Sagan af Haraldi harðráða

Velg språk	Norrønt	Islandsk	Norsk	Dansk	Svensk	Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ►

Heimskringla
Snorra Sturlusonar
N. Linder og H. A. Haggson
1869-1872

Sagan af Haraldi harðráða

1. Upphaf Haralds konungs harðráða.

Haraldr, son Sigurðar sýr, bróðir Ólafs konungs hins helga sammœðri, var á Stiklastöðum í orrustu, þá er hinn helgi Olafr konungr féll. Varð Haraldr þá sárr ok komst í brott með öðrum flóttamönnum. Svá segir Þjóðólfr:

Hvast frá ek Haugi hit næsta

hlífél á grani drífa,

enn Bolgara brennir

brœðr símun vel tœði.

Skildist hann ok huldi

hjálmsetr gamall vetra

tiggi tólf ok þriggja

trauðr við Ólaf dauðan.

Rögnvaldr Brúsason flutti Harald or orrustu, ok kom honum til bónda nökkurs, er bjó í skógi langt frá öðrum mönnum; var Haraldr þar læknaðr, til þess er hann var heill. Síðan fylgði son bónda honum austr um Kjöl, ok fóru þeir alt markleiði, þat er svá mátti, en ekki alþýðu veg. Vissi bónda son ekki til, hverjum hann fylgði; ok er þeir riðu milli eyðiskóga nökkurra, þá kvað Haraldr þetta:

Nú læt ek skóg af skógi

skreiðask lítils heiðar,

hverr veit nema ek verða

víða frægr um síðir.

Hann fór austr um Jamtaland ok Helsingjaland ok svá til Svíþjóðar; fann hann þar Rögnvald Brúsason ok mjök marga aðra þá menn, er komizt höfðu af Stiklastöðum or orrustu, menn Ólafs konungs.

2. Haraldr kom í Garðaríki

Eptir um várit féngu þeir sér skipan ok fóru um sumarit austr í Garðaríki á fund Jarizleifs konungs; váru þar um vetrinn. Svá segir Bölverkr:

Mildingr! strauktu um mækis

munn er lézt af gunni,

holds vant hrafn um fyldan

hrás, þaut vargr í ási.

En gramr, né ek frá fremra

friðskerði þér verða,

austr vartu ár hit næsta

örðiglyndr í Görðum.

Jarizleifr konungr tók vel við þeim Haraldi; gerðist Haraldr þá höfðingi yfir landvarnarmönnum konungs, ok annarr Eilífr, son Rögnvalds jarls. Svá segir Þjóðólfr:

Eitt höfðusk at,

Eilífr þar er sat,

höfðingjar tveir,

hamalt fylktu þeir.

Austrvindum ók

í öngvan krók,

vara Læsum léttr

liðsmanna réttr.

Haraldr dvaldist í Garðaríki nökkura vetr ok fór víða um Austrveg. Síðan byrjaði hann ferð sína út í Grikkland ok hafði mikla sveit manna; þá hélt hann til Miklagarðs. Svá segir Bölverkr:

Hart kníði svöl svartan

snekkju brand fyrir landi

skúr, en skrautla báru

skeiðr brynjaðar reiði.

Mætr hilmir sá málma

Miklagarðs fyrir barði,

mörg skriðu beit at borgar

barmfögr hám armi.

3. Haraldr gékk á mála i Miklagarði

Þá réð fyrir Grikklandi Zoe dróttning hin ríka, ok med henni Michael Katalaktus. En er Haraldr kom til Miklagarðs á fund dróttningarinnar, þá gékk hann þar á mála, ok fór þegar um haustit á galeiðr með hermönnum, þeim er fóru út í Grikklaudshaf. Hélt Haraldr sveit, af sínum mönnum. Þá var höfðingi yfir herinum sá maðr, er nefndr er Gyrgir; hann var frændi dróttningar. En Haraldr hafði verit litla hríd í herinum, áðr en Væringjar þýddust mjök til hans, ok fóru þeir allir saman, þegar er bardagar váru; kom þá svá, at Haraldr gerðist höfðingi yfir öllum Væringjum. Fóru þeir Gyrgir víða um Grikklands eyjar; unnu þar herskap mikinn á kussarum.

4. Frá Væringjum ok Gyrgi

Þat var eitthvert sinn, er þeir höfðu farit um land ok skyldu taka sér náttból við skóga nökkurra, ok kómu Væringjar fyrstir til náttstaðar, ok völdu þeir sér tjaldstaði, þá er þeir sá bezta ok hæst lágu, því at þar er svá háttat, at land er blautt, ok þegar er regn koma þar, þá er ilt at búa, þar er lágt liggr. Þá kom Gyrgr, höfðingi hersins; ok er hann sá, hvar Væringjar höfðu tjaldat, bað hann þá í brott fara ok tjalda í öðrum stað, segir at hann vill þar tjalda. Haraldr svaraði svá: Ef þér komit fyrri til náttbóls, þá takit þér yðr náttstað, þá munu vér þar tjalda í öðrum stað, som oss líkar; gerit þér nú ok svá, tjaldit þar sem þér vilit í öðrum stað; hugða ek; at þat væri réttr Væringja hér í veldi Grikkjakonungs, at þeir skulu vera sjálfráða ok frjálsir um alla hluti fyrir öllum mönnum, en vera konungi einum ok dróttningu þjónostu skyldir. Þreyttu þetta með kappmæli, þar til er hvárirtveggju vápnuðust; var þá við sjálft, at þeir mundu berjast. Kómu þá til hinir vitrustu menn ok skildu þá; sögðu þeir svá, at betr var fallit, at þeir sættist um þetta mál, ok gerði skipan á með sér gløggliga, svá at eigi þyrfti optar slíka deilu um. Var þá stefnulagi á komit með þeim, ok skipuðu hinir beztu menn ok hinir vitrustu. En á þeirri stefnu réðu þeir þat svá, at samt kom með öllum, at hluti skyldi í skaut bera, ok hluta með Grikkjum ok Væringjum, hvárir fyrri skyldi ríða eða róa eða til hafnar leggja ok kjósa um tjaldstaði; skyldi því hvárrtveggi una þá, sem hlutr segði. Síðan váru hlutir ok markaðir. Þá mælti Haraldr við Gyrgi: Ek vil sjá, hversu þú markar þinn hlut, at eigi markim vit á eina lund báðir. Hann gerði svá. Síðan markaði Haraldr sinn hlut ok kastaði í skautit, ok svá báðir þeir. En sá maðr, er hlutinn skyldi upp taka, þá tók hann upp annan ok hélt milli fingra sér ok brá upp hendinni ok mæltí: Þessir skulu fyrri ríða ok róa ok til hafnar leggja ok kjósa sér um tjaldstaði. Haraldr greip til handarinnar ok tók hlutinn ok kastaði út á sjá. Síðan mælti hann: Þessi var várr hlutr. Gyrgir sagði: Hví léztu eigi sjá fleiri menn? Sé nú, sagði Haraldr, þann er eptir er, muntu þar kenna þitt mark. Síðan var athugat um þann hlutinn, ok kendu allir þar mark Gyrgis. Var þat dœmt, at Væringjar skyldi kørna kosti hafa um alt, þat er þeir þreyttu um. Fleri hlutir urðu til þess, er þeir urðu eigi ásáttir, ok lauk jafnan svá, at Haraldr hafði sitt mál.

