Ambrosius Saga

Velg språk	Norrønt	Islandsk	Norsk	Dansk	Svensk	Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ►

Noen spesialtegn vises ikke på iPhone/iPad.

Heilagra Manna Sögur

Ambrosius Saga byskups
(Cd. Holm. 2 folio)

C. R. UNGER

Christiania 1877

Her hefr sogu ens heilaga Ambrosij byskups

A dogum Juliani nidings var einn rikr iarl i hans riki. A einni nott dreymdi konu iallzsins, at hon drægi purpura pell or kalfa honum; en þenna draum þyddi iall sva, at i hans kyni mundi keisarinn fædaz, þviat purpurinn er þeira bunadr ok merkir þeira tign. Þat berr ok sva at, at dottur vard þeim audit, ok het su Justina. Nỏckuru sidar fregn keisarinn þetta ok ihugar, lætr taka iarl ok drepa, en Justina komz i nunnusetr. Langri stundu sidar þa er Justina er fullkomin at alldri, kemr til þessar borgar ok nunnusetrs Valentinianus, er þa var keisari ordinn, ok drottningin med honum kona hans, er Severa het. A einhverium degi var þeim laug buin, ok su kona til feingin drottningunni at þiona i lauginni, er þar var tignuz at kyni ok friduz at yfirliti, ok var þar Justina. Eptir laugina legz drottningin upp hia keisaranum, ok vard þetta i rædu hennar til konungs, at hon kynni honum tidindi at segia. «Hver?» segir hann. «Konu hefir ek sena, segir hon, i laugu hia mer sva væna, at slikan ennis vỏxt edr andliz, fingra fegrd edr fota edr yfirbragd allz likama hefir ek alldregi fyrr sed, fyrir utan har ok augu, þat var hvartveggia svart. Nu allz ockr verdr sva farra barna audit, enda syniz þer annarrar konu at fa, þa vil ek þer þessa leyfa.» Keisarinn beidiz at sia Justino, ok syniz honum konan (fogr). Nu stefnir hann þing fiỏlment, en ꜳ þinginu talar hann þetta eyrindi ok segir sva: «Stormenni ok villdarlid vort, ihugit ord min ok litit a, hversu vera ma. Nu kemr ufridr austan, sem verda kann, a Grickia riki, en annarr vestan a Romveria, hversu ma keisarinn þa deila ser i .ii. stadi at risa i moti hvorumtveggium? Syniz mer þvi sem vidkvæmiligt væri, at keisari mætti meira rumelsi eiga a um kvonfang en adrir menn, þviat hann þyrfti fleira en einn erfingia eptir sik at eiga til rikis vardveizlu. Nu fyrir þvi at ockr Severo verdr eigi meir en eins sonar audit, er Gracianus heitir, ok hỏfum vid leingi saman verit, þa villdi ek þessa lagabreytni eda leyfis mer bidia, at ek fa annarrar konu.» En at iatudu þessu af ỏllu stormenni, þa lætr konungr leida i somu sæng ser Justinu, ok hon var ok fastæk i Arrius villu. Son gatu þau saman ok var sa kalladr Valentinianus enn yngri. Nu er her fra at hverfa en annars stadar fyst til at taka.

2. Jarl var einn edr greifi i Vallandi ok het Ambrosius. Honum vard sonar audit, ok gaf hann nafn sitt þeim sveini. Þa er sia enn ungi Ambrosius var i vỏggu einnhvern dag uti ok hann svaf opnum munni, þa kom at byflygi sva mart ok settiz i andlit honum, ok fylldi upp munninn ok for ut ok inn i munu hans. Fostra barnsins ugdi, at þat mundi sveininum granda ok villdi i brott reka; en hia var staddr fadir hans ok bad hana vera lata ok bida, hver lok a þetta felli. En litlu sidar hofz byflygit i lopt upp ok sva langt, at syn fal. Jarlinn ihugadi ok sagdi sva: «Til mikils nỏckurs skal sia fæddr, ef lifi helldr.» Nu syndi þetta hunangsflyge sidar sętleik orda hans, þann er upp hof hugskot manna fra iardligum hlutum til himneskra. Eptir andlat fỏdur sins var hann uppfæddr i Romam med modur sinni ok systur. Nu ser hann optliga, at kystar ero hendr byskupa edr presta af lægrum monnum; nu ok i leik sinum rettir hann framm hond sina ok bidr systur sina kyssa ser a hond. Spadi þat þvi fyrir, er framm kom sidar i hans lifi. I skola nemr hann heilug frædi ok boka iþrottir; eptir skolann for hann or Romaborg ok atti hlut i malaferlum manna ok saxsoknum, ok matz hann sva i þeiri syslu fyrir vizku sakir ok malsnilldar, at hann var kosinn ok valdr af greifanum Probo til raduneytis um ỏll vandamal. Litlu sidar var honum iarldomr gefinn ok riki yfir herudum i nandir Melansborg, þeim er heita Liguria ok Emilia.

Francisco de Zurbarán: Sankt Ambrosius

3. I þann tima do villubyskup Auxoni i Melansborg; sa hafdi adr af stoli rekinn ok i utlegd færdan heilagan Dionisium byskup, dyrligan mann ok sanncristinn, ok settiz nidr i byskupstolinn. En eptir frafall þessa villubyskups horfiz til missættis ok styrialldar i borginne medal cristinna manna ok villumanna, þviat hvorir villdu af sinni halfu byskup kiosa. Þa kemr til iarl Ambrosius ok vill eigi bardaga ne agang borgarmanna, bodar þeim i kirkiu til sattarfundar, ok i midri rædu þessa mals þa kallar barn eitt «Ambrosium byskup.» En vid þetta kall stodvaz hvorirtveggiu, ok þeir er adr hỏfdu mest i moti gengit, sveigduz sva saman med undarligu samþycki, en hvorirtveggiu keru Ambrosium til byskups. En er hann matti eigi ordi fyrir sik koma, þa skilr hann fundinn ok setz yfir domstol ok gefr monnum sakir ok synir i domum sinum oiafnat ok grimd mikla. Eptir þat sagdiz hann vilia vera philosophus, þat er spekingr, sa er ecki vill eiga ok ongu styra ok allt fyrirlita i þessum heime nema spekt. Þvi næst let hann leida portkonur i reckiu hia ser berliga, ok gerdi þetta allt til þess, at hann þotti þa sidr til byskups fallinn en adr. En folkit var þvi akafara ok sagdi sva: «A oss falli sia synd, en þu ver byskup vorr.» En þa ser hann, at ecki stodar slik undanleitan, þa leyniz hann a braut of nott or borginne ok ætlar til Ticinu borgar. Ferr hann alla nottina ok kemr at morni aptr til sama borgarhlids, sem hann for fra um kvelldit; þa var hann fundinn ok handtekinn ok vardveittr. Sidan voru bref send um þetta mal keisaranum Valentiniano enum ellra, hann tekr þessu mali vel ok sendir bod sin ok bref i moti, at þetta skylldi frammgengt verda. En medan brefin foru a milli, þa vard Ambrosius laus ok villdi a brott fara, ok vard hann enn fundinn ok handtekinn ok vardveittr leyniliga af hỏfþingia, þeim er Leonsius het. Nu qvomu bref keisarans med þeim atqvædum, at sa skylldi fyrirgert hafa fe sinu ok fiỏrfi, er Ambrosio leynir ok vill hann eigi framm selia. Leonsius verdr nu fyrir at sia ok selr framm Ambrosium, ok er hann leiddr þegar [til] Melansborgar af kennifedrum. Nu skilr [Am]brosius guds vilia i moti standa sinum vilia ok sier nu ecki vid mega gera ne mæla; þa beidiz hann skirn at taka, þviat hann er adr primsignadr at eins, af rettcristnum byskupi, þviat honum var hugstæd villan Arrius manna. Sidan er hann skirdr ok eptir þat vigdr af rettcristnum byskupi ỏllum vigslum, ok a .viii. degi eptir skirnina var hann til byskups vigdr vid allra manna astud ok fagnad.

Nỏckurum vetrum sidar ferr hann til odals sins ok heim i Romam, ok finnr hann þar systur sina ok fostsystur, en modir hans var ỏndut. Ok þa er þær kyssa hond hans eptir sidveniu manna, þa brosir hann at oc mællti: «Nu kyssit id byskupshond þessa, sem ek sagda yckr fyrir lỏngu.» A þeiri stundu var honum heim bodit ut i Latran til þionustugerdar af einni konu, ok þa er hann var þar staddr, let ein kararkona bera sik a fund hans ok bad hann signa sik, ok þa er hann signadi hana ok hon kysti klædi hans, tok hun gongu ok heilsu, ok fylldiz þa a honum gudligt fyrirheit, þat er hann het postolonum ok sinum monnum, at slika hluti mundi þeir gera i iarteinum, sem hann hafdi gert, ok þadan af meiri hluti. Nu þviat margir voru vid staddir, þa vard monnum datt um iarteinina.

Greifinn Probus, er fyrr var nefndr, er hann fra Ambrosium byskup vordinn, þa fagnar hann þvi miỏg, er ord hans fyllduz a Ambrosio, þviat hann hafdi sva mællt einhveriu sinni at skilnadi þeira, þa er Ambrosius skylldi fara med hans eyrindum ok bodum: «Far þu nu, sagdi hann, ok frem þetta eyrendi, sem þu ser byskup helldr en domandi.»

Nu er þeir funduz keisarenn Valentinianus ok erkibyskup Ambrosius, þa spyrr Ambrosius keisarann, hvern hann villdi setia yfir iarldom edr rikit, þat er hann hafdi adr haft at styra. Konungr sagdi: «Gud hefir þer i valld gefit andir manna, en ek gef likamina, ok sva sem þu hefir af gudi tekit valld at styra ỏndunum, sem byskup skal, sva skalltu hafa valld af mer at styra rikinu ok likỏmunum, sem domandi skal.» Nu finnz af þvi i frasỏgninni, at Ambrosius hefir optliga setit yfir domstoli veralldlig mal at dæma, at hann vardveitti saman veralldliga tign ok iarldomsins med gudligu velldi byskupsdomsins.

