se sua greinamikil ok skyniugh[735] upp aa suma skepnuna. at hon gleðiz iafnan sua sem tungl er nykomit ok þat er ungt. en hon[736] ryggiz þann tima sem þat er fullt eðr þuerranda. Hon berr þau born sin ok burdi fyrir a brosti ok bringu ser. sem hon elskar. enn hin klunna sua uidr bakit ok annars staðar aa henni sem uerda má. sem hon anzar minnr ok uanrækir. Struciones eru sua fallin kuikendi. at þau synaz hafa uængi þaleidis sem fuglar. ok faa sik allt at eins litt edr ecki af iorðinni hafit. Struciones uanrækia ok uilia alldrigi uerma[737] sin egg. ok þo sem þeir hafa þau brott rekit fra ser. þa leidaz ut af þeim ok lifgaz ungar af duptzins ok iardarinnar næringu. Drekar eru størstir ok sterkaztir af aullum eitrormum ok eigi sidr af ollum iardarinnar kuikendum. hann er kambottr ok hefir litinn munn ok sua sem miofar pipur edr spirur. meðr huerium er hann dregr andann.[738] Hann hefir ok ecki miok mikit afl i tInnunum. enn i sporðinum hefir hann sua mikit. at þar lyr hann meðr ok lemr huat er hann fær fengit ok naad. Hann er ok ecki fyrir þa sǫk af eitrinu skadsamligr. at hann þarf ecki þess uidr at deyda Innur kuikendi þar medr. þiat huert sem hann fær fangit. þa bindr hann ok kreppir sua. at þar af drepr hann. fyrir huerium er fillinn er eigi helldr Iruggr[739] meðr sinn mikilleik enn smæri kuikendi. þiat sua sem drekinn liggr uidr þann uegh sem fillinn ferr eptir sinum uana. þa hrIckuiz hann um hans fotleggi kreppandi þa saman medr sterkum knutum. uinnr sua sidan at honum. at hann kiæfir hann ok drepr medr aullu. Þessi Mauritania uar fordum full af filum. hueria er Jndialand hefir nu[740] mest i séér. Þat land sem Garamans heitir. hefir nafn af þess háttar einni borg edr þorpi sem Garama heitir.[741] huert er Garamans konungr sun Apollinis let gIra ok kalladi sua af sinu nafni. þat liggr milli Cirenen ok Blalandz. Þar er sa brunnr sem þa natturu hefir. at hann[742] fryss sua þann tima dags sem heitaz er.[743] at hann er monnum eigi dreckandi. enn hann þidnar ok hitnar sua þann tima nætr sem kalldaz er. at þa er engi uán. at þess háttar megi menn honum nærri koma. Þeir menn sem þat land byggia ok Garamantes heita. eru bædi grimmir i ser ok af mannkynsins samlagi[744] miok fiarrlægir.

Ethiopia sem uær kallum Bláland. hefir nafn af lit ok aasionu þeirra manna er þar byggia. hueria er solin brennir[745] sakir sinnar naueru. Mannanna litr birtir þar ok synir solarinnar afl ok natturu. Þar er nær iafnliga[746] samr hiti. fyrir þann skylld at þat liggr rett undir sealfu solar sudri ok middegiss skeidi. Vestanuert er þat fiIllott. enn um mitt landit er þat sIndugt. enn austanuert er þat medr aullu eytt. Þess lengd liggr uestan fra fiallinu Athlante ok til austrs allt til Egiptalandz endimarka. Af suðri liggr þat ok lyktaz uidr uthafit. enn af nordri uidr áána Nilum. ok hefir i séér harðla margar þiodir rædiligar ok ogurligar af skyssiligri mynd ok aasionu.[747] Pamphagi eru þar ok. þeir hafa huetuetna þat sem eta ma ser til fødu ok uidrlifiss. Archiophagi[748] uerandi klokir til ueidiskapar hafaz þratt uidr aa hafi ut ok fædaz at eins uidr fiska. enn Anntropophagi ein hin harðazta þiod fædiz meðr manna kiIt.

Blaland er driugum fullt af fiolda undarligra dyra ok eitrorma. Ysidorus telr storliga mIrg eitrorma kyn i .xiio. bok ethimologiarum. ok þo segir hann þau fleiri uera enn hann hefir þar fra sagt. En sua mIrg sem þeirra kyn eru. sua margs háttar eru ok eigi siðr þeirra eitr ok skadsamligir sáárleikar. þeir sem af þii uerða. ok sua margir sem þeir eru. sua mIrg dauða kyn fylgia þeim ok. Stellio heitir einn af eitrorma kyninu. ok fyrir þa grein heitir hann sua. at allt hans bak er sem putreat[749] se ok skrifat meðr skinandum dropum þilikt sem stiIrnum. Hann er sua gagnstadligr þeim hIggormum edr storum eitrmIdkum sem scorpiones heita. at þeir ottaz þegar þeir sia hann. ok sem nockurr uþrifnadar þungi edr dofi falli áá þa. Vipera hueria er uær nefnum nIdru. hefir af þi nafn fengit at hon fæðir meðr saarleik ok ofrefli [sinn burð.[750] þiat þann tima sem hennar kuiðr þrutnar af burdinum ok yrmlingarnir eru lifgaðir. þa þola þeir eigi at bida matuligs ok fullkomins natturunnar burdartima ok lausnar. rifa sua ok slita skeinandi[751] hennar sidur[752] ok þar ut farandi. ok þar af deyr hon. Hon fær ok sua liotliga sins burdar. at hon tekr freoit medr munninum. Berr þat ok sua til þann tima sem karldyrit hefir til þess sama hIfuðit inni i hennar munni. at henni bregdr sua uidr sambudina. at hon bitr hIfuðit af hinu dyrinu. ok fyrir þi uerdr sua at huarttueggia feðginit fyrirferst iafnan. þegar sem þau geta burð saman. karldyrit i sambudinni enn kuendyrit i fædinginni. Anfuena[753] er sua fallin. at hon hefir .ii. hIfudin. annat framan eptir uana enn annat aptr áá spordinum. ok renn framm eptir huarutueggia hIfðinu dragandi sua aptr[754] i hring likamann eptir sér. Þessi hefir sik[755] af aullum eitrormum uti i frosti. Hans augu lysa sem logandi lios. Scitalis er ok sua fagr fleckottr ormr um bakit. at þar af duelr hann þrátt þeirra manna ferd sem hann sea. Kann þat ok sua til bera. at þar sem hann fær seinna skridit enn flestir adrir eitrormar ok fyrir þa sauk eigi manninum fylgt. þa fær hann medr þi mennina fengit. at þeir dueliandiz undraz[756] hans fegrd. Hann er ok sua heitrar natturu moti þi sem adrir eitrormar. at hann teer sinn ham ok yztu luti af sinum likam uti aa uetrar tima. [Enn aller þeir eru þo allt at eins kallder i sialfra sinna natturu.[757] ok eigi faa þeir monnum nIckut illt slag edr mikit mein gIrt. utan þann tima sem þeir hitna. ok fyrir þann skylld er[758] þeirra eitr manninum miklu skadsamligra um daga enn um nætr. þiat þeir dofna af nætr kuldanum. huadan af er þeir stirdna ok hrIckua saman sem[759] lyckiur eðr knutar[760] á uetrar tima enn leysaz or knutunum ok lyckiunum aa sumarit. Er ormanna meinsemda[761] gIrd eigi annat. eptir þi sem Lucanus segir. enn eitrdrepit samblandit mannzins blodi. Allt ormanna eitr er kallt[762] i sinni nátturu. ok fyrir þi flyr mannzins aund eitrit. huert[763] er i hans blodi byggir. at hon er elldligh ok heitrar nátturu. Allir eitrormar hafa sliofa syn sem liklikt ma þickia. medr þi at þeir hafa augun áá uængiunum enn eigi framan i[764] hIfdinu. ok fyrir þi heyra þeir fyrri[765] enn þeir sia.[766] Þar i mot hafa þeir huassara skilningar uit enn flest oll Innur skynlaus kuikendi. huar af er sagt uar i Genesi. at hIggormrinn uar ollum iarðarinnar kuikendum uitrari. Sua segiz af honum. at hans hIfud lifi þo at þat komiz eigi meirr enn .ii. fingra [langt undan ulamit.[767] sua er hann i hofdinu lifmikill. Ok fyrir þi hlifir hann þi medr ollum likamanum moti þeim sem hann uilia liosta ok lemia. Ecki kuikendi fær sina tungu iafnskiott rært sem eitrormrinn. sua framt at hann syniz driugum .iii. hafa þar sem ein er til at eins. Þeirra likamir eru uaukuir[768] ok uatir. sua at þeirra uegr uætiz ok merkiz af uætunni[769] huar sem þeir fara. Þeirra [fotspor ok uegr rett at segia[770] er þi likr at sea. sem þeir hafi medr fotum runnit. enn þeir skrida þo allt at eins aa hudinni ok þeim reistkImbum. sem þeirra kuidr ok allr likaminn neðan er alskipadr af. allt fra ofanuerdum hálsi ok til nedanuerdz kuidarins. Beina þeir sinn skrid medr hreistrkImbunum sem medr klóóm. en medr rifiunum i stad leggianna. Þaðan af er þat. at ef þeir uerða nIckur nedan aa likamann allt fra nedanuerdum kuidinum slegnir ok upp til hofudsins. þa þrifz hann ecki til skridsins ok raasarinnar. sua er hann þar audkumall ok lasmærr. Sua er ok skrifat at eitrormarnir lifi storligha[771] lengi. sua at þeir leggi nidr ellihaminn. ok þar meðr falli af þeim ellin. ok huerfi sua aptr til æskunnar. Pytagoras einn ueralldar uitringr i fyrndinni segir eitrorminn af funadum andaðs mannz merg uerða. ok þat sama sannar ok segir Ouidius i sinum bokum. Er þat ok merkiliga ok uel uidrkuęmiliga truat. at aa sImu leid uerdi eitrormrinn af mannzins dauda. sem mannzins dauði[772] uard af eitrormsins tilstilli. J þessu[773] Blalandi er [ok þat sama dyr monoceron. er odru nafni heitir unicornis. hafanda sitt hit uádaliga horn .iiiia. fota langt upp af midiu enninu. sem fyrr uar sagt.[774] Vlfalldar eru þar ok þau dyr sem pardi heita. mislit ok hardla skiót ok einkannliga skiotuz til at hella ut annarra kuikenda bloði. þiat þar til leggr pardus sua giarna. at hann hleypr þar til sem[775] hann fellr daudr nidr. sem fyrr uar sagt. Camaleon er eitt fleckott dyr[776] sem pardus. utan þat at camaleons likami skiptir auduelldliga litinum eptir þeim lit sem fyrir honum uerdr ok hann séér. huat er eigi er annarra kuikenda nattura. Camaleopardus er [sua uordinn sik. at hann er[777] uidaz huitfleckottr[778] sem pardus. haals hefir hann sua sem einn hestr. enn fætr sem yxn.[779] enn hofudit sem ulfalldi. Formice hueria er uer kIllum maura. eru þar miklu størri enn i odrum stIdum. ok miok undarligha uordnir[780] sik. Maurr er sua forsiallt kuikendi sem menn uita. at hann samnar[781] þat ok saman dregr aa sumarit. sem hann etr aa uetrinn.[782] einkanliga hueitiskorn[783] edr þesskyns miIl aa kornskurdartima. enn upp aa bygg girniz hann ecki giarna. Enn aa Blalandi segiz at hann uerði sua storr sem smárackar. Grefr hann þar upp medr fotum sinum sanda. þa sem gulligir eru at sea. geymir þeim sidan ok uardueitir sem hann ma uanduirkligaz. at engi beri þeim[784] i brott. enn þa sem til þess byria sik at bera þa i brott. sækir[785] hann til dauds. Ok fyrir þa sǫk heitir hann þar formicaleon.[786] at hann er lettliga[787] sua uordinn sik sem formica ok leon[788] þoat litill. Hann er maurum[789] skiædr ok skadsamligr. upp aa þann hátt at hann felr sik i molldu eðr sandi. ok kemr þadan at þeim.[790] sua sem þeir bera hueiti þat sem þeir hafa saman dregit. Þadan af er hann kalladr leo ok formica. þiat flestum odrum kuikendum er hann sem maurr. enn maurinum uerdr hann sem leo. Margr basiliscus er ok þar ok hardla storir drekar. af huerra hIfdi ok heila gimsteinar ut takaz. þar finnaz ok þessir steinar. iacinctus ok crisoprassus ok hit dyra cinnamomum. J Blalandi er ok su ein tiIrn. at þeir likamir uerda sua biartir sem i hennar uatni uerda þuegnir. sem þeir se meðr hinu dygdugazta oleo laugadir[791] ok litadir.