5. Hernaðr Haralds ok Gyrgis

Þeir fóru allir samt um sumarit ok herjuðu. Þá er allr var herrinn saman, lét Haraldr sína menn vera fyrir utan bardaga, eða ella þar er minst var mannhætta, ok lézt varast vilja, at hann týndi herliði sínu. En er hann var einn saman með sínu liði, lagðist hann svá fast til at berjast, at annattveggja skyldi hann fá sigr eða bana. Svá bar optliga til, þá er Haraldr var höfðingi yfir herinum, at hann vann sigr, þá er Gyrgir vann ekki. Þetta funnu hermenn ok kölluðu betr fara mundu sitt mál, ef Haraldr væri einn höfðingi yfir öllum herinum, ok ámæltu hertoganum, at ekki yrði af honum eða hans liði. Gyrgir sagði, at Væringjar vildu ekki lið veita honum; bað þá fara í annan stað, en hann fœri með öðrum herinum, ok vinna þvílíkt sem þeir mætti. Fór þá Haraldr frá herinum, ok Væringjar með honum ok Latínumenn. Gyrgir fór með Grikkja her. Sýndist þá, hvat hvárr mátti; fekk Haraldr jafnan sigr ok fé, en Grikkir fóru heim til Miklagarðs, nema ungir drengir, þeir er fá vildu sér fjár, sömnuðust til Haralds ok höfðu hann þá fyrir hertoga. Lagðist hann þá með her sinn vestr í Affrika, er Væringjar kalla Serkland; efldist hann þá mjök at liði. Í Serklandi eignaðist hann 80 borga: váru sumar gefnar upp, en sumar tók hann með valdi. Síðan fór hann til Sikileyjar. Svá segir Þjóðólfr:

Togu mátt tekna segja,

tandrauðs, á Serklandi,

ungr hætti sér, átta,

ormtorgs hötuðr, horga,

áðr herskorðaðr harðan

hildar leik und skildi

Serkjum hættr í sléttri

Sikileyju gékk heyja.

Svá segir Illugi Bryndœlaskáld:

Brauztu und Mikjál mæztan,

mágum heim sem frágum

sonr Buðla bauð sínum,

Sunnlönd, Haraldr! röndu.

Hér segir þat, at þá var Mikjáll Grikkjakonungr í þenna tíma. Haraldr dvaldist marga vetr í Affrika, fékk of lausafjár, gull ok allskonar dýrgripi. En alt þat fé, er hann fékk, ok eigi þurfti hann at hafa til kostnaðar sér, sendi hann með trúnaðarmönnum sínum norðr í Hólmgarð í vald ok gæzlu Jarizleifs konungs, ok dróst þar saman úgrynni fjár, sem líkligt er at vera mundi, er hann herjaði þann hluta heims, er auðgastr var at gulli ok dýrgripum, ok svá mikit sem hann gerði at, er með sönnu var áðr sagt, at hann mundi eignazt hafa 80 borga.

6. Haraldr vann borg í Sikiley

En er Haraldr kom til Sikileyjar, þá herjaði hann þar, ok lagði þar með liði sínu til einnar borgar mikillar ok fjölmennrar. Settist hann um borgina, því at þar váru sterkir veggir, svá at honum þótti úsýnt at brjóta mundi mega. Borgarmenn höfðu vist gnóga ok önnur föng, þau er þurftu til varnar. Þá leitaði hann þess ráðs, at fuglarar hans tóku smáfugla, er hreiðruðust í borginni ok flugu á skóg um daga at taka sér mat. Haraldr lét binda á bak fuglunum lokarspánu af tyrvitré ok steypti í vaxi ok brennusteini ok lét slá eldi í; flugu fuglarnir, þegar er lausir urðu, allir senn í borgina at vitja unga sinna ok híbýla, er þeir áttu í húsþekjum, þar er þakt var reyr eða hálmi; þá laust eldinum af fuglunum í húsþekjurnar. En þótt einnhverr bæri litla byrði elds, þá varð þat skjótt mikill eldr, er margir fuglar báru til víða um borgina í þekjur, ok því næst brann hvert hús at öðru, þar til er borgin logaði. Þá gékk fólkit alt or borginni ok bað sér miskunnar, þeir hinir sömu, er áðr höfðu margan dag drembiliga mælt ok háðuliga til Grikkja hers ok höfðingja þeirra. Gaf Haraldr öllum mönuum grið, þeim er þess beiddu; fékk síðan vald yfir þeirri borg.

7. Haraldr vann aðra borg

Önnur borg var sú, er Haraldr lagði til liði sínu; sú var bæði fjölmenn ok sterk, svá at engi var ván, at þeir fengi brotit. Vellir harðir ok sléttir váru umhverfis borgina. Þá lét Haraldr taka til at grafa gröft, frá þar sem féll bekkr einn, ok var þar djúpt gil, svá at ekki mátti þannug sjá or borginni. Þeir fluttu moldina út á vatnit ok létu straum í brott bera. Váru þeir at þessu verki bæði dag ok nótt; var skipt til sveitum; en herrinn gékk alla daga utan at borginni, en borgarmenn géngu í vígskörð ok skutu hvárir á aðra, en um nætr sváfu þeir hvárirtveggju. En er Haraldr skildi þat, at jardhús þat var svá langt, at þá mundi vera komit inn um borgarvegginn, þá lét hann vápnast lið sitt. Þat var móti degi, er þeir géngu inn í jarðhúsit. En er þeir kómu til enda, grófu þeir upp yfir höfuð sér, þar til er steinar urðu fyrir lími settir; þat var gólf í steinhöllinni. Síðan brutu þeir upp gólfit ok géngu upp í höllina. Þar sátu fyrir menn margir af borgarmönnum, snæddu þar ok drukku, ok var þeim þat hinn mesti úvísavargr, því at Væringjar géngu þar við brugðnum sverðum ok drápu þar þegar suma, en sumir flýðu, þeir er því kómu við. Væringjar sóttu eptir þeim, en sumir tóku borgarhliðin ok luku upp; gékk þar inn allr fjöldi hersins. En er þeir kómu í borgina, þá flýði borgarlýðrinn, en margir báðu griða, ok féngu þat allir, er upp gáfust. Eignaðist hann borgina með þessum hætti ok þar með úgrynni fjár.

8. Haraldr vann hina þriðju borg

Hina þriðju borg hittu þeir, þá er mest var af þessum öllum ok sterkust ok ríkust at fé ok fjölmenni. Váru um þá borg díki stór, svá at þeir sá, at ekki mátti þar vinna með þvílíkum brögðum sem hinar fyrri borgir. Lágu þeir þar mjök lengi, svá at þeir féngu ekki atgert. En er borgarmenn sá þat, þá dirfðust þeir við. Þeir settu fylkingar sínar uppi á borgarveggjum, síðan luku þeir upp borgarhliðum ok œptu á Væringja, eggjuðu þá ok báðu þá ganga í borgina ok frýðu þeim hugar, sögðu, at þeir væri ekki betri til orrustu en hœsn. Haraldr bað sína menn láta, sem eigi vissi, hvat þeir sögðu: Vér gerum ekki at, sagði hann, þótt vér rennim til borgarinnar; þeir bera vápn sín á oss undir fœtr sér niðr; en þótt vér komim i borgina með nökkura sveit, þá hafa þeir vald at byrgja inni þá er þeir vilja, en suma úti, því at þeir hafa yfir öll borgarhlið gæzlu sett; vér skulum gera þeim eigi minna spott, ok skulum láta þá sjá, at vér óttumst þá ekki; skulu várir menn ganga fram á völluna sém næst borginni, ok gæta þó þess at ganga eigi í skotmál þeirra; skulu várir menn allir fara vápnlausir ok gera sér leik, ok láta þat sjá borgarmenn, at vér hirðum ekki um fylkingar þeirra. Síðan var svá nökkura daga.

