Sagan af Haraldi harðráða

Velg språk	Norrønt	Islandsk	Norsk	Dansk	Svensk	Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ►

Heimskringla
Snorra Sturlusonar
N. Linder og H. A. Haggson
1869-1872

Sagan af Haraldi harðráða

1. Uphaff Haralds konungs harðráða.

Haraldr, son Sigurðar sýr, bróðir Ólafs konungs hins helga sammœðri, var á Stiklastöðum í orrustu, þá er hinn helgi Olafr konungr féll. Varð Haraldr þá sárr ok komst í brott með öðrum flóttamönnum. Svá segir Þjóðólfr:

Hvast frá ek Haugi hit næsta

hlífél á grani drífa,

enn Bolgara brennir

brœðr símun vel tœði.

Skildist hann ok huldi

hjálmsetr gamall vetra

tiggi tólf ok þriggja

trauðr við Ólaf dauðan.

Rögnvaldr Brúsason flutti Harald or orrustu, ok kom honum til bónda nökkurs, er bjó í skógi langt frá öðrum mönnum; var Haraldr þar læknaðr, til þess er hann var heill. Síðan fylgði son bónda honum austr um Kjöl, ok fóru þeir alt markleiði, þat er svá mátti, en ekki alþýðu veg. Vissi bónda son ekki til, hverjum hann fylgði; ok er þeir riðu milli eyðiskóga nökkurra, þá kvað Haraldr þetta:

Nú læt ek skóg af skógi

skreiðask lítils heiðar,

hverr veit nema ek verða

víða frægr um síðir.

Hann fór austr um Jamtaland ok Helsingjaland ok svá til Svíþjóðar; fann hann þar Rögnvald Brúsason ok mjök marga aðra þá menn, er komizt höfðu af Stiklastöðum or orrustu, menn Ólafs konungs.

2. Haraldr kom í Garðaríki

Eptir um várit féngu þeir sér skipan ok fóru um sumarit austr í Garðaríki á fund Jarizleifs konungs; váru þar um vetrinn. Svá segir Bölverkr:

Mildingr! strauktu um mækis

munn er lézt af gunni,

holds vant hrafn um fyldan

hrás, þaut vargr í ási.

En gramr, né ek frá fremra

friðskerði þér verða,

austr vartu ár hit næsta

örðiglyndr í Görðum.

Jarizleifr konungr tók vel við þeim Haraldi; gerðist Haraldr þá höfðingi yfir landvarnarmönnum konungs, ok annarr Eilífr, son Rögnvalds jarls. Svá segir Þjóðólfr:

Eitt höfðusk at,

Eilífr þar er sat,

höfðingjar tveir,

hamalt fylktu þeir.

Austrvindum ók

í öngvan krók,

vara Læsum léttr

liðsmanna réttr.

Haraldr dvaldist í Garðaríki nökkura vetr ok fór víða um Austrveg. Síðan byrjaði hann ferð sína út í Grikkland ok hafði mikla sveit manna; þá hélt hann til Miklagarðs. Svá segir Bölverkr:

Hart kníði svöl svartan

snekkju brand fyrir landi

skúr, en skrautla báru

skeiðr brynjaðar reiði.

Mætr hilmir sá málma

Miklagarðs fyrir barði,

mörg skriðu beit at borgar

barmfögr hám armi.

3. Haraldr gékk á mála i Miklagarði

Þá réð fyrir Grikklandi Zoe dróttning hin ríka, ok med henni Michael Katalaktus. En er Haraldr kom til Miklagarðs á fund dróttningarinnar, þá gékk hann þar á mála, ok fór þegar um haustit á galeiðr með hermönnum, þeim er fóru út í Grikklaudshaf. Hélt Haraldr sveit, af sínum mönnum. Þá var höfðingi yfir herinum sá maðr, er nefndr er Gyrgir; hann var frændi dróttningar. En Haraldr hafði verit litla hríd í herinum, áðr en Væringjar þýddust mjök til hans, ok fóru þeir allir saman, þegar er bardagar váru; kom þá svá, at Haraldr gerðist höfðingi yfir öllum Væringjum. Fóru þeir Gyrgir víða um Grikklands eyjar; unnu þar herskap mikinn á kussarum.