Tuenn eru bygd BlalInd. annat þat sem austaz er bygt ok næst þi sem solin kemr upp. annat er til uestrs i Mauritania. Vmframm þessar .iii. fyrr sagdar haalfur heimsins. sem fyrr nefndir synir Noa ok þeirra ættmenn ok afkęmi[792] skiptu medr ser. liggr hinn fiordi heimsins partr ok haalfa til sudrs odrum megin hins meira uthafsins. huerr er sakir yfiruættiss solar hita oss er meðr Illu ukunninghr. i huerri er heidnir menn sogdu. ok þo medr falsi ok hegoma. at þar bygdi andfætingar. Hinn heilagi ok hinn mikli Augustinus segir ok sannar sua meðr fulluligri[793] skynsemd i þeirri bok er hann hefir gIrt. ok heitir Augustinus de ciuilate dei. at engin iarðneskr madr ma þagat komaz or uarri byggiligri uerolldu sakir solar hita ok margrar annarrar umattuligrar ufæru. Enn i adra deilld er þat ollum monnum kunnigt. at allt mannkyn er fra Adam komit. ok allt hans afkuęmi hefir bygt þessar þrennar fyrr nefndar heimsins haalfur. medr þeim ollum[794] laundum ok eyium utIldum sem i nordrhaalfunni liggia ok monnum er her kunnigaz. Mauritania liggr næst uestr uid Hyspaniam. þar næst Numidia. þa þat land sem Cartaginensis heitir af borginni Cartagine. sem fyrr uar sagt. þa Getulia ok Ethiopia. ok eptir þat þeir stadir sem allir ero suidnir af solar bruna.


Her segir af Nemroth er fyrstr let smiða borgina Babilon. ok fra Ninus er fyrstr kom upp skurðgoða smið[795]

26. Þar er nu til at taka sem fyrri[796] uar fra horfit. at þann tima sem synir Noa ok aðrir hans ættmenn ok afknęmi hofdu skipt londum medr ser. sem fyrr uar sagt. rak fyrr nefndr Nemroth Assur sun Sém brott af sinu eignarlandi ok erfðar Sennáár medr afli ok ofbelldi. ok smidadi þar fyrst[797] eptir flodit þa borg sem sidan uar kIllut Babilon eptir tungnaskiptit. sem fyrr uar sagt. nu sem Kayn smidadi fyrstr borgina Enoch [aa Jndialandi fyrir flodit.[798] Belus het sun Nemroths. huerr er settiz i Babilone ok lét gefa ser konungs nafn ok heriaði upp aa Assyriam. vann hann þo litit þar i. sua at hann eignadiz af henni. En sua sem hann uar allr.[799] uann Ninus son hans alla Assyriam ok eignadiz hana. ok þa borg sem mestz haattar uar i þi riki let hann sua mikit auka ok ut færa. at hon uar sidan þriggia daga[800] ferd aa lengd. ok kalladi hann sidan hana af sinu nafni Niniuen. Heðan af er þat er i nockurum frasognum segiz. at Serkia riki hofz af</ref>[801] nefndum Belo. ok er þat satt sakir þess at hann byriadi þat fyrstr. en sumir segia. at þat byriadiz[802] af Nino syni hans. huat er satt er sakir rikissins afla ok aukningar.

Speculum hystoriale. Ninus sigradi Cham fIdurfedr sinn. er þa lifdi enn sua sem hann hofz til rikiss. huerr er fyrstr segiz at galldra list[803] hafi kunnat. Hann kendi syni sinum er Stráám het galldra fiolkyngi.[804] er til illz eina[805] uar fundin. af huerium er kyn Egiptiorum. Babiloniorum ok Persarum er komit. fyrir huern skylld er menn kalladu hann Zoroastrem. ok af þi sama nafni uaru</ref>[806] um eina stund margar bøkr af þeirri somu kunnastu. Þessi Cham uiliandi synaz gud manna i milli ok hafandi sina aastundan opt ok iduliga til himintungla gangs ok þeirra natturu. [syndiz hann[807] medr sinum gIrdum af stiIrnunum nockura geisla edr gneista gefa edr ut leida. til þess at þadan af skylldi hann unga menn ok uuitra leida ok locka þat at undraz sem nIckura iartegn.[808] En sua lauk hans lifdIgum. at hann uar brendr um siðir af þeim sama fianda. sem hann het optaz aa ok treysti[809] bezt. huerium er þeir menn sem aa hans trIlldom ok fiolkyngi trudu. gordu sem einum guds uin meðr klokskap sua skapada grIf eðr leiði meðr einnar áár flytian ok fulltingi. at þat syndiz allt saman flytiaz ok upp hefiaz til himins. huadan er hann feck þat[810] nafn einkanliga eptir sinn dauða. at hann uar kalladr Zoroastres. þat er upp i norrænu at segia sem lifanda himintungl. Af þessum sama Zoroastre segir einn uiss madr Solinus. at hann hlo þegar leid sem hann uar fæddr. i gegn þi sem aull onnur bIrn gráta. huert [eitt ok eitt[811] er i uerolldina uerdr[812] fætt. Huar til er suarar hinn heilagi Augustinus i hinni fyrstu bok ok .xx. de ciuitate dei. Huerr mun eigi afskræmiliga[813] ottaz ok fastliga i minni festa. huart sem helldr er fyrir hans heyrn ok hugskotz augu frammsettr daudinn. er hann fær eigi fordaz. edr hans burdr ok barndomr. þiat engin[814] ueit huat er hann spáár[815] edr fyrir segir. þann tima sem barnit fædiz ok kemr i ueralldarinnar lios. þar sem huers sem eins barns burðr ok fæðing er skipadr [ok byriaz[816] af grát enn eigi hlátri. utan þat er menn segia. at einn saman Zoroastes hafi þat gIrt at hlæia[817] aa sinum burdartima. Ok eigi bendi sa hinn skyrsiligi ok hinn hrædiligi[818]hlátr nIckut gott fyrir. þiat allt at eins uard hann af Nino Serkia konungi sigradr i bardaga ok yfirstiginn. at hann fyndi fyrstr galldra fiolkyngi. ok uæri þar medr formadr þeirra þioda sem bygdu i Baktria. Hann skrifadi ok .vii. liberales artes aa .xiiii. pilarum. af huerium er .vii. uaru medr kopar enn adrir .vii. af tigli moti flodi ok odrum ueralldar uaða. Enn allar hans bøkr brendi Niaus.

Af þessum sama Nino hófz skurðgoda smid meðr þeima hætti. at sua sem fadir hans Belus uar allr. let hann gIra eptir honum eina likneskiu. sér til hugganar eptir þann mikla harm sem hann feck af hans andláti ok frafalli. huerri er hann ueitti sua mikla uirdingh ok uegsemd. at hann gaf þeim ollum monnum grid ok goðar giafir.[819] sem ser sottu þagat til hialpa[820] ok uerndar. huat illt er þeir hofdu gert adr. huadan af er sa uani tokz upp. at[821] menn ueittu gudliga lotning ok uegsemd þessu sama likneski. Sidan gIrdu hardla margir menn þar at hans eptirdømum likneskiur. huerr eptir sinn fręnda ok astuin. ok dyrkadu þau sidan. ok sua hofuz Ill Innur skurdgod. ok fengu nafn af skurðgodinu Belo. þo at þat se ymissliga nefnt edr neigt sakir þiodanna ymissleiks ok þeirra maalshaltar. þiat sua sem Belus het medr Serkium. sua breyttu adrar þioðir þi nafni huerr eptir sinni tungu ok tali. at sumar nefna[822] þat skurðgoð Bel. adrar Beel. nockurar nefndu þat Baal. sumar Baalim. aðrar Beelphegór edr Beelzebub. Þrir lutir eggiudu menn i fyrstunni mest framm at dyrka ok stunda upp aa þess hattar likneski.[823] eptir þi sem ritat er i[824] libro sapientie. Hit fyrsta uar astud ok elskugi lifandi manna uidr[825] sina fręndr ok uini. sua sem fyrr nefndr Ninus gordi uidr sinn fodur Belum. Annat uar ótti ok ueinurd uidr þa konunga sem þat uilldu giarna gora edr framm fara. Hit þridia uar hagleikr ok uanduirkt smidanna. þeirra er likneskin gIrdu ok pentadu edr grofu. sua at menn lysti at lita þau ok sea þar upp aa. Skal her nu fra huerfa enn segia[826] þo at medr fáám ordum[827] af ættartIlu Sém til Abraham.[828]

Genesis. Fyrr nefndr Falech[829] son Heber. aa huers dIgum er risarnir smidadu stIpulinn Babel sem fyrr uar sagt. uar þa þritugr at alldri. er hann gat þann son er Reu het ok odru nafni Ragau. enn þa uar lidit af audrum heimsalldri .c. aara .xxx. ok eitt áár. Ragau edr Reu gat Saruch.[830] sua sem hann hafdi .ii. aar ok þritugt. enn lidit uar fraa upphafi annars heimsalldrs hundrad aara .lx. ok .iii. aar. A hans dIgum hofuz Egiptalandz riki. þat uannz ok hellz driugum allt til daga Octouiani keisara. þoat þar yrdi suma tima nockut milli. sua sem þa er Nabugodonosor Serkia konungr. huerr er odru nafni het Cambises. feck ualld yfir Egiptalandi aa fimtanda aari sealfs sins rikiss. ok sua letti af þeirra riki allt til daga Assueri konungs er odru nafni het Arthaserxes. Saruch gat Nachor[831] þann tima sem hann uar þritugr. enn fra upphafi annars heimsalldrs uaru lidin hundrad niu tigir ok þriu aar. A hans dIgum hofz Serkia riki ok annat riki Sicioniorum. Nachor gat Tharam edr Thare. þann tima sem hann hafdi niu aar ok tuttugu. enn af audrum heimsalldri uaru lidin tuau hundrad ok .ii. aar ok tuttugu. A dIgum Thare lyktadiz annarr heimsins alldr. sua sem hann uar .lxx. at alldri. hafandi eptir ebreskra manna tIlu .cc. aara niutigi ok tuau aar. Enn eptir sIgn seautigi interpretum þushundrad siautigi ok tuau aar.


Her segir fra upphafi ok uppraas[832] Abrahams ok huersu hann geck ut af Calldea. Genesis.

27. Thare gat .iii. syni. Abram Nachor ok Aram. þann tima sem hann uar uær seautugr at alldri. Aram uar ellztr þeirra brødra. Nachor þar næst. enn Abrám uar yngztr. Aram gat at eiga þessor fiogur bIrn. Loth ok Jeseam. Saray ok Melcham. ok andadiz i þeirri borg i sinu eignu fostrlandi Challdea sem nu heitir Ur. at lifanda fedr sinum Thare. ok þar iardaðr. Þeir brøðrnir Abram ok Nachor fengu ser husfrur. geck Abram med fedr sins[833] rádi at eiga brodurdottur sina Saray. [uaru þær systr ok Melcha er Nachor atti.[834] Enn af þi at Saray uar ubyria ok atti engi bIrn.[835] þa tok hann Loth brodurson sinn ok brodur hennar sér til oskbernis ok seer i sunar stað. scolastica hystoria. Calldei hIfdu þann uillu átrunat. at þeir dyrkadu elld. en elldrinn er upp aa þeirra tungu (Ur). um huern er þeir fluttu eðr leiddu skiotliga[836] sin bIrn. sua sem medr þeima hætti þau skirandi eptir þi sem segiz. Enn fyrir þann skylld at synir Thare ok sealfr hann uilldu medr ongu moti elldinn dyrka. þa kastadu Challdei þeim brødrum Abram ok Aram i elldinn utan uægd ok miskunn. Dó Araam þar. eptir þi sem sumir menn segia. enn Abrám frelsadiz þar af[837] med guds fulltingi ok miskunn. huadan af er þat er sungit ok lesit af honum. at gud leysti hann ok leiddi ut af Ur Challdeorum. Nu fyrir þa sauk at Thare hatadi þetta land sakir harms ok missu af þess[838] háttar drápi ok dauda sins soner Araams. ok hann þottiz eigi mega þola þær[839] motgordir ok meinlæti. sem Challdei ueittu honum til þess at hann dyrkadi þa helldr enn adr elldinn. þa tok hann þat raad. at hann stIck i brott or Challdea. ok hafði meðr seer son sinn Abrám ok Loth sunarsun sinn. sun Aráms. ok sunarkonu sina Saray. husfru Abrams. ok byriaði sua sina ferd ut af Challdealandi til þess landz. sem þann tima bygdu kynsmenn ok afkuęmi Chanááns. ok þa het terra Chanaan enn sidan uar kallat Judea. ok komu i þann stad i Mesopotamialandi sem heitir Aran. enn sumir kalla[840] Charram.[841] sua sem ymissliga er skrifat ok sagt Oreb edr Choreb. ok i annan stad Raab eðr Rachab. ok settu þar sina bygd i Charram. ok andadiz Thare þar sua sem hann hafdi .cc. uetra ok .v. áár. speculum hystoriale. Nu sua sem allir adrir ueralldar menn uilltuz ok uIfduz i þess háttar skurdgoda uillu.[842] sem fyrr uar fra sagt. þa uar bædi. at Abram mátti kenna sinn skapara. ok skilia þat medr sinni skynsemd af himintungla [skipan ok stiornugang. meðr þui at hann var hinn bezti astrologus. at aller luter skipaduz ok stiornaðuz af hans[843] skipan ok forseo. ok Ingum mun sidr[844] hafði hann þar til fullkomliga ok aluðruliga aastundan. huar fyrir er engill guds uitradiz honum ok lærdi hann enn miklu framarri ok fulluligarr af þeim lutum. sem adr hafdi hann af sinni list ok uisdomi nockura kenning edr skilning.