9. Frá Ulfi ok Halldóri

Menn íslenzkir eru nefndir, þeir er fóru þar með Haraldi: Halldórr, son Snorra goða — hann hafði þessa frásögn hingat til lands, — annarr var Úlfr Úspaksson, Úsvifrssonar hins spaka. Þeir váru báðir hinir sterkustu menn ok allvápndjarfir, ok váru hinir kærstu Haraldi; þeir váru báðir í leikinum. En er þessa leið hafði farit nökkura daga, þá vildu borgarmenn sýna enn meira kapp; gengu þeir þá ekki með vápnum upp á borgarveggina, en létu þó opin standa borgarhliðin. En er þat sá Væringjar, þá géngu þeir einn dag svá til leiksins, at þeir höfðu sverð undir mötlum ok hjálma undir höttum. En er þeir höfðu leikit um hríð, þá sá þeir, at borgarmenn undruðust ekki; þá tóku þeir skjótt vápnin, runnu siðan at borgarhliðinu. En er borgarmenn sá þat, géngu þeir í móti vel ok höfðu sín alvæpni; tókst þar bardagi í borgarhliðinu. Væringjar höfðu engar hlífar, nema þat er þeir sveipuðu mötlum um vinstri hönd sér; urðu þeir sárir, en sumir féllu, en allir váru nauðuliga staddir. Haraldr ok þat lið með honum, er var í herbúðum, sótti til at veita mönnum sínum. En bórgarmenn váru þá komnir upp á borgarveggi, skutu ok grýttu á þá; varð þá hörð orrosta; þótti þeim, er í borgarhliðinu váru, vera seinna gengit at hjálpa sér, en þeir vildu. En er Haraldr kom at borgarhliðinu, þá féll merkismaðr hans; þá mælti hann: Halldórr, tak upp merkit! Halldórr svaraði ok tók upp merkistöngina ok mælti úvitrliga: Hverr mun merki bera fyrir þér, ef þú fylgir svá blauðliga, sem nú er um hríð? Var þat meir reiðimál en sannyrði, því at Haraldr var hinn vápndjarfasti maðr. Sóttu þeir þá í borgina; var þá bardagi harðr, ok lauk svá, at Haraldr hafði sigr ok vann borgina. Halldórr varð sárr mjök, hafði sár mikit í andliti, ok var þat lýti alla æfi, meðan hann lifði.

10. Haraldr vann hina fjórðu borg

Nú var hin fjórða borg, er Haraldr kom til með her sinn, er mest var af öllum þeim, er áðr var frásagt, ok svá var hon styrk, at þeir sá enga ván vera, at þeir féngi hana brotit. Síðan sátu þeir um borgina ok gerðu umsátir, svá at engi föng mátti til flytja borgarinnar. En er þeir höfðu litla hríð dvalzt, þá fékk Haraldr sjúkleik, svá at hann lagðist í rekkju; lét hann setja sitt landtjald brott frá öðrum landtjöldum, því at honum þótti sér þat ró at heyra eigi gný ok glaum herliðsins. Menn hans kómu tíðum með flokka til hans ok frá, ok spyrja hann ráðagerðar; þat sá borgarmenn, at nökkurar nýlundur váru með Væringjum; gerðu þeir til njósnarmenn at forvitnast, hverju slíkt mundi gegna. En er njósnarmenn kómu aptr til borgarinnar, þá kunnu þeir segja þau tíðindi, at höfðingi Væringja væri sjúkr, ok fyrir þá sök var engi atsókn til borgarinnar. En er svá hafði liðit fram um hríð, þá minkaði mátt Haralds; geðust þá hans menn mjök hugsjúkir ok daprir; slíkt alt spurðu borgarmenn. Þar kom, at svá þrøngði sótt Haraldi, at andlát hans var sagt um allan herinn. Síðau fóru Væringjar till tals við borgarmenn, ok sögðu þeim líflát höfðingja síns; báðu kennimenn veita honum gröft í borginni. En er borgarmenn spurðu þessi tíðindi, þá váru þeir margir, er þar réðu fyrir klaustrum eða öðrum stórstöðum í borginni, þá vildi hverr gjarna þat lík hafa til sinnar kirkju, því at peir vissu, at þar mundi fylgja ofrmikit fé. Skrýddist þá allr fjöldi kennimanna ok gékk út or borginni með skrín ok helga dóma, ok gerðu fagra processionem. En Væringjar gerðu ok mikla líkferð; var þá líkkistan borin hátt ok tjaldat yfir pellum, borin yfir merki mörg. En er slík var borit inn um borgarhliðit, þá skutu þeir niðr kistunni um þvert hliðit borgarinnar fyrir hurðinar; blésu þá Væringjar í alla lúðra sína herblástr ok brugðu sverðunum; þusti þá allr Væringja herr or herbúðunum með alvæpni ok hljópu þá til borgarinnar með ópi ok kalli. En munkar ok aðrir kennimenn, þeir er út höfðu gengit í líkferð þessa, keptust hvárir við aðra, at fyrstir ok fremstir vildi út ganga at taka við ofrinu, þá var þeim nú hálfu meira kapp á því at vera sem first Væringjum, því at þeir drápu hvern þann, er þeim var næst, hvárt er hann var klerkr eða úvígðr. Væringjar géngu svá um alla borgina þessa, at þeir drápu mannfólkit, en ræntu alla staði í borginui, ok tóku þar úgrynni fjár.

11. Frá Haraldi Sigurðarsyni

Haraldr var marga vetr í hernaði þessum, er nú var frásagt, bæði í Serklandi ok Sikileyju. Síðan fór hann aptr til Miklagarðs með her þenna,ok dvaldist þar litla hríð, áðr hann byrjaði ferð sína út i Jórsalaheim. Þá lét hann eptir málagull Grikkjakonungs, ok allir Væringjar, þeir er til ferðar réðust með honum. Svá er sagt, at í öllum ferðum þessum hafði Haraldr áttar 18 fólkorrostur. Svá segir Þjóðólfr:

Þjóð veit at hefir háðar

hvargrimmligar rimmur,

rofizk hafa opt fyrir jöfri,

áttján Haraldr, sáttir.

Höss arnar rauttu hvassar,

hróðigr konungr! blóði,

imr gat krás hvar kómut,

klœr áðr hingat fœrir.

12. Jórsalaferð Haralds

Haraldr fór liði sínu út til Jórsalalands, fór þá síðan upp til Jórsalaborgar, en hvar sem hann fór um Jórsalaland, váru allar borgir ok kastalar gefnir í vald hans. Svá segir Stúfr skáld, er heyrt hafði konunginn sjálfan frá þessum tíðindum segja:

Fór ofrhugi, hin efri,

eggdjarfr und sik leggja,

fold var víga valdi

virk, Jórsali, ok Girkjum.

Ok med œrnu ríki

úbrunnin kom gunnar

heimil jörð und herði.

Hafi ríks þars vel líkar.

Hér segir frá því, at þetta land kom úbrunnit ok úherjat i vald Haralds. Fór hann þá út til Jórdanar ok laugaði sik þar, sem háttr er til annara pálmara. Haraldr varði stórfé til grafar dróttins ok kross hins helga ok til annarra heilagra dóma á Jórsalalandi. Þá friðaði hann veginn alt út til Jórdanar, ok drap raufara ok anuat hernaðarfólk. Svá segir Stúfr:

Stóðusk ráð ok reiði,

rann þat, svikum manna

Egða grams á ymsum,

orð, Jórdanar borðum.

En fyrir afgerð sanna

illa galt frá stilli

þjóð, fékk vísan váða,

vist um aldr með Kristi.

Þá fór hann aptr til Miklagarðs.