4. Frá Væringjum ok Gyrgi

Þat var eitthvert sinn, er þeir höfðu farit um land ok skyldu taka sér náttból við skóga nökkurra, ok kómu Væringjar fyrstir til náttstaðar, ok völdu þeir sér tjaldstaði, þá er þeir sá bezta ok hæst lágu, því at þar er svá háttat, at land er blautt, ok þegar er regn koma þar, þá er ilt at búa, þar er lágt liggr. Þá kom Gyrgr, höfðingi hersins; ok er hann sá, hvar Væringjar höfðu tjaldat, bað hann þá í brott fara ok tjalda í öðrum stað, segir at hann vill þar tjalda. Haraldr svaraði svá: Ef þér komit fyrri til náttbóls, þá takit þér yðr náttstað, þá munu vér þar tjalda í öðrum stað, som oss líkar; gerit þér nú ok svá, tjaldit þar sem þér vilit í öðrum stað; hugða ek; at þat væri réttr Væringja hér í veldi Grikkjakonungs, at þeir skulu vera sjálfráða ok frjálsir um alla hluti fyrir öllum mönnum, en vera konungi einum ok dróttningu þjónostu skyldir. Þreyttu þetta með kappmæli, þar til er hvárirtveggju vápnuðust; var þá við sjálft, at þeir mundu berjast. Kómu þá til hinir vitrustu menn ok skildu þá; sögðu þeir svá, at betr var fallit, at þeir sættist um þetta mál, ok gerði skipan á með sér gløggliga, svá at eigi þyrfti optar slíka deilu um. Var þá stefnulagi á komit með þeim, ok skipuðu hinir beztu menn ok hinir vitrustu. En á þeirri stefnu réðu þeir þat svá, at samt kom með öllum, at hluti skyldi í skaut bera, ok hluta með Grikkjum ok Væringjum, hvárir fyrri skyldi ríða eða róa eða til hafnar leggja ok kjósa um tjaldstaði; skyldi því hvárrtveggi una þá, sem hlutr segði. Síðan váru hlutir ok markaðir. Þá mælti Haraldr við Gyrgi: Ek vil sjá, hversu þú markar þinn hlut, at eigi markim vit á eina lund báðir. Hann gerði svá. Síðan markaði Haraldr sinn hlut ok kastaði í skautit, ok svá báðir þeir. En sá maðr, er hlutinn skyldi upp taka, þá tók hann upp annan ok hélt milli fingra sér ok brá upp hendinni ok mæltí: Þessir skulu fyrri ríða ok róa ok til hafnar leggja ok kjósa sér um tjaldstaði. Haraldr greip til handarinnar ok tók hlutinn ok kastaði út á sjá. Síðan mælti hann: Þessi var várr hlutr. Gyrgir sagði: Hví léztu eigi sjá fleiri menn? Sé nú, sagði Haraldr, þann er eptir er, muntu þar kenna þitt mark. Síðan var athugat um þann hlutinn, ok kendu allir þar mark Gyrgis. Var þat dœmt, at Væringjar skyldi kørna kosti hafa um alt, þat er þeir þreyttu um. Fleri hlutir urðu til þess, er þeir urðu eigi ásáttir, ok lauk jafnan svá, at Haraldr hafði sitt mál.