4. Eptir frafall Valentiniani ens ellra konungs, tekr rikit sonr hans Gracianus med fỏdurbrodur sinum Valente, þeim er adr styrdi rikinu med brodur sinum Valentiniano. En Justina drottning fædir upp son sinn Valentinianum enn yngra ok hefir fiỏlmenni mikit um sik, ok var hon ok sonr hennar ok allr afli þeira fastekinn i Arrius villu ok i mikilli motstodu vid Ambrosium byskup ok postolega cristne. A einhverri stundu þa er Ambrosius byskup kom til borgar, er Smymium heitir, ok þar skylldi hann vigia til byskups þann mann, er Annennimum het, þa var þar mikit fiỏlmenni saman dregit af radum Justinu ok til þess ætlat at handtaka Ambrosium ok færa hann i utlegd ok lata her sidan byskup vigia af sinni halfu ok setia þann villubyskup i stad Ambrosius til Melansborgar; en enn heilagi Ambrosius byskup ottadiz ecki afla þeira edr fiỏlmenne. Ok nu er hann sat a domstoli i yfirsyn þessa mala, þa gengr þar kvennaflockr mikill. Þat voru nunnur Arriomanna, ok ein af þeim fylldiz þeirar diorfungar, at hon red at honum byskupi ok þrifr i klædi hans ok villdi keyra hann af stolinum ok draga hann i flock þeira qvennanna ok færa hann sva sidan i utlegd; ok voru þetta allt rad Justinu. Byskup tekr til ordz ok mællti til hennar a þessa lund, sem hann var optliga vanr at mæla: «Nu þo at ek se osælligr i kennimannz tign edr guds þionustu, þa somir þer þo eigi edr þinu fyrirheiti hendr a mig at leggia edr annan kennimann. Nu hræztu guds dom, at eigi beri bratt nockut þungliga at hendi.» Frammqvæmd veitti fullting þessum ordum, þviat þegar var hon lostin bradasott, sva at annan dag eptir var lik hennar til grafar borit, ok veitti byskup henne fyrir illvilia ok meingerd bædi fylgd ok bænir. Sia atburdr gerdi mikinn otta ok hræzlu ỏllum motstỏdumonnum hans, sva at mangi þordi þadan ifra at talma byskupsvigsluna edr adra þa hluti, er hann villdi fremia.

5. Byskup ferr heim til stols sins eptir þetta. En Justina fyllizt þa kaps ok illzku i moti honum, ok bydr monnum til motgangs vid hann sumum riki ok tign en sumum fiarhluti edr ỏnnur fridindi, ef nỏckur mætti riki edr brogdum vid koma at færa hann af stolinum i utlegd. Margir toku vid þessi flugu ok mattu þo eingu a leid koma, þviat guds vili stod i moti. En var einn audrum aumari, sa het Eutimius, sia fyllizt þeirar dirfdar, at hann lætr hus gera nær kirkiu Ambrosij, ok i husinu lætr hann bua einn reidsleda ok ætlar med brogduligu tilstilli at koma byskupi i gilldro þessa ok hleypa yfir ofan sidan tilbunum stocki ok aka hann sva ut or borginni til utlegdar. En sia snara fell honum a hals sialfum, þviat vetri sidar, ok a þeim sama degi er hann hugdiz veida mundu byskup, þa vard hann fyrir sannar sakir a þessum sama reidskiota edr reidsleda brott rekinn ok til utlegdar dæmdr ok dreginn: sa hann þetta ok iatadi rettan guds dom a sik fallinn, at hann tæki slikan a sik, sem hann hafdi odrum ætlat. Byskup veitti honum þa enn atvinnu fyrir umsatir ok marga huggan fyrir margfỏlld svik. Þessi atburdr þverdi ecki ædi edr akafa villumanna, þviat þa sendu þeir vopnad herlid til kirkiu Ambrosij byskups at banna ỏllum cristnum monnum inngongu kirkiunnar. En almattigr gud, sa er opt er vanr fagran sigr at gefa sinni cristni a sinum motstỏdumonnum, sneri hug ok hiarta riddaranna, sva at þeir sneru vỏpnum sinum at kirkiunne en gafu ollum leyfi til inn at ganga en tregliga brott at fara. Þat fylgdi ok til auka gudligs takns i þessu mali, at riddararnir taka tidir at stydia med Ambrosio ok fỏgrum hliodum at syngia, ok af þessu gudligu tilstille tekr Ambrosius sỏng at fremia ok semia vid tidir bædi antefnur ok ymna, ok sidan af hans dæmum Gregorius pafi, ok adrir dyrligir menn settu ok orktu dyrliga sỏngva til dyrdar gudligri þionustu, ok hefir sa sidr sidan þroaz ok er nu kominn um alla Romveria cristni.

6. A þessum stundum vitruduz þeir Gervasius ok Protasius pindir menn Ambrosio byskupi ok segia til graftar sins, þviat bædi voru ỏdrum monnum okunnig nỏfn þeira ok leg. Byskup Ambrosius lætr nu upp taka helga doma þeira ok virduliga um bua, ok fa þar margir siukir menn heilsu sina i upptoku þeira. Severus het blindr madr, sa feck syn sina, þegar er hann snart klædi þat er breitt var yfir helga domana; margir odir menn voru þar fra diỏflum leystir ok gengu heilir þadan. Af þessum iarteinum tekr postolig cristni at þroaz ok eflaz, en minkaz framgongur ok villa Arriusmanna. En Justina ok hird hennar hỏfdu slik stormerki i skaupi, ok segir Ambrosium monnum fe hafa til gefit at segiaz diofulodir edr siukir ok lata, sem þeir feingi heilsu af þessum pindum monnum edr af Ambrosio. En gud þoldi eigi skaup edr spott þeira leingi hefndalaust: einn af þeira lidi vard diỏfulodr i þvi þili ok kallar, at allir skylldi sva qveliazt sem hann qveldiz, þeir er neita þessa vera piningarvotta edr eigi trua heilagri tru, þeiri er Ambrosius bodar. En vid þetta kall verdr sem hinum drepi i vatn, ok skammaz þeir, ok þessu takni, er þeim var til leidrettu veitt, þa sneru þeir ser til afallzdoms, sva at þeir toku enn oda ok drecktu i tiỏrn, ok sodludu sva glæp a uhapp, manndrapi ꜳ otru. I þann tima var madr i villumanna lidi ordslægr ok malsniallr, stirdr ok torvelldr til tru at vikia. Sia madr vard staddr i kirkiu vid tỏlu byskups, ok var honum syn veitt, su er hann sa guds eingla standa hia honum ok mæla i eyru honum hvert ord, þat er hann taladi fyrir folkinu; en eptir þessa syn tekr hann þa tru ath stydia, er hann stod adr i moti. Þa er einn fiỏlkunnigr madr var pindr til sagna af sỏkum nỏckurra illgerda, þa sagdi hann ser a hendr annat en hann var frettr, qvez meiri qvaler tekit hafa a sik af giæzlueingli Ambrosius, þa er Justina hafdi sendan hann a nattarþeli til husa byskups at blota þar yfir honum, til þess at folkit hygdi þat hans rad vera ok ræki hann fyrir þat fra stoli sinum; hann qvez ok sent hafa diỏfla til byskups at vinna honum grand ok bana, en diỏflar qvomu aptr ok sogdu sik hvergi mega nær honum koma, þviat logi lek þar allt yfir, ok sva heitr, at þeir þottuz þegar brenna, er þeir qvomu nỏckur i nand. Annarr madr var enn sendr af Justinu til hofuds Ambrosio, sa geck inn um nott at reckiu hans sofanda med brugdnu sverdi, ok þa er hann reiddi sverdit til hỏgs, þa stirdnadi hondin ok matti eigi ofan vikiaz. Þa vard hann fundinn at þessu svikrædi, ok er hann iatadi sik sendan af Justinu ok svik ser a hendr, þa myktiz hond hans ok vard heil.

7. En þa er Justina sa sik sigrada i ỏllum hlutum af Ambrosio, þa snyr hon medferd sinni ok bydr honum þa heim til veizlu, ok um qvelldit var honum virdulig reckia buen i lokhvilu nỏckurri. Ok er hann hafdi til svefns lagiz, þa kemr Justina ok legz i reckiu undir fỏt hia honum i nattserk einum ok hefir vid hann blidlæti ok þydleic, en hon sagdi sva sidan ord hans: «lat mik sofa, en þu varaz þat er liggr i milli ockar.» En hon hyggr at ok ser hỏggorm hrỏckvaz upp i milli þeira. Nu verdr hon rædd ok sprettr upp or reckiunni sem skiotaz. En sia tiltekia hennar hefir meir til þess verit, at hon villdi gera hann saknæman ok [færa hann sva i utlegd helldr en fyrir girndar sakir til munudarlifis. A [annarri stundu bar sva at, at Justina ok hird hennar satu under bordum, en matr allr a bordunum vard at drekum ok hoggormum ok pỏddum, en dryckr at blodi. Allir undruduz ok ottaz miỏg. Menn eru þa sendir til hallar byskups at fretta hann, [hvi þessi kyn sæti. Byskup svaradi: «Segit er sva Arrius monnum, at ollum þeim, er eigi hafa postoliga tru ok almenneliga, at þeim verdr ỏll fæzla ohrein, sva sem þeir eti orma, dreka edr pỏddur, eptir þvi sem segir Paulus postoli: Allir hlutir eru hreinum hreinir, en sỏrgum ok trulausum er allt sỏrugt. Nu er slikt ok synt i þessum undrum.» Margir sneruz til rettrar truar af þessum atburd. En af slikum hlutum, [sem nu ero sagðer, hofz Ambrosius eigi upp til metnadar, helldr lægdi hann sik meir fyrir gudi, sem hann var meir upphafinn fyrir monnum, ok þroadiz hann hvern dag bædi i ast ok tru fyrir gudi ok monnum.