13. Haraldr settr í dýflizu

Þá er Haraldr var kominn til Miklagarðs af Jórsalalandi, fýsti hann at fara í Norðrlönd til óðala sinna; hafði hann þá spurt, at Magnús Ólafsson, bróðurson hans, var orðinn konungr í Noregi ok svá í Danmörk; segir hann þá upp þjónostu við Grikkjakonung. En er Zoe dróttning varð þessa vör, varð hon reið mjök ok hóf upp sakagiptir við Harald; taldi þat, at hann mundi hafa misfarit með Grikkjakonungs fé, því er fengizt hefði í hernaði, þá er Haraldr hafði verit höfðingi yfir herinum. María hét ein mær ung ok fríð; hon var bróðurdóttir Zoe dróttningar; þeirrar meyjar hafði Haraldr beðit, en dróttning synjaði. Svá hafa sagt Væringjar norðr hingat, þeir er verit hafa í Miklagarði á mála, at sú sögn væri þar höfð af fróðum mönnum, at Zoe dróttning vildi sjálf hafa Harald sér til manns, ok sú sök væri reyndar mest við Harald, er hann vildi brott fara or Miklagarði, þó at annat væri upp borit fyrir alþýðu. Þá var sá Grikkjakonungr, er hét Constantinus Monomakus; hann réð ríkinu með Zoe dróttningu. Af þessum sökum lét Grikkjakonungr taka höndum Harald ok fœra hann til dýflizu.

14. Haraldr komst or dýflizu

En er Haraldr kom mjök svá til dýflizunnar, þá sýndist honum hinu helgi Ólafr konungr, ok sagði, at hann mundi hjálpa honum. Þar á strætinu var síðan ger kapella ok helguð Ólafi konungi, ok hefir sú kapella þar staðit síðan. Dýfliza sú var þannug ger, at þar er turn hár ok opinn ofan, en dyrr af strætinu í at ganga; var Haraldr þar inn látinn, ok með honum Halldórr ok Úlfr. Næstu nótt eptir kom ein rík kona ofan á dýflizuna, ok hafði gengit upp með stigum nökkurum, ok þjónostumenn hennar 2; þau létu síga ofan streng nökkurn í dýflizuna ok drógu þá upp. Þessarri konu hafði hinn helgi Olafr konungr unnit bót fyrr, ok hafði þá vitrazt henni, at hon skyldi leysa bróður hans or prísund. Þá fór Haraldr þegar til Væringja, ok stóðu þeir upp allir i mót honum ok fögnuðu honum vel. Síðan vápnaðist allr herrinn, ok géngu þar til er konungrinn svaf; þeir taka konunginn höndum ok stinga or bæði augun. Svá segir Þórarinn Skeggjason skáld í sinni drápu:

Náði gørr, en, glóðum

Grikklands jöfurr handa,

stólþengill gékk ströngu

steinblindr aðalmeini.

Svá segir ok Þjóðólfr skáld:

Stólþengils let stinga,

styrjöld var þá byrjuð,

eyðir augun bæði

út heiðingja sútar.

Lagði allvaldr Egða

austr á bragning hraustan

gráligt mark, en Girkja

götu illa fór stillir.

I þessum tveim drápum Haralds ok mörgum öðrum kvæðum hans er getit þess, at Haraldr blindaði sjálfan Grikkjakonung; nefna mætti til þess hertoga eða greifa eða annarskonar tignarmenn, ef þeir vissi, at þat væri sannara, því at sjálfr Haraldr flutti þessa sögn, ok þeir menn aðrir, er þar váru með honum.

15. Ferð Haralds or Miklagarði

Um þá sömu nótt géngu þeir Haraldr at þeim herbergjum, er María svaf í, ok taka hana í brott með valdi. Síðan géngu þeir til galeiða Væringja ok tóku tvær galeiðrnar; reru síðan inn í Sjáviðarsund. En er þeir kómu þar, er járnrekendr lágu um þvert sundit, þá mælti Haraldr, at menn skyldi skipast til ára á hvárritveggju galeiðinni, en þeir menn, er eigi reru, skyldu allir hlaupa aptr í galeiðina, ok hafa hverr húðfat sitt í faðmi sér; rendu svá galeiðrnar upp á járnrekendr. Þegar er festi ok skriðinn tók af, þá bað hann alla menn hlaupa fram í. Þá steypti galeið þeirri, er Haraldr var á, ok stökk sú af járnum við riðinn, en önnur sprakk, er reið á járnum, ok týndist þar mart, en sumt var tekit af sundi. Með þessu komst Haraldr út af Miklagarði; fór svá inn í Svartahaf. En áðr en hann sigldi frá landi, setti hann upp á land jungfrúna ok fékk henni gott föruneyti aptr til Miklagarðs; bað hana segja Zoe, frændkonu sinni, hversu mikit hon hafði vald á Haraldi, eða hvárt nökkut hafði dróttningar ríki fyrir staðit, at hann mætti fá jungfrúna. Þá sigldi Haraldr norðr í Ellipalta; fór þaðan alt um Austrríki. Í þessum ferðum orti Haraldr gamanvísur, ok eru saman 16, ok er eitt niðrlag at öllum. Þessi er ein:

Sneið fyrir Sikiley víða

súð, várum þá prúðir,

brýnt skreið vel til vánar

vengis hjörtr und drengjum.

Vætti ek minnr at motti

muni enn þinnig nenna,

þó lætr gerðr í Görðum

gollhrings við mér skolla.

Því veik hann til Ellisif, dóttur Jarizleifs konungs í Hólmgarði.

16. Haraldr kom í Hólmgarð

En er Haraldr kom til Hólmgarðs, fagnaði Jarizleifr konungr honum forkunnar vel; dvaldist hann þar um vetrinn; tók þá í sína varðveizlu gull þat alt, er hann hafði þannug áðr sent utan af Miklagarði, ok margskonar dýrgripi; var þat svá mikit fé, at engi maðr í Norðrlöndum hafði sét slíkt í eins manns eigu. Haraldr hafði þrysvar komit í polutasvarf, meðan hann var í Miklagarði. Þat eru þar lög, at hvert sinn er Grikkjakonungr deyr, þá skulu Væringjar hafa polutasvarf; þeir skulu þá ganga um allar polutir konungs, þar sem féhirzlur hans eru, ok skal hverr þat eignast at frjálsu, er höndum kemr á.

17. Haraldr fékk dóttur Jarizleifs konungs

Þann vetr gipti Jarizleifr konungr dóttur sína Haraldi; sú hét Elisabeth, þá kalla Norðmenn Ellisif. Þetta tjár Stúfr blindi:

Mægð gat allvaldr Egða

ógnar mildr þá er vildi,

gulls tók gumna spjalli

gnótt ok bragnings dóttur.

En at vári byrjaði hann ferð sína or Hólmgarði, ok fór um várit til Aldeigjuborgar; fékk sér þar skip ok sigldi austan um sumarit. Sneri fyrst til Svíþjóðar ok lagði til Sigtúna. Svá segir Valgarðr af Velli:

Skauztu und farm hinn frízta,

frami veitisk þér, beiti,

farðir þú gull or Görðum,

grunlaust, Haraldr! austan.

Stýrðir hvatt í hörðu

hvardyggr jöfurr glyggvi,

sáttu þá er sjádrif létti

Sigtún, en skip hnigðu.

18. Fundr þeirra Haralds konungs ok Sveins Úlfssonar

Haraldr fann þar Svein Úlfsson þat haust; hafði hann flýit fyrir Magnúsi konungi við Helganes. En er þeir funnust, fagnaði hvárr öðrum vel. Olafr sœnski Svíakonungrvar móðurfaðir Ellisifar, konu Haralds. En Ástríðr, móðir Sveins, var systir Olafs konungs. Gerðu þeir Haraldr ok Sveinn félagskap sinn ok bundu þat einkamálum. Allir Svíar váru vinir Sveins, því at hann átti þar hina stœrstu ætt í landi. Gerðust þá ok allir Svíar vinir Haralds ok liðsinnismenn; var þar mart stórmenni bundit í mægðum við hann. Svá segir Þjóðólfr:

Reist eikikjölr austan

örðigt vatn or Görðum,

Svíar tœðu þér síðan,

snjallr landreki! allir.