Her segir fra þui er sialfr guð talaði við Abraham ok sagði honum fyrir huert hann skylldi fara ok fra kono hans Saray[845]

Taladi gud sua til Abrams. Gack ut þu Abrám af þinu fostrlandi ok eiginni fIdurleifd. i brott or þinum frændhaga ok þins fedr husi ok herbergi. ok þar til þess landz sem ek mun syna þer ok til uisa.

28. Eptir þat sem Thare uar andadr i Aráán eðr Charram. sem fyrr uar fra sagt. taladi gud sua til sunar hans Abrams. þann tima sem hann uar attræðr[846] at alldri. Gack ut þu Abrám af þinu fostrlandi ok eiginni fIdurleifd. i brott or þinum frændhaga ok þins fedr husi ok herbergi. ok þar til þess landz sem ek mun syna þer ok til uisa. Ok mikla þiod mun ek láta ut[847] af þer koma. bleza man ek þer ok mikla þitt nafn. ok blezadr mantu uera.[848] Bleza man ek[849] ollum þeim er þer bleza. enn banna ollum þeim er þer baulua. J þer manu allar þiodir ok iarðarinnar kynkuislir blezaðar uerða ok þinu afkuęmi. Fór Abrám þa i brott af fyrr sIgdu landi. sua sem gud bauð honum. Var hann þa halfattræðr. er hann geck ut af Aaran. Flutti hann medr ser husfru sina Saray ok Loth brodurson sinn ok alla sina eign ok busmala ok þar meðr allt sitt hyski. ok kom framm aa[850] landi Chanaan allt til borgarinnar Sichem. er andru nafni þat Sycháár. ok til þess hins fræga dals. sem [forðum het Pentapolis[851] af þeim .v. borgum Sodomorum. huar er nu heitir hit dauda haf. fyrir þann skylld at þar ma engi lutr nu þrifaz ne sinu lifi hallda. sem um rid uar fra sagt. Sa lydr sem Chananeus het kominn af Chanaans ætt bygdi þann tima[852] þat sama land. [Uitraðiz guð þa Abram ok sagði sua til hans. Þinu afkiemi man ek gefa þetta land.[853] GIrdi Abram þa þeim sama gudi til heidrs eitt alltari. sem honum hafdi uitraz. scolastica hystoria. Af þessarri hans frammferd ok tiltæki talar sua Josephus i sinni bok ok fraasIgn. at hann dirfdiz fyrstr[854] allra manna opinberliga þat at tala ok framm at bera. at einn gud uæri allra hluta skapari. ok at endrnyia ok til umbotar at uenda annarra manna ætlan ok atrunadi. hueria er þeir hIfdu hellz af gudi. Enn þessa luti markadi hann mest ok medr likindum[855] profaði af þeim raunum ok æuintyrum sem [i loptinu[856] iIrdinni [ok hafinu kunni[857] opt ok iduliga til at koma. ok eigi sidr þeim lutum sem himninum ok[858] himintunglunum kunnu til koma. þiat hann uar. eptir þi sem meistari Berosus segir. hardla uiss af himneskum lutum ok þeim sem himintungla ganginum til heyra. sem fyrr uar sagt. genesis. Abrám for enn lengre framm aa leid. þar til er hann setti um eina stund sina bygd ok herbergi milli Bethel ok þess stadar sem het Hay. ok gordi þar enn alltari gudi til heidrs ok sæmdar. scolastica historia. Fór þa enn sidarr nIckuru framarri ok meirr til sudrs. ok bygdi medr allt sitt folk i borginni Damasco. huadan af er hans nafn er þar i enn meiri uegsemd haft enn i oðrum stadum. ok þar syniz ok tééz enn[859] sa stadr sem Abrams bygd er kallat. ok þadan af hefir sua talat Nicholaus damascenus. Abraham komandi medr sinn[860] her af [þi landi sem upp er af[861] Babilonia ok kallaz Ur Challdeorum. setti sina bygd i Damasco.

De genesi. Hann hafdi þar eigi lengi uerit. adr þar kom mikill sulltr ok hallæri. sua at fyrir þann skylld byriadi hann ferd sina nidr áá Egiptaland. at hann skylldi þar uera ok uidr hafuaz sem einn utlendzkr madr. Ok af þi at hann ottadiz sakir egiptzkra manna lostasemdar ok fullifnadar. at þeir mundu[862] drepa hann sakir sinnar husfru[863] Saray. þiat hon uar hardla fIgr kona. þa sagdi hann hana sina systur uera. ok þat sama bad hann hana[864] segia. Nu sem Abram kom i Egiptum. saa þeir at hon uar ein uæn kona. ok sogdu ualldzmenn Pharaoni konungi af hennar fegrd ok lofadu hana fyrir sealfum honum. Var hon sidan flutt i hans heimolligt hus ok herbergi. ok fyrir hennar skylld gIrðu þeir uel uidr Abram. sua at þadan af [afladuz honum[865] yxn ok saudir. asnar ok ulfalldar. þrælar ok annat hyski. Gud barði Pharaonem ok hans heimolligt folk meðr mIrgum aafellum fyrir skylld Saray konu Abrams. stIðuadi hann ok tempradi konungsins girnd til hennar medr krankleik. ok þar til meðr morgum malakęrum ok unadum. scolastica hystoria. Ok þann tima sem blotdomsins kennimenn fórnfærdu sinum gudum honum til heilsubotar. fengu þeir þat bendingar andsuar þar i mot. at hann feck af guds reidi alla þessa angist ok aalagh. fyrir þa sauk at hann hafdi ætlat at suiuirða hins utlenda manz husfru. genesis. Kalladi konungrinn þa Abram til sin ok sagdi sua. Huat hefir þu gort Abram. fyrir hueria skylld sagdir þu mer eigi. at hon uar þin eigin kona. ok fyrir hueria sok sagðir þu hana þina systur uera. lettliga at ek hefdi tekit hana mer til husfru. Se nu medr þi at hon er þin eigin kona. þa tak hana ok far brott. Baud Pharao þa sinum monnum at fylgia Abram brItt. sua at sealfr hann husfru hans ok allir lutir þeir sem hann ætti færi i fridi. scolastica historia. Abram lærdi egiptzka menn upp aa astrologiam ok arithmeticam. af huerium listum er þeir hofðu adr litla uissu edr Ingua. fra huerium er þær somu listir komu sidan til Girkia.


Her segir fra þi er Abraham setti sina bygd i Chanaans landi enn Loth i Sodomia. Genesis. capitulum.

29. Abram for nu i brott or Egipto hafandi medr ser alla sina eign. husfru sina Saray. ok þar medr Loth brodurson sinn. vendi hann sinum ueg til austrs. Hann uar hardla rikr bædi at gulli ok brendu silfri. hiord ok hiunum. þrælum ok ambááttum. Abram for aptr sImu leid sem hann hafdi þagat farit. þar til sem hann kom til þess sama stadar. sem hann hafdi tialldat ok séér herbergi tekit milli Bethel ok Hay. sem fyrr uar sagt. ok kom til þess sama alltaris. sem hann hafdi þar fyrr gIrt. kalladi þa enn af nyiu ok het upp aa guds nafn. Hann parteradi ok skipti þi sama landi milli sin ok Loths frænda sins sem honum likaði. Enn af þi at Loth atti eigi sidr mart kuikfe[866] bæði naut [ok sauði[867] ok þar meðr tialldbudir. ok þeirra eign uard sua mikil. at sa landzkostr matti eigi bera beggia þeirra hiord. þa uurdu þrætur ok deilur milli hirdanna þeirra frænda. Þann tima bygdi mest þar i landi þat folk. sem annat uar kallat Chananeus enn annat Pherezeus. Abram taladi þa til Loths. Ek bidr at eigi uerdi nIckur deila milli min ok þin. eðr milli minna hirdingia ok þinna. þiat uid erom bræðr. Se[868] at allt þetta land liggr driugum laust ok lidugt fyrir þer. ok fyrir þann skylld bidr ek þik. at þu skilir uidr mik at sinni. [Velr þu helldr ok uill fara[869] til uinstri handar. þa helldr ek til hægri handar. enn ef þu snyr til hægri handar. þa uendir ek til uinstri handar. Loth geck ut ok litadiz um. ok saa allt þat land sem láá námunda uidr áána Jórdan bæði mikit ok gott ok sér uel uidrkuęmiligt. huert er þaleidis dIgguadiz sem paradisus eðr Egiptaland. adr gud drottinn sǫkkti edr umsnIri Sodoma ok Gomorra. Tok Loth sér þa land uidr Jordan. ok setti þar sina bygd. ok for brott þadan austan fra Abram. Skildu þeir fręndr þa sin i milli. sua at Abram bygði aa Chanaans iIrðu. en Loth hafðiz uidr i þeim þorpum sem lagu uidr Jordan. ok bygdi i borginni Sodoma. þeir menn sem þar bygdu fyrir uáru hinir uerstu i guds augliti ok hinir liotuztu allra þeirra sem til uaru. Nu sem Loth uar skildr uidr Abram. taladi gud sua til hans. Sé upp þinum augum Abrám ok lit yfir landit. fra þeim stad sem nu stendr þu. til sudrs ok norðrs. uestrs ok austrs. allt þetta land sua sem þu matt sea. man ek þer gefa ok þinu kyni æfinliga eptir þinn dag. huert er sua mart skal uerda sem iarðarinnar dupt. [ok ef nǫkkurr maðr máá telia iarðarennar duft.[870] þa man hann ok telia mega þina kynsmenn ok afkuęmi. Ris upp þu ok gack bædi lengd ok breidd landzins. þiat þat man ek þer gefa. Abram flytiandi sina tialldbud þadan i brItt kom nidr i þeim[871] stad sem heitir Mambre. ok liggr i lægra lagi sem einn dalr. þat er i borginni Ebron. huar er hinn fyrsti madr Adam ok þeir adrir fedgarnir Abraham Ysaac ok Jacob uaru iarðadir huerr hia sinni eiginni husfru. Þar bygdu fyrir .iii. brædr er sua hetu. Mambre. Anel ok Eschol. þessir bundu sik i sætt ok samlaghi uidr Abrám. Var þessi sami dalr kalladr Mambre af hinum ellzta þeirra brødranna. Setti Abram þar sina bygd undir einni þessi[872] quercu eðr therebintho. sem Josephus nefnir medr eiginligu nafni ogigi edr doros. ok gordi þar enn af nyiu alltari gudi til heidrs ok sæmdar.


Her segir fra stridi ok bardogum Chodorlacomor ok borgarmanna [Sodomai ok Gomorre Selldys(!) ok Baala[873]