8. Menn voru .ij. vinir [ok hỏfudverdir Gracianus keisara ok fast teknir i villunni. Einn dag er byskup taldi [fyrir folki, fa þeir honum vanda spurning um burd Crisz ok holdgan, sva at hann þottiz eigi þegar i stad leyda mega; bydr hann þeim annan dag til kirkiu at heyra orlausn sina, ok þeir hetu at koma. Nu kemr dagr annarr, ok er nu byskup til kirkiu kominn ok mikit fiỏlmenni at heyra þeira vidrædu. En þessir aumu menn gefa eigi gaum heitordi sinu edr gudi edr byskupi edr folkinu, er þeira beid i kirkiunne, minnaz ok eigi orða drottins sva mælanda: Hverr sem styggir einn af [enum minnztum minum, þa byriar at ausnuligr qvernsteinn bindiz vid hals honum ok dreckiz hann i siofar diup. Þessir .ii. stiga upp i reidsleda einn ok aka a brott or borginni eyrinda sinna at bidanda byskupi [oc folkino i kirkiunne. [Þeira farar vard allt senn endir ok ogurligr atburdr. [Nu er minzt er von, slỏngir þeim badum or reidsledanum hỏrmuliga, ok koma badir daudir a iỏrd. Byskup i ỏdrum stad vissi eigi, hvat um þa var titt, ok er honum þotti eigi leingr bida mega, þa talar hann fyrir monnum um þetta mal ok [losar fylliliga ok fagrliga þeira mal.

9. A þessum stundum ris upp hỏfþingi einn, er Maximus het, hann var kominn fra Maximiano enum versta keisara, hann var fyrir herlidi miklu ok ferr af Roma til Bretlandz, ok lætr hann ser þar gefa keisara nafn, ok ferr hann sidan ok leggr undir sik Saxland. Þat fregnar Gracianus keisari ok sendir a mot honum .ii. konunga med mikit fiolmenni, annan Gnavim Huna konung, en [annarr heitir Melga Picta konungr; þeir koma til Kolne ok setiaz um borgina. I þvi bili kemr þangat Ursula dottir Dionoti konungs med .xi. þusundir meyia, en fyrir þvi at þær villdu eigi samþyckiaz vid þa hermennina til saurlifis, þa [letu þeir hỏggva þær allar, ok letu þær lif sitt fyrir guds nafni. Maximus for annars stadar ok lagdi undir sik þiod þa, er Gothi eru kalladir, ok kugadi hann þa til þess, at þeir skylldi risa i mot [ok drepa Valens keisara fodur Graciani. Þeir gerdu ok sva, draga lid at keisaranum ok [gefa honum agirni sina at sỏk ok geta hann sigrat ok handtekinn ok brenna hann qvikan i halmelldi; for hann herfiliga af heime, þviat hann var vafdr i villu. En at honum drepnum gera Gothi hver skripi bædi i brennum ok ranum. Þessa tiþinda verdr varr Gracianus, velr hann nu hỏfþingia i stad Valens ok gefr þeim keisara nafn, en sa het Theodosius magnus, ok felr honum a hendi austrlond ỏll til gæzlu. Theodosius hefnir sidan draps keisarans ok a marga bardaga vid þessar þiodir Gothos, Hunos, Alanos, Sarmatas, ok sigrar þær allar. Hann lætr gera borg mikla [i nandir ꜳ þeiri er Danubius heitir, su er mest a i þessum þridiungi heimsins, er Eyropa heitir; sextigir storꜳ falla i hana, en hon kemr i .vii. stỏdum til siofar; sia borg heitir af hans nafni Theodosia.

10. Þa er Gracianus keisari var staddr i Lugdunaborg a Vallandi, [þa hefir drottningin kona hans farit i adrar sveitir a kynnis leit at finna frændr sina, en þa er hennar var aptr von; þa gerdu borgarmenn konunginn varan vid, at drottningin var komin til borgarinnar med sinu foruneyti. Keisarinn geck i mot drottningunni fiỏlmennr ok þo [betr vidbuenn þa kossum en vopnum. Vỏgnum var þar ekit tiỏlldudum. Keisarenn hverfr at vagni þeim, er virduligast var tialldadr, ok lypti tialldinu ok villdi hverfa til drottningar, þa spretta menn or vagninum ok verpa af ser [qvennfỏtum, en undir voru bryniur ok brugdin sverd. Þar var Maximus kominn ok hans menn, ok bera þeir þegar iarn a Gracianum keisara ok drepa hann. Jarlinn Androgacius var i þessum vælum ok svikum med Maximo. En Maximus setr þa ỏndugi [rikis sins i Treveris borg. Nu geriz slikt þa um hann, sem segir i Marteins sỏgu byskups. Hỏfþingi ok umbodsmadr Graciani konungs het Macedonius. Einhveriu sinni þa er hann skylldi dæma sakir manna, en Ambrosius byskup ferr til þinghussins ok villdi tęia mali einshvers mannz, en hann verdr varr vid Macedonius ok vissi eyrindi hans, lætr byrgia þinghusit ok [villdi eingi tillỏg hans. Byskup kemr at hurdu ok komz eigi inn, [hann tekr sva til ordz: «Nỏckuru sinni muntu til kirkiu koma sva, at upplokin hennar dyrr muntu eigi hitta.» Þat kom nu framm, er Gracianus var drepinn. Macedonius komz undan fyst ok villdi a kirkiugrid, kirkian var opin, en hann fann eigi dyrnar; vard hann þar tekinn ok drepinn. Eptir drap Gracianus sendir Ambrosius tysvar bref Maximo til at na liki hans til graftrar; fund þeira bar saman byskups ok Maximus, ok bodar byskup honum til kirkiu ok qvez þar hafa meira valld til allra stormæla en annars stadar. Maximus svarar: «Ecki fer ek þangat, mældu her slikt er [þu villt. Ma ek ok her bannsetia þik, ef þu vill eigi sætt gera ne skript taka,» segir byskup. «Wil ek vist skript taka,» segir Maximus. Byskup segir: «Syndu i þvi fyst þa idron þina, at þu legg nidr keisara nafn ok ber eigi koronu, ok haf hertuga nafn sem fyrr edr iarls.» «Þetta ma ek eigi gera, qvad Maximus, i moti tign minni.» Byskup segir: «Ef þu matt þetta nu eigi gera lostegr, þa skalltu þat sama [skams bragdz gera naudigr, ok þat riki et sama, er þu hefir med rỏngu tekit, skalltu þa med svivirþingu ok qvol lata, Nu ef þu vill sattr verda vid gud, þa taktu idron ok gack undir skriptina, edr ella bannfæri ek þik nu þegar, fyrir þvi at þu ert drottinsviki ok hefir drepit þinn herra saklausan, þat er mest þyngir þitt mal.» Maximus villdi eigi ganga undir þessa skript fyrir metnadi sinum, en byskup gerir hann fraskila postoligri cristni ok ỏllu samneyti cristinna manna. En sva er sagt, at Maximus berr eigi þadan fra coronu ok tynir bædi [likamligri heilsu ok andligri, ok ferr þo sidan sudr um fiall ok a bardaga vid Valentinianum enn yngra, er þa var keisari vordinn eptir Gracianum brodur sinn, ok sigraz a honum, eptir þvi sem Martinus byskup hafdi honum fyrir sagt. Sidan steyckr undan Valentinianus med modur sinni ok lidi, en Maximus vikingr leggr undir sik Romam ok allt Italialand. En eigi ỏllum vetri sidar þa drogu þeir Theodosius ok Valentinianus mikit lid saman ok foru at Maximo. En er Maximus ser ofrid at ser fara, þa rædir hann sva vid sina menn: «Þa veitit er mer retta fylgd, ef er beriz sva fyrir mer sem fyrir hertuga helldr en keisara.» Nu fyllduz þar þa ord Ambrosius, at hann mundi naudigr ok svivirdliga verda nidr at leggia keisara nafnit, er hann villdi eigi lostegr.

11. Nu tekz bardagi med þeim vid borg þa er Aqvilegia heitir. I þeim bardaga fellr Maximus ok Victor son hans fyrir Theodosio konungi ok mestr hluti lids þeira. A [nỏckurri tid lætr Probus agætr madr fylgia sveini sinum, er Notarius het, diofulodum a fund Ambrosii. En er þeir voru komnir midbreytis, þa flydi ohreinn andi fra sveininum ok vard hann heill. Nu kemr hann til byskups ok er med honum nỏckura hrid, ok er vel heill, en er hann ferr aptr ok kemr i þann stad, sem hann hafdi heilsu tekit, þa vard hann diỏfulodr sem fyrr; en þa var fiandinn særdr af særingarmonnum, hvi hann hefdi fra honum skiliz, er hann for til Melansborgar edr medan hann var þar, en hyrfi aptr til hans, er hann for a brott þadan. Fiandinn qvez eigi þorat hafa at finna Ambrosium, en lez þar bedit hafa, unz hann færi aptr, qvez þa taka ker sitt, þat er hann hafdi tynt.