Gékk með gulli miklu,

glygg féll ótt um tiggja,

höll á hléborð sollin

Haralds skeið und vef breiðum.

19. Hernaðr Haralds konungs

Síðan réðu þeir sér til skipa, Haraldr ok Sveinn, ok dróst þeim brátt herr mikill; ok er lið þat var búit, þá sigla þeir austan til Danmerkr. Svá segir Valgarðr:

Eik slöng und þér, yngvi

ógnblíðr! í haf síðan,

rétt var yðr um ætlat

óðal, frá Svíþjóðu.

Hund bar rif, þar er rendut

rétt á stag, fyrir slétta,

skeiðr en skelktu brúðir,

Skáney, Dönum nánar.

Þeir lögðu fyrst til Sjálands ok herjuðu þar ok brendu víða. Síðan héldu þeir til Fjóns; géngu þar upp ok herjuðu Svá segir Valgarðr:

Haraldr gerva léztu herjat,

hnyggr þú andskotum, tiggi!

hvatt rann vargr at vitja

valfalls, Selund alla.

Gékk á Fjón en fékkat

fjölmennr konungr hjálmum,

brast ríkula ristin

rít, erfiði lítit.

Brann í bœ fyrir sunnan

bjartr eldr Hróiskeldu,

rönn lét ræsir nenninn

reykvell ofan fella.

Lágu landsmenn gnógir,

ló hels sumum frelsi,

drósk harmvesalt hyski

hljótt í skóg á flótta.

Dvaldi daprt um skilda,

drifu þeir er eptir lifðu,

ferð, en fengin urðu

fögr sprund, Danir undan.

Láss hélt líki drósar,

leið fyrir yðr til skeiða,

bitu fíkula fjötrur,

fljóð mart hörundbjarta.

20. Magnús konungr bauð út leiðangri

Magnús konungr Ólafsson hélt um haustit, norðr í Noreg eptir Helganess bardaga. Þá spurði hann þau tíðindi, at Haraldr Sigurðarson, frændi hans, var kominn til Svíþjóðar, ok þat með, at þeir Sveinn Úlfsson höfðu gert félag sitt ok höfðu her úti mikinn ok ætluðu enn at leggja undir sik Danaveldi, en síðan Noreg. Magnús konungr býðr leiðangri út or Noregi, ok dregst honum brátt herr mikill. Hann spurði þá, at þeir Haraldr ok Sveinn váru komnir til Danmerkr, brendu þar alt ok bældu, en landsmenn géngu víða undir þá. Þat var ok sagt með, at Haraldr væri meiri en aðrir menn ok sterkari ok svá vitr, at honum var ekki úfœrt, ok hann hafði ávalt sigr, er hann barðist; hann var ok svá auðigr at gulli, at engi vissi dœmi til. Svá segir Þjóðólfr:

Nú er valmeiðum víðis,

veit drótt mikinn ótta,

skeiðr hefir hann fyrir hanðri,

hætt góðs friðar vætta.

Mildr vill Magnús halda

morðs hlunngotum norðan

ítr en önnur skreytir

unnvigg Haraldr sunnan.

21. Sætta umleitan milli Magnús konungs ok Haralds

Menn Magnús konungs, þeir er váru í ráðagerð með honum, tala þat, at þeim þykkir í vant efni komit, ef þeir Haraldr frændr skulu berast banaspjót eptir; bjóðast margir menn til þess at fara ok leita um sættir með þeim, ok af þeim fyrirtölum samþykkist konungr því. Váru þá menn gervir á hleypiskútu, ok fóru þeir sem skyndiligast suðr til Danmerkr; féngu þar til danska menn, þá er fullkomnir váru vinir Magnús konungs, at bera þetta erendi Haraldi. Þetta mál fór mjök af hljóði. En er Haraldr heyrði þat sagt, at Magnús konungr, frændi hans, mundi bjóða honum sætt ok félagskap, ok hann mundi hafa skulu hálfan Noreg við Magnús konung, en hvárr þeirra við annan hálft lausafé beggja þeirra, [þá játtaði Haraldr því boði]. Fóru þessi einkamál þá aptr til Magnús konungs.

22. Skilit samband þeirra Sveins konungs ok Haralds

Litlu síðar var þat, at Haraldr ok Sveinn töluðu kveld eitt við drykkju; spurði Sveinn, hverja gripi Haraldr hefði, þá er honum væri mest virkt á. Hann svaraði svá, at þat var merki hans Landeyðan. Þá spurði Sveinn, hvat merkinu fylgði þess, er þat var svá mikil gersimi. Haraldr sagði, at þat var mælt, at sá mundi hafa sigr, er merkit var fyrir borit; sagði, at svá hafði orðit, síðan er hann fékk þat. Sveinn svarar: Þá mun ek trúa, at sú náttúra fylgi merkinu, ef þú átt 3 orrostur við Magnús konung, frænda þinn, ok hefir þú sigr í öllum. Þá svaraði Haraldr styggliga: Veit ek frændsemi okkra Magnús konungs, þótt þú minnir mik ekki á þat, ok er eigi fyrir því svá, at vit farimst í mót með herskildi, at eigi mundi okkrir fundir aðrir vera skapligri. Sveinn brá þá lit við ok mælti: Geta þess sumir, Haraldr! at þú hafir gert svá fyrr, at halda þat eina af einkamálum, er þér þykkir, sem þitt mál dragi helzt fram. Haraldr svarar: Minni staði muntu á vita, at ek hafa eigi haldit einkamálin; en ek veit, at Magnús konungr muni kalla, at þú hafir haldit við hann. Gékk þá sína leið hvárr þeirra. Um kveldit er Haraldr gékk til svefns í lypting á skipi sínu, þá mælti hann við skósvein sinn: Nú mun ek eigi liggja í hvílunni í nótt, því at mér er grunr á, at eigi muni alt vera svikalaust; ek fann í kveld, at Sveinn, mágr minn, varð reiðr mjök við bermæli mína; skaltu halda vörð á, ef hér verðr nökkut í nótt til tíðinda. Gékk þá Háraldr í annan stað at sofa, en lagði þar í rúm sitt tréstobba einn. En um nóttina var róit á báti at lyptiugunni, ok gékk þar maðr upp ok spretti lyptingartjaldinu, gékk síðan upp hjá ok hjó í rúm Haralds með mikilli öxi, svá at föst stóð í trénu. Hljóp maðr sjá þegar út í bátinn; en niðamyrkr var á; reri hann þegar í brott, en öxin var eptir til jartegna; stóð hon föst í trénu. Síðan vakti Haraldr upp menn sína ok lét þá vita, við hver svik þeir váru komnir: megum vér þat sjá, sagði hann, at vér höfum hér ekki liðs við Svein, þegar er hann slæst á svikræði við oss; mun sá vera hinn bezti kostr at leita á brott héðan, meðan kostr er; leysum vér nú skip vár ok róm leyniliga í brott. Þeir gera svá, róa um nóttina norðr með landi; fara dag ok nótt, þar til er þeir finna Magnús konung, þar er hann lá með her sínum. Gékk þá Haraldr á fund Magnús konungs, frænda síns, ok varð þar fagnafundr, svá sem Þjóðólfr segir:

Vatn léztu, vísi, slitna,

víðkunnr! um skör þunnri,

dýr klufu flóð þar er fórut

flaust í Danmörk austan.

Bauð hálf við sik síðan

sonr Ólafs þér hála,

frændr hykk at þar fyndisk

fegnir, lönd ok þegna.

Síðan töluðu þeir frændr milli sín; fór þat alt sáttgjarnliga.