30. Þat bar til aa nockurum tima nær þi sem nu uar fra sagt. at Amphael konungr af Babilon ok Chodorlacomor konungr Elamitarum ok adrir .ii. konungar medr þeim biogguz til bardaga moti þeim .v. konungum. sem riktu i þeim audrum .iii. sem þar lagu til. Adama Sebyis ok Baala. er auðru nafni heitir Segor. scolastica hystoria. Sua mikil yfirgirnd ok fysi uar þo medr folkinu yfir audrum ualld ok drottnan at hafa. at sinn konungr rikti yfir seerhuerri þiodu. af huerium er margir þionadu odrum konungum sér rikarum ok meira háttar. en at sidarstu urdu þeir lydskylldir ok skattgilldir Serkia konungi ok undirgefnir hans einualldi. Chodorlacomor einn af fyrr sIgdum .iiii. konungum hafði sigrat ok uunnit undir sik þessar .v. borgir ok gIrt þær ok þeirra konungs séér skattgillda. hafdi honum þadan lokiz skattr aa .xii. aarum. A hinn .xiiida. uilldu þeir eigi skatt luka. ok fyrir þann skylld samnadi hann her saman aa hinu .xiiiida. aari sins rikis. ok fyrr nefndr Amphael[874] konungr af Babilon ok .ii. aðrir konungar meðr þeim. ok komu allir samt medr her sinn i dal þann sem uallis siluestris heitir. af þeim mætum ok agętum skogum sem þar uaru þa. i huerium er uar einn storr brunnr edr uppspretta medr bik edr tiIru. Enn i þessum agięta dal uard sidan þat dauda haf. sem fyrr uar fra sagt. genesis. Chodorlacomor ok hans kompanar eyddu alla stadi. þa sem þar uáru naalægir. Enn þeim imoti gengu ok striddu .v. konungar af .v. fyrr nefndum borgum. ok þo[875] flydu þeir .v. enn fioldi fell af þeim. enn þeir flydu ok fordaduz er[876] undan komuz. Enn hinir sem sigraduz toku alla þeirra eign ok fluttu brott medr séér. ok þa hertekna menn sem fangnir voru.[877] ok þar medr Loth ok alla hans eigu.[878] Enn flottamenn þeir sem undan komuz. sogdu Abram hinum ebreska. er þa bygdi i fyrr nefndum dal[879] Mambre. oll þessi tidindi. Ok þegar sem Abram heyrdi þat. at Loth brodurson hans uar fanginn. þa taldi[880] hann .xviii. ok .ccc. frækinna ok uel færra sinna huskarla til ferdar meðr ser. ok þar til .iii. fyrr nefnda bræðr. Mambre Anel ok Eskol. ok sotti eptir .iiii. fyrr sIgðum konungum allt til þeirrar ædar ok uppsprettu. sem Dan heitir uid fiallit Libanum. ok aunnur er af .ii. uppsprettum aarinnar Jordanis. af huerri er þat sama þorp sem þar liggr uidr uar þa kallat Dan. enn nu heitir Paneos. enn Innur heitir Jor. En sua sem þær .ii. kuislir edr uatnrasir sem af þessum æðum[881] framm renna koma saman. þa heitir hon Jordan. Skipti hann þa sinum monnum i .iii. stadi. ok liop a þa medr mikilli sokn þegar um náttina ok gaf þeim mikit slag. sua at hann drap þa sem suafu. enn hina sem Iloðir uaru rak hann aa flótta. sua at þeir mattu eigi beriaz. allt til þess stadar sem Hoba heitir ok liggr [a vinstra veg[882] uidr borgina Damascum. tok sidan alla þa eign sem þeir hIfdu hertekit. ok flutti aptr medr ser Loth broðursun sinn medr allri sinni eign. ok þar meðr bædi konur ok karla. Nu sem Abram uendi sinum ueg aptr fra fundi þessarra .iiiia. konunga. þa geck konongrinn af Sodoma ut i mot honum ok mætti honum áá ueginum til borgarinnar Salem. i þeim dal sem Sabe heitir. huerr er Idru nafni het konungs dalr. Enn Melchisedech konungr af Salem. er sidan uar kallad Hierusalem. offradi honum bædi braud ok uini. fyrir þann skylld at hann uar kennimadr hins hæsta guds. scolastica hystoria. Huat er Josephus segir sua skyrandi. at hann gaf honum ok hans monnum smáár ok ferskar giafir. enn mikla gnott þess kostar sem þeim uar þa uiðrkęmiligr. sua sem braud ok uin. Meðr þessarri offran ok presenteran blezadi Melchisedech Abram sua segiandi. Blezadr uerdi Abram af hinum hæsta gudi. þeim sem skapadi himin ok iord. ok blezadr uerdi hinn hæsti gud. af huers hlif ok uerndan uuinir þinir gafuz Abram upp i [þitt ualld.[883] Sidan gaf Abram honum hinn tiunda part af aullu sinu herfangi. Finnz þat i engan stad fyrr lesit. at tiundir hafi gefnar eðr loknar uerit enn hér. en frumfornir hofuz þegar af Abel. genesis. Konungrinn af Sodoma taladi sua til Abrams. Gef mer aptr menn mina. enn tak til þin adra luti. þa sem mer til heyrdu. En hann suaraði honum sua. Sua hefr ek mina hInd upp til hins hæsta gud[884] drottins mins. þess sem aa bæði himin ok iIrð. at eigi tekr ek ne þiggr sua mikit af þinni eign. sem er einn þradr af liettu uadmáli[885] edr skoþuengr. er uerdr til þess at eigi megir þu þetta tala. ek gIrda Abram rikan. utan þeim lutum frateknum sem sueinar uarir hIfdu sér til kostar. ok þat sem kemr aa part ok lutskipti þeirra brødre þriggia Mambre ok hinna tueggia er foru medr oss. þa skulu þeir taka uskaddan sinn part ok lutskipti. Ysidorus. Þenna Melchisedech. sem fyrr uar af talat. segia ebreskir menn hinn sama ok allan einn uerit hafa ok Sém sun Noa. ok at hann [hafdi fyst[886] eptir flodit smiðat borgina Salem. huar er hans riki uar. sem fyrr uar sagt. Eptir hann allan toku ok helldu þesse sImu borg Jebusei. þat folk sem sua uar kallat. ok hon het Jebus af þeirra nafni. þessum tueim nofnum samtengdum uar hon kaullud Jerusalem. huer er sidarr sem Salomon konungr rikti þar feck þat nafn. at hon uar Hierosalomina[887] kallad sua sem Jerosolima.[888] Segia þeir at hann hafi uordit sua gamall. at hann hafi lifat allt til þess sem Ysaach uar føddr. ok alla frumgetna syni segia þeir iafnan kennimenn uerit hafa fra Noa til Aarons.

Speculum historiale. Skylldu þeir bleza folkit i fornfæringum ok ueitzlum. ok hofdu frumgetinna manna forprisanir ok tignir. af huerium er su uar ein. at bera kennimanz klæði. meðr hueriu er hann skryddiz Ingan tima utan þa at eins. er hann fornfærdi gudi sem einn byskup. ok at taka endiliga blezan af sinum fedr fyrir hans andlát. ok at bleza ser minnum monnum i ueitzlum eðr odrum hatiðum sem sagt uar. ok taka þann tima tuifalldan kost séér til matar ok dryckiar. ok sua segiz at þeir tøki tuifalldan erfðarpart af peningum i sitt lutskipti. [scolastica hystoria.[889] Af þessum sigri Abrahams segiz at fyrirgefninger áár huert. er iubileus uar kallat i forna lIgmali. hafi fyrst hafiz. fyrir þessa hertekinna manna lausn ok uppgefning. þiat Jobal er upp i norrænu sua sem upphaf eðr fyrirgefning. ok þadan af kallaz iubileus sua sem fyrirgefningar aar huert hit fimtuganda. er Judar helldu hatidligt. fyrir þann skylld at Loth uar þa fimtugr at aara tali er hann frealsadiz. eptir þi sem nockurir menn segia. ella fyrir þa sauk at þa uar hit fimtuganda aar fra þii er gud taladi til hans aa ueginum. ella fra þeim tima sem hann geck ut af Charram. speculum hystoriale. Melchisedech utgangandi moti Abrám offradi honum braud ok uin. sua sem táknsamliga fyrirmerkiandi Aaron hinn fyrsta kennimenn i hinu forna lIgmali. ok enn helldr sealfan Jesum Christum sannan ok hinn hæsta kennimann. at hann mundi af honum ok hans afkuęmi fædaz hegat i uerolldina. huern er sealfan sik fornfærdi gudi fedr fyrir uaru skylld áá hinum heilaga krossi. Melchisedech offrandi Abram braud ok uin teiknar ok merkir fagrliga lausnara uarn Jesum Christum. þann sama sem sinn sæta likam ok signat[890] blod gaf sinum lærisueinum undir mynd ok aasionu brauds ok uins. huadan af er hann blezadi Abram undir mynd ok merking Jesu Christi. enn Abram gaf honum tiundir[891] af aullu sinu herfangi. sem fyrr uar sagt.


Her segir fra þui er guð vitraðiz Abraham ok sagði honum [fyrir huerio hann skylldi fram fara.[892] Capitulum.

31. Þessum lutum sua lidnum sem nu uar fra sagt. uitradiz gud Abram ok taladi sua til hans. Hird eigi þu at ottaz Abram. Ek skal þin uernd ok uardueitzla uera. ok hardla mikit man þitt uerkkaup uera. Abram suaradi. Huat mantu gefa mer. barnlauss man ek framm fara. at[893] þessi Damascus sem medr mer er. sun radsmanz mins Eliezer. man uerda minn erfingi. scolastica hystoria. Sem hann segdi sua. Huat stettir at þu gefir mer landit. ef þu gefr mer engan erfingiann. Sua segir Ysidorus. at þessi Damascus son Eliezer hafi latit reisa borgina Damascum ok kallat hana af sinu nafni. ok rikt þar sidan. genesis. Ok enn taladi Abram. Eigi gaft þu mer auka edr afkuęmi. Se þessi minn huskarl man minn erfingi uera. Ok þegar i stad taladi gud drottinn til hans. Eigi man þessi þinn erfingi uera. helldr saa sem af sealfs þins likam man getinn uerda. Leiddi hann sidan ut ok sagdi sua. Hugsa ecki upp á þat. at þu munir rikia þegar i þessu landi. edr þitt afkuęmi eptir þik. þiat mitt fyrirheit man framm koma ok fyllaz eptir .cccc. aara. sua sem þu ert adr andadr. Enn þo allt at eins man ek døma ok hegna þa þiod. sem þa hafa þiad ok þrælkat. ok eptir þat manu þeir medr mikilli eign fara brott af þi sama landi. Se na upp til himinsins. ok tel hans stiornur ef þu matt. A sImu leid man þitt afkuæmi uerda utIluligt sem þær. Abram trudi gudi. ok uard honum þat til fullkomins rettlætis. Taladi gud þa til hans. Ek[894] em sá hinn sami þinn herra. sem þik leiddi ut af Ur Challdeorum. til þess at ek gęfa þer þetta sama land til eignar. speculum historiale. Enn fyrir þann skylld at hann feck af gudi fremra fyrirheit en sealfr kunni ser at øskia edr uænta. þa bad hann gud faa þar til nockut mark. huadan af er hann mætti þat uita. eigi sua sem af nockurum mistrunadi edr auruilnan. helldr uæntandi ok eptirfrettandi medr huerium hætti þat mundi uerda. ok taladi. genesis. Herra gud minn. huadan af megi ek þat uita. at ek muni þetta land eignaz. Hedan af hofz saa uani medr Judum at spyria eptir táknum ok mIrkum ok eptir at leita. Gud drottinn suaradi honum þa ok sagdi sua. Tak þer aa morgin eina þreuetra ku ok þar medr þriæra geit ok þreuetran uedr. ok þar medr eina dufu ok turturam. Sem hann segdi sua. þessa luti muntu mer offra. ok þar til man ek syna þer eitt mark. Ok sem hann hafði tekit þessi kuikendi. sundradi hann þau ok skipti sundr i midiu. ok let sua liggia sundrada[895] parta ok horfa [huara i mot[896] odrum. utan fuglana sundradi hann eigi. Ok meðan hann beid gud[897] drottins bodordz ok atkuædiss. medr huerium hætti hann skylldi fornfæra þessa luti. þa flugu til fuglar ok settuz aa hræin. enn Abram rak þa i brott. Enn i þann tima sem sol mundi sett.[898] þa fell aa hann suefn. mikil hræzla ok myrkfælni kom ok yfir hann. ok þar medr uar sua talat til hans. Vit þat fyrir uist. at þitt kyn ok afkuæmi man Irlendaz ok utlægt uerda aa audru enn eigi[899] sealfs þins landi. munu utlendir menn leggia þa undir þrældom ok þungar kualir aa fiorum hundradum áára. enn þu mant andaz i nádum ok fridi. ok fara sua til þinna fedra ok forellra greptr ok iardaðr i godum ellidomi. Enn þitt kyn ok afkuæmi man i hinni fiordu kynkuisl aptr higat koma. þiat eigi er aulld[900] Amorreorum enn fylld ok framm komin. scolastica historia. Enn þat sem gud taladi til Abrams. at hans fyrirheit mundi vid hans ættmenn ok afkuęmi um .cccc. aara fyllaz ok framm koma. er eigi sua skilianda. at Jsraels lydr hafi aa sua mIrgum aarum þrælkaðr uerit aa Egiptalandi. helldr lyktadiz þessi tala ok fylldiz i þeirra þrInguingh[901] ok mædingu. Byreadiz þessi ára tala ok hofz upp fra þeim tima sem Abram feck þetta fyrirheit. eptir þi sem Ysidorus segir. Heilagr Augustinus telr þessi .cccc. ok .v. aar fra þeim tima sem Ysaach uar fæddr. fyrir þann skylld sem[902] gud sagdi sua til Abrams. at hans kyn ok afkuæmi mundi utlægiaz. ok til þess sem Jsraels lydr geck ut af Egiptalandi. ok getr Genesis ecki þeirra .v. Var hans afkuęmi sua sem utlægt aa ollum þessum tima. huart sem helldr uar i landinu Chanáán eðr Egipto. þar til er þat feck ok auðladiz erfd aa fyrr sIgdu landi. genesis. Eptir þat sem sol hafdi setz. uarð mikit þokumyrkr. ok syndiz þá þilikt sem riukandi ofns elldr ok elldligr lampi lidandi ok umfarandi fyrr sagdar fornir. sua sundrskiptar sem fyrr uar sagt. ok eyddi medr guds uilia aullum þeim. ok gaf honum þetta mark sins fyrirheitz.[903] A þeima degi stadfesti gud fullkomliga sitt sáttmaal medr Abram. ok greindi mikilleik ok endimIrk þessa fyrirheitna landz. sua segiandi.[904] Þetta land man ek þinu kyni ok afkuęmi gefa fra Rinocorula Egiptalandz aa til hinnar miklu áár Eufraten. ok taldi þær .x. þiodir er þar bygdu.


Her segir fra þi er Abram gat at eiga Ysmael medr Agar. ok engillinn uitradiz henni. Genesis.