5. Hernaðr Haralds ok Gyrgis

Þeir fóru allir samt um sumarit ok herjuðu. Þá er allr var herrinn saman, lét Haraldr sína menn vera fyrir utan bardaga, eða ella þar er minst var mannhætta, ok lézt varast vilja, at hann týndi herliði sínu. En er hann var einn saman með sínu liði, lagðist hann svá fast til at berjast, at annattveggja skyldi hann fá sigr eða bana. Svá bar optliga til, þá er Haraldr var höfðingi yfir herinum, at hann vann sigr, þá er Gyrgir vann ekki. Þetta funnu hermenn ok kölluðu betr fara mundu sitt mál, ef Haraldr væri einn höfðingi yfir öllum herinum, ok ámæltu hertoganum, at ekki yrði af honum eða hans liði. Gyrgir sagði, at Væringjar vildu ekki lið veita honum; bað þá fara í annan stað, en hann fœri með öðrum herinum, ok vinna þvílíkt sem þeir mætti. Fór þá Haraldr frá herinum, ok Væringjar með honum ok Latínumenn. Gyrgir fór með Grikkja her. Sýndist þá, hvat hvárr mátti; fekk Haraldr jafnan sigr ok fé, en Grikkir fóru heim til Miklagarðs, nema ungir drengir, þeir er fá vildu sér fjár, sömnuðust til Haralds ok höfðu hann þá fyrir hertoga. Lagðist hann þá með her sinn vestr í Affrika, er Væringjar kalla Serkland; efldist hann þá mjök at liði. Í Serklandi eignaðist hann 80 borga: váru sumar gefnar upp, en sumar tók hann með valdi. Síðan fór hann til Sikileyjar. Svá segir Þjóðólfr:

Togu mátt tekna segja,

tandrauðs, á Serklandi,

ungr hætti sér, átta,

ormtorgs hötuðr, horga,

áðr herskorðaðr harðan

hildar leik und skildi

Serkjum hættr í sléttri

Sikileyju gékk heyja.

Svá segir Illugi Bryndœlaskáld:

Brauztu und Mikjál mæztan,

mágum heim sem frágum

sonr Buðla bauð sínum,

Sunnlönd, Haraldr! röndu.

Hér segir þat, at þá var Mikjáll Grikkjakonungr í þenna tíma. Haraldr dvaldist marga vetr í Affrika, fékk of lausafjár, gull ok allskonar dýrgripi. En alt þat fé, er hann fékk, ok eigi þurfti hann at hafa til kostnaðar sér, sendi hann með trúnaðarmönnum sínum norðr í Hólmgarð í vald ok gæzlu Jarizleifs konungs, ok dróst þar saman úgrynni fjár, sem líkligt er at vera mundi, er hann herjaði þann hluta heims, er auðgastr var at gulli ok dýrgripum, ok svá mikit sem hann gerði at, er með sönnu var áðr sagt, at hann mundi eignazt hafa 80 borga.

6. Haraldr vann borg í Sikiley

En er Haraldr kom til Sikileyjar, þá herjaði hann þar, ok lagði þar með liði sínu til einnar borgar mikillar ok fjölmennrar. Settist hann um borgina, því at þar váru sterkir veggir, svá at honum þótti úsýnt at brjóta mundi mega. Borgarmenn höfðu vist gnóga ok önnur föng, þau er þurftu til varnar. Þá leitaði hann þess ráðs, at fuglarar hans tóku smáfugla, er hreiðruðust í borginni ok flugu á skóg um daga at taka sér mat. Haraldr lét binda á bak fuglunum lokarspánu af tyrvitré ok steypti í vaxi ok brennusteini ok lét slá eldi í; flugu fuglarnir, þegar er lausir urðu, allir senn í borgina at vitja unga sinna ok híbýla, er þeir áttu í húsþekjum, þar er þakt var reyr eða hálmi; þá laust eldinum af fuglunum í húsþekjurnar. En þótt einnhverr bæri litla byrði elds, þá varð þat skjótt mikill eldr, er margir fuglar báru til víða um borgina í þekjur, ok því næst brann hvert hús at öðru, þar til er borgin logaði. Þá gékk fólkit alt or borginni ok bað sér miskunnar, þeir hinir sömu, er áðr höfðu margan dag drembiliga mælt ok háðuliga til Grikkja hers ok höfðingja þeirra. Gaf Haraldr öllum mönuum grið, þeim er þess beiddu; fékk síðan vald yfir þeirri borg.