23. Magnús konungr gaf Haraldi hálft ríki

Magnús konungr lá við land ok hafði landtjald á landi uppi; hann bauð þá Haraldi, frænda sínum, til borðs, ok gékk Haraldr til veizlunnar með 60 manna; var þar allfögr veizla. En er á leið daginn, gékk Magnús konungr inn í tjaldit, þar sem Haraldr sat; menn géngu með honum ok báru byrðar; þat váru vápn ok klæði. Þá gékk konungr at hinum yzta manni ok gaf þeim sverð gott, ok öðrum skjöld, þá klæði, eða vápn, eða gull, þeim stœrra, er tignari váru. Síðan kom hann fyrir Harald, frænda sinn, ok hafði í hendi sér reyrteina þvá, ok mælti svá: Hvárn viltu hér þiggja teininn? Þá svaraði Haraldr: Þann er nærri mér er. Þá mælti Magnús konungr: Með þessum reyrsprota gef ek yðr hálft Noregs veldi með öllum skyldum ok sköttum, ok allri eign, er þar liggr til, með þeim formála, at þú skalt jafnréttr konungr í öllum stöðum í Noregi sem ek; en þá er vér erum allir saman, skal ek vera fyrirmaðr í heilsan ok þjónan ok at sæti; ef þrír eru tignir menn, skal ek í milli sitja; ek skal hafa konungs lægi ok konungs bryggju; þér skulut ok styðja ok styrkja várt ríki í þann stað, at vér gerðum yðr at þeim manni í Noregi, er vér hugðum, at engi skyldi vera, meðan várr hauss væri uppi fyrir ofan mold. Þá stóð upp Haraldr ok þakkaði honum vel tign ok vegsemd. Setjast þá niðr báðir ok váru allkátir. Þann dag um kveldit gékk Haraldr ok hans menn til skips síns.

24. Haraldr konungr gaf Magnúsi konungi gersimar

Eptir um morgininn let Magnús konungr blása til þings öllu liðinu. En er þing var sett, þá lýsti Magnús konungr fyrir öllum mönnum gjöf þeirri, er hann hafði gefit Haraldi, frænda sínum. Þórir af Steig gaf Haraldi konungs nafn þar á þinginu. Þann dag bauð Haraldr konungr Magnúsi konungi til borðs síns, ok gékk hann um daginn med 60 manna til landtjalds Haralds konungs, þar sem hann hafði veizlu búit. Váru þar þá báðir konungarnir í samsæti, ok var þar veizla fögr ok veitt kappsamliga; váru konungarnir kátir ok glaðir. En er á leið daginn, þá lét Haraldr konungr bera í tjaldit töskur mjök margar; þar báru menn ok klæði ok vápn ok annarskonar gripi; þat fé miðlaði hann, gaf ok skipti með mönnum Magnús konungs, þeim er þar váru í veizlunni. Síðan lét hann leysa töskurnar, mælti þá til Magnús konungs: Þér veittut oss fyrra dag ríki mikit, er þér höfðut unnit áðr af úvinum yðrum ok várum, en tókut oss til samlags við yðr; var þat vel gert, því at þér hafit mikit til unnit. Nú er hér í annan stað, at vér höfum verit útlendis, ok höfum þó verit í nökkurum mannhættum, áðr en ek hefi saman komit þessu gulli, er þér munut nú sjá mega; vil ek þetta leggja til félags við yðr; skulum vit eiga lausafé alt jöfnum höndum, svá sem vit eigum ríki hálft hvárr okkarr í Noregi. Ek veit, at skaplyndi okkat er úlikt; ertu maðr miklu örvari en ek, munu vit skipta fé þessu með okkr at jafnaði; ferr þá hvárr með sinn hlut sem vil. Síðan lét Haraldr breiða niðr nautshúð mikla ok steypa þar á gullinu or töskunum; síðan váru skálir teknar ok met, reitt í sundr féit, skipt öllu með vágum, ok þótti öllum er sá mikil furða, er í Norðrlöndum skyldi vera svá mikit gull saman komit í einn stað. Þetta var þó reyndar Grikkjakonungs eiga ok auðr, sem allir menn segja, at þar sé rautt gull húsum fullum. Konungarnir váru þá allkátir. Þá kom upp staup eitt, þat var svá mikit sem manushöfuð; tók Haraldr konungr upp staupit ok mælti: Hvar er nú þat gull, Magnús frændi! er þú reiðir í móti þessum knapphöfða? Þá svaradi Magnús konungr: Svá hefir getizt úfriðr ok stórir leiðangrar, at náliga alt gull ok silfr er upp gengit, þat er í minni varðveizlu er. Nú er eigi meira gull en hringr þessi í minni eign. Tók hringinn ok seldi Haraldi. Hann leit á ok mælti: Þat er lítit gull, frændi! þeim konungi er tveggja konunga ríki á, en þó munu sumir ifa um, hvárt þú átt þenna hring med réttu. Þá svaraði Magnús konungr áhyggjusamliga: Ef ek á eigi þenna hring med réttu, þá veit ek eigi, hvat ek hefi rétt fengit; því at Ólafr konungr hinn helgi, faðir minn, gaf mér þenna hring at hinum efsta skilnaði. Þá svaraði Haraldr konungr hlæjandi: Satt segir þú, Magnús konungr! faðir þinn gaf þér hringinn, en þann hring tók hann af föður mínum fyrir ekki mikla sök; er þat ok satt, at þá var ekki gott smákonungum í Noregi, er faðir þinu var sem ríkastr. Haraldr konungr gaf Steigarþóri at veizlunni mösurbolla; hann var gyrðr með silfri, ok silfrhadda yfir, ok gylt hvártveggja, ok fullr upp af skírum silfrpenningum; þar fylgðu ok tveir gullhringar, ok stóðu mörk báðir saman; hann gaf honom ok skikkju sína, þat var brúnn purpuri, hvít skinn með, ok hét honum miklum metnaði ok vináttu sinni. Þorgils Snorrason sagði svá, at hann sá altarisklæðit, þat er gert var or mötlinum, en Guðríðr, dóttir Guthorms Steigarþórissonar, kvað Guthorm, föður sinn, eiga bollann, svá at hon sá. Svá segir Bölverkr:

Heimil varð er ek heyrða,

hoddstríðir! þér siðan

grœn, en gull bautt hánum,

grund, er Magnús fundut.

Endisk ykkar frœnda

allfriðliga á miðli

sátt, en síðan vætti

Sveinn rómöldu einnar.

25. Frá Magnúsi konungi ok Haraldi konungi

Magnús konungr ok Haraldr konungr réðu báðir Noregi hinn næsta vetr eptir sætt þeirra, ok hafði sína hirð hvárr þeirra. Þeir fóru um vetrinn um Upplönd at veizlum, ok váru stundum báðir samt, en stundum sér hvárr þeirra. Þeir fóru alt norðr til Þrándheims ok til Niðaróss. Magnús konungr hafði varðveitt helgan dóm Ólafs konungs, síðan er hann kom í land, klipti hár hans ok negl á hverjum 12 mánuðum, ok hafði sjálf lykil, þann er skrínit mátti upplúka með. Urðu þá margskonar jartegnir at helgum dómi Ólafs konungs. Brátt gerðust greinir í um samþykki konunganna, ok váru margir svá illgjarnir, at þeirra géngu svá illa í milli.

26. Sveinn konungr fór til Danmerkr

Sveinn Úlfsson lá eptir í svefni, þá er Haraldr hafði brott farit. Síðan leiddi Sveinn atspurningum um farar Haralds. En er hann spurði, at Haraldr ok Magnús höfðu sæzt, ok þeir höfðu þá einn her báðir, þá hélt hann liði sínu austr fyrir Skáneyjar síðu, ok dvaldist þar til þess, er hann spurði um vetrinn, at Magnús konungr ok Haraldr konungr höfðu norðr haldit liði sínu til Noregs. Síðan hélt Sveinn sínu liði suðr til Danmerkr, ok tók hann þar allar konungstekjur þann vetr.