12. Eptir fall Maximus var Theodosius staddr i Melansborg, en Ambrosius byskup i austrlondum i Aqvilegia. Þa vard sa atburdr i kastala einum, at cristnir menn hofdu upp brent tidagerdarhus Gyþinga ok lund einn Valentinianorum, er blotadr var. Villumenn þessir, er Valentiniani eru kalladir, gỏfgudu .xxx. goda, en af þessu verki vard missætti þeira i milli. Jarl sa, er þar var yfir settr, sendir bref Theodosio konungi [um þetta mal, [at hann sendi þau ord i moti ok þann dom, at byskup skylldi upp lata gera husit Gyþinga, sa er þar var yfir, en iarlinn skylldi hefna munkunum. En er Ambrosius fra dom keisarans, þa sendir hann honum bref ok bad hann aptr taka dom sinn, qvad hann rangliga dæmt hafa: «Nu ef þu vill eigi lydni veita [edr minum ordum hlyda, þa mun ek min ord eigi til hialpar þer leggia vid gud, þviat eigi vill gud mina bæn þiggia [fyrir þer, ef þu vill þik eigi mykia eptir mer [um þenna lvt, ok þessu mali skal ek sva fast fylgia, at her skal ek lifit a leggia [helldr en gera þik upp ok sva mik i þỏgn minni.» Nỏckuru sidar finnaz þeir byskup ok konungr i Melansborg, ok einn hatidardag i kirkiu taladi byskup ok veik mali sinu til keisarans, ok let sem gud sialfr mællti til hans a þessa lund: «Ek hefir þik gervan af lagum enn hæsta keisara, hefir ek þer upp gefit herlid ovinar þins ok allan vidbunad ok fiarhlut hans, hefir ek ok sialfan hann selldan a þitt valld ok undir þin vopn, hefir ek þer ok erfingia gefit at sitia yfir hasæti rikis þins. Sigr hefir ek þer ok gefinn torvelldalaust, en þar a mot veitir þu uppgang ok traust ovinum minum.» En er byskup lauk tỏlunni ok geck ofan af tỏlustadinum, þa hvarf konungr at honom ok mællti: «Miog [hefir þu talat i moti oss i dag, byskup.» Byskup sagdi: «Eigi i moti þer helldr med þer.» «Ek ætla sva vera ok, sagdi keisarinn, at ek hafi of hart dæmt.» [Þa lỏgdo til iarlar keisarans, en byskup svaradi þeim: «Vid keisarann a ek þetta mal en eigi vid ydr, þviat annars hattar er mer vid hann geranda en vid ydr.» Byskup qvez ok eigi fyrr messuna syngia mundu en [þetta mal væri honum upp iatad, «ok legdu nu a valld mitt,» sagdi byskup til konungs. Hann svaradi þa: «Lat vera nu sem þu vill.» Tysvar vard hann at iata hans umdæmi. Sidan gengr byskup ỏruggr ok gladr til allteris ok syngr messu, ok eru allir fegnir þeira sætt.

13. Litlu sidar [berst at sa lutr, er mikillar rygdar fær byskupi. Borg heitir Thessalonia, en lydr þessarrar borgar vard fyrir sokum ok keisara reidi, en byskup bad þeim liknar, ok keisarinn het þeim fridi. En stundu sidar geriz sva með fyrirtỏlum iarla hans at ovitanda byskupi, at hann sendir lid til borgarinnar, ok koma þar a uvart um morguninn snemma ok rada þegar ꜳ hendr borgarmonnum ok drepa þa allt framan til dagmala. Mestr hluti borgarlids var nidr drepinn, en byskupi fær þetta mikils, er hann fregn. Konungr var ok þa staddr i Melansborg. Nu apnaz ok ringir til aptansỏngs, þa geingr konungr til kirkiu med fylgd sina ok foruneyti, en byskup stendr fyrir i kirkiudyrum skryddr ỏllum skruda ok bagal i hendi, ok diakn var ok skryddr til hægri handar honum, ok hafdi i hendi krismaker ok kalek toman. Sidan beidir byskup liods, ok eptir þat tekr hann til mals: «Þik qved ek at þessu, keisari, þu hefir rasat i mikinn glæp, þu hefir framit manndrap ok morgu saklausu blodi ut hellt fyrir hendr riddara þinna. Nu fyrir þessa sỏk fyrirbyd ek þer kirkiugongu, ok med þvi byd ek þer skript at fasta .xl. natta ok daga vid vatn ok braud, skalltu þessa stund hafa harklædi næst þer ok hvila a berri iỏrdu ok sitia a golfi. En ef þu vill þetta eigi, þa mun ek nu þegar skilia þik fra cristnum domi ok allri þeiri lausn ok miskunn, er geraz ma af holldi ok blodi drottins vors Jesu Cristz, þat er helgaz yfir þessum kalek, ok af smurning heilags crisma, ok fra ỏllu þvi, er manni ma til hialpar verda ok eilifrar sęlu.» Keisarinn sagdi: «Framdi David konungr bædi manndrap ok hordom, ok hefir honum þo lytt.» Byskup sagdi: «Ef þu vill fylgia honum David i afgerdinni, fylgdu ok honum i yfirbotinni.» En er konungr heyrdi þessi en sannligu svỏr, þa iatir hann sik undir skriptina.

14. Nu geingr konungr i kofa einn undir fỏstu ok skript. Nu dregr honum fastan bratt ok stridleikr skriptanna, mest fyrir þvi at hann var adr sællifi vanr, ok þikir eigi vist, hvort hann fær annat skriptinni edr eigi. Byskup vitiar hans, ok adrir gỏfgir menn, ok qvadu hann skripthardan vera ok med litilli stillingu ok eigi at sinu samþycki. Konungr sagdi: «Hans bod skal ek hallda þo, þviat hann er ỏllum ydr merkiligri ok einn hardari ok helgari, ok þo at mer se þungbær, þa skal ek þo eigi þvi bregda, er hann baud.» Hofþingi ok gelldingr .j. keisarans ris upp ok mælir: «Ofsamadr mikill er byskup sia, er hann vill fyrir sia, hvat konungr ma bera; nu mun ek fara ok skelfa hann til, at hann aptri ummælum sinum, ok get ek, at eigi se mikit fyrir þvi.» «Fardu, sagdi konungr, ok get ek þer þo at ỏdru reynaz, en þu ætlar til.» Hann ferr til kirkiu ok lætr byskup kalla utar or kor, ok ganga þeir a einmæli. Hỏfþinginn mælir a hendr honum um skriptabod vid konung, qvad hann rangliga dæmt hafa hans mal, «ok hefvir þu lagit a hann sva þungt, at hann ma eigi bera, ok hæfir þer annars hattar vid keisara at gera en vid einnhvern annan.» Nu leitar hann marga vega vid byskup, en þar stendr þo i sama stad. Þa tekr hann at reidaz hỏfþinginn ok heitaz vid byskup, at honum skylldi eigi lyda, nema hann vikiz eptir ok vægdi honum. Byskup svaradi þa: «Þu fær mer ecki meira gert en gelldingr einn, en ek skal þat standaz sem byskup.» Hỏfþingianum vard ecki a munni ok geck a brott ok for a fund konungs ok sagdi honum, hversu farit hafdi. Konungr svaradi: «Gat ek eigi allfiarri, at sia mundi þer betri ufarin. Nu mun ek fara sialfr a fund hans, ok get ek, at hann vikiz meir eptir bæn minni en heitan þinni.» Nu ferr konungr sialfr a fund byskups, ok er byskup sier konung at kirkiu ganga, ok þa er byskup var ut genginn, þa fellr konungr þegar til fota honum ok sagdi sva: «Eigi er þat eyrindi mitt til kirkiunnar at ætla i kirkiuna, helldr at bidia þik vægdar ok liknar a skriptinni, þviat ek uggir, at ek mega eigi bera svabuit.» «Ja, ia, sagdi byskup, ek skal likna þer ok leggia annat til med þer, ef þu matt eigi þetta bera; þa er fyrir þik koma vandamal edr storlutir þeir fiarlægir or ỏdrum londum, þa hleyptu eigi skiotum domi ꜳ, helldr skalltu lida lata þria tigi daga þadan fra, er þu spyrr, adr þu dæmir, þviat þa mattu glỏgligar vita et sanna af vitnisburd fleiri manna, ok vil ek, at þu gerir þetta mal lỏgtekit ok skrasett, sva at þetta halldi hverr konungr eptir annan; en ek mun skriptina af þer taka ena mestu.» Konungr qvaz þetta giarna vilia. Nu er þetta lỏgfest, at hann er frelstr. Nu er lidnir eru .xl. daga ok kemr ioladagr, þa leidir byskup konung i kirkiu; en eptir guzspiall gengr konungr i sỏnghus innar ok stendr þar, en byskup sier ok snyr at þangat ok tekr i ỏxl honum ok segir sva: «Wvigdr madr ertu en eigi klerkr, þvi attu ok at standa i milli olærdra manna.» «Til þess geck ek higat, sagdi konungr, at ek væri þa buenn ok nær staddr, er þionustugiof fer framm.» Byskup mællti: «Gacktu til rums þins ok bid þar, ok mun þer gefaz þa rum innar at ganga, er þar kemr.» Sva gerir konungr enn, sem hann beidir. I þeiri messu er konungr hunsladr ok leystr fra allri secktinni sinna glæpa. Fra þessu upp tekr Ambrosius konung at virda ok vegsama i ỏllu umframm um adra menn; konungr leggr ok alla stund a, er hann ma, at snua Valentiniano fra Arrius villu til rettrar truar, þeim er hann hafdi aptr i rikit.