7. Haraldr vann aðra borg

Önnur borg var sú, er Haraldr lagði til liði sínu; sú var bæði fjölmenn ok sterk, svá at engi var ván, at þeir fengi brotit. Vellir harðir ok sléttir váru umhverfis borgina. Þá lét Haraldr taka til at grafa gröft, frá þar sem féll bekkr einn, ok var þar djúpt gil, svá at ekki mátti þannug sjá or borginni. Þeir fluttu moldina út á vatnit ok létu straum í brott bera. Váru þeir at þessu verki bæði dag ok nótt; var skipt til sveitum; en herrinn gékk alla daga utan at borginni, en borgarmenn géngu í vígskörð ok skutu hvárir á aðra, en um nætr sváfu þeir hvárirtveggju. En er Haraldr skildi þat, at jardhús þat var svá langt, at þá mundi vera komit inn um borgarvegginn, þá lét hann vápnast lið sitt. Þat var móti degi, er þeir géngu inn í jarðhúsit. En er þeir kómu til enda, grófu þeir upp yfir höfuð sér, þar til er steinar urðu fyrir lími settir; þat var gólf í steinhöllinni. Síðan brutu þeir upp gólfit ok géngu upp í höllina. Þar sátu fyrir menn margir af borgarmönnum, snæddu þar ok drukku, ok var þeim þat hinn mesti úvísavargr, því at Væringjar géngu þar við brugðnum sverðum ok drápu þar þegar suma, en sumir flýðu, þeir er því kómu við. Væringjar sóttu eptir þeim, en sumir tóku borgarhliðin ok luku upp; gékk þar inn allr fjöldi hersins. En er þeir kómu í borgina, þá flýði borgarlýðrinn, en margir báðu griða, ok féngu þat allir, er upp gáfust. Eignaðist hann borgina með þessum hætti ok þar með úgrynni fjár.

8. Haraldr vann hina þriðju borg

Hina þriðju borg hittu þeir, þá er mest var af þessum öllum ok sterkust ok ríkust at fé ok fjölmenni. Váru um þá borg díki stór, svá at þeir sá, at ekki mátti þar vinna með þvílíkum brögðum sem hinar fyrri borgir. Lágu þeir þar mjök lengi, svá at þeir féngu ekki atgert. En er borgarmenn sá þat, þá dirfðust þeir við. Þeir settu fylkingar sínar uppi á borgarveggjum, síðan luku þeir upp borgarhliðum ok œptu á Væringja, eggjuðu þá ok báðu þá ganga í borgina ok frýðu þeim hugar, sögðu, at þeir væri ekki betri til orrustu en hœsn. Haraldr bað sína menn láta, sem eigi vissi, hvat þeir sögðu: Vér gerum ekki at, sagði hann, þótt vér rennim til borgarinnar; þeir bera vápn sín á oss undir fœtr sér niðr; en þótt vér komim i borgina með nökkura sveit, þá hafa þeir vald at byrgja inni þá er þeir vilja, en suma úti, því at þeir hafa yfir öll borgarhlið gæzlu sett; vér skulum gera þeim eigi minna spott, ok skulum láta þá sjá, at vér óttumst þá ekki; skulu várir menn ganga fram á völluna sém næst borginni, ok gæta þó þess at ganga eigi í skotmál þeirra; skulu várir menn allir fara vápnlausir ok gera sér leik, ok láta þat sjá borgarmenn, at vér hirðum ekki um fylkingar þeirra. Síðan var svá nökkura daga.