32. Þenna tima hafdi Saray engi bIrn gefit. helldr hafdi hon egiptzka þernu er Agar het. ok taladi sua til sins bonda Abrams. Se sua lukti ok hirði mik gud drottinn. at ek ma eigi syni geta. fyrir þi gack inn til minnar þionostukonu. léttliga at ek megi sua af henni syni fá. Nu sem hann samþyktiz hennar bøn. tok hon Agar hina egiptzku sina þionostukonu. eptir .x. aar fra þi sem þau settu sina bygd i landinu Chanáán. ok gaf hana sinum bonda i ualld sua sem[905] eiginkonu. Geck hann sidan i sæng til hennar. Enn sua sem hun uissi. at hun hafði barn getit af þeirra sambud. þa fyrirleit hon sina fru[906] Saray. Enn Abram let eigi sem hann uissi huat tidis[907] uar. Saray taladi þa til Abrams. Vrettliga giorir þu uidr mik. Ek gaf mina þeonostukonu upp i þinn eiginligan fadm. Nu þegar sem hun finnr at hun hefir barn getit þa fyrirsmáár hon mik. Dømi gud drottinn milli min ok þin. Hann suaradi henni ok sagdi sua. Se ambatt þin[908] i þinu ualldi. GIr medr hana aa þa leid sem þer likar. Ok þegar sem Saray þiadi hana ok þrIngði. þa flydi hun undan [ok fór i brott[909] ok ætladiz heim i Egiptaland. Fann guds engill hana[910] eina saman. sua sem hon þyrst [ok uilltiz[911] uegar hafdi komit til eins brunnz edr uppsprettu aa ueginum er liggr um[912] eydimIrkina Sur. ok sagdi sua til hennar. Huadan komtu Agar ambátt. edr huert hefir þu byriat þina ferd. Hon suaradi. Ek flyr ifra minni fru Saray. Engillinn sagði þa til hennar. Huerf aptr þu til þinnar fru. læg þik ok gefz henni i ualld. Ok enn taladi hann sua til hennar. Margfalldliga man ek fiolga þitt afkuęmi. ok fyrir fiIldans sakir man þat eigi talt uerda. Ok enn sagdi hann sua. Sé þu hefir medr manni buit. ok mant þu son fæða. ok hans nafn mant þu Ysmael kalla. fyrir þa skylld er drottinn[913] heyrdi þina naud[914] ok angist. þiat ismael er i latinu[915] sua mikit at þyda sem guds heyrn upp i norrænu. J þessum stad er þat fyrst lesit at nIckurs mannz nafn hafi af [guds uitran uerit fyrir sagt.[916] huat er hardla sealldan hefir uissuliga uordit. Þessi man uera einn grimmr madr ok hardr. sagdi engillinn til Agar. hans hendr ok frammferdir manu[917] ǫllum odrum gagnstadlighar uera. ok i landeign allra sinna bræðra man hann setia sin ufridar landtiolld. scolastica historia. Huat er þo er eigi af sealfum honum at eins lesit. helldr af syni hans Cedar. ok þo uar þetta mest af hans kynsmonnum ok afkuęmi fyrir spáád. þiat Saraceni. huerir er af hans ætt eru komnir ok fordum hetu Ysmaelite. uerandi i ymsum stIdum sem uallarar. bIrduz iafnan moti þeim þiodum. huerium er þeir uaru nalægaztir. þo at sua sem eydiliga ut af annarra manna bygd ok af aullum uaru þeir settir ok unadadir. Einkannliga mest kom þessi forsIgn framm þo. eptir þi sem Metodius segir. þann tima sem þessir .iiii. hofdingiar af ætt Ysmaels. Oreb ok Zeeb. Zebee ok Salmana. gengu ut af einni eydimIrk moti Jsrael. hueria er hann kalladi uingardz[918] sunu. lettliga fyrir sitt uitleysi sua sem Iloda. ok þeir sImu sigradir af hinum goða Gedeone runnu ok rucku aptr i þa sImu eydimork. sem þeir hofdu adr uerit ok ut af gengit. Hann segir at Ysmaels folk ok afkuęmi munu um sidir at einu sinni sua af sinum eydimorkun ut ganga. at þeir manu fá ualld yfir uerolldinni um .viii. uikur aara. ok at þeirra uegr ok frammferd man kallaz angistar aar. fyrir þann skylld at i uigðum stIdum manu þeir eigi sidr kennimenn uega enn adra. ok i þeim stIdum hia konum bua ok þeim sofa. ok binda sina eyki uid heilagra manna leidi. Eptir þat sem guds engill hafdi fyrr sagda hluti talad til Agar. huarf hann henni[919] medr einum huirfiluindi. ok hon saa eptir honum ok sagdi sua. Ek saa aa bak [þeim manni[920] sem mik sá. ok af þi kalladi hon þann sama brunn sem hun fann seanda brunn ok lifanda. fyrir þann skylld at guddrottinn saa þa til hennar[921] þyrstandi. sua sem sitt lif synandi henni þann sama brunn. sem uel ma kallaz Agar brunnr ok enn ma synaz milli Clades ok Baraath.[922] þeirra borga sem sua heita. Ok sua sem hon kom heim aptr fæddi hon suein. þann sem hon[923] hafði getit meðr Abram. ok kalladi hann Jsmael. hafdi Abram þa .lxxx. ok .vi. áár. er Jsmael fæddiz honum af Agar.


Her segir fra þi er gud uitradiz Abraham ok um skurdarskirn

33. Þann tima sem Abram hafdi .ix. tigu aara ok .ix. áár. vitradiz gud honum ok sagdi sua til hans. Ek em almattigr gud. gack framm i minu augliti. ok uer algIrr madr. man ek mitt sattmáál setia milli min ok þin ok mikilligha fiIlga þitt afkuæmi. Abram fell framm allt til iardar. ok taladi sua til hans gud. Ek em gud ok minn skilmaali skal æ medr þer uera. ok þu mant uerda fadir margra þioda. Enn þo breytti gud nIckut nafni hans adr hann skyrdi honum sinn skilmaala. ok sagdi sua. Eigi man þitt nafn hedan af kallaz Abram. helldr skalltu heita Abrahám. þiat ek skipada þik ok gIrda fodur margra þioda. man ek ok þik mikilliga lata med þiodunum uaxa ok freouaz. manu konungar af þer ok þinu kyni koma. Mitt sáttmál ok skildaga man ek milli min ok þin ok þins kyns eptir þina daga umlidna setia um æfinligar kynkuislir medr eilifu saattmaals[924] sambandi. til þess at ek se þinn gud ok þins afkuęmiss eptir þik. Man ek þer ok þinu kyni gefa þitt utlegdar land til æfinligrar eignar. sua sem er Chanááns land. man ek ok uera þeirra gud. Ok fyrir þann skylld at gud uilldi greina sinn lyd sem uar Jsraels folk sua sem medr nockuru einkannlighu marki. þa baud hann þeim skurdarskirn talandi sua til Abrahams. Þu skallt at geyma þessum minum skildaga. ok allt þitt kyn ok afkuęmi i sinum kynkuislum. huern[925] er þer skulut geymiliga uardueita milli min ok yðar ok þins kyns ok afkuęmis eptir þik. Huert sem eitt sueinbarn med ydr skal taka skurðarskirn. skulu þer umhuerfis[926] snida kiIt af hinum fremztu part aa þeirra leyndarlim. til þess at þat sé sattmáls mark milli min ok ydar. Atta daga gamalt barn skal meðr skurðarskirn skiraz.[927] huerr sem einn karlkindar i ydru afkuęmi ok kynkuislum.[928] sua sa [madr sem hann hefir mansmadr[929] keyptr uerit. iafnuel þo at hann se eigi af ydru kyni. skal skiraz skurdarskirn. Man þessi skilmali uera til æfinligs sáttmáls i ydru kiotligu afkuęmi. Þess karlmanz sem hans holld edr skinn aa fremztu part aa fyrr nefndum hans lim hefir eigi uerit um snidit. man fyrirfaraz ok brottu skiliaz fra sinum eignum lyd ok ættmonnum. þiat hann hellt ok hafði fyrir hegoma mina skipan ok skilmala. scolastica hystoria. Fyrir þa skynsemi at gud skipti þann tima nafni Abrahams. sem hann baud honum skurðarskirn. gefa Judar bIrnum sinum nIfn sua sem þeir skira þau þeirri sImu skirn. Ok enn talaði gud sua til Abrahams. Eigi skalltu upp fra þeima[930] tima þina husfru Saray nefna. utan helldr skalltu hana Saram kalla. Henni man ek bleza ok hana signa. ok af henni man ek þer sun gefa. huerium er ek man bleza. af honum manu miklar ættir ok kynkuislir koma. ok af honum munu margir þiodkonungar fædaz. Nu sua sem gud snIri medr forspa ok fyrrsagðri merkingu nafni Abrahams. at þar sem hann het at fyrstu Abram. sua sem haleitr fadir. skylldi hann sidan heita Abraham. þat er sua sem margra þioða fadir. a sImu leid snIri hann medr forspá ok fagrligri merkingu nafni hans husfru. takandi i brott hinn sidarsta staf af hennar nafni. at þar sem hon het aðr[931] Saray. þat er minn hIfðingi. huat er sua mikit er at segia. at hon uæri eins herbergiss hIfdingi.[932] skylldi hon sidarr meirr Sara sua sem allra hIfdingi heita. Abraham fell þa framm yfir sealfs sins aasionu. hlæiandi af þeirri gledi ok fagnadi sem hann hafði fengit. ok segiandi sua upp i sealfs sins hiarta. Huat hyggr þu at mer hundrað uetra gImlum manni mani sun fædaz. ok Sara [mani barnbær[933] uera. þar sem hun er nu niræð. Hann talaði þa til guds. Ek æskir þess at Ysmael halldi sinu lifi fyrir þer. Gud sagdi þa til Abrahams. Þin husfru Sara man þer sun fæda. ok hans nafn mantu Ysaach kalla. medr æfiligt[934] sáttmaal man ek minn skilmaala[935] honum skipa ok hans afkuæmi eptir hans dag. Yfir Ysmaelem man ek ok þina bøn heyra. ok honum bleza. hardla mikilliga man ek auka ok fiIlgaz lata hans kyn ok afkuęmi. Tolf hertoga eðr hofðingia mun hann ut af ser geta ok mikla þiod man ek af honum [aukaz ok fiolgaz[936] lata. Minu sáttmali ok skildaga man ek til Ysaachs uenda. huern er Sára man þer annat aar þenna tima fæda. Her finnz þat i odrum stað at nIckurs manz nafn se af sealfum guði fyrir sagt. huat er af .ii. odrum finnz[937]i hinu forna lIgmaali. þat er af hinum sterka Samsoni ok af Josia konungi. J hinu nyia lIgmali finnz þat ok truiz af tueim at eins Jesu Christo ok Johanne baptista. Ysaac þyþiz hlátr af fyrr sIgdum hlátri hans feðr Abrahams. Eptir þat sem gud hafdi sit tal endat þa at sinni. tok Abraham son sinn Ysmaelem ok allt sitt hyski ok heimafolk. ok þar medr eigi sidr þa menn [er hann hafði keypt til. alla þa menn[938] ellri ok yngri sem karlkindar varu ok honum til heyrðu. ok skirði[939] þegar i stad aa þeim sama degi alla þa ok sealfan sik meðr fyrr sagdri umskurdarskirn. sua sem gud hafdi bodit honum. Hafdi hann þa .ix. ok niutigi aara. enn Ysmael uar þa .xiiii. uetra.