15. A þeim dỏgum er Theodosius var staddr i Miklagardi en Valentinianus i Vallandi, þa eru Valentiniano bref send af Roma undir nafni aulldunga (fra) Simaco greifa, ok sendi ord til sigrstallz nỏckurs ok þess heidins doms, er þar fylgdi, ok bedinn konungr leyfis at þeiri forneskiu, sem fyrrmeir hafdi verit i Roma. En er byskup vard varr þessar ordsendingar, þa bad hann konunginn til sin senda brefin, ok qvaz hann svara vilia brefunum af sinni halfu. I moti brefonum ritar hann bok vitrliga ok sendir til Romam ok med sva mikilli snilli, at enn mikli mælandi Simacus þordi eigi ordi i moti at mæla. Litlu sidar geraz þau tiþindi, at i borg þeiri a Vallandi, er Nimuensis heitir, finnz Valentinianus konungr af sinum monnum liflatinn ok heingdr, en þessi svik voru eignut af sumum monnum iarli einum, er Arbogastes het, en konungr var eigi skirdr helldr primsignadr at eins undir rettri tru. Eptir liflat konungs, koma systr hans ryggvar af miklum harmi a fund Ambrosius ok segia honum tiþindin, en hann huggar þær a marga vega i sinum ordum, ok er eitt at minnum haft af ordum hans, at hann sagdi sva: «Annathvort skulum vid badir edr hvorgi ockar himinriki hafa.» Ok ma af slikum ordum marka, hversu mikit traust hann þottiz undir gudi eiga.

16. Rikit tekr eptir Valentinianum Eugenius. En bradliga eptir þetta þa beidiz enn ens sama, sem fyrr var af Valentiniano konungi i ordsendigu Simacus, ok beida nu þess Flavianus greifi ok Arbogastes iarl Eugenium konung. En hann gefr nu upp ok sva gud ok tru sina. Þetta fregn Ambrosius ok verdr vid reidr, ok er hann fra, at konungr for til Melansborgar, þa ferr hann fyst til þeirar borgar, er Bononiensis heitir, þadan til Favencio borgar ok sva ut i Thusciam, ok fordadiz fund ok samneyti ens gudrækia Eugenij meir en meingerdir hans. Nu sendir byskup bref til hans, ok mun her fatt sagt af þvi mỏrgu, er i brefunum stod. Þetta var þar mællt: «Þo at keisaradomr se mikil tign, þa er þo gud meiri ok ædri; hann ser hiỏrtu allra manna, litr hann ok hugrenningar manna, ok alla hluti veit hann fyrr en verdi, ok sva hvat hverium gengr til hverskis. Er þolit eigi, at er sed blecktir, en er vilit þo bleckia gud. Nu ef þu ert rangs bedinn bædi vid gud ok menn, nu er mer eigi lofat annat ok eigi byriar mer annat en at rada mer sialfum heillt, ef ek ma eigi þer.» Nockveriu sidar ferr byskup aptr til Melansborgar, en þa er Eugenius brott farinn moti Theodosio til bardaga, en byskup bidr medan i Melansborg tilqvomu ens rettcristna keisara Theodosij, ok var ohryggr i, at gud mundi eigi lata vonda menn ganga yfir sina menn. En adr Eugenius ok hans lid færi or borginni, þa hỏfdu þeir Arbogastes iarl ok Flavianus greifi heit (strengt) þess, ef þeir kæmi aptr med sigri, at þeir mundi gera stall i kirkiu Ambrosij ok hafa hana fyrir hrossahus en drepa klerka hans, en sia var sok til þessa, at þeir villdu eigi þiggia ofron konungs ok eigi tidir syngia, sva at hann væri vid.

17. Nu faraz þeir i moti konungarnir, ok hafdi Theodosius miklu minna lid, þviat hans traust var eigi undir sverdi edr skilldi ne mannfiỏlda helldr undir gudi ok helgum monnum. En þa er hann kom i nand fiollum þeim, er Alphes heita, þa verdr hann þar varr vid niosnir Eugenij, þviat þeir leynduz þar i fyrirsatum. Nott ena næstu eptir vakir konungr Theodosius ok er a bænum ok bidr gud ser sigrs ok tenadar ok helga menn arnadarordz ok fulltings. Af bænenni sofnar hann ok i svefninum vitraz honom .ii. dyrligir menn ok segia honum sva: «Vid erum postolar drottins Johannes ok Philippus sendir til þin af gudi ok þat þer at segia, at Ambrosius byskup bidr fyrir þer bædi nætr ok daga til guds, at hann gefi þer sigr. Nu veitir gud þat hans bænum, at vid komum til þin ok munum vid ganga i bardaga med þer i gegn ovinum þinum, ok þottu siair ockr eigi i orrostunni, þa skalltu þvi ifanlaust trua, at vid skulum þar vera ok þer fullting veita.» Eptir þetta vaknar konungr ok þackar gudi huggan þessa ok vitron, er honum var veitt. Enn næsta dag eptir finnaz þeir Theodosius ok Eugenius, ok tekz akỏf orrosta med þeim þegar ok sva hỏrd hrid, at Grickir opodu a hæl. Nu sier Theodosius sina menn hlida, þa geingr hann fra ok a hamar einn ok fellr a kne til bænar ok segir sva: «Minnztu min, drottinn, syndugs mannz, ok se at ek beriumz fyrir retta sỏk.» Þetta ser ok heyrir iarl hans einn, hỏfþingi hersins ok enn mesti kappi, treystiz nu guds fulltingi ok bæn konungs, eggiar nu sidan a adra iarla ok hertuga til framgongu. Risa þa vid allir i annat sinn ok sva ỏruggir i hug, at annathvort skulu þa allir falla edr þa sigr ella. Þa tekz en hardazta orrosta i odru sinni będi af hỏggum ok skotum, ok þa lystr a oda vedri i moti þeim Eugenio, sva at þeir Arbogastes enn mesti kappi ok Flavianus ok annat lid þeira mattu eigi i gegn vega. Einn mikill hofþingi ok hetia i lidi Theodosij, er het Bavarius, ryfr fyst fylking þeira Eugenius med akafa vedrsins; ok þo at þeir skyti i moti spiotum edr steinum, þa bar vedrit þat allt aptr a þa, ok gerdi þeim þat mikinn mannskada, en i odru lagi vopnagangr sinna ovina. Nu megu þeir eigi vid halldaz ok snua undan, þviat vedrit veitti ỏdrum agang ok bana en odrum framgang ok frama. Nu ser Eugenius sik sigradan ok snarar a fund Theodosio ok fellr til fota honum ok bidr ser liknar ok lifs; en vinir Theodosij vissu hann vera liknsaman en trudu illa Eugenio, þa bidu þeir eigi svara konungs ok hiuggu hann þegar fyrir fotum honum. Nu slitr bardagann, ok sendir Theodosius konungr bref Ambrosio, segir honum tiþindin ok þackar gudi ok honum sigrinn. Byskup lætr ser ecki annat iafnskyllt en frida fyrir þeim, er undan hỏfdu komiz or bardaganum, ok sendir diakn sinn med brefum med þessum eyrindum a fund konungs. Nockuru sidar ferr hann sialfr til Aqvilegia borgar, ok finnr hann þar konung, ok ens sama eyrindis enn fyrir monnum at frida, en þat geingr honum audvelliga vid konung. Konungr fellr þegar til fota honum, er þeir funduz, ok qvad hans bænir ok verdleik ser sigr hafa veitt. Fam stundum sidar tekr konungr sott ok andaz, en byskup lifdi .iii. vetr sidan. Frafall hans harmar byskup miog; um hann gerir hann langan pistil edr sendibref. I þeim pisli grætr byskup miog ok lofar konung umframm um alla adra keisara, qvedr eingan fædaz munu i verolldina þvilikan keisara sem hann var.

Her eru iarteinir ens helga Ambrossij byskups

18. Enn vard sa atburdr i Florentisborg i husi gỏfugs mannz eins, at sonr hans het Pansopius ok var a unga alldri diỏfulodr, en af optligri bæn byskups vard hann græddr ok heill. Stundu sidar tekr hann sott ok andaz, en modir sveinsins kann illa dauda hans, hon hittir prest einn byskups ok rædir vid hann, hversu at hon skylldi med fara, qvez bidia mundu byskup, at hann gæfi lif syni hennar. Prestr leggr þat rad til, at hon skylldi leggia lik sveinsins i reckiu byskups, medan hann væri geinginn til nattsỏngs, ok vita hvat hann tæki þa til, er hann kæmi aptr. Sva gerir hon, sem hann gaf rad til. Byskup kemr til reckiunnar ok ser lik sveinsins, bidr hann bæn sinni blidliga yfvir sveininum ok tekr a honum ok knyr hann sva sem til voknunar, ok segir þetta þrysvar: «Ris upp þu.» En vid þetta akall hans sez sveinninn upp heill ok lifandi, sva sem hann vaknadi or svefni. I þeiri borg enni sỏmu lætr byskup kirkiu gera yfir helga doma þeira Vitalis ok Agricole guds piningarvotta; þeir hofdu iardadir verit i millum Gyþinga i Bononiensis borg, ok vissu ỏngir groft þeira, adr þeir vitrudu byskupi, hvar þeir lagu. Nu voru þeir þadan færdir ok undir allteri þessar kirkiu nidr lagdir med morgum iarteinum ok allra manna fagnadi.

19. Þat hafdi enn verit, er iarlinn Arbogastes hafdi bariz vid sina þiod Frankismenn ok hafdi marga drepit en suma a flotta rekit, þa var hann spurdr ꜳ veizlu einni, hvort hann kynni nỏckut Ambrosium byskup. En (hann) qvezt vist kunna hann ok vera vinr hans ok qvezt opt at hans borde verit hafa. «Eigi er þa undarligt,» segia þeir er spurdu, «þottu sigrizt i bardogum, er þu ert i þess mannz vinattu, þar er solinni sagdi sva: stattu ok stod hon þa.» En þetta er fyrir þvi sagt, at af þessu ma marka, hverrar frægdar hann var i ỏnnr lond. Enn lætr Ambrosius upp taka or iordu helgan dom Nazarrie martiris ok færa til postola kirkiu i Romam. Þa er sia enn helgi madr var upp tekinn, þa var blod hans i grofenni sem nyblætt væri, ok hỏfud hans, þat er guds ovinir hofdu af honum hỏggvit, var sva heillt med holldi ok hari ok skeggi fundit, sem þat væri nyþvegit edr nylagit i molld, ok sannadiz þar ok syndiz drottinligt fyrirheit, at eigi eitt har mundi fyrirfarazt af hỏfdi þeira. Wid upptỏku þessa pindz mannz vard dyrligri hilmr en gros edr iurtir mætti slikan gera. En er sia heilagr domr var færdr til postola kirkiu þeirar, er fyrrmeir var yfir þeira helgum domum reist, ok þa er byskup taladi þar fyrir monnum, þa tekr ohreinn andi at kalla fyrir einn odan mann ok qvez sik qvaldan vera af Ambrosio. Byskup sneri til hans ok sagdi: «Þegi þu diỏfull, þviat eigi qvelr þik Ambrosius byskup helldr craptr þessa enna helgu manna ok ỏfund þin, þviat nu sier þu mennena þangat upp ganga, sem þu vart fra rekinn.» En ad sva mællto þagnar enn odi ok fellr nidr i omatt ok skildiz sva vid vanheilsu sina.