27. Haraldr konungr þreytti um konungs lœgi

En er vára tók, buðu þeir út leiðangri or Noregi Magnús konungr ok Haraldr konungr. Þat bar at eitt sinn, at Magnús konungr ok Haraldr konungr lágu um nótt í einni höfn, en um daginn eptir var Haraldr konungr fyrri búinn, ok sigldi hann þegar, en at kveldi lagði hann til hafnar þar, sem þeir Magnús konungr höfðu ætlat at vera þá nótt. Haraldr lagði sínu skipi i konungs lægi ok tjaldaði þar. Magnús konungr sigldi síðar um daginn, ok kómu þeir svá til hafnar, at þeir Haraldr höfðu tjaldat áðr. Sjá þeir, at Haraldr hafði lagit í konungs lægi, ok hann ætlaði þar at liggja. En er þeir Magnús konungr höfðu hlaðit seglum sínum, þá mælti Magnús konungr: Greiði menn nú róðrinn, ok setist með endilöngum borðum; sumir brjóti upp vápn sín ok vápnist; en með því at þeir vili eigi brott leggja, þá skulum vér berjast. En er Haraldr konungr sér, at Magnús konungr ætlaði at leggja til orrostu við þá, mælti hann við sína menn: Höggvit þér festarnar, ok látit slá skipunum or lægi; reiðr er Magnús frændi. Svá gerðu þeir, at þeir lögðu skipin or læginu. Magnús konungr leggr sínum skipum í lægit. Þá er hvárrtveggi hafði umbúizt, gékk Haraldr konungr með nökkura menn á skip Magnús konungs. Konungr fagnaði honum vel, bað hann vel kominn. Þá svaraði Haraldr konungr: Þat hugða ek, at vér værim með vinum komnir, en nökkut grunaði mik um hríð, hvárt þér mundut svá vilja vera láta; en þat er satt, er mælt er, at bráðgeð er bernska; vil ek virða eigi á aðra lund, en þetta væri œskubragð. Þá sagði Magnús konungr: Þat var ættarbragð en eigi œsku, þótt ek mætta muna, hvat ek gaf eða hvat ek varnaða; ef þessi litli hlutr væri nú tekinn fyrir várt ráð, þá mundi brátt vera annarr; en alla sætt viljum vér halda, þá er ger er, en þat sama viljum vér af yðr hafa, sem vér eigum skilt. Þá svarar Haraldr konungr: Þat er ok forn siðr, at hinn vitrari vægi. Gékk þá aptr á skip sitt. Í þvílíkum viðskiptum konunganna fannst þat, at vant var at gæta til; töldu menn Magnús konungs, at hann hefði rétt at mæla, en þeir, er úvitrir váru, töldu þat, at Haraldr væri nökkut svívirðr. En Haralds menn sögðu þat, at eigi væri á aðra lund skilt, en Magnús konungr skyldi lægi hafa, ef þeir kœmi jafnsnimma; en Haraldr væri eigi skyldr at leggja or læginu, ef hann lægi fyrir; töldu hafa Harald gert vitrliga ok vel. En þeir, er verr vildu um rœða, töldu at Magnús konungr vildi rjúfa sætt, ok töldu at hann hefði gert rangt ok úsœmd Haraldi konungi. Við slíkar greinir gerðist brátt umrœða úvitra manna til þess, at konungum varð sundrþykki at; mart fannst þá til þess, er konungunum þótti sinn veg hvárum, þótt hér sé fátt ritat.

28. Andlát Magnús konungs góða

Magnús konungr ok Haraldr konungr héldu her þeim suðr til Danmerkr. En er Sveinn spurði þat, þá flýði hann undan austr á Skáni. Þeir Magnús konungr ok Haraldr konungr dvöldust lengi um sumarit í Danmörk; lögðu þá land alt undir sik. Þeir váru á Jótlandi um haustit. Þat var eina nótt, þá er Magnús konungr lá í hvílu sinni, at hann dreymdi, ok þóttist staddr þar sem var faðir hans, hinn helgi Ólafr konungr, ok þótti hann mæla við sik: Hvárn kost viltu nú, sonr minn, at fara með mér, eða verða allra konunga ríkastr ok lifa lengi ok gera þann glœp, at þú fáir annathvárt bœtt trautt eða eigi? En hann þóttist svara: Ek vil at þú kjósir fyrir mína hönd. Þá þótti honum konungrinn svara: Þá skaltu með mér fara. Magnús konungr sagði draum þenna mönnum sínum. En litlu síðar fékk hann sótt, ok lá þar sem heitir Suðaþorp. En er hann var nær kominn bana, þá sendi hann Þóri, bróður sinn, til Sveins Úlfssonar, at hann skyldi veita hjálp Þóri, þá sem hann þyrfti; þat fylgði orðsendingunni, at Magnús konungr gaf Sveini Danaveldi eptir sinn dag; sagði at þat var makligt, at Haraldr réði fyrir Noregi, en Sveinn fyrir Danmörk. Síðan andaðist Magnús konungr góði, ok var hann allmjök harmdauði allri alþýðu. Svá segir Oddr Kikinaskald:

Feldu menn, þá er mildan,

mörg tár, í gröf báru,

þung byrðr var sú, þengil,

þeim er hann gaf seima.

Deildisk hugr svá at héldu

húskarlar grams varla,

siklings þjóð en síðan

sat opt hnípin, vatni.

29. Líkferð Magnús konungs til Noregs

Eptir þessi tíðindi hafði Haraldr konungr þing við liðit; sagði mönnum ætlan sína, at hann vill fara með herinum til Vebjargaþings, ok láta sik taka til konungs yfir Danaveldi, vinna síðan landit; telr þat jafnvel sína erfð sem Noregsveldi eptir Magnús konung, frænda sinn; biðr þá liðit efla sik, lætr þá munu Norðmenn vera allan aldr yrfirmenn Dana. Þá svarar Einarr þambarskelfir, lét sér vera skyldra at flytja lík Magnús konungs, fóstra sins, til graptar, ok fœra hann feðr sínum, Ólafi konungi, en berjast útlendis eða girnast annars konnngs veldi ok eign; lýkr svá málinu, at betra þótti honum at fylgja Magnúsi konungi dauðum en hverjum annarra konunga lifanda; lót síðan taka líkit ok búa um vegliga, svá at sjá mátti umbúnaðinn á konungsskipit. Þá bjoggust allir Þrœndir ok Nordmenn til heimfarar með líki Magnús konungs; raufst þá leiðangrinn. Sér þá Haraldr konungr þann kost hinn bezta, at fara aptr til Noregs ok eignast fyrst þat veldi, ok eflast þaðan at liði. Fór nú Haraldr konungr aptr með öllu liðinu í Noreg. En þegar er hann kom í Noreg, þá átti hann þing við landsmenn ok lét taka sik til konungs um alt land; fór hann svá alt austan um Víkina, at hann var til konungs tekinn í hverju fylki í Noregi. Einarr þambarskelfir fór með líki Magnús konungs, ok með honum allr Þrœndaherr, ok fluttu til Niðaróss, ok var hann jarðaðr at Klemenskirkju; þar var þá skrín hins helga Olafs konungs. Magnús konungr hafði verit meðalmaðr á vöxt, réttleitr ok ljósleitr ok ljóss á hár, snjallmæltr ok skjótráðr, skörunglyndr, hinn mildasti af fé, hermaðr mikill ok hinn vápndjarfasti, allra konunga var hann vinsælstr; bæði lofuðu hann vinir ok úvinir.