Speculum hystoriale. Til þess uar margfIlld sǫk ok skynsemi. fyrir huern skylld er almattigr gud baud ok skipadi umskurðarskirn.[940] Su uar hin fyrsta. at Abraham skylldi gudi lika fyrir þa sImu hlydni. er hann ueitti honum i umskurdarskirninni. af huerrar afgIngu er Adam mislikadi gudi. Su er[941] onnur. at guds lydr skylldi af þess háttar marki fraskildr ok audkendr uera fra aullum oðrum þioðum. Su uar hin þridia. at sa hinn sami lyðr skylldi þadan af skilia sik uera skylldugan til at snida af ser saurugliga flecka[942] ok fullifnad. er hann uar i þeim likamsins lim skirdr skurdarskirninni. i huerium er lostagirndin er[943] uIn at rikia. Su uar hin fiorda. at þessi skirn skylldi fyrr nefndum hIfuðfeðr Abraham uera til marks hans mikillar ok haleitrar truar. enn hans sunum ok afkuęmi til ágętz eptirdømis. Su hin .vta. at hun skylldi uera sáttmals mark milli guds ok Abraham.[944] edr hans kyns. sua sem saar Jesu Christi ero sáttmáls mork milli uáár ok hans.[945] Su hin .vita. at hun skylldi þeim uera til marks ok ááminningar hinnar fyrstu synder. sua sem latron ok þiofr berr iafnan aa sér sitt sektar mark. Su uar hin .viida. at hon skylldi uera lækningar græding igegn hinum fyrsta glæp fedgina uarra. þiat þat sama ueitti skurdarskirnin ebreskum monnum til lausnar ok fyrirgefningar þeirrar sImu syndar sem uatnzskirn kristnum monnum. utan annars heims matti hon þeim ecki ueita miskunn ok giptu. Fyrr enn skurdarskirn vyrði. [leiðrettuz[946] ok smasueinar i tru fedgina sinna ok forelldra. enn þeirra feðgin af fornfæringa styrk ok krIptum. enn þat er at skilia fyrir piningar tru Jesu. hueria er þeir skildu ok fyrirspadu i sinum fornfæringum. Enn þær ungar konur[947] sem af Abrahams afspringi komu.[948] leidrettuz ok reinsaduz fyrir [tru ok[949] godgiordir fedgina sinna. enn hinir ellri af sealfra sinna tru ok godum uerkum. Fyrir þann skylld uard ok skurdarskirnin helldr i þeim lim enn i odrum. at Abraham skylldi i þeim sama hlydnimark taka uidr sealfan gud. i huerium er hinn fyrsti madr Adam kendi ok undirstod sinn uhlydnisglæp. ok huldi fyrir þann skylld sinn leyndarlim. Vard ok skurðarskirnin i þeim lim sem lostagirndin rikir ok auflgaz. til marks ok aminningar at oss byriar hana af oss at snida. Su uar ok sǫk til þess. at i þeim sama lim sem mannkynit aukaz af medr hinni fyrstu synd. skylldi lækningin byreaz ok fyrir buaz moti þeirri sImu synd. Fyrr sIgd skurðarskirn uar ueitt hueriu sem einu sueinbarni a attandu degi fra þi sem þat uar fædt ok medr steinknifi. eptir þi sem lesit er ok segiz i sIgu hertoga Josue. þiat aull umskiptilig spellan ok skadsemd man i almenniligri upprisu á hinum attanda heims alldri fyrir sannan stein Jesum Kristum af snidaz aullum uauldum monnum. ok i allra deilld sniðz huers sem eins kristins mannz aund i þessarri uerolldu ok skiriz at sinum syndum fyrir upprisu skylld Jesu Kristi. þess sem rettliga truir upp aa hann. Huadan af er .ii. lutir eru medr þessarri helgan skurdarskirninni einkannliga merkiandi. þat er skurdarskirn af ollum sektum ok syndum i þessarri uerolldu. ok skurdarskirn af allri skadsemd ok brigdiligri spellan i ukominni uerolldu.


Her segir fra þui er sialfr guð vitraðiz Abrahe meðr .ii. englum ok fra kono hans[950]

Þeir taladu til Abrahams. Huar er husfru þin Sara.

34. Drottinn uitradiz Abrahe i dalinum Mambre. aa einn þann dag sem hiti uar mikill uti. sem hann sat i sealfs sins tialldbudar durum. Ok er Abraham litadiz um. þa syndiz honum sem .iii. menn stødi þar driugum i hia honum. huerium er hann moti rennandi ok til iardar frammfallandi dyrkadi þo einn af þeim sua segiandi. Far eigi i brott minn herra fra mer þinum þionostumanni. ef ek hefir nockurn tima giptu fundit ok fengit i þinu augliti. Vil ek helldr bera ydr til litit uatn. at þer þuait þar i fætr ydra. ok huiliz her undir trenu. Man ek framm setia fyrir ydr nockut litit braud. Nærit ydr ok styrkit sua ydart lif ok hiIrtu. Verit sidan a ueg. Fyrir þenna skylld uæntir mik at þer uikit[951] higat til ydars þionostumanz. þeir suIrudu. GIr eptir þi sem þu segir. Hann skundaði heim i tialldbuðina til Saram ok bad hana sem skiotaz [taka .iii. sinnum braud[952] ok matgora þeim þar af. Enn sealfr hann for þagat sem naut hans uáru. tok þaðan einn hinn bezta kalf miok ungan. ok feck i hendr sueini sinum. ok bad hann sioða þegar i stad. ok hann gIrði sua. Sidan bar Abraham framm fyrir þa smiIr ok miolk. ok þar meðr kalfinn þann tima sem hann uar sodinn. Hann stod hia þeim undir trenu. scolastica hystoria. Josephus segir .iii. engla medr mannligum myndum til hans hafa senda uerit. til þess at einn af þeim skylldi þa enn segia honum fyrir af syni sinum. enn .ii. skylldi[953] nidr briota ok um snua Sodomam. Enn Eusebius segir sua. at guds ord. þat er guds sun huern er Abraham dyrkadi. het honum fyrstum allra spamanna fyrir allra[954] þioda ákall ok leidretting. þann tima sem hann uitradiz honum medr mannligri mynd ok aaseónu. Enn þeir .ii. englar. sem segiz at medr honum uitraduz. merkia þa .ii. guds sonar forrennara Moysen ok Heliam. sem annarr kom ok spadi fyrir hina fyrri hans higatkuamu i heiminn. sem uar Moyses. en annarr mun koma ok fyrir segia hina sidarri hans higatkuamu til hins efzta doms. sem er Helyas. Þat er ok liklikt at Abrahám hafi þa i fyrstunni truat ok ætlat menn uera. þar sem hann bio[955] þeim fyrr sagda sina rettu. enn sidan profadi hann uissuliga. at þeir uaru englar guds. Af fædzlu þeirri sem þeir neyttu. segir Commestor. at hon matti uel eydaz ok fyriruerdaz. af þi sem hon uar bitin edr tuggin. sem uatn af elldz hita. Ok sem þeir hIfdu etit. taladu þeir til Abrahams. genesis.[956] Huar er husfru þin Sara. Se her i tialldbudinni er hon sagdi hann. Ok enn taladi engillinn til hans. Aptr higat man ek huerfa annan tima. ok koma her þenna sama dag[957] annat aar [at mer lifanda.[958] ok man Sara þa séér son eiga. Ok er Sara heyrdi þetta. þar sem hon uar at hurdarbaki i tialldbudinni. þa hlo hon. fyrir þa sauk at þau uaru bædi miok gaumul ok[959] hnigin i hinn efra alldr. sem fyrr uar fra sagt. Varu ok þa af Sara medr aullu gengnar uanasottir þeirra kuenna sem barnbærar eru fyrir elli sakir. hefdi annat þeirra ungt uerit eðr aa æskualldri. þa hefdi þat uel eptir natturu matuligt uerit. at þau hefdi barn getit.[960] þo at annat þeirra hefdi gamallt uerit. enn nu uaru þau bæði miok gImul. eptir þi sem þa gerdiz mannzalldrinn. ok þar medr hafdi hun alla gItu þar til ubyria uerit. Nu hlo hon fyrir þann skylld. at hun efadi um fyrirheitit. talandi leyniliga fyrir[961] sealfri sér. Ek man ok a gamals alldri aa sambudir ok munudlifi[962] stunda. þar sem minn husbondr gIriz ok storliga[963] gamall. Taladi gud þa til Abrahams ok sagdi sua. Fyrir hueria sauk hló hun Sara sua mælandi. Man þat nockut satt uera. at ek gaumul kerling mun[964] barn føða. Er guði nIckut toruelldligt[965] ok umattulight. Eptir fyrra skilmala man ek til þin[966] á þenna sama tima aptr koma. ok man Sara þa son eiga. Sara ottadiz þa ok nitadi at hun hefði hlegit. ok sagdi sua. Eigi hló ek. þar sem ek uar helldr hrædd ok ottafengin. Enn gud suaradi henni. Eigi er sua sagdi hann. hitt er[967] sannara at þu hlótt. Se her segir Commestor. saa sem hiIrtun[968] sér ma rettliga[969] døma medr huilikri aastundan huerr hefir hlegit.



Fotnoter

  1. Ovskr. B; mgl. A
  2. [mgl. B
  3. ok syniligra tilf. B
  4. [sem kirkiunnar kennifeðr ok heilugh skript segir ok meðr andalegum skyringum eru skiliandi. þo at þa luti sem aðra uerði meðr þess haattar orðum ok ǫðrum haattum millum váár likamlegra ok dauðlegra manna skilianlega at giora ok i frasagnir fęra. Skyrir ritningin huerir er þa i fyrstu voru sua skapadir ok, B
  5. [tilf. B
  6. enn, B
  7. mgl. B
  8. sialfum tilf. B
  9. tilf. B
  10. saal. B; aullu, A
  11. saal. B; sundrskiptiligan, A
  12. harðla, B
  13. tilf. B
  14. i naatturu, B
  15. saal. B; hneyking, A
  16. saal. B; lifs, A
  17. verndandi, B
  18. saal. B; þær, A
  19. [þeir giǫraz makligir, B
  20. heilagra tilf. B
  21. [epter andlaatið sua sem ǫnd heilags Martini ok hins sæla, B
  22. nu tilf. B
  23. fyrstunni, B
  24. r. f. næring
  25. saal. B; sagt fyrir, A
  26. sǫgð, B
  27. tilf. B
  28. sua tilf. B
  29. minnkaðiz ę, B
  30. ok morginn tilf. B
  31. umliðanda, B
  32. upprennandi, B
  33. myrkrin, B
  34. saal. B; uegs, A
  35. [er þat var skapat sem fyrr var sagt, B
  36. skilning eðr tilf. B
  37. af sialfum ser tilf. B
  38. [i suma staði komi þaðan, B
  39. þar tilf. B
  40. þa tilf. B
  41. þessum, B
  42. [gott, B
  43. maanadaga, B
  44. saal. B; mø ok, A
  45. tilf. B
  46. [tilf. B
  47. saal. B; þeim, A
  48. meðr ǫllum, B
  49. [þurrlendi, B
  50. iǫr (!) B
  51. ok, B
  52. [þoku dǫggvan, B
  53. blomganda, B
  54. sua tilf. B
  55. saal. ogs. B
  56. saal. B; skylldi, A
  57. bęrelegum, B
  58. ok prisulega skreytti tilf. B
  59. huart, B
  60. tilf. B
  61. r. f. næringu
  62. er helldr, B
  63. hefði, B
  64. [saal. B; genesi, A
  65. saal. B; setz, A
  66. leið tilf. B
  67. ok tilf. B
  68. saal. ogs. B
  69. [nǫckurir segia B
  70. samþykkia B
  71. saal. ogs. B
  72. fyrstu B
  73. vskadt, B
  74. hann tilf. B
  75. ręring, B
  76. tilf. B
  77. suǫppu, B
  78. nasar aa, B
  79. [sinni natturu, B
  80. mgl. B
  81. skriðkuikendi, B
  82. [tilf. B
  83. tilf. B
  84. tilf. B
  85. saal. B; skipadi, A
  86. at segia sua sem tilf. B
  87. saal. B; kukuendi, A
  88. i stað, B
  89. eignu, B
  90. greinum, B
  91. mynd, B
  92. tilf. B
  93. her. beg. Fragm. I.
  94. saal. ogs. B; staðfastre, Fragm.
  95. annarra tilf. B, Fragm.
  96. letta B, Fragm.
  97. [fyrir þui, Fragm.
  98. saal. ogs. B og Fragm.
  99. skepnunni tilf. B, Fragm.
  100. fuglunum B, Fragm.
  101. vanmeginn, B, Fragm.
  102. þessi B, Fragm.
  103. tilf. B, Fragm.
  104. tilf. B, Fragm.
  105. tilf. Fragm.
  106. siðaztr B, Fragm.
  107. saal. B, Fragm.; skapaninni, A
  108. saal. ogs. B, Fragm.
  109. mgl. B, Fragm.
  110. þarft, B, Fragm.
  111. [likamrinn skylldi, Fragm.
  112. [mgl. Fragm.
  113. saal. ogs. B; sottar, Fragm.
  114. mętti, B
  115. þui helldr tilf. B, Fragm.
  116. mgl. B, Fragm.
  117. saal. B; fyrdæmðiz, Fragm.; fordadiz, A
  118. fordemingar stettr, B
  119. ok tilf. B, Fragm.
  120. sua, B, Fragm.
  121. [af (at, Fragm.) engum kosti þeim tamðr uerða, B, Fragm.
  122. [ok af sialfum tilf. B, Fragm.
  123. ǫnnur tilf. B, Fragm.
  124. saal. B, Fragm.; hann se, A
  125. saal. B, Fragm.; upprettr, A
  126. eigins B, Fragm.
  127. her end. Fragm. I
  128. saal. B; kuikendum, A
  129. lifandis, B
  130. at, B
  131. skaðsamlig, B
  132. þat tilf. B
  133. eigi, B
  134. huern, B
  135. miǫk tilf. B
  136. eðr tilf. B
  137. hǫndlar, B
  138. einshueria, B
  139. eðr, B
  140. [tilf. B
  141. iatar, B
  142. mickli, B
  143. meinsom, B
  144. maatéér, B
  145. saal. B; skilrekkis, A
  146. ok sęmð tilf. B
  147. ok tǫlu tilf. B
  148. ok, B
  149. reiðumz, B
  150. saal. ogs. B
  151. elskum, B
  152. vrugg tilf. B
  153. kaupum, B
  154. verðskylldum, B
  155. eðr, B
  156. þrenna tilf. B
  157. læridóm faa, B
  158. uokum, B
  159. [ok, B
  160. tilf. B
  161. hueria, B
  162. skipat, B
  163. liking tilf. B
  164. .vii., B
  165. skildi, B
  166. andligum, B
  167. kallar, B
  168. laðar, B
  169. tilf. B
  170. [mgl. B
  171. eigi siðr tilf. B
  172. máiz, B
  173. mgl. B
  174. viðr tilf. B
  175. [ok orkin, B
  176. hneykingh ok niðran. B
  177. eigi mǫguligr, B
  178. [tilf. B
  179. greindiz (!), B
  180. saal. ogs. B
  181. saal. B; uIrd, A
  182. saal. B; Margar, A
  183. stiorn, B
  184. .xx. B
  185. [Nu berr sia roskinleikinn sennilega til allra (!), B
  186. [tilf. B
  187. [var þa i ęfi ok syndalegum lifnaði, B
  188. uiðara, B
  189. niðr, B
  190. uuislegu, B
  191. [tilf. B
  192. upp tilf. B
  193. mgl. B
  194. saal. B; uillu, A
  195. mgl. B
  196. saal. B; dags alldrs, A
  197. muni, B
  198. uerk, B
  199. vii, B
  200. vii, B
  201. þessum, B
  202. [fyrr sagða luti, B
  203. fullegarr, B
  204. ok, B
  205. [tilf. B
  206. saal. B; skyrdir, A
  207. saal. B; fyrrunni, A
  208. anefndr, B
  209. [mgl. B
  210. af, B
  211. tilf. B
  212. tilf. B
  213. tilf. B
  214. [aaðr hon misgiorði, B
  215. [mikit at segia, B
  216. [eingi nauzum(!), B
  217. syndalaus, B
  218. mgl. B
  219. birtiz, B
  220. psalmistinn, B
  221. saal. B; lifandis, A
  222. berr, B
  223. iǫrðu, B
  224. alldintriom, B
  225. triom, B
  226. saal. B; hlydnin, A
  227. [uppspretta ęðr eðr, B
  228. [mgl. B
  229. [tilf. B
  230. her mgl. 2 Blade i B
  231. r. f. skapaðr
  232. r. f. þau
  233. her beg. atter B
  234. lifandi, B
  235. saal. ogs. B
  236. af, B
  237. saal. B; uti, A
  238. beriz, B
  239. saal. ogs. B; aa 225
  240. ok, B
  241. [ok vegr aptrbyrgðr, B
  242. uar, B
  243. i, B
  244. tilf. B
  245. vorðit, B
  246. segir Commestor tilf. B
  247. fifa, B
  248. harðla tilf. B
  249. [þetta vill, B
  250. [mgl. B
  251. [lif Adams, B
  252. Abrahams, B
  253. saal. B; hafði, A
  254. [saal. B; sua, A
  255. tilf. B
  256. ser tilf. B
  257. Kayn, B
  258. við borgina, B
  259. felaz, B
  260. yfirdylia, B
  261. [a iǫrðinni, B
  262. Verðuglega, B
  263. mennerner, B
  264. mundi, B
  265. þat, B
  266. [þat skylldi af ǫllum sieð vera ok vitat, B
  267. sagnameistari, B
  268. einn tilf. B
  269. [tilf. B
  270. [siðarr man heyraz mega ok ofarr meirr, B
  271. hann tilf.
  272. illvirki, B
  273. þa, B
  274. ok huerer fyrst fundu iarnsmið ok sǫnglist tilf. B
  275. [sua sem K. kallaði þa, B
  276. eylifrar tilf. B
  277. vera tilf. B
  278. valit, B
  279. saal. B; attlegg, A
  280. tilf. B
  281. [boðit Adama munuð, B
  282. tuau tilf. B
  283. tilf. B
  284. [saal. B; uerit er þær hIfdu, A
  285. misblandan, B
  286. Grikkir, B
  287. list ok tilf. B
  288. [tilf. B
  289. [tilf. B
  290. [mgl. B
  291. þa tilf. B
  292. saal. B; til, A
  293. [þeir vęri þa, B
  294. saal. B; segdi, A
  295. hegnat, B
  296. her mgl. 2 Blade i B
  297. r. f. Sirabus, A
  298. rettet for .cc.
  299. rettelse; Codex har þetta
  300. saal. ogs. 225; en Haand fra 17de Aarh. har i A overstreget dette Ord og i Margen tilskrevet hressing.
  301. rett. for skiptiz
  302. rett. for þeirrar
  303. her beg. atter B
  304. eiginkuenna, B
  305. var, B
  306. afspringi, B
  307. allan, B
  308. lifsandi, B
  309. mannkynsins, B
  310. Adams (!) B
  311. [fyrr enn flodit varð, B
  312. enn tilf. B
  313. mgl. B
  314. [einn, B
  315. Scolastica hystoria. tilf. B
  316. fullulegha, B
  317. eptir floðit tilf. B
  318. tilf. B
  319. uiði, B
  320. hins hęsta, B
  321. [tilf. B
  322. [deyði ok drepi, B
  323. likamlegre tilf. B
  324. tuenne, B
  325. [tuenna ok tuenna, B
  326. at at, B
  327. tilf. B
  328. rum, B
  329. austrumit her og siden B
  330. um, B
  331. [.vii. karlkyns ok .vii. kuenkyns, B
  332. saal. B; ok, A
  333. þeirri tilf. B
  334. eptir þi tilf. B
  335. styrk ok tilf. B
  336. meðr ǫllu sinu kyni tilf. B
  337. ok hennar asynd tilf. B
  338. .xii., B
  339. sama tilf. B
  340. sauruglegum, B
  341. falsguðum, B
  342. saal. ogs. B
  343. a hueriu er þat sama letr sem a þurru dufti var skrifat fannz meðr ǫllu vskadt ok vblasit aari siðarr. huar er fuglar fa eigi lifat. ok eigi þeir hinir visaztu meistarar philosophi. sem opp þagat komu sakir skemtanar ok foruitni. mattu þar viðr halldaz eigi(!) nokkura stund. utan þeir hefði haft meðr ser siofa(r) suoppu fulla meðr vatn. hveria er þeir hǫfðu viðr sinar nasar. at þeir dregi þaðan af at sér þykkara lopt. eptir sinum vana ok matere. Eru þeir ok nǫkkurir sem fiǫllin segia þi eigi sua haa hafa verit sem nu eru þau tilf. B
  344. ęsingu, B
  345. [saal. B; maattu þa, A
  346. hueruitna tilf. B
  347. saal. B; .v., A
  348. saal. B; .v., A
  349. þui, B
  350. guðsdrottins boðorðz ok, B
  351. friofiz, B
  352. [saal. B; landz, A
  353. tilf. B
  354. mgl.
  355. [giarna til allra(!), B
  356. geymaz, B
  357. tilf. B
  358. skylld tilf. B
  359. [tilf. B
  360. gefnir i valld, B
  361. [tilf. B
  362. [kafnat hefir eðr suidda vordit, B
  363. [tilf. B
  364. synaz, B
  365. segiz eðr tilf. B
  366. [þat (er) dǫkkgrenan, B
  367. kumpasinum, B
  368. skrifat tilf. B
  369. [saal. B; aa .xl. daga fyrir domsdagh sénn uerda sénn uerda(!), A
  370. [tilf. B
  371. [tilf. B
  372. ekki vanr, B
  373. skaalkheið, B
  374. at tilf. B
  375. gialldi, B
  376. [tilf. B
  377. mgl. B
  378. ęttmenn, B
  379. iafnstora, B
  380. [utsuðrs haalfu til austrs, B
  381. fiǫgur ok .xx. B
  382. [annarr, B
  383. stiornubokar list, B
  384. at, B
  385. nokkut, B
  386. fyrir tilf. B
  387. mundu, B
  388. saal. B; Tyrus, A
  389. Grikkia, B
  390. saal. B; ok, A
  391. siðazt, B
  392. fá, B
  393. þiona eðr tilf. B
  394. [mgl. B
  395. valld ok tilf. B
  396. eptirdęmum, B
  397. Suphene, B
  398. saal. B; sinn, A
  399. saal. B; skiliga, A
  400. [saal. B; hans afspringi. capitulum, A
  401. saal. B; .xl., A
  402. saal. B; Phale, A
  403. von, B
  404. [velli edr slettlendi, B
  405. þat land er sua er kallat tilf. B
  406. tilf. B
  407. griotmiǫl, B
  408. var hann sua mikill at .xiii. milur var vm hann at męla. huern uegar(!). Mikinn stað giǫrðu þeir ok utan um stǫpulinn. hann var.iiii. milna ok .lx. huern ueginn um at męla tilf. B
  409. laata, B
  410. vatn, B
  411. steina, B
  412. hinu, B
  413. at, B
  414. [tilf. B
  415. þyðez, B
  416. [krasagarð, B
  417. iafnuel tilf. B
  418. saal. B; þiat, A
  419. storr elldzens, B
  420. nǫkkurr tilf. B
  421. [inngang faa, B
  422. land tilf. B
  423. meðr, B
  424. austr, B
  425. er Caucasus heitir, B
  426. ok sannar tilf. B
  427. [sem apyniur en meðr monnum, B
  428. iǫtnar cypodes, B
  429. heita, B
  430. Grikkir her og senere B
  431. [nǫkkut segia þeir ok þar vera, B
  432. Thaprobana, B
  433. ok fǫgrum tilf. B
  434. sinn, B
  435. [hafandi sitt hit vaaðalega horn fiǫgurra fota langt af miðiu enninu sem siðarr verðr sagt. at þat, B
  436. orku, B
  437. fangit ok tilf. B
  438. [sinni, B
  439. [mgl. B
  440. [mgl. B
  441. storar ok tilf. B
  442. [mgl. B
  443. margarite, B
  444. griphona, B
  445. saal. B; er umattuligt, A
  446. ok ferfætt tilf. B
  447. storlegans, B
  448. i tilf. B
  449. nokkut, B
  450. [ok gefaz fyrir þeim upp, B
  451. [mgl. B
  452. [mgl. B
  453. manna, B
  454. [i hann berst ok af hans baarum ok bylgium, B
  455. kallat er, B
  456. [tilf. B
  457. honum tilf. B
  458. saal. B; medita, A
  459. saal. B; liggr, A
  460. rett. for Germania
  461. huerra(r), B
  462. risi tilf. B
  463. landszkapinum, B
  464. saal. B; u, A
  465. utsionum, B
  466. uthafinu, B
  467. i, B
  468. iurtalegan, B
  469. finnz, B
  470. saal. B; þa, A
  471. af honum tilf. B
  472. solargeislanum, B