20. Eptir frafall Theodosij ens goda konungs taka rikit eptir hann Archadius ok Honorius synir hans. En er Honorius er staddr i Melansborg ok hann þingar þar vid folkit, ok hafdi hann haft dyr morg utan af londum til skemtanar monnum, þa var sendr riddara flockr af Stilico iarli ok af radum Eusebius greifa at taka mann nỏckurn, er Crisconius het. En hann komz a kirkiugrid, en þeir rada i kirkiuna eptir honum ok taka hann iafnt fra allterino or hondom byskupi ok klerkum hans, þviat þeir voru fair fyrir. Fara þeir i brott med gleymingi miklum, en byskup eptir med hỏrmungu legz nidr fyrir allteri til bænar. Riddararnir komu aptr til motstefnunnar ok hælduz miỏg. En i þvi bili eru dyrin laus latin til leiks ok skemtanar monnum, þau er leopardi heita, þau eru lik oỏrgum dyrum, en þegar er þau verda laus, þa gera þau fỏr at þeim monnum, er kirkiuna hỏfdu hneista, ok drepa þa undir sik ok leku þungliga flesta edr meiddu, ok mundi af daudum ganga sumum, ef eigi nyti mannfiolda vid. En er iarlenn Stiliko ser þetta, þa idraz hann bods sins ok vikz til satta vid byskup ok gefr aptr mannenn. En med þvi at sia madr var þungra hluta sekr, þa ferr hann or landi, þviat hann matti eigi annars kostar sitt mal bæta, ok kemr aptr sidan i sætt.

21. Þat var enn i þann tima, at einnhvern dag geingr byskup ok hans menn til hallar sinnar, en byskup skridnar ok fellr nalega. En Theodorus, er þa var ritgerdarmadr hans en sidan byskup Mutinensis cristni, hann brosir at falle byskups, en byskup litr vid honum ok segir sva: «Varaztu fyst, at eigi fallir þu.» En i þvi bili fellr hann, sva at honum vard meint vid; atti sa þa sitt fall at harma, er adr hafdi hlegit at annars falli.

A enni somu stundu kemr bref med virduligum giỏfum ok sendimonnum af drottningu einne, er Fritigil het, utan or londum til Ambrosium. Hon hafdi tru tekit af einum cristnum manni, þeim er til hennar hafdi komit af Italia ok sagt henne mart fra heilagleik ok agætum Ambrosius. I brefunum bad hon senda ser ritning nỏckura edr ord, þau er henne kendi, hversu hon skylldi lifa. Hann gerir pistil i moti þvi sendibrefi med tilvison truarinnar, bidr hann hana þess, at hon sendi ord til vid bonda sinn, at hann gangi undir Rumveria med sina sveit ok sitt riki. Hon drottningin ferr þegar til Melansborgar ok ætladi at finna Ambrosium, en hann var þa frammkominn, er hon kom, ok feck henne þat mikillar ahyggiu ok hrygdar.

22. A einum drottinsdegi bar sva at, þa er Ambrosius sỏng messu, at eptir collecto um pistil sofnar byskup, en sa var þa vani, at diakn skylldi blezan taka af byskupi til lesningar; nu kemr at þvi, en byskup vaknar eigi. Nu verdr fall a tidunum. Keisarinn var vid staddr Archadius, ok frettir hveriu sęti fall tidanna, en honum var sagt, at byskup svaf. En ỏllum var sva mikil ogn af byskupi, at eingi þordi at vekia hann; en keisarinn riss upp loks, þa er þỏgn hafdi verit nær halfa eykt, ok tekr hann ꜳ honum ok knyr hann ok mælir: «Herra, framm lidr stundin, ok villdi diaknit blezan, ok er folkit þrotit at bidstundu langri.» Byskup vaknar ok mællti: «Latid ydr eigi at þikia, segir hann, þviat gud hefir mer mikit veitt i þessum svefni; nu kann ek ydr tiþindi at segia, þviat broder minn Martinus byskup er frammfarinn af verolldu þessi, ok var ek þar um rid ok veitta ek honum þionustu ok liksỏng, ok var nu ein bæn osỏngin, er þer voktud mik.» Sidan syngr byskup messu, ok at lokenni henne snyz hann utar ok segir sva: «Keisari þessi, er mik vakti ok let mik eigi sofa þa stund, er mik beiddi naudsyn til, fari hann þenna dag i brott or Melansborg ok komi her alldri sidan; en ef hann gerir eigi sva, þa mun hann daudr, adr iafnleingd komi annarra missera.» Keisari gerdi sva, at hann ferr a braut þann dag ok kemr þar alldregi sidan. En nu fretta menn liflatzstund Martinus, ok berr saman svefnstund Ambrosius ok likfylgiu Marteins byskups. Þat for ok med, at þeir Turonsborgar menn sa þar byskupligan mann koma ok tiguligan nær dagmalum dags, ok geck sa framm fyrir adra bædi um fyrirsỏng ok adra þionkan vid byskup ok hvarf a brott naliga vid lokinn liksỏnginn.

23. Þat hafdi enn verit, at Melansborgar menn hỏfdu ord send Romverium, at þeir skylldi senda þeim meistara til at kenna rethorikam, þat er malsnilldar iþrott; en þeir fa til þeirar farar Augustinum, er þa var kænstr i þeiri iþrott; ok ferr modir hans med honum, er Monica het, hon var cristin. Augustinus var i villu Manichiorum, hann var kvennamadr mikil. Modir hans ferr opt a fund Ambrosius ok harmar son sinn ok bidr byskup arna honum leidrettu. A einum hatidardegi bidr Monika akafliga son sinn Augustinum fara med ser til kirkiu ok heyra tolu Ambrosius. Þat fær hon af (honum) loks, ok koma þau þar, en Ambrosius byskup talar ok greinir alþy(d)liga tru ok brytr fagrliga saman et forna lỏgmal ok et nyia. En vid tolu hans vitiar craptr ok miskunn heilags anda hiarta Augustini, ok komz hann vid miog, ok skiptiz allt hugarfar hans. Ambrosius ser ok, at hans er vitiat af gudi, ok vard feginn ok lofar gud med þessum ordum Te deum laudamus, en Augustinus svarar Te eternum patrem. Sva mælaz þeir vid med versaskipti til loka. Eptir þat tekr Augustinus tru ok ferr sidan ut i Affricam ok vard enn æzti kennandi ok byskup.

24. Sia enn helgi byskup Ambrosius var meinlætamadr mikill, hann fastadi hvern dag nema drottinsdag edr þvottdag edr ena haleituztu messudaga; iduliga var hann a bænum bædi nætr ok daga; avallt er annarra naudsynia vard a milli, þa ritadi hann ok dictadi helgar bækr. Ahyggia hans var mikil fyrir allri cristninni. I gudligri þionustu var hann sva kostgæfr ok frammqvæmdarsamr, at hann skirdi ok cristnadi fleiri menn en .v. enir næstu byskupar sidan eptir hann; mikill umhyggiumadr var hann fatækum monnum ok utlendum monnum, gull ok silfr ok gersimar, þær er hann atti fyrir vixlu sina, gaf hann upp kirkiu edr fatækum monnum, ok sva þorp, þat er hann atti, gaf hann til kirkiu ok let þo systur sina taka skulld af til atvinnu ser. Hann var sva huggodr madr, at hann var fagnandi med fagnendum en gratandi med gratendum; sva ok þa er menn geingu til skripta med hann, þa komz hann vid, unz hann kom hinum med ser til tara. Hann harmadi edr gret miog avallt, er hann fra andlat presta edr byskupa, ok er klerkar hans undruduz þat, þa sagdi hann sva, at hann qvaz eigi þat grata, er sa var framfarinn, er þa var andadr sagdr, helldr hitt at hann var honum fyrri frammfarenn, ok sva þat at torvelldliga finnz sa kennemadr, er gudi ma algerliga lika. Hann sagdi fyrir sinum monnum andlat sitt ok qvaz med þeim vera mundu til paska. Oaflatliga harmadi hann þat, er hann sa rot allz ens illa upp renna ok þroaz milli manna, þat er agirne, su er eigi sedz af gnott ne minkaz af voladi, ok qvad hann hana aumliga a milli allra, en þo miklu aumligzta medal lærdra manna. Þat var fam dỏgum fyrr en hann legdiz i reckiu, at hann dictadi skyring um Deus auribus nostris. Þa kom yfir hann logi med skialldar vexti ok leid sva inn i munn honum, sva sem þa er hỏfþinginn geingr inn i hỏll sina, en vid þetta vard andlit hans biart sem snior; stundu sidar tok hann yfirlit sin en sỏmu. Þann dag gerdi hann enda a dicti sinum ok riti, þviat sa salmr vard eigi fylldr edr luktr, er þa var upphafdr.