30. Frá Sveini konungi Úlfssyni

Sveinn Úlfsson var þat haust staddr á Skáni, ok byrjaði ferð sína austr í Svíaveldi, ok ætlaði at gefa upp tignarnafn þat, er hann hafði tekit í Danmörk. En er hann var kominn til hests sins, þá riðu þar til hans menn nökkurir ok sögðu honum tíðindin, þau hin fyrstu, at andaðr er Magnús konungr Ólafsson, ok þat með, at allr Norðmanna herr var í brott farinn or Danmörk. Sveinn svarar því skjótt ok mælti: Því skýt ek til guðs, at aldri siðan skal ek flýja Danaveldi, meðan ek lifi. Stígr hann þá á hest sinn ok riðr þá suðr á Skáni; dreif þá þegar mikit lið til hans. Þann vetr lagði hann undir sik alt Danaveldi; tóku þá allir Danir hann til konungs. Þórir, bróðir Magnús konungs, kom til Sveins um haustit með orðsendingum Magnús konungs, svá sem fyrr var ritat; tók Sveinn vel við honum, ok var Þórir lengi með honum síðan í góðu yfirlæti.

31. Einvald Haralds konungs

Haraldr konungr Sigurðarson tók konungdóm yfir öllum Noregi eptir andlát Magnús konungs Ólafssonar. En er hann hafði ráðit Noregi einn vetr, ok er at vári kom, þá bauð hann leiðangri út af öllu landi, hálfum almenningi at liði ok skipum, ok hélt suðr til Jótlands; hann herjaði um sumarit víða ok brendi, ok lagði inn í Goðnarfjörð. Þá orti Haraldr konungr þetta:

Látum ver meðan lirlar

líneik veri sínum,

gerdr! í Goðnarfirði,

galdrs, akkeri halda.

Þá mælti hann til Þjóðólfs skálds, bað hánn þar við yrkja; hann kvað:

Sumar annat skal sunnar,

segi ek eina spá, fleini,

vér aukum kaf króki,

kaldnefr furu halda.

Til þessa vísar Bölverkr í sinni drápu, at Haraldr fór hit næsta sumar eptir andlát Magnús konungs til Danmerkr:

Leiðangr bjóttu af láði,

lögr gékk um skiþ fögru,

gjálfrslóðum reistu grœði

glæstum, ár it næsta.

Skokkr lá dýrr á døkkri,

Danir váru þá, báru,

skeiðr sá herr fyrir hauðri

hlaðnar, illa staðnir.

32. Frá dœtrum Þorkels geysu

Þá brendu þeir bœ Þorkels geysu; hann var höfðingi mikill; váru þá leiddar dœtr hans bundnar til skipa. Þær höfðu gert spott mikit áðr um vetrinn um þat, at Haraldr konungr mundi fara til Danmerkr með herskipum; þær skáru or osti akkeri, ok sögðu, at slík mundu vel halda skipum Noregs konungs. Þá var þetta kveðit:

Skáru jast or osti

eybaugs Dana meyjar,

þat angraðí þengil

þing, akkeris hringa.

Nú sér mörg, í morgun,

mær, hlær at því færi,

œrnan krók or járni

allvalds skipum halda.

Svá segja menn, at njósnarmaðr mælti, sá er set hafði flota Haralds konnngs, við dœtr Þorkels geysu: Þat sögðu þér, Geysudœtr! at Haraldr konungr mundi eigi koma til Danmerkr. Dótta svaraði: Svá var í gjárna. Þorkell leysti út dœtr sínar með úgrynni fjár. Svá segir Grani:

Lét aldregi úti

úsvífr Kraka drífu

hlökk í harða þjokkum

Hornskógi brá þorna.

Fila dróttin rak flótta

fjánda grams til strandar,

auð varð út at reiða

allskjótt faðir Dóttu.

Haraldr konungr herjaði alt þetta sumar í Danaveldi ok fékk úgrynni fjár, en ekki varð hann ílendr á því sumri í Danmörk. Fór hann aptr um haustit til Noregs ok var þar um vetrinn.

33. Frá börnum Haralds konungs

Haraldr konungr fékk Þóru Þorbergsdóttur Árnasonar hinn næsta vetr eptir, er Magnús konungr hinn góði andaðist. Þau áttu tvá sonu; hét hinn ellri Magnús, en annarr Ólafr. Haraldr konungr ok Ellisif dróttning áttu dœtr tvær; hét önnur María, en önnur Ingigerðr. En hit næsta vár eptir þessa herför, er nú var áðr frásagt, bauð Haraldr konungr liði út, ok fór um sumarit til Danmerkr ok herjaði, ok síðan hvert sumar eptir annat. Svá segir Stúfr skáld:

Autt varð Falstr at frettum,

fekk drótt mikinn ótta,

gœddr var hrafn, en hræddir

hvert ár Danir váru.

34. Brendr Heiðabœr

Sveinn konungr réð fyrir öllu Danaveldi, síðan er Magnús konungr andaðist; hann sat um kyrt á vetrum, en lá úti með almenning á sumrum, ok heitaðist at fara norðr í Noreg með Danaher, ok gera þar eigi minna ilt, en Haraldr konungr gerði í Danaveldi. Sveinn konungr bauð Haraldi konungi um vetrinn, at þeir skyldi finnast um sumarit eptir í Elfinni ok berjast þar til þrautar eða sættast ella. Þá tóku hvárirtveggju allan vetrinn at búa skip sín, ok hafa úti hálfan almenning báðir eptir um sumarit. Þat sumar kom utan af Íslandi Þorleikr fagri, ok tók at yrkja flokk um Svein konung Úlfsson; hann spurði, þá er hann kom norðr í Noreg, at Haraldr konungr var farinn suðr til Elfar móti Sveini konungi. Þá kvað Þorleikr þetta:

Ván er at vísa kœnan

vígs á rakna stígum

ört í odda snertu

Innþrœnda lið finni.

Þar má enn hvárr annan

öndu nemr eða löndum,

lítt hyggr Sveinn á sáttir

sjaldfestar, guð valda.

Ok enn kvað hann þetta:

Fœrir reiðr, sá er rauða

rönd hefir opt fyrir landi,

breið á Buðla slóðir

borðrökn Haraldr norðan.

En lauks um sjá sœkja

Sveins fagrdrifin steini

glædisdýr, þess er geira,

gullmunnuð, rýðr, sunnan.

Haraldr konungr kom til ákveðinnar stefnu með her sinn; þá spurði hann, at Sveinn konungr lá suðr við Sjáland með flota sínum. Þá skipti Haraldr konungr liði sínu, lét aptr fara flestan bóndaherinn; hann fór með hirð sinni ok lendum mönnum ok vildarliðinu ok þat alt af bóndaliðinu, er næst var Dönum. Þeir fóru suðr til Jótlands fyrir sunnan Vendilskaga, svá suðr um Þjóðu, fóru þar alt herskildi. Svá segir Stúfr skáld:

Flýðu þeir á Þjóðu

þengils fund af stundu,

stórt réð hugprútt hjarta.

Haralds önd ofar löndum.

Alt fóru þeir suðr til Heiðabœjar, tóku kaupstaðinn ok brendu. Þá ortu menn Haralds konungs þetta:

Brendr var upp með endum

allr, en þat má kalla

hraustligt bragð er ek hugða,

Heiðabœr af reiði.

Ván er at vinnim Sveini,

vask í nótt fyrir óttu,

gaus hár logi or húsum,

harm, á horgar armi.

Þessa getr Þorleikr ok í sínum flokki, þá er hann hafði spurt, at eigi hafði tekizt orrosta við Elfi:

Hve hefir til Heiðabœjar

heiptgjarn konungr arnat,

fólkrögnir getr fregna

fylkis sveit, hinn er veitat;

þá er til þengils bœjar

þarflaust Haraldr austan

ár, þat án um væri,

endr byrskíðum rendi.