  473. [með baðum sinum vengium, B
  474. ok tilf. B
  475. cinnamagus, B
  476. cinnamum, B
  477. cinnamagus, B
  478. miǫk, B
  479. mgl. B
  480. umattis, B
  481. saal. B; Assyria, A
  482. Philistim, B
  483. Ascalon, B
  484. huartueggiu, B
  485. Syriorum, B
  486. [þeim er eingum þar lifandi luth, B
  487. ok drekt tilf. B
  488. sem tilf. B
  489. þar, B
  490. slokne, B
  491. Alltus, B
  492. frio, B
  493. saal. B; audæfum, A
  494. negiandi, B
  495. her indskyder B Stykket om Fuglen Alcion og har derpaa nyt Cap. med Overskrift: her segir af Egiptalandi ok þeim dyrum er þar fęðaz
  496. i Palestina tilf. B
  497. neðri, B
  498. rikt, B
  499. storlegans, B
  500. vaxtsamt, B
  501. ok, B
  502. hinna verstu manna tilf. B
  503. upp tilf. B
  504. saal. B; moolna, A
  505. i fyrndinni, B
  506. [tilf. B
  507. seon(!), B
  508. i, B
  509. komi, B
  510. hefez, B
  511. [a dǫghum, B
  512. [ok þau, B
  513. huassǫgnǫtter, B
  514. þratt ok tilf. B
  515. enideos, B
  516. ofan tilf. B
  517. þar, B
  518. rispar ok tilf. B
  519. af orranum. cap. tilf. B
  520. [litill fugl ok prettafullr, B
  521. gripr, B
  522. eiginlegrar, B
  523. Ypothanus, B
  524. i eyðimǫrkinni tilf. B
  525. hefz, B
  526. [hefz þar ok iafnlega uiðr, B
  527. Heres, B
  528. austrveginum, B
  529. ok fagerlegum tilf. B
  530. mgl. B
  531. matropophagi, B
  532. ok uið tilf. B
  533. skyrsiligar, B
  534. [sumir eru, B
  535. alslett, B
  536. skagir, B
  537. saal. B; reikni, A
  538. hneigingum, B
  539. skynsamligri, B
  540. saal. B; luta, A
  541. rik lond, B
  542. ognar, B
  543. i nogh tilf. B
  544. [skogh sem sǫmu leið, B
  545. hoguęrt, B
  546. [eigi drekum, B
  547. fędaz, B
  548. [skyndilegha, B
  549. ok rettum, B
  550. storlegans, B
  551. [kuendyrinu leena, B
  552. vsamheyriligri, B
  553. sambuuð, B
  554. ǫrkynia, B
  555. leone, B
  556. ok bridus, B
  557. tytirus, B
  558. sauð, B
  559. musto, B
  560. heitir þers haattar burðr af kuikendum kyniaðr sua sem hann er tilf. B
  561. ok klunner tilf. B
  562. [saal. B; skoga trénu, A
  563. tala, B
  564. kallar ok tilf. B
  565. Hysauriam, B
  566. [mgl. B
  567. saal. B; Thimera, A
  568. Sikiley, B
  569. tilf. B.
  570. [hina þriðiu heimsins haalfu, B
  571. er kallat tilf. B
  572. saal. B; uthaalfa, A
  573. syðri, B
  574. saal. B; lyktiz, A
  575. [tilf. B
  576. vruggr, B
  577. [kǫlluðu kornguðiu vera ok iarðarinnar, B
  578. saal. B; Austan uidr hana liggr, A
  579. vǫlldugleik, B
  580. mgl. B
  581. Missigete, B
  582. [rikti, B
  583. Athis, B
  584. het, B
  585. Archadia(!), B
  586. stendr tilf. B
  587. Pelopenese, B
  588. fengit, B
  589. fǫður, B
  590. siolfum tilf. B
  591. fǫður, B
  592. staðar, B
  593. fædduz, B
  594. saal. B; munud, A
  595. þegar tilf. B
  596. Thessaloni, B
  597. saal. B; af, A
  598. voru, B
  599. fara, B
  600. leikandi, B
  601. griðungr, B
  602. laborintha, B
  603. [saal. B; hann se halfblandinn, A
  604. nalęg v. e. haf, B
  605. gulli, B
  606. [ok þar sua, B
  607. af Grikklandi, B
  608. [ok miok sua, B
  609. ok, B
  610. af, B
  611. ok, B
  612. upp tilf. B
  613. [hann meðr liosi. þa slǫkkuiz þat, B
  614. [tilf. B
  615. Annpolis, B
  616. meinkuikendi, B
  617. Flygr, B
  618. sem, B
  619. a, B
  620. honum, B
  621. her greiner þau þriu floð er freguz hafa uerit i verolldinni Ovsk. og nyt Cap. i B
  622. saal. B; eyiar landz, A
  623. saal. B; cidon, A
  624. Agygi, B
  625. saal. B; cortimices, A
  626. [tilf. B
  627. tilf. B
  628. saal. B; Pandra, A
  629. umbergis, B
  630. meðr, B
  631. [gaf þeim þar meðr, B
  632. miok tilf. B
  633. sua tilf. B
  634. saal. B; hafdi, A
  635. tilf. B
  636. storar áár, B
  637. [ok mikilleik ok lengð, B
  638. ǫðrum tilf. B
  639. [stor mein ok skaði, B
  640. suma tima tilf. B
  641. ok tilf. B
  642. allrar tilf. B
  643. Kipr, B
  644. var, B
  645. lutr, B
  646. conchilium, B
  647. hueriu, B
  648. conchilium, B
  649. suðrhafinu, B
  650. vt tilf. B
  651. ostram, B
  652. saal. B; skærn, A
  653. saal. B; austanuerðum, A
  654. landinu, B
  655. liggr hon tilf. B
  656. verð tilf. B
  657. sama tilf. B
  658. aa tilf. B
  659. [ut i haf, B
  660. saal. B; Saturina, A
  661. Krit tilf. B
  662. siðan, B
  663. þar rikti ok tilf. B
  664. nafn, B
  665. af, B
  666. tyrenum eðr cyrenum, B
  667. hęðir, B
  668. Jtalia, B
  669. [frægt, B
  670. konungs tilf. B
  671. Sicleus, B
  672. ogagnfærilig af, B
  673. mikkla tilf. B
  674. brimstormum, B
  675. framm, B
  676. ok tilf. B
  677. umbergiss, B
  678. mikit, B
  679. mikill, B
  680. saal. B; uppspretta æðr, A
  681. [serer storlegans, B
  682. [busmala, B
  683. ok miǫk giarna, B
  684. þeir, B
  685. liker, B
  686. þeir, B
  687. hafðir, B
  688. sem þau megu framazt tilf. B
  689. eitt, B
  690. mgl. B
  691. saal. B; skoga, A
  692. strǫndinni, B
  693. saal. B; megi, A
  694. mgl. B
  695. skilrikir, B
  696. saal. B; snuiz, A
  697. huart, B
  698. [af moðkum eðr, B
  699. [þo uerða byflugurnar mest ok eighinligazt, B
  700. bloðrisa, B
  701. lutr, B
  702. þat tilf. B
  703. Capelino, B
  704. beran, B
  705. heita, B
  706. þar, B
  707. viss, B
  708. deynandi, B
  709. [mgl. B
  710. uslettur ok, B
  711. nefndri, B
  712. [hefir storlegans, B
  713. uestr tilf. B
  714. Spanland, B
  715. Her segir af Affrica hinum þriðia part heimsins ok þeim lIndum sem til hennar liggia. Capitulum, B
  716. Sitifensem, B
  717. Ysidorus tilf. B
  718. land, B
  719. saal. B; Sires, A
  720. nokkura kyns, B
  721. þraatt tilf. B
  722. eigi, B
  723. reysikattinum, B
  724. [menn setia hann, B
  725. Mundiam, B
  726. saal. B; Sartago, A
  727. serhuert, B
  728. kunnu, B
  729. ser tilf. B
  730. miok tilf. B
  731. Tinghi, B
  732. allt til uthafsins tilf. B
  733. er, B
  734. lulligines, B
  735. skynug, B
  736. saal. B; þat, A
  737. rękia, B
  738. Hic inquiratur de artis fistulis et q. exerat linguam tilf. B
  739. uruggr, B
  740. tilf. B
  741. het, B
  742. kolnar ok tilf. B
  743. sua tilf. B
  744. þo tilf. B
  745. ok sortar tilf. B
  746. iðurligr ok tilf. B
  747. Trogodite eru einar af þeim. þat folk er sua fraatt a fęti. at þat er eigi seinna enn hin skiotuztu dyr sem fyrr var sagt tilf. B
  748. Athiophagi, B
  749. purtreat, B
  750. [mgl. B
  751. skemmandi, B
  752. ok skerandi tilf. B
  753. Anfniena, B
  754. mgl. B
  755. giarna tilf. B
  756. undra, B
  757. [tilf. B
  758. saal. B; ma, A
  759. i tilf. B
  760. knuta, B
  761. meinsemdar, B
  762. kallat(!) B
  763. saal. B; huer, A
  764. a, B
  765. fyrr, B
  766. siai, B
  767. [vlamið vndan, B
  768. vokuer, B
  769. vǫkunni, B
  770. [vegr, B
  771. storleghans, B
  772. kom til ok tilf. B
  773. fyrrnefndu, B
  774. [þat eitt dyr sem riceron heitir. ok ǫðru nafni monoceron. þat er allt eitt ok unicornius. huert er fyrir þa sǫk heitir sua at þat o. s. v. som ovenfor Cap. 23 indtil til uapns ok uerndar, B
  775. er, B
  776. a þa leið tilf. B
  777. [mgl.B
  778. þaleidiss tilf. B
  779. vxi, B
  780. saal. B; uorðinn, A
  781. samkar, B
  782. uetrum, B
  783. hueitikorn, B
  784. saal. ogs. B
  785. sęrer, B
  786. formicoleon, B
  787. mgl. B
  788. leo, B
  789. smamaurum, B
  790. aa vuart tilf. B
  791. smurdir tilf. B
  792. afkiemi, B
  793. fullegri, B
  794. ǫðrum, B
  795. fra þeim feðgum Belo ok Nino ok þar meðr Zoroaster ok skurðguða villa hofz, B
  796. fyrr, B
  797. fyrstr, B
  798. [fyrir floðit aa Jndialandi, B
  799. þa tilf. B
  800. dagleiða, B
  801. fyrr tilf. B
  802. hofz, B
  803. fiǫlkyngi, B
  804. list, B
  805. eins, B
  806. til tilf.
  807. [syndi honum, B
  808. iartein, B
  809. treystiz, B
  810. sitt, B
  811. [sem eitt, B
  812. er, B
  813. afskremilega, B
  814. maðr tilf. B
  815. meðr nǫkkurv moti tilf. B
  816. [tilf. B
  817. hlegit(!) B
  818. herfiligi, B
  819. naaðir, B
  820. hialpar, B
  821. margir tilf.
  822. kǫlluðu, B
  823. likneskiv, B
  824. in, B
  825. eptir, B
  826. nǫkkut tilf. B
  827. se tilf. B
  828. Abrahams, B
  829. tilf. B
  830. Seruch, B
  831. saal. B; son, A
  832. vpprvna, B
  833. sinum ok at hans, B
  834. [en aðra Nachor þeirra fyrr nefnda broðurdottur sina Melcham. voru þęr baaðar dættr Arams ok systr Lothz sem fyrr var saght, B
  835. við bonda sinum Abram tilf. B
  836. ok lettlega tilf. B
  837. tilf. B
  838. saal. B; þra, A
  839. saal. B; þar, A
  840. kolluðu, B
  841. ok settu þar sina bygd(!) tilf. B
  842. ok vantru tilf. B
  843. [tilf. B
  844. minnr, B
  845. Fra þui er Abram gekk ut af Aaram ok bygði borgina Damascum ok kom siðan nidr a Egiptaland, B
  846. haalfaattręðr, B
  847. mgl. B
  848. uerða, B
  849. ok tilf. B
  850. fyrrnefndu tilf. B
  851. saal. B; Pentapolis heit pentapo, A
  852. saal. B; stad, A
  853. [tilf. B
  854. fyrst, B
  855. réð eðr tilf. B
  856. [saal. B; loptunum, A
  857. saal. ogs. B
  858. sol ok tungli ok ǫðrum, B
  859. mgl. B
  860. sinum, B
  861. tilf. B
  862. mundi, B
  863. husfrur, B
  864. gera ok tilf. B
  865. [aflaðiz honum ok aukaðiz, B
  866. ganganda fe, B
  867. [tilf. B
  868. ek tilf. B
  869. [Vilir þu helldr ganga, B
  870. [tilf. B
  871. þann, B
  872. þeirri, B
  873. [Sodoma ok Gomarra ok fra Melchisedech, B
  874. Amraphael, B
  875. þa, B
  876. ok, B
  877. tilf. B
  878. eign, B
  879. tilf. B
  880. kallaði, B
  881. eðr uppsprettum tilf. B
  882. [tilf. B
  883. [þinar hendr, B
  884. guðs, B
  885. undirklęði, B
  886. [hefdi fyrstr, B
  887. Hierosolima, B
  888. Hierosalomonia, B
  889. [tilf. B
  890. signada, B
  891. tiund, B
  892. huersu hann skylldi offra, B
  893. mgl. B
  894. ret. for Ef ek
  895. sundrat a, B
  896. [hvarr a moti, B
  897. guðs, B
  898. setiaz, B
  899. i tilf. B
  900. ǫll ętt, B
  901. þrǫngum, B
  902. er, B
  903. saal. B; fyrirheit, A
  904. her beg. Fragm. II.
  905. hans tilf. B, Fragm.
  906. husfru, B, Fragm.
  907. tiðiss, B; tiðs, Fragm.
  908. er tilf. B, ikke Fragm.
  909. [mgl. B, Fragm.
  910. þa tilf. B
  911. [saal. ogs. B; villtz Fragm.
  912. viðr, B
  913. guð, B
  914. neyð, B
  915. saal. ogs. B, Fragm.
  916. [guði vitrat verit, B
  917. saal. B; man, A
  918. hingarðs(!), B, Fragm.
  919. heim, B, Fragm.
  920. [eptir þeim, B
  921. henni(!), B
  922. Baraak, B
  923. saal. B; han, A
  924. saal. B; sambandi, A
  925. huert, B
  926. vmhergis, B
  927. hvert sem eitt sveinbarn meðr yðr skal taka skurðarskirn tilf. B
  928. her end. Fragm. II.
  929. [mansmaðr sem hann hefir, B
  930. deghi eðr tilf. B
  931. fyrra tima, B
  932. fru enn eigi fleiri, B
  933. saal. B; man banbært, A
  934. ęfenleght, B
  935. meðr tilf. B
  936. [auka ok verða, B
  937. til tilf. B
  938. [tilf. B
  939. þa tilf. B
  940. sua sem guð hafði boðit(!) tilf. B
  941. var, B
  942. flekkan, B
  943. mest tilf. B
  944. Abrahams, B
  945. sialfs tilf. B
  946. [saal. B; þeim til leidrettu, A
  947. saal. B; þiodir, A
  948. voru komnar, B
  949. [saal. B; skurda, A
  950. Fra þui er Abraham tok meðr þrimr englum ok dyrkaði þo einn. Genesis, B
  951. vikut, B
  952. [faa ser .iii. similiu brauðleifa, B
  953. skylldu, B
  954. heiðinna, B
  955. byggi, B
  956. tilf. B
  957. til þin tilf. B
  958. [mgl. B
  959. miok tilf. B
  960. allt at eins tilf. B
  961. þessum orðum meðr, B
  962. munaðarlifi, B
  963. storlegans, B
  964. muni, B
  965. torvellikt, B
  966. tilf. B
  967. helldr tilf. B
  968. veit ok tilf. B
  969. diarfliga, B