25. Þionustumadr iarlsins Stilico hafdi gerr lygibref nỏckur til talar vid þa menn, er kirkiu sottu edr tidir Ambrosius. En iarlenn villdi eigi hegna þat mal, er hann (vard) varr vid. En er þetta mal kom fyrir byskup, þa kallar hann þenna mann til sin ok berr a hendr honum þetta mal, ok er hann matti eigi undan komaz ok vard sannreyndr at, þa segir byskup sva: Þat byriar honum, at hann se andskota selldr i tion likamans, at eigi þori neinn slika uhęft upp at taka sidan. Þegar a sỏmu stundu er byskup hafdi þetta talat, þa vard hinn diỏfulodr. Sia atburdr feck ỏllum mikils otta ok hræzlu, þeim er vid voru staddir. Margir menn feingu heilsu diỏfulodir a þeim dỏgum af hans bænum ok yfirsỏngum.

26. Madr het Nicecius gỏfugr, hann var sva fothrumr, at hann matti eigi i fiỏlmenni vera; en a einum hatidardegi, þa er hann skylldi innar ganga þionustu at taka, þa vard honum bægt af fiolmenninu, sva at hann fell, ok vard hann undir fotum trodinn af byskupi sialfum, ok litr byskup til hans ok mælir: «Ris upp þu ok ver heill hedan fra.» Sva vard ok, sem hann mællti, ok kendi hann ser alldregi fotar meins sidan.

27. Fam dỏgum sidar, þa er (hann) hafdi vigdan byskup til Ticino borgar, þa tekr hann sott, ok er iallinn Stilico fregn vanmatt hans, þa tekr hann sva til ordz: «Ef þenna tek(r) fra oss, þa ferr þar forysta ok upphalld allz Italialandz.» Jarlenn kallar til sin alla ena gỏfgỏztu menn borgarinnar ok vini hans, hann bad þa til med blidmælum ok baud þeim med stridmælum, at þeir færi a fund erkibyskups ok bædi hann þess, at hann þægi af gudi leingra lif. En er þeir koma fyrir hann ok bidia þessa, þa svarar hann sva: «Sva at eins hefi ek med ydr verit, at mik tregar ecki leingr at lifa, ok eigi ottumz ek ok at deyia, þviat vær eigum milldan drottin ok miskunnsaman.» Miỏg a enni sỏmu stundu voru staddir i forhusinu fyrir framan, þar er hann hvilldi, diaknar hans .ii. ok rædduz vid hliodliga, hverr byskup mundi verda eptir Ambrosium, en þeir hỏfdu mest i ætlun til þess Simplicianum. En þa er þeim var sem tidaz um þetta at ræda, þa svaradi byskup mali þeira, sem hann væri vid staddr ok heyrdi ord þeira, en þat matti þo eigi at likindum vera, þviat þeir hvisludu lagt, en hann var fiarri, ok andsvaradi hann sva, þa er þeir nefndu Simplicianum: «Gamall ok þo godr.» Þrysvar mællti hann þetta. En þeir verda ihugafullir ok leggia i brott þegar diaknarnir. En þetta berr þo sva at, at sia var til byskups kosinn eptir hann, sem hann hafdi merktan ok kalladan gamlan ok godan, þviat Simplicianus var alldri orpinn.

28. Fam dogum adr hann andadiz ok a einni stundu, þa er hann badz fyrir, þa sa hann Crist sialfan koma til sin ok læia vid ser. Aptan þann er hann andadiz, fra elliftu tid ok til andlatz hans, þa lagdi hann hendr sinar i cross ok badz fyrir; sa allir menn, at einart rærduz varrir hans til bænar, en ỏngir namu orda skil. Honoratus prestr hafdi til svefns lagiz i lopti einu þar hia, þa var a hann kallat þrim sinnum ok mællt sva: «Ris upp þu, skundadu, þviat byskup er nu buinn til framfarar.» Id þridia sinn sprettr hann upp vid kallit, þott hann vissi eigi, hverr kalladi, fer hvatliga þangat til, er byskup hvilir, ok gefr (honom) þegar corpus domini. Her var dyrligt ok fagrligt samþycki, þviat iafnskiott sem hann tok corpus domini i sinn likam, þa gaf hann þegar ỏndina i moti. Nu hafdi ỏnd hans þetta farnest af verỏlldunni med ser til samneytis heilagra manna ok eingla, ok gladdiz hon nu i samlagi Helias, (þviat hann) ottadiz all(d)ri rettinde at boda hofþingium edr rikismonnum, sva vægdi sia ok neigdi alldri af rettu helldr fyrir keisurum en aumingium. Þat var sialf paskanottin, er hann andadiz a. Ok var nu borit lik hans til kirkiu, fyrr en dagr kom. Margir ungir menn ok þa nyskirdir sỏgdu frændum sinum edr fedrum, at þeir sæi hann ganga i kirkiunne i skruda sinum. Sumir sa stiỏrnu biarta yfir liki hans, en þeir einir sa, er nyskirdir voru. En er lysa tok paskadag, þa var lik hans borit til hofudkirkiunnar, er nu er kỏllut Ambrosiana, ok fylgdi otaligr lydr bædi gỏfugra ok fatækra, karla ok qvenna, eigi at eins cristinna helldr ok gvþinga ok heiþingia, ok urpu menn dreglum edr gyrdlum yfir likit, þar sem borit var, til heilsobotar monnum. Diỏflar kỏlludu fyrir munn odra manna ok sogdu qveliaz af navistum hans. A enum sama degi liflatz hans vitradiz hann ok syndiz austr i londum i claustri einu brædrum, ok var a bæn med þeim ok gaf þeim blezan.

29. I Tucia i borg einni, er Florenciana heitir, var einn heilagr byskup, er Zenobius het, hann hafdi bedit Ambrosium, ok hann het honum ok þvi, at hann mundi þangat koma optliga hans at vitia; þa efnir hann þat sva andadr, at i þeiri kirkiu, er hann hafdi gera latit, er ok var Ambrosiana kỏllud, syndiz hann hia allteri optliga. I þeiri borg vard ok sa atburdr, at hỏfþingi einn edr vikingr, er Redigaisus het, hafdi setz um borgina med herlidi sinu, ok borgarmenn þottuz uppgefnir, þa ber sva at a ena næstu nott i husum þeim i borginni, er Ambrosius hafdi haft fyrr meirr, at hann vitraz þar i svefni einum manni ok heitr borgarmonnum fulltingi næsta dag eptir. Hann segir vitron þessa borgarmonnum ok styrkiaz borgarmenn i huga sinum. Eigi geingr i tauma fyrirheit hans: um daginn eptir kemr iarlinn Stilico til borgarennar med miklu lidi ok vinnr sigr a vikingonum.

Macezel het einn hỏfþinge, hann var i herfor kominn moti þeim hỏfþingia, er Gilldu het. Nu hafdi Masciæl lid minna, ok ỏrvænti hann ser sigrs; hann var vinr Ambrosius, nu skorar hann a hann i sinum bænum til fulltings. Um nott eptir hefir hann vitron i svefni, hann þottiz sia Ambrosium med elldiligu ꜳliti ok staf i hendi, ok þa er hann þottiz til fota honum (falla), þa laust hann nidr stafinum þrysvar, ok sem hann markadi stadinn ꜳ vellinum, ok mællti sva: «Her her her.» Hann þottiz skilia i svefninum, at i þeim stad mundi hann sigraz a Gilldo(n)e, sem byskup laust nidr stafinum. Sva vard ok a .iii. degi þadan, ok fellr Gilldo i þeim sama stad, en Macezel feck fagran sigr.

Sa atburdr vard enn i Naunid heradi, at heidnir menn hỏfdu drepit .ii. guds vini Alexandrum ok Sisinnium, en helgir domar þeira voru færdir til Melansborgar. En i þvi bili var einn blindr madr i annarri sveit, honum var vitrad, at a einni nott sa hann skip at landi fara, þar voru margir menn a, ok voru allir i hvitum clædum; hann þottiz fregna, hverir þar væri, en honum var svarat, at þar væri Ambrosius ok foruneyti hans. Hann bad, at hann blezadi honum ok gęfi honum syn. Hann sagdi: «Fardu til Melansborgar ok renn i mot brædrum minum, þeim er þa munu þangat koma - nefndi hann a dag um þat - ok muntu þa fa syn þina.» Enn blindi madr gerir sem honum var bodit, fer til Melansborgar ok kemr þar þann dag sama, er helgir domar þeira Alexandri ok Sisinnij voru til kirkiu bornir. En er hann snart kistu þa, er i voru helgir domarnir, þa tok hann syn sina ok sagdi allt, hversu farit hafdi.

En þat er at segia, at gud fylldi þat er hann sagdi spamonnum sinum a þessa lund: Sedentem adversum fratrem tuum et occullte detrahentem hunc persequebar, þann mun ek hegna, qvad drottinn, er setz i moti brodur sinum en finnr at honum i liodi. Enn mællti hann sva: Noli detrahere diligere, ne eradiceris, elskadu eigi aleitni, at eigi gerir þu þic upp. Nu ok sa hverr, er hann veit sik hluttakara vera þessa skauplastar, at hann se aleitinn edr atfundull, þa ihugi hann þat, er eptir ferr, ok lati ser annars viti at varnadi. Madr het Donatus, hann var æzskadr or Affrika ok var þa prestr i Melansborg, hann var staddr i samsæti konungsmanna einn dag, ok vard rætt um Ambrosium; en er allir lofudu hann, þa snyz hann vid prestr ok leitar a hans rad. Hann vard þegar lostinn bradasott, sva at hann vard til reckiu at bera, en litlu sidar or rekkiu til gravar. Annars stad(a)r vard ok vidlikr atburdr i borg þeiri, er Cartago heitir. Þar var virdulig veizla bædi at manna skipan ok vidbunadi at diacns eins gỏfugs, er Fortunatus het. At þeiri veizlu var Vincencius byskup ok Murannus byskup ok Paulinus fostri Ambrosius byskups, er sỏgu þessa hefir saman setta ok sidan var heilagr, ok margir adrir byskupar ok klercar. Verdr þar ok umræda til Ambrosius, Murannus byskup er i aleitni vid hann, en Paulinus segir, hversu presti for Donato. En þessa sỏgu med odrum reynir a ser Murannus byskup, þviat iafnskiott sem sagan er sỏgd, þa er hann sleginn oda meini, sva at þegar vard hann til hvilu bera, ok lukti sia dagr hans lifi, ok vard sia hans enn efsti. Ollum feck sia atburdr otta, þeim er vid voru staddir, ok sva þeim er frettu þat, at sia vard endir þeira manna, er Ambrosio hallmællto. Mun nu ok endir þessar frasỏgu med þeim formala, at sa, er ritadi ok sagdi, ok sva hverr, er lyddi, hafi arnan ens helga Ambrosius ser til syndalausnar ok eilifs farnadar, en af almattkum gudi hialp ok frid ok fagnad bædi nu ok leingdar, þeim er var ok er ok vera mun eilifr gud veitandi viliandi megandi alla hluti goda um allar alldir allda. Amen.