9. Frá Ulfi ok Halldóri

Menn íslenzkir eru nefndir, þeir er fóru þar með Haraldi: Halldórr, son Snorra goða — hann hafði þessa frásögn hingat til lands, — annarr var Úlfr Úspaksson, Úsvifrssonar hins spaka. Þeir váru báðir hinir sterkustu menn ok allvápndjarfir, ok váru hinir kærstu Haraldi; þeir váru báðir í leikinum. En er þessa leið hafði farit nökkura daga, þá vildu borgarmenn sýna enn meira kapp; gengu þeir þá ekki með vápnum upp á borgarveggina, en létu þó opin standa borgarhliðin. En er þat sá Væringjar, þá géngu þeir einn dag svá til leiksins, at þeir höfðu sverð undir mötlum ok hjálma undir höttum. En er þeir höfðu leikit um hríð, þá sá þeir, at borgarmenn undruðust ekki; þá tóku þeir skjótt vápnin, runnu siðan at borgarhliðinu. En er borgarmenn sá þat, géngu þeir í móti vel ok höfðu sín alvæpni; tókst þar bardagi í borgarhliðinu. Væringjar höfðu engar hlífar, nema þat er þeir sveipuðu mötlum um vinstri hönd sér; urðu þeir sárir, en sumir féllu, en allir váru nauðuliga staddir. Haraldr ok þat lið með honum, er var í herbúðum, sótti til at veita mönnum sínum. En bórgarmenn váru þá komnir upp á borgarveggi, skutu ok grýttu á þá; varð þá hörð orrosta; þótti þeim, er í borgarhliðinu váru, vera seinna gengit at hjálpa sér, en þeir vildu. En er Haraldr kom at borgarhliðinu, þá féll merkismaðr hans; þá mælti hann: Halldórr, tak upp merkit! Halldórr svaraði ok tók upp merkistöngina ok mælti úvitrliga: Hverr mun merki bera fyrir þér, ef þú fylgir svá blauðliga, sem nú er um hríð? Var þat meir reiðimál en sannyrði, því at Haraldr var hinn vápndjarfasti maðr. Sóttu þeir þá í borgina; var þá bardagi harðr, ok lauk svá, at Haraldr hafði sigr ok vann borgina. Halldórr varð sárr mjök, hafði sár mikit í andliti, ok var þat lýti alla æfi, meðan hann lifði.

10. Haraldr vann hina fjórðu borg

Nú var hin fjórða borg, er Haraldr kom til með her sinn, er mest var af öllum þeim, er áðr var frásagt, ok svá var hon styrk, at þeir sá enga ván vera, at þeir féngi hana brotit. Síðan sátu þeir um borgina ok gerðu umsátir, svá at engi föng mátti til flytja borgarinnar. En er þeir höfðu litla hríð dvalzt, þá fékk Haraldr sjúkleik, svá at hann lagðist í rekkju; lét hann setja sitt landtjald brott frá öðrum landtjöldum, því at honum þótti sér þat ró at heyra eigi gný ok glaum herliðsins. Menn hans kómu tíðum með flokka til hans ok frá, ok spyrja hann ráðagerðar; þat sá borgarmenn, at nökkurar nýlundur váru með Væringjum; gerðu þeir til njósnarmenn at forvitnast, hverju slíkt mundi gegna. En er njósnarmenn kómu aptr til borgarinnar, þá kunnu þeir segja þau tíðindi, at höfðingi Væringja væri sjúkr, ok fyrir þá sök var engi atsókn til borgarinnar. En er svá hafði liðit fram um hríð, þá minkaði mátt Haralds; geðust þá hans menn mjök hugsjúkir ok daprir; slíkt alt spurðu borgarmenn. Þar kom, at svá þrøngði sótt Haraldi, at andlát hans var sagt um allan herinn. Síðau fóru Væringjar till tals við borgarmenn, ok sögðu þeim líflát höfðingja síns; báðu kennimenn veita honum gröft í borginni. En er borgarmenn spurðu þessi tíðindi, þá váru þeir margir, er þar réðu fyrir klaustrum eða öðrum stórstöðum í borginni, þá vildi hverr gjarna þat lík hafa til sinnar kirkju, því at peir vissu, at þar mundi fylgja ofrmikit fé. Skrýddist þá allr fjöldi kennimanna ok gékk út or borginni með skrín ok helga dóma, ok gerðu fagra processionem. En Væringjar gerðu ok mikla líkferð; var þá líkkistan borin hátt ok tjaldat yfir pellum, borin yfir merki mörg. En er slík var borit inn um borgarhliðit, þá skutu þeir niðr kistunni um þvert hliðit borgarinnar fyrir hurðinar; blésu þá Væringjar í alla lúðra sína herblástr ok brugðu sverðunum; þusti þá allr Væringja herr or herbúðunum með alvæpni ok hljópu þá til borgarinnar með ópi ok kalli. En munkar ok aðrir kennimenn, þeir er út höfðu gengit í líkferð þessa, keptust hvárir við aðra, at fyrstir ok fremstir vildi út ganga at taka við ofrinu, þá var þeim nú hálfu meira kapp á því at vera sem first Væringjum, því at þeir drápu hvern þann, er þeim var næst, hvárt er hann var klerkr eða úvígðr. Væringjar géngu svá um alla borgina þessa, at þeir drápu mannfólkit, en ræntu alla staði í borginui, ok tóku þar úgrynni fjár.

11. Frá Haraldi Sigurðarsyni

Haraldr var marga vetr í hernaði þessum, er nú var frásagt, bæði í Serklandi ok Sikileyju. Síðan fór hann aptr til Miklagarðs með her þenna,ok dvaldist þar litla hríð, áðr hann byrjaði ferð sína út i Jórsalaheim. Þá lét hann eptir málagull Grikkjakonungs, ok allir Væringjar, þeir er til ferðar réðust með honum. Svá er sagt, at í öllum ferðum þessum hafði Haraldr áttar 18 fólkorrostur. Svá segir Þjóðólfr:

Þjóð veit at hefir háðar

hvargrimmligar rimmur,

rofizk hafa opt fyrir jöfri,

áttján Haraldr, sáttir.

Höss arnar rauttu hvassar,

hróðigr konungr! blóði,

imr gat krás hvar kómut,

klœr áðr hingat fœrir.

12. Jórsalaferð Haralds

Haraldr fór liði sínu út til Jórsalalands, fór þá síðan upp til Jórsalaborgar, en hvar sem hann fór um Jórsalaland, váru allar borgir ok kastalar gefnir í vald hans. Svá segir Stúfr skáld, er heyrt hafði konunginn sjálfan frá þessum tíðindum segja:

Fór ofrhugi, hin efri,

eggdjarfr und sik leggja,

fold var víga valdi

virk, Jórsali, ok Girkjum.

Ok med œrnu ríki

úbrunnin kom gunnar

heimil jörð und herði.

Hafi ríks þars vel líkar.

Hér segir frá því, at þetta land kom úbrunnit ok úherjat i vald Haralds. Fór hann þá út til Jórdanar ok laugaði sik þar, sem háttr er til annara pálmara. Haraldr varði stórfé til grafar dróttins ok kross hins helga ok til annarra heilagra dóma á Jórsalalandi. Þá friðaði hann veginn alt út til Jórdanar, ok drap raufara ok anuat hernaðarfólk. Svá segir Stúfr:

Stóðusk ráð ok reiði,

rann þat, svikum manna

Egða grams á ymsum,

orð, Jórdanar borðum.

En fyrir afgerð sanna

illa galt frá stilli

þjóð, fékk vísan váða,

vist um aldr með Kristi.

Þá fór hann aptr til Miklagarðs.

13. Haraldr settr í dýflizu

Þá er Haraldr var kominn til Miklagarðs af Jórsalalandi, fýsti hann at fara í Norðrlönd til óðala sinna; hafði hann þá spurt, at Magnús Ólafsson, bróðurson hans, var orðinn konungr í Noregi ok svá í Danmörk; segir hann þá upp þjónostu við Grikkjakonung. En er Zoe dróttning varð þessa vör, varð hon reið mjök ok hóf upp sakagiptir við Harald; taldi þat, at hann mundi hafa misfarit með Grikkjakonungs fé, því er fengizt hefði í hernaði, þá er Haraldr hafði verit höfðingi yfir herinum. María hét ein mær ung ok fríð; hon var bróðurdóttir Zoe dróttningar; þeirrar meyjar hafði Haraldr beðit, en dróttning synjaði. Svá hafa sagt Væringjar norðr hingat, þeir er verit hafa í Miklagarði á mála, at sú sögn væri þar höfð af fróðum mönnum, at Zoe dróttning vildi sjálf hafa Harald sér til manns, ok sú sök væri reyndar mest við Harald, er hann vildi brott fara or Miklagarði, þó at annat væri upp borit fyrir alþýðu. Þá var sá Grikkjakonungr, er hét Constantinus Monomakus; hann réð ríkinu með Zoe dróttningu. Af þessum sökum lét Grikkjakonungr taka höndum Harald ok fœra hann til dýflizu.