Appendix
(Beklippet Pergamentblad 655 qv. xxviii A. Levning af en gammel Codex. Jvf. ovenfor Cap. 7 - Cap. 9)

Forsiden

kia bvin i lokhvilo nokurri ok þa er hann hafði til svefns lagiz, þa kemr Justi[na ok] legzt vndir fỏt honum i nattserk einom ok hefir við hann þyðlęti ok bliðo. En hon sag[ði sva] sidan orð hans: «lat mik sofa, sagði hann, en þu varaz þat er liggr i mille okar.» [En hon] hyggr at ok ser, at þar hreykviz hꜹggormr i millom þeirra. Nu verðr hon h[rędd] ok sprettr ur rekionni sem skiotaz. En sia tiltekia hennar(!) at hon villdi gera hann sa[knę]man ok siðan sva fęra til vtlegðarinar helldr en firir girnðar sakir til . . . A annari stundu ber sva til, þa er Justina ok hirð hennar sato undir drykiobor[ðom, at] matr allr a borðonom varð at drekom ok hoggormum ok poddum en drykrin at bl[oði. Allir] undruðoz ok ottuðuz. Menn eru sendir til hallar B. ok spyria, hvi þessi vndr ge[gndo]. Segit er sva Arrius mꜹnnvm, qveðr hann, ꜹllom þeim, er eigi heifa(!) postoliga trv [ok almenn]iliga, verðr ꜹll fęzla ohrein, sva sem þeir eti orma, eptir þvi sem segir P[avlus postoli.] Allir hlvtir ero hreinom hreinir, en sꜹrgum ok trulꜹsom er allt sꜹrukt. [Nv er] slikt synt i þessom vndrom. Margir toko tru af þessom atburð. En af slikom [hlu]tom, sem nu ero sagðir, hofz sanctus Ambrosius eigi upp i metnaðr(!), helldr lęgði hann [sik] þvi meirr firir deo, sem hann var meir upp hafiðr af mꜹnnum; þroaðiz hann h[vern] dag i ast ok i tru firir deo et hominibus. Menn voru tver(!) vinir ok hꜹfvð ver[ðir] Gracianus ok fasteknir i villoni; ein dag er B. talaði, fa þeir honom vanda sp[urn]ing of hollgon Krist, sva at hann þottiz eigi i stað mega or leysa; byðr þeim [an]nan dag eftir til kirkiu at heyra orlꜹsn hans, ok þeir heto at koma. Nu kemr [dagr] annar, ok er nu B. i kirkiu komin ok fiolmenni at heyra þeirra viðspell. En þessir ꜹ[mu] menn gefa eigi gꜹm at heitorði sinu, eigi guði, eigi B., eigi folkinu, er beið i kirkiu, ok m[inn]az eigi ok orða drotins sva melanda: hverr sem ✝ ein af enum minstvm minum [þa] byriar at ꜹsnoligr steinn bindiz við hals honum ok drekiz hann i sęfar divp. Þeir st[iga] upp i reiðslęða ok aka a brꜹt or borgini eyrenda sina at biðanda B. ok folk[ino] i kirkionni. Þeirrar farar varð allr senn endir ok ogorligr atburðr. Nu er minz[t] varir sleyngvir þeim or sleðanvm ok komo baðir dꜹðir a iꜹrð. B. i ꜹðrum st[að vi]ssi eigi hvat titt var, ok er honom þotti langt at biða, þa talar hann firir mꜹnnvm [vm þetta] mal ok losar fvlliga ok fagrliga vm þetta vannmæli, er þeim v . . . . . . A þessvm stundom ris upp hꜹfðingi sa er Maximus heitir, hann var ko[min] fra Maximiano enom versta keisera, hann var firir herliði miklo ok ferr [af Ro]ma til Bretlanz ok lętr ser gefa keisera nafn, ok ferr hann siðan ok leggr [hann un]dir sik Saxland. Þat fregn keiseri Gracianus ok sendir a mot honom t[va konunga] með mikit fiolmenni annan Gna[rvm] Hvna konung en . . . . . cta konung. Þeir koma til Colni ok setiaz um borgina . . . . . gat Vrsula dottir Divnvti konungs með .xi. þusundir . . . . . . . þęr villdo ei samþykiaz hermꜹnnum . . . . . . . . . . . þęr hꜹgva. Maximus for annarstaðar ok lagði v . . . . . . ok kugaði þa með sullt at risa i mot Valens . . . . . . ok gefa honom agirni sina at s . . . . . . . . . . . . . . . . . ga af heimi . . . . . . . . . . . .

Bagsiden

[ra n]afn en sa heitir Theodosius magnvs ok felr honum a hendi ꜹstr lꜹ[nd] ꜹll til geizlo(!). Þeodosius hefnir siðan draps keiserans ok a marga bar[daga] við þioðir þessar Gothos Hvnos Alanos Sarmatas ok sigrar þęr. [hann l]et gera borg mikla ok agęta i nand við a þa er Danubius heitir, su [er m]est a i heiminvm er Evropa heitir; sex tigir stor a falla i hana, en hon [kem]r i siꜹ stꜹðum til sefar. Sia borg heitir af hans nafni Theodosia. Þa [er] Gracianus keiseri var staddr i Lugðuna borg i Vallandi, þa hefir drotningin [farit] i aðrar sveitir a kynis leið(!) at finna fręndr sina. En þa er hennar var [aptr] van, þa geyrðu borgarmenn keiseran varan við. Keiserin gek i moti drotning[ini fi]olmeðr, ok þo betr viðbuin þa kossum en vapnum. Vꜹgnum var þar [ekit] tiollduðum. Keiserin hverfr at þeim vagninvm er virðuligastr var ok lypti tialld[inu] ok villdi hverfa til drotningiar(!). Þa skretta(!) þar menn vr vagninum ok verpa af [ser] kvenfꜹtum, en undir voro brynior ok brugðin vapn. Þar var Maximus komin [ok menn] hans, bera þeir vapn a Gracianvm ok drepa hann. Jarlin Adrogatius var i þessum svi[kum ok velræ]ði með Maximo. En Maximus setr ꜹndvegi rikis sins i Treveris borg. Nu ger[iz] slikt þar þa um hann sem segir i sꜹgu Martini episcopi. Hꜹfðingi ok umboðsmadr Graci[anus he]t Macedonius. Einhverio sini þa er Macedonius skylidi dęma um sakar manna, en [Am]brosius ferr til þinghussins ok villdi tioa mali einshvers mans. En hann ver[ðr var]r við Macedonius ok vissi eyrendi hans ok villdi byrgia þinghusit. B. kemr at [hu]rðu ok komz eigi inn, hann tekr sva til orðz: Nokverio sinno(!) muntu til kirkiu koma ok [u]p lokin hennar dyrr muntu eigi finna. Þat kom nu fram, er Gracianus var drepin. [M]acedonius komz undan fyrst ok villdi a kirkiu grið; kirkian var opin en hann fann eigi [dy]rrin, var hann þar drepin. Eftir drapit Gracianvs sendir Ambrosivs bref Maximo [tysvar] at na likunum til graptar. fund feirra bar saman B. ok Max. ok boðar B. honom til [kirkiu ok] qvez þar hafa meira valld til allra stormala. M. s. Eigi fer ek þangat, męlðu her [slik]t er þu vill. Ma ek, segir B., banfęra þik her, ef þu vill eigi skript taka. M. [sva]rar: Vil ek taka skript. Syn þu i þvi iðran þina, segir B., attu legg niðr keisera [nafa] ok ber eigi corono ok haf hertoga nafn sem fyrr. Þetta ma ek eigi gera, segir M., i moti [tign] minni. B. s. ef þu matt þetta eigi gera lostigr, þa skalltu þat sama skamz bragz gera [nꜹði]gr ok þat riki er þu hefir at rꜹngu tekit.(!) Nu ef þu vill sattr verða við guð, [þa ta]k þu iðran eða ella banfęri ek þik þegar, er þu hefir drepit þin herra. M. [villdi] eigi ganga undir skriptina firir metnaði sinum. En B. gerir hann fraskila postoligri [kristni ok ꜹllo sam]neyti kristinna manna. En sva er sagt, at þaðan i fra ber . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . likamligri heilso ok anligri ok fer þo siðan suðr um fiall . . . . . . ok þa var keiseri orðin eptir Gracianum . . . . . . . . . . . . eptir þvi sem Martinus b. hafði honom . . . . . . . . . . . . ok liði, en M. vikingr leggr un . . . . . . eigi ꜹllom vetri siðar þa drogu þeir Theodo . . . . . . en M. ser ofrið . . . . . . . . . . . . . . . fylgð ef er . . . . . .

---

Fotnoter: