Hér hefr upp sǫgu Óláfs konungs Tryggvasonar
| Velg språk | Norrønt | Islandsk | Norsk | Dansk | Svensk | Færøysk |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Denne teksten finnes på følgende språk ► |  |
 |
 |
 |
||
|
|
|
||||
|
Nóregs konunga sǫgur
udgivet af
G. E. C. Gads Forlag
København
1911 (1925)
Ástríðr hét kona sú, er átt hafði Tryggvi konungr Óláfsson; hon var dóttir Eiríks bjóðaskalla, er bjó á Oprostǫðum, ríks mannz. En eptir fall Tryggva, þá flýði Ástríðr á brot ok fór á launungu með lausafé þat, er hon mátti með sér hafa. Henni fylgði fóstrfaðir hennar, sá er Þórólfr lúsarskegg hét; hann skildisk aldregi við hana, en aðrir trúnaðarmenn hennar fóru á njósn, hvat spurðisk af óvinum hennar eða hvar þeir fóru. Ástríðr gekk með barni Tryggva konungs. Hon lét flytja sik út í vatn eitt, ok leynðisk þar í hólma nǫkkurum ok fáir menn með henni; þar fœddi hon barn, þat var sveinn. En er hann var vatni ausinn, þá var hann kallaðr Óláfr eptir fǫðurfǫður sínum. Þar leynðisk hon um sumarit, en er nótt myrkði ok dag tók at skemma, en veðr at kólna, þá byrjaði Ástríðr ferð sína ok Þórólfr með henni ok fátt manna, fóru þat eina með byggðum, er þau leynðusk um nætr, ok funnu enga menn. Þau kómu fram einn dag at kveldi til Eiríks á Oprostǫðum, fǫður Ástríðar. Þau fóru leyniliga, sendi Ástríðr menn til bœjarins at segja Eiríki, en hann lét fylgja þeim í eina skemmu ok setja þeim borð við inum beztum fǫngum. En er þau Ástríðr hǫfðu þar dvalzk litla hríð, þá fór brot fǫruneyti hennar, en hon var eptir ok ii. þjónostukonur með henni ok sonr hennar Óláfr, Þórólfr lúsarskegg ok Þorgils, sonr hans, vi. vetra gamall; þau váru þar um vetrinn.
Haraldr gráfeldr ok Guðrøðr, bróðir hans, fóru eptir dráp Tryggva Óláfssonar til búa þeira, er Tryggvi hafði átt, en þá var Ástríðr í brott ok spurðu þeir ekki til hennar. Sá pati kom fyrir þá, at hon myndi vera með barni Tryggva konungs. Fóru þeir um haustit norðr í land, svá sem fyrr er ritit. En er þeir funnu Gunnhildi, móður sína, sǫgðu þeir alla atburði um þessi tíðendi, er þá hǫfðu gǫrzk í fǫr þeira. Hon spurði at vendiliga, þar sem var Ástríðr. Þeir segja slíkan kvitt þar af, sem þeir hǫfðu heyrt. En fyrir þá sǫk, at þat haust it sama áttu Gunnhildarsynir deilu við Hákon jarl ok svá um vetrinn eptir, sem fyrr er ritit, varð þá engi eptirleitan hǫfð um Ástríði ok son hennar á þeim vetri.
Eptir um várit sendi Gunnhildr njósnarmenn til Uplanda ok alt í Víkina, at njósna um þat, hvat um hag Ástríðar myndi vera. En er sendimenn koma aptr, þá kunnu þeir þat helzt at segja Gunnhildi, at Ástríðr myndi vera við feðr sínum Eiríki, segja ok þess meiri ván, at hon mun þar upp fœða son þeira Tryggva konungs. Þá gerir Gunnhildr þegar sendimenn ok býr þá vel at vápnum ok hestum, ok hafa þeir xxx. manna, ok var þar til forráða ríkr maðr, vinr Gunnhildar, er Hákon er nefndr. Hon bað þá fara á Oprostaði til Eiríks ok hafa þaðan son Tryggva konungs ok fœra Gunnhildi. Þá fara sendimenn alla leið sína. En er þeir áttu skamma leið til Oprostaða, þá verða varir við ferð þeira vinir Eiríks ok báru honum njósn um ferð sendimanna at kveldi dags. En þegar um nóttina bjó Eiríkr brotferð Ástríðar, fekk henni góða leiðtoga ok sendi hana austr til Svíþjóðar á fund Hákonar ins gamla, vinar síns, ríks mannz. Fóru þau í brot, er mikit lifði nætr. Þau kómu at kveldi dags í herað, er Skaun heitir, ok sá þar bœ mikinn ok fóru þannug til ok báðu sér nætrvistar. Þau dulðusk ok hǫfðu vánd klæði. Sá bóndi er nefndr Bjǫrn eitrkveisa, auðigr maðr ok illr þegn, hann rak þau í brot, fóru þau um kveldit í annat þorp skamt þaðan, er hét í Vizkum. Þorsteinn hét þar bóndi sá, er þau herbergði ok veitti þeim góðan forbeina um nóttina; sváfu þau í góðum umbúnaði.
Hákon ok þeir menn Gunnhildar kómu á Oprostaði snemma um morgin ok spyrja at Ástríði ok syni hennar. Eiríkr segir, at hon er ekki þar; þeir Hákon rannsǫkuðu bœinn ok dvǫlðusk lengi um daginn ok fá nǫkkura njósn um ferð Ástríðar; ríða þá sǫmu leið ok koma síðla um kveldit til Bjarnar eitrkveisu í Skaun, taka þar gisting. Þá spyrr Hákon Bjǫrn, ef hann kynni honum nǫkkut segja til Ástríðar. Hann segir, at þar kómu menn um daginn ok báðu gistingar, — »en ek rak þau brot ok munu þau vera herbergð hér nǫkkur í þorpinu«. Verkmaðr Þorsteins fór um kveldit ór skógi ok kom til Bjarnar, þvíat þat var á leið hans; varð hann varr við, at gestir váru þar, eða hvert ørendi þeira var; hann segir Þorsteini bónda. En er lifði þriðjungr nætr, vakði Þorsteinn upp gesti sína, bað þau brot fara, mælti styggliga. En er þau váru komin á veg út ór garðinum, þá segir Þorsteinn þeim, at sendimenn Gunnhildar váru at Bjarnar ok fóru at leita þeira. Þau báðu þeim hjálpar nǫkkurrar; hann fekk þeim leiðtoga ok vist nǫkkura; fylgði sá þeim fram á skóginn, þar sem var vatn nǫkkut ok holmi einum reyri vaxinn. Þau máttu vaða í holmann út; þar fálu þau sik í reyrnum. Snimma dags reið Hákon frá Bjarnar í byggðina, ok hvar sem hann kom, spurði hann eptir Ástríði. En er hann kom til Þorsteins, þá spyrr hann, ef þau sé þar komin. Hann segir, at þar váru menn nǫkkurir ok fóru móti degi austr á skóginn. Hákon bað Þorstein fara með þeim, er honum var leið kunnig eða leyni. Þorsteinn fór með þeim, en er hann kom í skóginn, vísaði hann þeim þvert frá því, sem Ástríðr var. Fóru þeir þann dag allan at leita ok funnu þau eigi, fara aptr síðan ok segja Gunnhildi sín ørendi. Ástríðr ok hennar fǫruneyti fóru leið sína, kómu fram í Svíþjóð til Hákonar gamla; dvalðisk Ástríðr þar ok sonr hennar, Óláfr, langa hríð í góðum fagnaði.
Gunnhildr konungamóðir spyrr, at Ástríðr ok Óláfr, sonr hennar, eru í Svíaveldi; þá sendi hon enn Hákon ok gott fǫruneyti með honum austr til Eiríks Svía-konungs með góðar gjafar ok vináttumál. Var þar við sendimǫnnum vel tekit; váru þeir þar í góðu yfirlæti. Síðan berr Hákon upp fyrir konungi ørendi sín, segir, at Gunnhildr hafði til þess orð send, at konungr skyldi styrkt fá hann, svá at hann hafi við sér Óláf Tryggvason til Nóregs — »vill Gunnhildr fóstra hann«. Konungr fær honum menn, ok ríða þeir á fund Hákonar gamla, býðr Hákon Óláfi at fara við sér með vinsamligum orðum mǫrgum. Hákon gamli svarar vel ok segir, at móðir hans skal ráða ferð hans, en Ástríðr vill fyrir engan mun, at sveinninn fari. Fara sendimenn í brot ok segja svá búit Eiríki konungi; síðan búask sendimenn at fara heim, biðja enn konung, at fá sér styrk nǫkkurn, at hafa sveininn brot, hvárt sem Hákon gamli vill eða eigi. Fær konungr þeim enn sveit manna. Koma sendimenn til Hákonar gamla ok krefja þá, at sveinninn fari við þeim; en er því var seint tekit, þá hafa þeir frammi mikilmæli ok heita afarkostum ok láta reiðuliga. Þá hleypr fram þræll einn, er Bursti er nefndr, ok vill ljósta Hákon, ok komask þeir nauðuliga í brot óbarðir af þrælinum. Fara síðan heim til Nóregs ok segja sína ferð Gunnhildi, ok svá, at þeir hafa sét Óláf Tryggvason.
Sigurðr hét bróðir Ástríðar, sonr Eiríks bjóðaskalla; hann hafði þá lengi verit af landi á brot ok verit austr í Garðaríki með Valdamar konungi, hafði Sigurðr þar metnað mikinn. Fýstisk Ástríðr at fara þannug til Sigurðar, bróður síns. Fekk Hákon gamli henni gott fǫruneyti ok ǫll góð fǫng; fór hon með kaupmǫnnum nǫkkurum. Þá hafði hon verit ii. vetr með Hákoni gamla. Óláfr var þá iii.-vetr. En er þau heldu austr í hafit, þá kómu at þeim víkingar; þat váru Eistr; hertóku þeir bæði menn ok fé, en drápu suma, en sumum skiptu þeir með sér til ánauðar. Þar skilðisk Óláfr við móður sína ok tók við honum Klerkón, eistneskr maðr, ok þeim Þórólfi ok Þorgilsi. Klerkóni þótti Þórólfr gamall til þræls, þótti ok ekki forverk í honum ok drap hann, en hafði sveinana með sér ok seldi þeim manni, er Klerkr hét, ok tók fyrir hafr einn vel góðan. Inn iii. maðr keypti Óláf ok gaf fyrir vesl gott eða slagning; sá hét Réás; kona hans hét Rékón, en sonr þeira Rékóni. Þar var Óláfr lengi ok vel haldinn, ok unni bóandi honum mikit. Óláfr var vi. vetr á Eistlandi í þessarri útlegð.
Sigurðr Eiríksson kom til Eistlandz í sendiferð Valdamars konungs af Hólmgarði, ok skyldi hann heimta þar í landi skatta konungs. Fór Sigurðr ríkuliga með marga menn ok fé mikit. Hann sá á torgi svein, fríðan mjǫk, ok skilði, at sá myndi þar útlendr, ok spyrr hann at nafni ok ætt sinni. Hann nefndi sik Óláf, en Tryggva Óláfsson fǫður sinn, en móður sína Ástríði, dóttur Eiríks bjóðaskalla. Þá kannaðisk Sigurðr við, at sveinninn var systurson hans. Þá spurði Sigurðr sveininn, hví hann væri þar kominn. Óláfr sagði honum alla atburði um sitt mál. Sigurðr bað hann fylgja sér til Réás bóanda. En er hann kom þar, þá keypti hann sveinana báða, Óláf ok Þorgils, ok hafði með sér til Hólmgarðz, ok lét ekki upvíst um ætt Óláfs, en helt hann vel.
Óláfr Tryggvason var staddr einn dag á torgi; var þar fjǫlmenni mikit; þar kendi hann Klerkón, er drepit hafði fóstra hans, Þórólf lúsarskegg. Óláfr hafði lítla øxi í hendi ok setti í hǫfuð Klerkóni, svá at stóð í heila niðri, tók þegar á hlaup heim til herbergis ok sagði Sigurði, frænda sínum, en Sigurðr kom Óláfi þegar í herbergi drótningar, ok segir henni tíðendi; hon hét Allógíá; bað Sigurðr hana hjálpa sveininum. Hon svaraði ok leit á sveininn, segir, at eigi má drepa svá fríðan svein, bað kalla menn til sín með alvæpni. Í Hólmgarði var svá mikil friðhelgi, at þat váru lǫg at drepa skyldi hvern, er mann drap ódœmðan; þeystisk allr lýðr eptir sið þeira ok lǫgum ok leitaði eptir sveininum, hvar hann var kominn. Þá var sagt, at hann var í garði drótningar ok þar herr mannz alvápnaðr; var þá sagt konungi. Gekk hann þá til með sínu liði ok vildi eigi, at þeir berðisk; kom hann þá griðum á ok því næst sættum; dœmði konungr bœtr, en drótning helt gjǫldum upp. Síðan var Óláfr með drótningu, ok var hon allkær til hans. Þat váru lǫg í Garðaríki, at þar skyldu ekki vera konungbornir menn, nema at konungs ráði. Þá segir Sigurðr drótningu, hverrar ættar Óláfr var, eða fyrir hverja sǫk hann var þar kominn, at hann mátti ekki vera heima í sínu landi fyrir ófriði, bað hana þetta rœða við konung. Hon gerði svá, bað konung hjálpa við konungssyni þessum, svá harðliga sem hann var leikinn, ok kómu svá fortǫlur hennar, at konungr játti henni þessu, tók þá Óláf í sitt vald ok helt hann vegliga, svá sem konungssøni byrjaði at vera haldinn. Óláfr var ix. vetra, er hann kom í Garðaríki, en dvalðisk þar með Valdamar konungi aðra ix. vetr. Óláfr var allra manna fríðastr ok mestr, sterkastr ok um fram alla menn at íþróttum, þá er frá er sagt af Norðmǫnnum.
Hákon jarl Sigurðarson var með Haraldi Gormssyni, Danakonungi, um vetrinn eptir, er hann hafði flýit Nóreg fyrir Gunnhildarsonum. Hákon hafði svá stórar áhyggjur um vetrim, at hann lagðisk í rekkju ok hafði andvǫkur miklar, át ok drakk þat einu, er hann mátti halda við styrk sinn. Þá sendi hann menn sína leyniliga norðr í Þrándheim til vina sinna ok lagði ráð fyrir þá, at þeir skyldu drepa Erling konung, ef þeir mætti við komask, sagði, at hann myndi aptr hverfa til ríkis síns, þá er sumraði. Þann vetr drápu Þrœndir Erling, sem fyrr er ritat. Með Hákoni ok Gull-Haraldi var kær vinátta, bar Haraldr fyrir Hákon ráðagørðir sínar, segir Haraldr, at hann vildi þá setjask at landi ok vera eigi lengr á herskipum, spurði hann Hákon, hvat hann hygði, hvárt Haraldr konungr myndi vilja skipta ríki við hann, ef hann krefði. »Þat hygg ek, segir Hákon, at Dana-konungr mun engra varna þér réttenda; en þó veiztu þá gǫrr þetta mál, ef þú rœðir fyrir konungi; vætti ek, at þú fáir eigi ríkit, ef þú krefr eigi«. Brátt eptir þessa rœðu talaði Gull-Haraldr við Harald konung, svá at nær váru margir ríkismenn, beggja vinir. Krafði þá Gull-Haraldr Harald konung, at hann skipti ríki við hann í helminga, svá sem burðir hans váru til ok ætt þar í Danaveldi. Við þetta ákall varð Haraldr konungr reiðr mjǫk, sagði, at engi maðr krefði þess Gorm konung, fǫður hans, at hann skyldi gerask hálfkonungr yfir Danaveldi, eigi heldr hans fǫður Hǫrða-Knút eða Sigurð orm-í-auga eða Ragnar loðbrók — gerði sik þá svá reiðan ok óðan, at ekki mátti við hann mæla.
Gull-Haraldr unði þá miklu verr en áðr, hann hafði þá ekki ríki heldr en fyrr, en reiði konungs. Kom hann þá til Hákonar vinar síns ok kærði sín vandræði fyrir honum ok bað hann heilla ráða, ef til væri, þau er hann mætti ríki ná, sagði, at hann hafði þat helzt hugsat, at sœkja ríki með styrk ok vápnum. Hákon bað hann þat fyrir engum manni mæla, svá at spyrðisk, segir hann, — »liggr þar líf yðart við, hugsa þetta með sjálfum þér, til hvers þú munt fœrr verða; þarf til slíkra stórræða, at maðr sé djarfr ok øruggr, spara hvárki til góða hluti né illa, at þá. megi fram ganga þat, er upp er tekit. En hitt er ófœrt, at hefja upp stór ráð ok leggja niðr síðan með ósœmð«. Gull-Haraldr svarar: »svá skal ek þetta upp taka tilkallit, at eigi skal ek mínar hendr til spara, at drepa konung sjálfan, ef ek kem í fœri, með því er hann vill synja mér þess ríkis, er ek á at hafa at réttu«. Skilja þeir þá rœðu sína. Haraldr konungr gekk þá til fundar við Hákon, ok taka þeir tal sitt. Segir konungr jarli, hvert ákall Gull-Haraldr hefir haft við hann til ríkis, ok svǫr þau, er hann veitti, segir svá, at hann vill fyrir engan mun minka ríki sitt, — »en ef Gull-Haraldr vill nǫkkut halda á þessu tilkalli, þá er mér lítit fyrir, at láta drepa hann, þvíat ek trúi honum illa, ef hann vill eigi af þessu láta«. Jarl svarar: »þat hygg ek, at Haraldr hafi svá fremmi þetta upp kveðit, at hann mun eigi þetta láta niðr falla. Er mér þess ván, ef hann reisir ófrið hér í landi, at honum verði gott til liðs ok mest fyrir sakir vinsælda fǫður hans, en þat er yðr in mesta ófœra, at drepa frænda yðarn, þvíat allir menn munu hann kalla saklausan at svá búnu. Eigi vil ek ok þat mitt ráð kalla, at þú gerir þik minna konung, en faðir þinn var, Gormr, jók hann ok mjǫk sitt ríki, en minkaði í engan stað«. Þá segir konungr: »hvert er þá þitt ráð Hákon?, skal ek eigi miðla ríki ok ráða eigi af hendi mér þenna ugg?«. »Vit skulum finnask nǫkkurum dǫgum síðarr, segir Hákon jarl, vil ek hugsa áðr þetta vandamál ok veita þá nǫkkurn órskurð«. Gekk þá konungr í brot ok allir hans menn.
Hákon jarl hafði nú af nýju inar mestu áhyggjur ok ráðagørðir ok lét fá menn vera í húsinu hjá sér. Fám dǫgum síðarr kom Haraldr til jarls ok taka þeir þá tal. Spyrr konungr, ef jarl hafi hugsat þá rœðu, er þeir kómu á fyrra dags. »Þar hefi ek, segir jarl, vakat um dag ok nótt síðan, ok finnsk mér þat helzt ráð, at þú hafir ok stýrir ríki því ǫllu, er faðir þinn átti ok þú tókt eptir hann, en fá Haraldi, frænda þínum, í hendr annat konungsríki, þat er hann megi sœmðarmaðr af verða«. »Hvert er þat ríki?, segir konungr, er ek má heimilliga fá Haraldi, ef ek hefi óskert Danaveldi«. Jarl segir: »þat er Nóregr. Konungar þeir, er þar eru, eru illir ǫllu landzfólki, vill hverr maðr þeim ilt, sem vert er«. Konungr segir: »Nóregr er land mikit ok hart fólk, ok er ilt at sœkja við útlendan her. Gafsk oss svá, þá er Hákon varði landit, létu vér lið mikit, en varð engi sigr unninn. Er Haraldr Eiríksson fóstrson minn ok knésetningr«. Þá segir jarl: »lǫngu vissa ek þat, at þér hǫfðuð opt veittan styrk Gunnhildarsonum, en þeir hafa yðr þó engu launat, nema illu. Vér skulum komask miklu léttligarr at Nóregi, en berjask til með allan Dana-her. Sentu boð Haraldi, fóstrsyni þínum, bjóð honum at taka af þér land ok lén, þat sem þeir hǫfðu fyrr hér í Danmǫrk. Stefn honum á þinn fund. Nú má Gull-Haraldr þá lítla stund afla ríkis í Nóregi af Haraldi konungi gráfeld«. Konungr segir, at þetta mun kallat ilt verk, at svíkja fóstrson sinn. »Þat munu Danir kalla, segir jarl, at betra er þat skipti, at drepa víking norrœnan, heldr en bróðurson sinn danskan«. Tala þeir nú hér um langa hríð, þar til er þetta semsk með þeim.
Gull-Haraldr kom enn til tals við Hákon. Segir jarl honum, at hann hefir nú fylgt hans málum, svá at meiri ván er, at nú myni konungsríki liggja laust fyrir honum í Nóregi — »skulu vit þá, segir hann, halda félagskap okrum. Mun ek þá mega veita þér mikit traust í Nóregi«; hafðu fyrst þat ríki. Haraldr konungr er nú gamall mjǫk, en hann á þann einn son, er hann ann lítit ok frilluson er. Talar jarl þetta fyrir Gull-Haraldi, þar til er hann lætr sér þetta vel líka. Síðan tala þeir optliga allir, konungr ok jarl ok Gull-Haraldr. Síðan sendi Dana-konungr menn sína norðr í Nóreg á fund Haraldz gráfeldz. Var sú ferð búin allvegliga, fengu þeir þar góðar viðtǫkur ok funnu Harald konung; segja þeir þau tíðendi, at Hákon jarl er í Danmǫrk ok liggr banvænn ok nær ørviti, ok þau ǫnnur tíðendi, at Haraldr Dana-konungr bauð til sín Haraldi gráfeld, fóstrsyni sínum, ok taka þar af sér veizlur, svá sem þeir brœðr hǫfðu fyrr haft þar í Danmǫrk, ok bað Harald koma til sín ok finna sik á Jótlandi. Haraldr gráfeldr bar þetta mál fyrir Gunnhildi ok aðra vini sína, lǫgðu menn þar allmisjafnt til, sumum þótti þessi fǫr ekki trúlig, svá sem þar var mǫnnum fyrir skipat; hinir váru fleiri, er fýstu at fara skyldi, þvíat þá var svá mikill sultr í Nóregi, at konungar fengu varliga fœtt lið sitt. Þá fekk fjǫrðrinn þat nafn, er konungar sátu optast, at hann hét Harðangr; árferð var í Danmǫrk at nǫkkurri hlítu, hugðusk menn þá þar mundu fǫng fá, ef Haraldr konungr fengi þar lén ok yfirsókn. Var þat ráðit, áðr sendimenn fóru í brot, at Haraldr konungr myndi koma til Danmarkar um sumarit á fund Dana-konungs ok taka af honum þenna kost, sem bauð Haraldr konungr.
Haraldr gráfeldr fór um sumarit til Danmarkar ok hafði iii. langskip; þar stýrði einu Arinbjǫrn hersir ór Fjǫrðum. Haraldr konungr siglði út ór Víkinni ok til Limafjarðar ok lagðisk þar at Hálsi. Var honum sagt, at Dana-konungr myndi þar koma brátt. En er þetta frá Gull-Haraldr, þá heldr hann þannug með ix. skipum. Hann hafði áðr búit lið þat at fara í víking. Hákon jarl hafði þá ok búit sitt lið ok ætlaði ok í víking; hafði hann xii. skip ok ǫll stór. En er Gull-Haraldr var brot farinn, þá segir Hákon jarl konungi: »nú veit ek eigi, nema vér róim leiðangrinn ok gjaldim leiðvítit. Nú mun Gull-Haraldr drepa Harald gráfeld; síðan mun hann taka konungdóm í Nóregi; ætlar þú þann þér þá tryggvan, ef þú fær honum svá mikinn styrk?, en hann mælti þat í vetr fyrir mér, at hann myndi drepa þik, ef hann kvæmisk í fœri. Nú mun ek vinna Nóreg undir þik ok drepa Gull-Harald, ef þú vill því heita mér, at ek skyla auðvelliga sættask við yðr fyrir þat; vil ek þá gerask yðarr jarl ok binda þat svardǫgum ok vinna Nóreg undir yðr með yðrum styrk, halda þá síðan landinu undir yðart ríki ok gjalda yðr skatta, ok ertu þá meiri konungr, en þinn faðir, ef þú ræðr ii. þjóðlǫndum«. Þetta semsk með þeim konungi ok jarli; ferr þá Hákon með liði sínu at leita Gull-Haraldz.
Gull-Haraldr kom til Háls í Limafirði, bauð hann þegar Haraldi gráfeld til orrostu, en þótt Haraldr hefði lið minna, þá gekk hann þegar á land ok bjósk til orrostu, fylkði liði sínu; en áðr fylkingar gengi saman, þá eggjar Haraldr gráfeldr hart lið sitt ok bað þá bregða sverðum; hljóp þegar fram í ǫndverða fylking ok hjó til beggja handa. Svá segir Glúmr Geirason í Gráfeldardrápu:
- 115. Mælti mætra hjalta
- malmóðinn sá, blóði,
- þróttar orð, (es þorði
- þjóðum vǫll "at rjóða) —
- víðlendr of bað vinda
- verðung Haraldr sverðum,
- (frægt þótti þat flotnum
- fylkis orð) at morði.
Þar fell Haraldr gráfeldr; svá segir Glúmr Geirason:
- 116. Varð á víðu borði
- viggjum hollr at liggja
- gætir Glamma sóta
- garðs ey-Limafjarðar.
- Sendir fell á sandi
- sævar bals at Halsi
- (olli jǫfra spjalli)
- orðheppinn (því morði).
Þar fell flest lið Haraldz konungs með honum; þar fell Arinbjǫrn hersir. Þá var liðit frá falli Hákonar Aðalsteinsfóstra xv. vetr, en frá falli Sigurðar Hlaðajarls xiii. vetr. Svá segir Ari prestr Þorgilsson, at Hákon jarl væri xiii. vetr yfir fǫðurleifð sinni í Þrándheimi, áðr Haraldr gráfeldr fell, en vi. vetr ina síðǫrstu, er Haraldr gráfeldr lifði, segir Ari, at Gunnhildarsynir ok Hákon bǫrðusk, ok stukku ýmsir ór landi.
Hákon jarl ok Gull-Haraldr funnusk lítlu síðarr en Haraldr gráfeldr fell; leggr þá Hákon jarl til orrostu við Gull-Harald, fær Hákon þar sigr, en Haraldr var handtekinn ok lét Hákon hann festa á gálga. Síðan fór Hákon jarl á fund Dana-konungs ok sættisk við hann auðvelliga um dráp Gull-Haraldz, frænda hans. Síðan býr Haraldr konungr her út um alt sitt ríki ok fór með dc. skipa. Þar var þá með honum Hákon jarl ok Haraldr grenski, sonr Guðrøðar konungs, ok mart annarra ríkismanna, þeira er flýit hǫfðu óðul sín fyrir Gunnhildarsonum. Helt Dana-konungr her sínum sunnan í Víkina ok gekk landzfólk alt undir hann; en er hann kom til Túnsbergs, þá dreif til hans mikit fjǫlmenni, ok fekk Haraldr konungr líð þat alt í hendr Hákoni jarli, er til hans hafði komit í Nóregi, ok gaf honum til forráða Rogaland ok Hǫrðaland, Sogn, Firðafylki, Sunn-Mœri ok Raumsdal ok Norð-Mœri — þessi vii. fylki gaf Haraldr konungr Hákoni jarli til forráða með þvílíkum formála, sem Haraldr inn hárfagri gaf sonum sínum, nema þat skilði, at Hákon skyldi eignask þar ok svá í Þrándheimi ǫll konungsbú ok landzskyldir, hann skyldi ok hafa konungsfé, sem hann þyrpti, ef herr væri í landi. Haraldr konungr gaf Haraldi grenska Vingulmǫrk, Vestfold ok Agðir til Líðandisness ok konungsnafn, ok lét hann þar hafa ríki með ǫllu slíku, sem at fornu hǫfðu haft frændr hans ok Haraldr inn hárfagri gaf sonum sínum. Haraldr grenski var þá xviii. vetra ok varð síðan frægr maðr. Ferr þá Haraldr Danakonungr heim með allan Dana-her.
Hákon jarl fór með liði sínu norðr með landi. En er Gunnhildr ok synir hennar spurðu þessi tíðendi, þá samna þau her, ok varð þeim ilt til liðs; tóku þau enn it sama ráð, sem fyrr, sigla vestr um haf með þat lið, er þeim vill fylgja, fara fyrst til Orkneyja ok dvǫlðusk þar um hríð. Þar váru áðr jarlar synir Þorfinnz hausakljúfs Hlǫðvir ok Arnviðr, Ljótr ok Skúli. Hákon jarl lagði þar land alt undir sik ok sat hann vetr í Þrándheimi; þess getr Einarr skálaglamm í Velleklu:
- 117. Sjau fylkjum kom silkis
- (snúnaðr vas þat) brúna
- geymir grundar síma
- grandvarr und sik (landi).
Hákon jarl, er hann fór sunnan með landi um sumarit ok landzfólk gekk undir hann, þá bauð hann þat um ríki sitt alt, at menn skyldu halda upp hofum ok blótum, ok var svá gǫrt; svá segir í Velleklu:
- 118. ǫll lét senn enn svinni
- sǫnn Einriða mǫnnum,
- herjum kunnr, of herjuð
- hofs lǫnd ok vé banda;
- at veg jǫtna vitni
- valfalls of sæ allan
- (þeim stýra goð) geira
- garðs Hlórriði farði.
- 119. Ok herþarfir hverfa,
- Hlakkar móts, til blóta,
- rauðbríkar fremsk rœkir
- ríkr, ásmegir, slíku;
- nú grœr jǫrð sem áðan,
- aptr geirbrúar hapta
- auðrýrir lætr ǫ́ru
- óhryggva vé byggva.
- 120. Nú liggr alt und jarli
- (ímunborðs) fyr norðan
- (veðrgœðis stendr víða)
- Vík (Hákonar ríki).
Inn fyrsta vetr, er Hákon réð fyrir landi, þá gekk síld upp um alt land ok áðr um haustit hafði korn vaxit, hvar sem sáit hafði verit. En um várit ǫfluðu menn sér frækorna, svá at flestir bœndr søru jarðir sínar, ok varð þat brátt árvænt.
Ragnfrøðr konungr, sonr Gunnhildar, ok Guðrøðr, annarr sonr Gunnhildar — þeir ii. váru þá á lífi sona Eiríks ok Gunnhildar; svá segir Glúmr Geirason í Gráfeldardrápu:
- 121. Fellumk hǫlf, þás hilmis
- hjǫrdrífa brá lífi,
- (réðat oss til auðar)
- auðvǫ́n (Haralds dauði);
- en ek veit, at hefr heitit
- hans bróðir mér góðu
- (séa getr þar til sælu
- seggfjǫlð) hvaðarr tveggja.
Ragnfrøðr byrjaði ferð sína um várit, þá er hann hafði i. vetr verit í Orkneyjum. Helt hann þá vestan til Nóregs ok hafði fritt lið ok skip stór. En er hann kom í Nóreg, þá spurði ham, at Hákon jarl var í Þrándheimi. Helt Ragnfrøðr þá norðr um Stað ok herjaði um Sunn-Mœri, en sumt fólk gekk undir hann, sem opt verðr, þá er herflokkar ganga yfir land, at þeir, er fyrir eru, leita sér hjálpar, hverr þannug, sem vænst þykkir. Hákon jarl spyrr þessi tíðendi, at ófriðr var suðr um Mœri. Réð jarl þá til skipa ok lét skera upp herǫr, býsk sem hvatligast ok helt út eptir firði. Varð honum gott til liðs; varð fundr þeira Ragnfrøðar ok Hákonar jarls á Sunn-Mœri norðarliga. Helt Hákon þegar til orrostu, hann hafði lið meira ok skip smæri; orrosta varð hǫrð ok veitti Hákoni þyngra, þeir bǫrðusk um stafna, sem þar var siðr til. Straumr vár í sundinu ok hóf ǫll skipin saman inn at landinu. Jarl lét ok hamla at landi, þar er honum þótti bezt til uppgǫngu. En er skipin kendu niðr, þá gekk jarl ok alt lið hans af skipunum ok drógu upp, svá at óvinir þeira skyldu eigi mega út draga. Síðan fylkði jarl á vellinum ok eggjaði Ragnfrøð til uppgǫngu. Þeir Ragnfrøðr lǫgðu útan at, ok skutusk á langa hríð; vildi Ragnfrøðr ekki á land ganga, ok skilðusk at svá búnu. Helt Ragnfrøðr sínu liði suðr um Stað, þvíat hann óttaðisk landher, ef drifi til Hákonar jarls. En jarl lagði fyrir því eigi optarr til orrostu, at honum þótti borðamunr ofmikill. Fór hann þá um haustit norðr til Þrándheims ok var þar um vetrinn, en Ragnfrøðr konungr hafði þá alt fyrir sunnan Stað Firðafylki, Sogn, Hǫrðaland, Rogaland. Hafði hann fjǫlmenni mikit um vetrinn; ok er váraði, bauð hann leiðangri út ok fekk lið mikit, fór hann þá um ǫll þau fylki at afla sér liðs ok skipa ok annarra fanga, þeira er hann þurfti.
Hákon jarl bauð liði út, þá er váraði, alt norðan ór landi. Hann hafði mikit lið af Hálogalandi ok Naumudali, svá at alt frá Byrðu til Staðs hafði hann lið af ǫllum sjálǫndum, honum drósk herr um ǫll Þrœndalǫg, svá um Raumsdal. Svá er at kveðit, at hann hafði her af iiii. fólklǫndum; honum fylgðu vii. jarlar, ok hǫfðu þeir allir saman ógrynni liðs; svá segir í Velleklu:
- 122. Hitt vas meir, at Mœra
- morðfíkinn lét norðan
- folkverjandi fyrva
- fǫr til Sogns of gǫrva;
- ýtti Freyr af fjórum
- folklǫndum (sá branda
- Ullr stoð af því allri
- yrþjóð) Heðins byrjar.
- 123. Ok til móts á Meita
- mjúkhurðum fram þurðu
- með svǫrgœli Sǫrva
- sjau landrekar randa;
- glumði allr, þás Ullar
- eggþings Heðins veggjar
- (gnótt flaut nás fyr nesjum)
- Nóregr, saman fóru.
Hákon jarl helt liði þessu ǫllu suðr um Stað. Þá spurði hann, at Ragnfrøðr konungr með her sinn væri farinn inn í Sogn, snøri þá þannug sínu liði, ok varð þar fundr þeira Ragnfrøðar. Lagði jarl skipum sínum at landi ok haslaði vǫll Ragnfrøði konungi ok tók orrostustað; svá segir í Velleklu:
- 124. Varð fyr Venða myrði,
- víðfrægt en, gramr, síðan
- gerðisk mest at morði
- mannfall, við styr annan;
- hlymnarfi bað hverfa
- hlífar flagðs, ok lagði
- jalks við ǫndurt fylki
- ǫndur »fǫrf«, at landi.
- Þar varð allmikil orrosta. Hafði Hákon jarl lið miklu meira ok fekk sigr. Þetta var á Þinganesi, þar er mœtisk Sogn ok Hǫrðaland. Ragnfrøðr konungr flýði til skipa sinna, en þar fell af liði hans ccc. manna; svá segir í Velleklu:
- 125. Strǫng varð gunnr, áðr gunnar
- gammi nás und hramma
- þrøngvimeiðr of þryngvi
- þrimr hundruðum lunda,
- knátti hafs at hǫfðum
- (hagnaðr vas þat) bragna
- folkeflandi fylkir
- fangsæll þaðan ganga.
Eptir orrostu þessa flýði Ragnfrøðr konungr ór Nóregi, en Hákon jarl friðaði land ok lét fara aptr norðr her þann inn mikla, er honum hafði fylgt um sumarit, en hann dvalðisk þar um haustit ok um vetrinn.
Hákon jarl gekk at eiga konu þá, er hét Þóra, dóttir Skaga Skoptasonar, ríks mannz. Þóra var allra kvinna fríðust; þeira. synir váru Sveinn ok Hemingr; Bergljót hét dóttir þeira, er síðan átti Einarr þambarskelfir. Hákon jarl var kvinnamaðr mikill ok átti mǫrg bǫrn. Ragnhildr hét dóttir hans; hana gipti hann Skopta Skagasyni, bróður Þóru. Jarl unni Þóru svá mikit, at hann gerði sér svá miklu kærri, en aðra menn, frændr Þóru, ok var þó Skopti, mágr hans, mest metinn af ǫllum frændum hennar. Jarl veitti honum stórar veizlur á Mœri. En hvert sinn er þeir váru í leiðangri, þá skyldi Skopti leggja skip sitt næst skipi jarls, en engum skyldi þat hlýða, at leggja skip milli skipa þeira.
Þat var á einu sumri, er Hákon jarl hafði leiðangr úti, þá stýrði þar skipi með honum Þorleifr spaki. Eiríkr var ok þar í fǫr; var hann þá x. vetra eða xi. En er þeir lǫgðu til hafnar á kveldum, þá lét Eiríkr sér ekki líka annat, en þeir legði til lægis næst skipi jarls. En er þeir kómu suðr á Mœri, þá kom þar Skopti, mágr jarls, með langskip, vel skipat. En er þeir róa at flotanum, þá kallar Skopti, at Þorleifr skylli rýma hǫfnina fyrir honum ok leggja ór læginu. Eiríkr svarar skjótt, bað Skopta leggja í annat lægi. Þetta heyrði Hákon jarl, at Eiríkr, sonr hans, þóttisk nú svá ríkr, at hann vill ekki vægja fyrir Skopta, kallar jarl þegar, bað þá leggja ór læginu, segir, at þeim myndi annarr vera verri, segir, at þeir mundu vera barðir. En er Þorleifr heyrði þetta, hét hann á menn sína ok bað leggja skipit ór tengslum, ok svá var gǫrt; lagði þá Skopti í lægit, þat sem hann var vanr at hafa næst skipi jarls. Skopti skyldi segja tíðendi ǫll jarli, þá er þeir váru báðir samt, en jarl sagði Skopta tíðendi, ef hann spurði fyrr; hann var kallaðr Tíðenda-Skopti. Um vetrinn eptir var Eiríkr með Þorleifi fóstra sínum, en um várit snimma fekk Eiríkr sér sveit manna. Þorleifr gaf honum skútu xv.-sessu með ǫllum reiða, tjǫldum ok vistum. Helt Eiríkr þá út eptir firði ok síðan suðr á Mœri. Tíðenda-Skopti fór með xv.-sessu, skipaða, millum búa sinna, en Eiríkr leggr til móts við hann ok til bardaga; þar fell Skopti, en Eiríkr gaf grið þeim mǫnnum, er þá stóðu upp; svá segir Eyjólfr dáðaskáld í Bandadrápu:
- 126. Meita fór at móti
- mjǫk síð of dag skíði
- ungr með jǫfnu gengi
- útvers frǫmum hersi,
- þás riðloga reiðir
- randvallar lét falla
- (ulfteitir gaf ǫ́tu
- opt blóðvǫlum) Skopta.
- 127. Hoddsveigir lét hníga
- harða ríkr, þás barðisk,
- (-logreifis brátt lífi
- land-) mens Kíar (sanda).
- Stálœgir nam stíga
- stafns flatbalkar hrafna
- af dynbeiði dauðum.
- Dregr land at mun banda.
Síðan siglði Eiríkr suðr með landi ok kom fram í Danmǫrk, fór þá á fund Haraldz konungs Gormssonar ok var þar með honum um vetrinn. En eptir um várit sendi Danakonungr Eirík norðr í Nóreg ok gaf honum jarldóm ok þar með Vingulmǫrk ok Raumaríki til yfirsóknar, með þeima hætti, sem fyrr hǫfðu þar haft skattkonungar; svá segir Eyjólfr dáðaskáld:
- 128. Folkstýrir vas, fára,
- finnz ǫlknarrar linna
- suðr at sævar naðri
- setbergs, gamall vetra,
- áðr at Yggjar brúði
- élhvetjanda setja
- Hildar hjalmi faldinn
- hoddmildingar vildu.
Eiríkr jarl var síðan hǫfðingi mikill.
Óláfr Tryggvason var þessar hríðir allar í Garðaríki ok hafði þar it mesta yfirlát af Valdimar konungi ok kærleika af drótningu. Valdimarr konungr setti hann hǫfðingja yfir herlið þat, er hann sendi til át verja land sitt. Átti Óláfr þar nǫkkurar orrostur ok varð herstjórnin vel í hendi; helt hann þá sjálfr sveit mikla hermanna með sínum kostnaði, þeim er konungr veitti honum. Óláfr var ǫrr maðr við sína menn, varð hann af því vinsæll. En varð þat, sem optliga kann verða, þar er útlendir menn hefjask til ríkis eða til svá mikillar frægðar, at þat verði umfram innlenzka menn, at margir ǫfunduðu þat, hversu kærr hann var konungi ok eigi síðr drótningu; mæltu menn þat fyrir konungi, at hann skyldi varask at gera Óláf eigi ofstóran — »fyrir því at slíkr maðr er þér hættastr, ef hann vill sik til þess ljá, at gera yðr mein eða yðru ríki, er svá er búinn at atgørvi ok vinsæld, sem hann er; vitum vér ok eigi, hvat þau drótning tala jafnan«. Þat var siðr mikill inna ríku konunga, at drótning skyldi eiga hálfa hirðina ok halda með sínum kostnaði ok hafa þar til skatta ok skyldir, svá sem þyrpti; var þar ok svá með Valdimar konungi, at drótning hafði eigi minni hirð, en konungr, ok kepðusk þau mjǫk um ágætismenn, vildi hvártveggja til sín hafa. Nú gerðisk svá, at konungr festi trúnað á slíkar rœður, sem mælt var fyrir honum, ok gerðisk hann nǫkkut fár ok styggr til Óláfs; en er Óláfr fann þat, þá segir hann drótningu, ok þat með, at hann fýstisk at fara í norðrlǫnd, ok segir, at frændr hans hafa þar fyrr ríki haft, ok honum þykkir líkast, at þar myni þroski hans mestr verða. Drótning biðr hann vel fara, segir, at hann myni þar gǫfugr þykkja, sem hann væri. Síðan býr Óláfr ferð sína ok gekk á skip ok helt svá út í hafit í Eystrasalt. En er hann siglði austan, þá kom hann við Borgundarholm ok veitti þar uprás ok herjaði, en landzmenn sóttu ofan ok heldu orrostu við hann, ok fekk Óláfr sigr ok herfang mikit.
Óláfr lá við Borgundarholm ok fengu þar veðr hvasst ok storm sjávar, ok megu þeir þar eigi við festask ok sigla þaðan suðr undir Vindland ok fá þar hǫfn góða, fara þar alt með friði ok dvǫlðusk þar um hríð. Búrizláfr hét konungr í Vindlandi; hans dœtr váru þær Geira, Gunnhildr ok Ástríðr. Geira konungsdóttir hafði þar vald ok ríki, sem þeir Óláfr kómu at landi. Dixin er sá maðr nefndr, er mest forráð hafði með Geiru drótningu. En er þau hǫfðu spurt, at þar váru við land komnir ókunnir menn, þeir er tíguliga létu yfir sér ok þeir fóru þar með friði, þá fór Dixin á fund þeira með orðsending drótningar Geiru, þá, at hon vill bjóða þeim mǫnnum til vetrvistar, er þar váru komnir, þvíat þá var mjǫk liðit á sumarit, en veðrátta hǫrð ok stormar miklir. En er Dixin kom þar, þá varð hann brátt þess varr, at þar réð fyrir ágætr maðr bæði at ætt ok ásýnum. Dixin segir þeim, at drótning bauð þeim til sín með vináttu-boði. Óláfr þekðisk þat boð ok fór um vetrinn til Geiru drótningar, ok sýndisk hvárt þeira ǫðru afarvel, svá at Óláfr hefir uppi orð sín ok biðr Geiru drótningar, ok verðr þat at ráði gǫrt, at Óláfr fær Geiru drótningar þann vetr. Gerðisk hann þar þá forráðamaðr þess ríkis með henni. Hallfrøðr vandræðaskáld getr þess í drápu þeiri, er hann orti um Óláf konung:
- 129. Hilmir lét at Holmi
- hræskóð roðin blóði
- (hvat of dylði þess hǫlðar?)
- hǫrð ok austr í Gǫrðum.
Hákon jarl réð fyrir Nóregi ok galt engan skatt fyrir þá sǫk, at Dana-konungr veitti honum skatta alla, þá er konungr átti í Nóregi til starfs ok kostnaðar, er jarl hafði til at verja landit fyrir Gunnhildarsonum.
Ótta keisari var þá í Saxlandi. Hann sendi boð Haraldi Dana-konungi, at hann skyldi taka skírn ok trú rétta ok þat landzfólk, er hann stýrði, en at ǫðrum kosti sagði keisari, at hann myndi fara með her á hendr honum. Þá lét Dana-konungr búa landvarnir sínar, lét þá vel upp halda Danavirki ok búa herskip sín; þá sendi konungr boð í Nóreg Hákoni jarli, at hann skyldi koma til hans snimma um várit með allan her þann, sem hann fengi. Bauð Hákon jarl her út um várit af ǫllu ríki sínu ok varð hann allfjǫlmeðr ok helt hann liði því til Danmerkr ok fór til fundar við Dana-konung. Tók konungr allsœmiliga við honum. Margir aðrir hǫfðingjar váru þá með Dana-konungi, þeir er honum veittu lið; hafði hann þá allmikit lið.
Óláfr Tryggvason hafði verit um vetrinn í Vindlandi, sem fyrr er ritit. Hann fór um vetrinn til þeira heraða þar á Vindlandi, er legit hǫfðu undir Geiru drótningu ok hǫfðu þá undan horfit allri hlýðni ok skattgjǫfum þannug. Þar herjar Óláfr ok drap marga menn, brendi fyrir sumum, tók fé mikit ok lagði undir sik þau ríki, fór síðan aptr til borgar sinnar. Snimma um várit bjó Óláfr skip sín ok siglði síðan í haf. Hann siglði undir Skáni, veitti þar upgǫngu, en landzmenn sǫmnuðusk saman ok heldu orrostu, ok hafði Óláfr sigr ok fekk herfang mikit. Síðan siglði hann austr til Gotlandz; þar tók hann kaupskip, er Jamtr áttu. Þeir veittu vǫrn mikla ok lauk svá, at Óláfr hrauð skipit ok drap mart manna ok tók fé alt. Þriðju orrostu átti hann á Gotlandi, hafði Óláfr þar sigr ok fekk mikit herfang; svá segir Hallfrøðr vandræðaskáld:
- 130. Endr lét Jamta kindir
- allvaldr í styr falla
- (vanðisk hann) ok Venða
- végrimmr (á þat snimma);
- hættr vas hersa dróttinn
- hjǫrdjarfr Gota fjǫrvi;
- gollskerði frák gerðu
- geirþey á Skáneyju.
Ótta keisari dró saman her mikinn; hann hafði lið af Saxlandi ok Fraklandi, Fríslandi, ok af Vindlandi fylgði honum Búrizláfr konungr með mikinn her, ok í liði var með honum Óláfr Tryggvason, mágr hans. Keisari hafði riddaraher mikinn ok miklu meira fótgǫnguher; hann hafði ok af Holtsetalandi mikinn her. Haraldr Dana-konungr sendi Hákon jarl með Norðmanna-her þann, sem honum fylgði, suðr til Danavirkis at verja þar landit; svá segir í Velleklu:
- 131. Hitt vas auk, es eykir
- aurborðs á vit norðan
- und sigrunni svinnum
- sunnr Danmarkar runnu,
- ok holmfjǫturs hjalmi
- Hǫrða valdr of faldinn
- Dofra danskra jǫfra
- dróttinn fund of sótti.
- 132. Ok, við frost, at freista
- fémildr konungr vildi
- myrk- Hlǫðvinjar -markar
- morðalfs, þess’s kom norðan,
- þás valserkjar virki
- veðrhirði bað stirðan
- fyr hlymnjǫrðum hurðar
- Hagbarða gramr varða.
Ótta keisari kom með her sinn sunnan til Danavirkis, en Hákon jarl varði með sínu liði borgarveggina. Danavirki er svá háttat, at firðir ii. ganga í landit, sínum megin landz hvárr, en milli fjarðarbotna hǫfðu Danir gǫrt borgarvegg mikinn af grjóti ok torfi ok viðum ok grafit díki breitt ok djúpt fyrir utan, en kastalar fyrir borgarhliðum. Þá varð orrosta mikil; þess getr í Velleklu:
- 133. Vasat í gǫgn, þótt gerði
- garðrǫgnir styr harðan,
- gengiligt at ganga,
- geirrásar, her þeira,
- þás með fylki Frísa
- fór gunnviðurr sunnan
- (kvaddi vígs) ok Venda
- (vágs blakriði) Frakka.
Hákon jarl setti fylkingar yfir ǫll borgarhlið, en hitt var þó meiri hlutr liðs, er hann lét fara alt með borgarveggjunum ok verja þar, sem helzt var at sótt; fell þar mart af keisarans liði, en þeir fengu ekki unnit at borginni. Snýr þá keisari í brot ok leitaði þar ekki lengr til; svá segir í Velleklu:
- 134. Þrymr varð logs, þars lǫgðu
- leikmiðjungar, Þriðja,
- (arngreddir varð) odda
- (andvígr) saman randir;
- sundfaxa kom Sǫxum
- sœkiþróttr á flótta,
- þar svát gramr með gumnum
- garð yrþjóðum varði.
Eptir þessa orrostu fór Hákon jarl aptr til skipa sinna ok ætlaði þá at sigla norðr aptr í Nóreg, en honum gaf eigi byr; lá hann þá út í Limafirði.
Ótta keisari snýr þá her sínum til Slés, dregr hann þar at sér skipaher, flytr þar liðit yfir fjǫrðinn á Jótland. En er þat spyrr Haraldr Dana-konungr, þá ferr hann í móti með sinn her, ok verðr þar orrosta mikil, ok at lykðum fær keisari sigr, en Dana-konungr flýði undan til Limafjarðar ok fór út í Mársey; fóru þá menn milli þeira konungs ok var komit griðum á ok stefnulagi. Fundusk þeir Ótta keisari ok Dana-konungr í Mársey. En þá boðaði Poppó, byskup heilagr, trú fyrir Haraldi konungi ok hann bar glóanda járn í hendi sér ok sýndi Haraldi konungi hǫnd sína óbrunna. Síðan lét Haraldr konungr skírask með allan Dana-her. Haraldr konungr hafði áðr orð sent Hákoni jarli, þá er konungr sat í Mársey, at jarl skyldi koma til liðveizlu við hann; var jarl þá kominn til eyjarinnar, er konungr hafði skírask látit; sendir þá konungr orð, at jarl skyldi koma til fundar við hann. En er þeir hittask, þá nauðgar konungr jarli til at láta skírask; var þá Hákon jarl skírðr ok þeir menn allir, er þar fylgðu honum. Fekk þá konungr í hendr honum presta ok aðra lærða menn ok segir, at jarl skal láta skíra alt lið í Nóregi; skilðusk þeir þá, ferr Hákon jarl út til hafs ok bíðr þar byrjar. En er veðr þat kømr, er honum þótti sem hann myndi í haf bera, þá skaut hann á land upp ǫllum lærðum mǫnnum, en hann siglði þá út á haf, en veðr gekk til útsuðrs ok vestrs. Siglir jarl þá austr í gǫgnum Eyrarsund, herjar hann þá á hvártveggja land; síðan siglir hann austr fyrir Skáneyrarsíðu ok herjaði þar ok hvar sem hann kom við land; en er hann kom austr fyrir Gautasker, þá lagði hann at landi, gerði hann þá blót mikit; þá kómu þar fljúgandi hrafnar ii. ok gullu hátt; þá þykkisk jarl vita, at Óðinn hefir þegit blótit ok þá mun jarl hafa dagráð til at berjask. Þá brennir jarl skip sín ǫll ok gengr á land upp með liði sínu ǫllu ok fór alt herskildi. Þá kom at móti honum Óttarr jarl; hann réð fyrir Gautlandi; áttu þeir saman orrostu mikla; fær þar Hákon jarl sigr, en Óttarr jarl fell ok mikill hluti liðs með honum. Hákon jarl ferr um Gautland hvártveggja ok alt með herskildi, til þess er hann kømr í Nóreg; ferr síðan landveg alt norðr í Þrándheim; frá þessu segir í Velleklu:
- 135. Flótta gekk til fréttar
- fellinjǫrðr á velli,
- draugr gat dolga Sǫgu
- dagráð Heðins váða,
- ok haldboði hildar
- hrægamma sá ramma;
- Týr vildi sá týna
- teinlautar fjǫr Gauta.
- 136. Háði jarl, þars áðan
- engi mannr, und ranni
- hyrjar þing, at herja,
- hjǫrlautar, kom, Sǫrla;
- bara maðr lyngs en lengra
- loptvarðaðar barða
- (alt vann gramr of gengit
- Gautland) frá sæ randir.
- 137. Valfǫllum hlóð vǫllu,
- varð ragna konr gagni,
- hríðar ǫ́ss, at hrósa,
- (hlaut Óðinn val) Fróða;
- hver séi if, nema jǫfra
- ættrýri goð stýra?
- Rammaukin kveðk ríki
- rǫgn Hǫ́konar magma.
Ótta keisari fór aptr í Saxland í ríki sitt; skilðusk þeir Dana-konungr með vináttu. Svá segja menn, at Ótta keisari gerði guðsifjar við Svein, son Haraldz konungs, ok gaf honum nafn sitt, ok var hann svá skírðr, at hann hét Ótta Sveinn. Haraldr Dana-konungr helt vel kristni alt til dauðadags. Búrizláfr konungr fór þá til Vindlandz ok með honum Óláfr, mágr hans. Þessar orrostu getr Hallfrøðr vendræðaskáld í Óláfsdrápu:
- 138. Bǫðserkjar hjó birki
- barklaust í Danmǫrku
- hleypimeiðr fyr Heiða
- hlunnviggja bý sunnan.
Óláfr Tryggvason var iii. vetr á Vindlandi, áðr Geira kona hans tók sótt, þá er hana leiddi til bana. Óláfi þótti þat svá mikill skaði, at hann festi ekki ynði á Vindlandi síðan; réð hann sér þá til herskipa ok fór enn í hernað, herjaði fyrst um Frísland ok þar næst um Saxland ok alt í Flæmingjaland; svá segir Hallfrøðr vendræðaskáld:
- 139. Tíðhǫggvit lét tyggi,
- Tryggva sonr, fyr styggvan
- Leiknar hest á lesti
- ljótvaxinn hræ Saxa;
- vinhróðigr gaf víða
- vísi margra Frísa
- blǫkku brúnt at drekka
- blóð kveldriðu stóði.
- 140. Rógs brá rekka lægir
- ríkr Valkera líki;
- herstefnir lét hrǫfnum
- hold Flæmingja goldit.
Síðan helt Óláfr Tryggvason til Englandz ok herjaði víða um landit; hann siglði alt norðr til Norðimbralandz ok herjaði þar; þaðan helt hann norðr til Skotlandz ok herjaði þar víða. Þaðan siglði hann til Suðreyja ok átti þar nǫkkurar orrostur; síðan helt hann suðr til Manar ok barðisk þar. Hann herjaði ok víða um Írland; þá helt hann til Bretlandz ok herjaði víða þat land, ok svá þar, er kallat er Kumraland. Þaðan siglði hann vestr til Vallandz ok herjaði þar; þá sigldi hann vestan ok ætlaði til Englandz; þá kom hann í eyjar þær, er Syllingar heita, vestr í hafit frá Englandi; svá segir Hallfrøðr vendræðaskáld:
- 141. Gerðisk ungr við Engla
- ofvægr konungr bægja,
- naddskúrar réð nœrir
- Norðimbra sá morði;
- eyddi ulfa greddir
- ógnblíðr Skotum víða
- (gerði seims) með sverði
- (sverðleik í Mǫn skerðir).
- 142. Ýdrógar lét œgir
- eyverskan her deyja
- (Týr vas tjǫrva dýrra
- tírar gjarn) ok Íra;
- barði brezkrar jarðar
- byggvendr, ok hjó tyggi
- (grǫ́ðr þvarr geira hríðar
- gjóði) kumrskar þjóðir.
Óláfr Tryggvason var iiii. vetr í hernaði, síðan er hann fór af Vindlandi, til þess er hann kom í Syllingar.
Óláfr Tryggvason, þá er hann lá í Syllingum, spurði ham, at þar í eyjunni var spámaðr nǫkkurr, sá er sagði fyrir óorðna hluti, ok þótti mǫrgum mǫnnum þat mjǫk eptir ganga. Gerðisk Óláfi forvitni á, at reyna spádóm mannz þess; hann sendi þann af mǫnnum sínum, er fríðastr var ok mestr, ok bjó hann sem vegligast, ok bað hann segja, at hann væri konungr, þvíat Óláfr var þá frægr orðinn af því um ǫll lǫnd, at hann var fríðari ok gǫfugligri ok meiri en allir menn aðrir; en síðan er hann fór ór Garðaríki, hafði hann eigi meira af nafni sínu, en kallaði sik Óla ok kvazk vera gerzkr. En er sendimaðr kom til spámannzins ok sagðisk vera konungr, þá fekk hann þessi andsvǫr: »ekki ertu konungr, en þat er ráð mitt, at þú sér trúr konungi þínum«; ekki sagði hann fleira þessum manni. Fór sendimaðr aptr ok segir Óláfi, ok fýsti hann þess at meirr at finna þenna mann, er hann heyrði slík andsvǫr hans, ok tók nú ifa af honum, at hann væri eigi spámaðr; fór þá Óláfr á hans fund ok átti tal við hann ok spurði eptir, hvat spámaðr segði Óláf; fyrir, hvernug honum myndi ganga til ríkis eða annarrar hamingju. Einsetumaðrinn svaraði með helgum spádómi:: »þú munt verða ágætr konungr ok ágæt verk vinna; þú munt mǫrgum mǫnnum til trúar koma ok skírnar, muntu bæði þér hjálpa í því ok mǫrgum ǫðrum, ok til þess at þú ifir eigi um þessi mín andsvǫr, þá máttu þat til marks hafa: þú munt við skip þín svikum mœta ok flokkum ok mun á bardaga rœtask ok muntu týna nǫkkuru líði ok sjálfr sár fá ok muntu af því sári banvænn vera ok á skildi til skips borinn; en af þessu sári muntu heill verða innan vii. nátta ok brátt við skírn taka«. Síðan fór Óláfr ofan til skipa sinna ok þá mœtti hann þar ófriðarmǫnnum þeim, er ham vildu drepa ok lið hans, ok fóru þeira viðskipti, svá sem einsetumaðr hafði sagt honum, at Óláfr var sárr borinn á skip út, ok svá, at hann var heill á vii. nóttum. Þóttisk þá Óláfr vita, at þessi maðr myndi honum sanna hluti sagt hafa ok þat, at hann var sannr spámaðr, hvaðan af sem hann hefði þann spádóm. Fór þá Óláfr annat sinn at finna þenna mann, talaði þá mart við hann, spurði vendiliga, hvaðan honum kom sú speki, er hann sagði fyrir óorðna hluti. Einsetumaðr segir, at sjálfr guð kristinna manna lét ham vita alt þat, er hann forvitnaðisk, ok segir þá Óláfi mǫrg stórmerki guðs, ok af þeim fortǫlum játti Óláfr, at taka skírn, ok svá var, at Óláfr var skírðr þar ok alt fǫruneyti hans. Dvalðisk hann þar mjǫk lengi ok nam rétta trú ok hafði þaðan með sér presta ok aðra lærða menn.
Óláfr siglði ór Syllingum um haustit til Englandz; lá þar í hǫfn einni, fór þá með friði, þvíat England var kristit ok hann var ok kristinn. En þar fór um landit þingboð nǫkkut ok allir menn skyldu til þings koma; en er þing var sett, þá kom þar drótning ein, er Gyða er nefnd, systir Óláfs kvárans, er konungr var á Írlandi í Dyflinni. Hon hafði gipt verit á Englandi jarli einum ríkum; var sá þá andaðr, en hon helt eptir ríkinu; en sá maðr var í ríki hennar, er nefndr er Álfvini, kappi mikill ok holmgǫngumaðr; hann hafði beðit hennar, en hon svaraði svá, at hon vildi ker af hafa, hvern hon vildi eiga af þeim mǫnnum, er í hennar ríki váru, ok var fyrir þá sǫk þings kvatt, at Gyða skyldi sér mann kjósa. Var þar kominn Álfvini ok búinn með inum beztum klæðum, ok margir aðrir váru þar vel búnir. Óláfr var þar kominn ok hafði vásklæði sín ok loðkápu ýzta, stóð með sína sveit út í frá ǫðrum mǫnnum. Gyða gekk ok leit sér á hvern mann, þann er henni þótti nǫkkut mannzmót at; en er hon kom þar, sem Óláfr stóð, ok sá upp í andlit honum ok spyrr, hverr maðr hann er. Hann nefndi sik Óla — »ek em útlendr maðr hér« segir hann. Gyða mælti: »viltu eiga mik, þá vil ek kjósa þik?«. »Eigi vil ek neita því« segir hann; hann spurði, hvert nafn þessarrar konu var, ætt eða øðli. »Ek em, segir hon, konungsdóttir af Írlandi. Var ek gipt higat til landz jarli þeim, er hér réð ríki. Nú síðan er hann andaðisk, þá hefi ek stýrt ríkinu; menn hafa beðit mín ok engi sá, er ek vilda giptask, en ek heiti Gyða«. Hon var ung kona ok fríð; tala þau síðan þetta mál ok semja þat sín á milli; festir Óláfr sér Gyðu. Álfvina líkar nú ákafliga illa; en þat var siðr á Englandi, ef ii. kepðusk um einn hlut, at þar skyldi vera til holmganga. Býðr Álfvini Óláfi Tryggvasyni til holmgǫngu um þetta mál. Þeir leggja með sér stefnulag til bardaga ok skulu vera xii. hvárir. En er þeir finnask, mælir Óláfr svá við sína menn, at þeir geri svá, sem hann gerir; hann hafði mikla øxi. En er Álfvini vildi hǫggva sverði til hans, þá laust hann sverðit ór hǫndum honum, ok annat hǫgg sjálfan hann, svá at Álfvini fell. Síðan batt Óláfr hann fast; fóru svá allir menn Álfvina, at þeir váru barðir ok bundnir ok leiddir svá heim til herbergja Óláfs. Síðan bað hann Álfvina fara ór landi brot ok koma eigi aptr, en Óláfr tók allar eigur hans. Óláfr fekk þá Gyðu ok dvalðisk á Englandi, en stundum á Írlandi. Þá er Óláfr var á Írlandi, var hann staddr í herferð nǫkkurri, ok fóru þeir með skipum, ok þá er þeir þurftu strandhǫggva, þá ganga menn á land ok reka ofan fjǫlða búsmala; þá kømr eptir einn bóndi ok bað Óláf gefa sér kýr þær, er hann átti; Óláfr bað hann hafa kýr sínar, ef hann mætti kenna — »ok dvel ekki ferð vára«. Bóndi hafði þar mikinn hjarðhund; hann vísaði hundinum í nautaflokkana, ok váru þar rekin mǫrg hundruð nauta; hundrinn hljóp um alla nautaflokkana ok rak brott jammǫrg naut sem bóndi sagði, at hann ætti, ok váru þau ǫll á einn veg mǫrkuð. Þóttusk þeir þá vita, at hundrinn myndi rétt kent hafa; þeim þótti hundr sá furðu vitr; þá spyrr Óláfr, ef bóndi vildi gefa honum hundinn; »gjarna« segir bóndi. Óláfr gaf honum þegar í stað gullhring ok hét honum vináttu sinni. Sá hundr hét Vígi ok var allra hunda beztr; átti Óláfr hann lengi síðan.
Haraldr Gormsson Dana-konungr spurði, at Hákon jarl hafði kastat kristni, en herjat land Dana-konungs víða. Þá bauð Haraldr Dana-konungr her út ok fór síðan í Nóreg. Ok er hann kom í þat ríki, er Hákon jarl hafði til forráða, þá herjar hann þar ok eyddi land alt ok kom liðinu í eyjar þær, er Sólundir heita. Fimm einir bœir stóðu óbrendir í Sogni í Læradal, en fólk alt flýði á fjǫll ok markir með þat alt, er komask mátti. Þá ætlaði Dana-konungr at sigla liði því til Íslandz ok hefna níðs þess, er allir Íslendingar hǫfðu hann níddan. Þat var í lǫgum haft á Íslandi, at yrkja skyldi um Dana-konung níðvísu fyrir nef hvert, er á var landinu, en sú var sǫk til, at skip þat, er íslenzkir menn áttu, braut í Danmǫrk, en Danir tóku upp fé alt ok kǫlluðu vágrek, ok réð fyrir bryti konungs, er Birgir hét. Var níð ort um þá báða; þetta er í níðinu:
- 143. Þás sparn á mó marnar
- morðkunnr Haraldr sunnan,
- varð þá Venda myrðir
- vax eitt, í ham faxa,
- en bergsalar Birgir
- bǫndum rækr í landi
- (þat sá ǫld) í jǫldu
- óríkr fyrir líki.
Haraldr konungr bauð kungum manni at fara í hamfǫrum til Íslandz ok freista, hvat hann kynni segja honum; sá fór í hvalslíki. En er hann kom til landzins, þá fór hann vestr fyrir norðan landit. Hann sá, at fjǫll ǫll ok hólar váru fullir af landvéttum, sumt stórt, en sumt smátt. En er hann kom fyrir Vápnafjǫrð, þá fór hann inn á fjǫrðinn ok ætlaði á land at ganga. Þá fór ofan ór dalnum dreki mikill ok fylgðu honum margir ormar, pǫddur ok eðlur, ok blésu eitri á hann; en hann lagðisk í brot ok vestr fyrir land alt fyrir Eyjafjǫrð; fór hann inn eptir þeim firði; þar fór móti honum fugl svá mikill, at vængirnir tóku út fjǫllin tveggja vegna, ok fjǫlði annarra fugla bæði stórir ok smáir. Braut fór hann þaðan ok vestr um landit ok svá suðr á Breiðafjǫrð ok stefndi þar inn á fjǫrð. Þar fór móti honum griðungr mikill ok óð á sæinn út ok tók at gella ógurliga; fjǫlði landvétta fylgði honum. Brott fór hann þaðan ok suðr um Reykjanes ok vildi ganga upp á Vikarskeiði. Þar kom í móti honum bergrisi ok hafði járnstaf í hendi, ok bar hǫfuðit hæra en fjǫllin, ok margir aðrir jǫtnar með honum. Þaðan fór hann austr með endlǫngu landi — »var þá ekki, segir hann, nema sandar ok ørœfi ok brim mikit fyrir útan, en haf svá mikit millim landanna, segir hann, at ekki er þar fœrt langskipum«. Þá var Brodd-Helgi í Vápnafirði, Eyjólfr Valgerðarson í Eyjafirði, Þórðr gellir í Breiðafirði, Þóroddr goði í ǫlfusi. Síðan snøri Dana-konungr liði sínu suðr með landi, fór síðan til Danmerkr, en Hákon jarl lét byggva land alt ok galt enga skatta síðan Dana-konungi.
Sveinn, sonr Haraldz konungs, sá er síðan var kallaðr tjúguskegg, beiddisk ríkis af Haraldi konungi, fǫður sínum; en þá var enn sem fyrr, at Haraldr konungr vildi ekki tvískipta Danaveldi ok vill ekki ríki fá honum. Þá aflar Sveinn sér herskipa ok segir, at hann vill fara í víking. En er lið hans kom alt saman ok þá var kominn til liðs við hann af Jómsvíkingum Pálna-Tóki, þá helt Sveinn til Sjálandz ok inn í Ísafjǫrð. Þá var þar fyrir með skipum sínum Haraldr konungr, faðir hans, ok bjoggusk at fara í leiðangr. Sveinn lagði til orrostu við hann; varð þar bardagi mikill; dreif þá lið til Haraldz konungs, svá at Sveinn varð ofrliði borinn ok flýði hann. Þar fekk Haraldr konungr sár þau, er hann leiddi til bana.
Síðan var Sveinn tekinn til konungs í Danmǫrk. Þá var Sigvaldi jarl yfir Jómsborg á Vindlandi; hann var sonr Strút-Haraldz konungs, er ráðit hafði fyrir Skáni. Brœðr Sigvalda váru þeir Hemingr ok Þorkell hávi. Þá var ok hǫfðingi yfir Jómsvíkingum Búi digri af Borgundarholmi ok Sigurðr, bróðir hans; þar var ok Vagn, sonr þeira Áka ok Þorgunnu, systursonr þeira Búa. Sigvaldi jarl hafði hǫndum tekit Svein konung ok flutt hann til Vindlandz til Jómsborgar ok nauðgaði hann til sætta við Búrizláf, Vinða-konung, ok til þess, at Sigvaldi jarl skyldi gera sætt milli þeira, — Sigvaldi jarl átti þá Ástríði, dóttur Búrizláfs konungs, — ok at ǫðrum kosti segir jarl at hann myndi Svein konung fá í hendr Vinðum. En konungr vissi þat, at þeir mundu kvelja hann til bana; játti hann fyrir því sættargørð jarls. Jarl dœmði þat, at Sveinn konungr skyldi fá Gunnhildar, dóttur Búrizláfs konungs, en Búrizláfr konungr skyldi fá Þyri Haraldz dóttur, systur Sveins konungs, en hvártveggi þeira skyldi halda ríkinu, ok skyldi vera friðr milli landa. Fór þá Sveinn konungr heim í Danmǫrk með Gunnhildi, konu sína. Þeira synir váru þeir Haraldr ok Knútr inn ríki. Í þann tíma heituðusk Danir mjǫk at fara með her í Nóreg á hendr Hákoni jarli.
Sveinn konungr gerði mannboð ríkt ok stefndi til sín ǫllum hǫfðingjum þeim, er váru í ríki hans; hann skyldi erfa Harald, fǫður sinn. Þá hafði ok andazk lítlu áðr Strút-Haraldr á Skáni ok Véseti í Borgundarholmi, faðir þeira Búa digra. Sendi konungr þá orð þeim Jómsvíkingum, at Sigvaldi jarl ok Búi ok brœðr þeira skyldu þar koma ok erfa feðr sína at þeiri veizlu, er konungr gerði. Jómsvíkingar fóru til veizlunnar með ǫllu liði sínu, því er frœknast var; þeir hǫfðu xl. skipa af Vindlandi, en xx. skip af Skáni; þar kom saman allmikit fjǫlmenni. Fyrsta dag at veizlunni, áðr Sveinn konungr stigi í hásæti fǫður síns, þá drakk hann minni hans ok strengði heit áðr iii. vetr væri liðnir, at hann skyldi kominn með her sinn til Englandz ok drepa Aðalráð konung eða reka hann ór landi. Þat minni skyldu allir drekka, þeir er at erfinu váru. Þá var skenkt hǫfðingjum Jómsvíkinga in stœrstu horn af inum sterkasta drykk, er þar var. En er þat minni var af drukkit, þá skyldi drekka Krists minni allir menn, ok var Jómsvíkingum borit æ fullast ok sterkastr drykkr. It iii. var Mikjáls minni, ok drukku þat allir. En eptir þat drakk Sigvaldi jarl minni fǫður síns ok strengði heit síðan, at áðr iii. vetr væri liðnir, skyldi hann vera kominn í Nóreg ok drepa Hákon jarl eða reka hann ór landi. Síðan strengði heit Þorkell hávi, bróðir hans, at hann skyldi fylgja Sigvalda til Nóregs ok flýja eigi ór orrostu, svá at Sigvaldi berðisk þá eptir. Þá strengði heit Búi digri, at hann myndi fara til Nóregs með þeim ok flýja eigi ór orrostu fyrir Hákoni jarli. Þá strengði heit Sigurðr, bróðir hans, at hann myndi fara til Nóregs ok flýja eigi, meðan meiri hlutr Jómsvíkinga berðisk. Þá strengði heit Vagn Ákason, at hann skyldi fara með þeim til Nóregs ok koma eigi aptr, fyrr en hann hefði drepit Þorkel leiru ok gengit í rekkju hjá Ingibjǫrgu, dóttur hans. Margir hǫfðingjar aðrir strengðu heit ýmissa hluta. Drukku menn þann dag erfit, en eptir um morguninn, þá er Jómsvíkingar váru ódruknir, þóttusk þeir hafa fullmælt ok hafa málstefnur sínar ok ráða ráðum, hvernug þeir skulu til stilla um ferðina, ráða þat af, at búask þá sem skyndiligast; búa þá skip sín ok herlið; varð þat allfrægt víða um lǫnd.
Eiríkr jarl Hákonarson spyrr þessi tíðendi; hann var þá á Raumaríki; dró hann þegar lið at sér ok ferr til Uplanda ok svá norðr um fjall til Þrándheims á fund Hákonar jarls, fǫður síns; þess getr Þórðr Kolbeinsson í Eiríksdrápu:
- 144. Ok sannliga sunnan
- (sǫ́usk vítt búendr ítrir
- stríð) of stála meiða
- stórhersǫgur fóru;
- súðlǫngum frá Sveiða
- sunnr af dregnum hlunni
- vangs á vatn of þrungit
- viggmeiðr Dana skeiðum.
Hákon jarl ok Eiríkr jarl láta skera upp herǫr um ǫll Þrœndalǫg, senda boð á Mœri hvára tveggju ok í Raumsdal, svá norðr í Naumudal ok á Hálogaland, stefna síðan út ǫllum almenning at liði ok skipum; svá segir í Eiríksdrápu:
- 145. Mjǫk lét margar snekkjur
- (mærðar ǫrr) sem knǫrru
- (óðr vex skalds) ok skeiðar
- skjaldhlynr á brim dynja,
- þás ólítill útan
- oddherðir fór gerða
- (mǫrg vas lind fyr landi)
- lǫnd síns fǫður rǫndu.
Hákon jarl helt þegar suðr á Mœri á njósn ok í liðsamnað; en Eiríkr jarl dró saman herinn ok flutti norðan.
Jómsvíkingar heldu liði sínu til Limafjarðar ok siglðu þaðan út á hafit ok hǫfðu lx. skipa ok koma at ǫgðum; halda þegar liðinu norðr á Rogaland, taka þá at herja, þegar er þeir koma í ríki Hákonar jarls, ok fara svá norðr með landi ok alt herskildi. Geirmundr er sá maðr nefndr, er fór með hleypiskútu eina ok nǫkkurir menn með honum. Hann kom fram á Mœri ok fann þar Hákon jarl, gekk inn fyrir borð ok sagði jarli tíðendi, at herr var suðr í landi, kominn af Danmǫrk. Jarl spurði, ef hann vissi sannendi á því. Geirmundr brá upp hendinni annarri, ok var þar af hǫggvinn hreifinn, segir, at þar váru jartegnir, at herr var í landinu. Síðan spyrr jarl inniliga at um her þenna. Geirmundr segir, at þar váru Jómsvíkingar ok hǫfðu drepit marga menn ok víða rænt — »fara þeir þó, segir hann, skjótt ok ákafliga. Vætti ek, at eigi myni áðr langt líða, en þeir myni hér niðr koma«. Síðan røri jarl alla fjǫrðu inn með ǫðru landi, en út með ǫðru, fór dag ok nótt ok hafði njósn it øfra um Eið, svá suðr í fjǫrðu, svá ok norðr, þar er Eiríkr fór með herinn; þess getr í Eiríksdrápu:
- 146. Setti jarl, sás atti,
- ógnfróðr, á lǫg stóði
- hrefnis, hǫ́va stafna
- hóts Sigvalda at móti;
- margr skalf hlumr, en hvergi
- huggendr bana uggðu,
- þeir ’s gǫ́tu sæ slíta,
- sárgamms, blǫðum ára.
Ferr Eiríkr jarl með herinn norðan sem snúðuligast.
Sigvaldi jarl helt liði sínu norðr um Stað, lagði fyrst til Hereyja. Landzmenn, þótt víkingar fynni, þá sǫgðu þeir aldri satt til, hvat jarlar hǫfðusk at. Víkingar herjuðu, hvar sem þeir fóru. Þeir lǫgðu útan at Hǫð, runnu þar upp ok herjuðu, fœrðu til skipa bæði man ok bú, en drápu karla þá, er vígt var at. En er þeir fóru ofan til skipa, þá kom til þeira gamall bóndi einn, en þar fór nær sveit Búa; bóndinn mælti: »þér farið óhermannliga, rekið til strandar kýr ok kálfa, væri yðr meiri veiðr at taka bjǫrninn, er nú er nær kominn á bjarnbásinn«. »Hvat segir karl? segja þeir, kantu nǫkkut segja oss til Hákonar jarls?«. Bóndi segir: »hann fór í gær inn í Hjǫrundarfjǫrð, hafði jarl eitt skip eða ii., eigi váru fleiri en iii., ok hafði ekki til yðvar spurt«. Þeir Búi taka þegar á hlaup til skipanna ok láta laust alt herfang; Búi mælti: »njótum vér nú, er vér hǫfum fengit njósn, ok verum næstir sigrinum«. En er þeir koma á skipin, róa þeir þegar út; kallaði Sigvaldi jarl á þá ok spurði tíðenda. Þeir segja, at Hákon jarl var þar inn í fjǫrðinn. Síðan leysir jarl flotann, ok róa fyrir norðan eyna Hǫð ok svá inn um eyna.
Hákon jarl ok Eiríkr jarl, sonr hans, lágu í Hallkelsvík; var þar saman kominn herr þeira allr; hǫfðu þeir hálft annat hundrað skipa ok hǫfðu þá spurt, at Jómsvíkingar hǫfðu lagt útan at Hǫð. Røru þá jarlar sunnan at leita þeira, en er þeir koma þar, sem heitir Hjǫrungavágr, þá finnask þeir. Skipa þá hvárir tveggju sínu liði til atlǫgu; var í miðju liði merki Sigvalda jarls; þar skipaði Hákon jarl til atlǫgu; hafði Sigvaldi jarl xx. skip, en Hákon lx. Í liði Hákonar jarls váru hǫfðingjar Þórir hjǫrtr af Hálogalandi, annarr Styrkárr af Gimsum. Í annan fylkingararm var Búi digri ok Sigurðr, bróðir hans, með xx. skipum; þar lagði í móti Eiríkr jarl Hákonarson lx. skipa ok með honum þessir hǫfðingjar: Guðbrandr hvíti af Uplǫndum ok Þorkell leira, víkverskr maðr. Í annan fylkingararm lagði fram Vagn Ákason með xx. skipum, en þar í móti Sveinn Hákonarson ok með honum Skeggi af Yrjum af Uphaugi ok Rǫgnvaldr ór Ærvík af Staði með lx. skipa; svá segir í Eiríksdrápu:
- 147. En í gǫgn at gunni
- glæheim skriðu mævar,
- rendi langt með landi
- leiðangr, Dana skeiðar,
- þær es jarl und ǫ́rum
- œrins golls á Mœri
- (barms rak vigg und vǫrmum
- valkesti) hrauð flestar.
Eyvindr segir ok svá í Háleygjatali:
- 148. Þar vas minstr
- meinvinnǫndum
- Yngvifreys
- ǫndverðan dag
- fagnafundr,
- es flota þeystu
- jarðráðendr
- at Eydǫnum,
- þás sverðalfr
- sunnan kníði
- lagar stóð
- at liði þeira.
Síðan lǫgðu þeir saman flotann, teksk þar in grimmasta orrosta ok fell mart af hvárum tveggjum ok miklu fleira af Hákonar liði, þvíat Jómsvíkingar bǫrðusk bæði hraustliga ok djarfliga ok snarpliga ok skutu alt í gǫgnum skjǫlduna, ok svá mikill vápnaburðr var at Hákoni jarli, at brynja hans var slitin til ónýts, svá at hann kastaði af sér; þess getr Tindr Hallkelsson:
- 149. Varða, gims sem gerði
- gerðr bjúglima herða
- (gnýr óx Fjǫlnis fúra)
- farlig sœing, jarli,
- þás hringfǫ́um hanga
- hrynserk Viðurr brynju
- (hruðusk riðmarar) Róða
- (rastar) varð at kasta.
- 150. Þars í sundr á sandi
- Sǫrla blés fyr jarli,
- (þess hefr seggja sessi)
- serk hringofinn (merki).
Jómsvíkingar hǫfðu skip stœrri ok borðmeiri, en hvárir tveggju sóttu it djarfasta. Vagn Ákason lagði svá hart fram at skipi Sveins Hákonarsonar, at Sveinn lét á hǫmlu síga, ok helt við flótta. Þá lagði þannug til Eiríkr jarl ok fram í fylking móti Vagni. Þá lét Vagn undan síga, ok lágu skipin, sem í fyrstu hǫfðu legit. Þá réð Eiríkr aptr til liðs síns, ok hǫfðu þá hans menn undan hamlat, en Búi hafði þá hǫggvit tengslin ok ætlaði at reka flóttann. Þá lagði Eiríkr jarl síbyrt við skip Búa, ok varð þá hǫggorrosta in snarpasta, ok lǫgðu þá ii. eða iii. Eiríks skip at Búa skipi einu. Þá gerði illviðri ok él svá mikit, at haglkornit eitt vá eyri. Þá hjó Sigvaldi tengslin ok snøri undan skipi sínu ok vildi flýja. Vagn Ákason kallaði á hann, bað hann eigi flýja. Sigvaldi jarl gaf ekki gaum at, hvat hann sagði; þá skaut Vagn spjóti at honum ok laust þann, er við stýrit sat. Sigvaldi jarl røri í brot með hálfan fjórða tøg skipa, en eptir lá hálfr þriði tøgr. Þá lagði Hákon jarl sitt skip á annat borð Búa; var þá Búa-mǫnnum skamt hǫggva í millum. Vígfúss Vígaglúmsson tók upp nefsteðja, er lá á þiljunum, er maðr hafði áðr hnoðit við hugró á sverði sínu. Vigfúss var allsterkr maðr; hann kastaði steðjanum tveim hǫndum ok fœrði í hǫfuð Ásláki hólmskalla, svá at geirrinn stóð í heila niðri. Áslák hǫfðu ekki áðr vápn bitit, en hann hafði hǫggvit til beggja handa; hann var fóstri Búa ok stafnbúi. En annarr var Hávarðr hǫggvandi; hann var inn sterkasti maðr ok allfrœkn. Í þessarri atsókn gengu upp Eiríks-menn á skip Búa ok aptr at lyptingunni at Búa. Þá hjó Þorsteinn miðlangr til Búa um þvert nefit ok í sundr nefbjǫrgina; varð þat allmikit sár. Búi hjó til Þorsteins útan á síðuna, svá at í sundr tók manninn í miðju. Þá tók Búi upp kistur tvær, fullar gullz, ok kallar hátt: »fyrir borð allir Búa liðar«; steypðisk Búi þá útan borðz með kisturnar, ok margir hans menn hljópu þá fyrir borð, en sumir fellu á skipinu, þvíat eigi var gott, griða at biðja; var þá hroðit alt skip Búa með stǫfnum, en síðan hvert at ǫðru. Síðan lagði Eiríkr jarl at skipi Vagns, ok var þar allhǫrð viðrtaka; en at lykðum var hroðit skip þeira, en Vagn handtekinn ok þeir xxx. ok fluttir á land upp bundnir. Þá gekk til Þorkell leira ok segir svá: »þess strengðir þú heit, Vagn, at drepa mik, en mér þykkir hitt nú líkara, at ek drepa þik«. Þeir Vagn sátu á einni lág allir saman. Þorkell hafði mikla øxi; hann hjó þann, er útarst sat á láginni. Þeir Vagn váru svá bundnir, at einn strengr var snúinn at fótum allra þeira, en lausar váru hendr þeira; þá mælti einn þeira: »dálk hefi ek í hendi, ok mun ek stinga í jǫrðina, ef ek veit nǫkkut, þá er hǫfuðit er af mér«; hǫfuð var af þeim hǫggvit, ok fell niðr dálkr ór hendi honum. Þá sat maðr fríðr ok hærðr vel; hann sveipði hárinu fram yfir hǫfuð sér ok rétti fram hálsinn ok mælti: »gerið eigi hárit í blóði«; einn maðr tók hárit í hǫnd sér ok helt fast. Þorkell reiddi at øxina; víkingrinn kipði hǫfðinu fast, lét sá eptir, er hárinu helt, reið øxin ofan á báðar hendr honum ok tók af, svá at øxin nam í jǫrðu stað. Þá kom at Eiríkr jarl ok spurði: »hverr er þessi maðr inn fríði?«. »Sigurð kalla mik, segir hann, ok em ek kenningarson Búa; eigi eru enn allir Jómsvíkingar dauðir«. Eiríkr segir: »þú munt vera at sǫnnu sannr sonr Búa; viltu hafa grið?« segir jarl. »Þat skiptir, hverr býðr« segir Sigurðr. »Sá býðr, segir jarl, er vald hefir til, Eiríkr jarl«. »Vil ek þá« segir hann; var hann þá tekinn ór strenginum. Þá mælti Þorkell leira: »viltu jarl þessa menn alla láta grið hafa, þá skal aldregi með lífi fara Vagn Ákason«; hleypr þá fram með reidda øxina, en víkingr Skarði reiddi sik til fallz í strenginum ok fell fyrir fœtr Þorkatli. Þorkell fell flatr um hann; þá greip Vagn øxina, hann reiddi upp ok hjó Þorkel með banahǫgg. Þá mælti jarl: »Vagn, viltu hafa grið?«. »Vil ek, segir hann, ef vér hǫfum allir«. »Leysi þá ór strenginum« segir jarl, ok svá var gǫrt; xviii. váru drepnir, en xii. þágu grið.
Hákon jarl ok margir menn með honum sátu á tré einu; þá brast strengr á skipi Búa, en ǫr sú kom á Gizur af Valdresi, lendan mann, hann sat næst jarli ok búinn allvegliga. Síðan gengu menn á skipit út ok fundu þeir Hávarð hǫggvanda ok stóð á knjám við borðit út, þvíat fœtr váru af honum hǫggnir; hann hafði boga í hendi. En er þeir kómu á skipit út, þá spurði Hávarðr: »hverr fell af láginni?«. Þeir sǫgðu, at sá hét Gizurr. »Þá varð minna happit, en ek vilda« segir hann; »œrit var óhappit, segja þeir, en eigi skaltu vinna fleiri« — ok drepa hann. Síðan var valrinn kannaðr ok borit fé til hlutskiptis; hálfr þriði tøgr skipa var hroðinn af þeim Jómsvíkingum; svá segir Tindr:
- 151. Vann á Venða sinni
- verðbjóðr hugins ferðar
- (beit sólgagarr seilar)
- sverðs eggja spor (leggi),
- áðr hjǫrmeiðir hrjóða
- (hætting vas þat) mætti
- leiðar langra skeiða
- (liðs) halfan tøg þriðja.
Síðan skilja þeir her þenna. Ferr Hákon jarl til Þrándheims, ok líkaði stórilla, er Eiríkr hafði grið gefit Vagni Ákasyni. Þat er sǫgn manna, at Hákon jarl hafi í þessarri orrostu blótit til sigrs sér Erlingi, syni sínum, ok síðan gerði élit ok þá snøri mannfallinu á hendr Jómsvíkingum. Eiríkr jarl fór þá til Uplanda ok svá austr í ríki sitt, ok fór Vagn Ákason með honum. Þá gipti Eiríkr Vagni Ingibjǫrgu, dóttur Þorkels leiru, ok gaf honum langskip gott með ǫllum reiða ok fekk honum skipan til; skilðusk þeir inir kærstu vinir. Ferr þá Vagn heim suðr til Danmerkr; varð hann síðan ágætr maðr, ok er mart stórmenni frá honum komit.
Haraldr grenski var konungr á Vestfold, sem fyrr er ritit; hann fekk Ástu, dóttur Guðbrandz kúlu. Eitt sumar, þá er Haraldr grenski fór í Austrveg í hernað at fá sér fjár, þá kom hann í Svíþjóð. Þá var þar konungr Óláfr sœnski; hann var sonr Eiríks konungs ins sigrsæla ok Sigríðar, dóttur Skǫglar-Tósta; var Sigríðr þá ekkja ok átti mǫrg bú ok stór í Svíþjóð. En er hon spurði, at þar var kominn við land skamt í brot Haraldr grenski, fóstbróðir hennar, þá sendi hon menn til hans ok bauð honum til veizlu; hann lagðisk þá ferð eigi undir hǫfuð ok fór með mikla sveit manna. Þar var allgóðr fagnaðr; sat konungr ok drótning í hásæti ok drukku bæði samt um kveldit, ok var veitt allkappsamliga ǫllum mǫnnum hans. Um kveldit, er konungr fór til hvílu, þá var þar sæing, tjǫlduð pellum ok búin dýrligum klæðum; í því herbergi var fátt manna. En er konungr var afklæddr ok kominn í hvílu, þá kom þar drótning til hans, ok skenkði honum sjálf ok lokkaði hann mjǫk til at drekka ok var in blíðasta; konungr var allmjǫk drukkinn ok bæði þau; þá sofnaði hann, en drótning gekk þá ok til svefns. Sigríðr var in vitrasta kona ok forspá um marga hluti. Eptir um morguninn var veizla enn in kappsamligsta. En þar varð, sem jafnan verðr, þar er menn verða allmjǫk druknir, at inn næsta dag eptir varask flestir menn við drykkinn, en drótning var kát ok tǫluðu þau sín á milli, sagði hon svá, at hon virði eigi minna eignir þær ok ríki, er hon átti í Sviþjóð, en konungdóm hans í Nóregi ok eignir. Við þessar rœður varð konungr óglaðr ok fansk fátt um alt ok bjósk í brot ok var allhugsjúkr, en drótning var in glaðasta ok leiddi hann í brot með stórgjǫfum. Fór þá Haraldr um haustit aptr til Nóregs, var heima um vetrinn ok heldr ókátr. Eptir um sumarit fór hann í Austrveg með liði sínu ok helt þá til Svíþjóðar, ok sendi orð Sigríði drótningu, þau, at hann vill finna hana. Hon reið ofan á fund hans ok talask þau við. Hann vekr brátt þat mál, ef Sigríðr vildi giptask honum. Hon segir, at þat var honum hégómamál, ok hann er áðr svá vel kvángaðr, at honum er fullræði í. Haraldr segir, at Ásta er góð kona ok gǫfug — »en ekki er hon svá stórborin, sem ek em«. Sigríðr segir: »vera kann þat, at þú sér ættstœrri, en hon; hitt mynda ek ætla, at með henni myndi vera nú beggja ykkur hamingja«. Lítlu skiptusk þau fleirum orðum við, áðr drótning reið í brot. Haraldi konungi var þá heldr skapþungt; hann bjósk at ríða upp á land ok enn á fund Sigríðar drótningar; margir hans menn lǫttu hann þess, en eigi at síðr fór hann með mikla sveit manna ok kom til þess bœjar, er drótning réð fyrir. It sama kveld kom þar annarr konungr; sá hét Vissavaldr austan ór Garðaríki; sá fór at biðja hennar. Þeim var skipat konungunum í eina stofu mikla ok forna ok ǫllu liði þeira; eptir því var allr búnaðr stofunnar, en drykk skorti þar eigi um kveldit, svá áfenginn, at allir váru fulldruknir, ok hǫfuðverðir ok útverðir sofnuðu. Þá lét Sigríðr drótning um nóttina veita þeim atgǫngu bæði með eldi ok vápnum; brann þar stofan ok þeir menn, sem inni váru, en þeir váru drepnir, er út kómusk. Sigríðr sagði þat, at svá skyldi hon leiða smákonungum at fara af ǫðrum lǫndum til þess at biðja hennar; síðan var hon kǫlluð Sigríðr in stórráða.
Þann vetr áðr var Jómsvíkinga-orrosta á Hjǫrungavági. Hrani hafði verit eptir at skipum, þá er Haraldr hafði gengit á land upp, með því liði, er eptir var, til forráða. En er þeir spurðu þat, at Haraldr var af lífi tekinn, þá fóru þeir í brot sem tíðast ok aptr til Nóregs ok sǫgðu þessi tíðendi. Hrani fór á fund Ástu ok segir henni atburð um fǫr þeira, ok svá, hverra ørenda Haraldr fór á fund Sigríðar drótningar. Ásta fór þegar til Uplanda til fǫður síns, er hon hafði spurt þessi tíðendi, ok tók hann vel við henni; en bæði þau váru mjǫk reið um þá ráðaætlan, er verit hafði í Svíþjóð, ok þat, er Haraldr hafði henni ætlat einlæti. Ásta Guðbrandzdóttir ól sveinbarn þá um sumarit; sá sveinn var nefndr Óláfr, er hann var vatni ausinn. Hrani jós hann vatni; var sá sveinn þar upp fœddr fyrst með Guðbrandi ok Ástu móður sinni.
Hákon jarl réð Nóregi alt it ýtra með sjá ok hafði hann til forráða xvi. fylki. En síðan er Haraldr inn hárfagri hafði svá skipat, at jarl skyldi vera í hverju fylki, þá helzk þat lengi síðan. Hákon jarl hafði xvi. jarla undir sér; svá segir í Velleklu:
- 152. Hvar viti ǫld und einum
- jarðbyggvi svá liggja
- (þat skyli herr of hugsa)
- hjarl sextían jarla?
- Þess ríðr fúrs með fjórum
- faldleikr Heðins reikar
- logskundaðar lindar
- lofkendr himins endum.
Meðan Hákon jarl réð fyrir Nóregi, þá var góð árferð í landi ok góðr friðr innan landz með bóndum. Jarl var vinsæll við búendr lengsta hríð ævi sinnar; en er á leið, þá gerðisk þat mjǫk at um jarl, at hann var ósiðugr um kvennafar; gerðisk þar svá mikit at, at jarl lét taka ríkra manna dœtr ok flytja heim til sín ok lá hjá viku eða ii., sendi heim síðan, ok fekk hann af því óþokka mikinn af frændum kvinnanna, ok tóku bœndr at kurra illa, svá sem Þrœndir eru vanir, alt þat, er þeim er í móti skapi.
Hákon jarl fær nǫkkurn pata af því, at maðr mun sá vera fyrir vestan haf, er Áli nefndisk, ok halda þeir hann þar fyrir konung, en jarl grunaði af frásǫgn nǫkkurra manna, at vera myndi nǫkkurr af konungaætt norrœnni; honum var sagt, at Áli kallaðisk gerzkr at ætt, en jarl hafði þat spurt, at Tryggvi Óláfsson hafði átt son þann, er farit hafði austr í Garðaríki ok þar upp fœzk með Valdimar konungi ok hét sá Óláfr. Hafði jarl ok mjǫk atspurningum leitt um þann mann ok grunaði, at sá inn sami myndi nú vera kominn þar í Vestrlǫndum. Maðr er nefndr Þórir klakka, vin mikill Hákonar jarls, ok var lǫngum í víking, en stundum í kaupferðum ok var víða kunnigt fyrir. Þenna mann sendi Hákon jarl vestr um haf, bað hann fara kaupferð til Dyflinnar, sem þá var mǫrgum títt, ok skynja þat, hverr maðr Áli þessi væri; en ef hann spyrr þat til sannz, at þar væri Óláfr Tryggvason eða nǫkkurr annarr af konungs ætt norrœnni, þá skyldi Þórir koma við hann svikræðum nǫkkurum, ef hann mætti.
Síðan fór Þórir vestr til Írlandz til Dyflinnar ok spurði þar til Ála; var hann þar með Óláfi konungi kváran, mági sínum. Síðan kom Þórir sér í tal við Ála; Þórir var maðr orðspakr. En er þeir hǫfðu mjǫk lengi talat, þá tók Áli at spyrja af Nóregi, fyrst frá Uplendinga-konungum ok hverir þeir váru þá á lífi eða hvat ríki þeir hǫfðu; hann spurði ok um Hákon jarl, hver vinsæld hans var í landinu. Þórir segir: »jarl er svá ríkr maðr, at engi þorir annat at mæla, en hann vill, en þat veldr, at hvergi er í annan stað til at ganga; en þér satt til at segja, þá veit ek margra gǫfugra manna skaplyndi ok svá alþýðunnar, at þess væri fúsastir, ok búnastir, at nǫkkurr konungr kvæmi þar til ríkis af ætt Haraldz ins hárfagra, en vér sjám nú engan þann til, ok mest fyrir þá sǫk, at þat er nú reynt, at illa dugir at berjask við Hákon jarl«. En er þeir tǫluðu þetta opt, þá lætr Óláfr í ljós fyrir Þóri nafn sitt ok ætt ok spyrr hann ráðs, hvat hann hyggi, ef Óláfr ferr til Nóregs, hvárt hann ætlar, at bœndr myni vilja taka við honum at konungi. Þórir eggjaði hann ákafliga þessar ferðar ok lofaði hann mjǫk ok atgørvi hans. Tók Óláfr þá at fýsask mjǫk at fara til ættleifðar sinnar.
Siglir Óláfr þá vestan með v. skipum, fyrst til Suðreyja. Þórir var þar í fǫr með honum. Síðan siglði hann til Orkneyja. Sigurðr jarl Hlǫðvisson lá þá í Rǫgnvaldzey í Ásmundarvági með eitt langskip ok ætlaði at fara yfir á Katanes. Þá siglði Óláfr sínu liði vestan at eyjunum ok lagði þar til hafnar, þvíat Péttlandzfjǫrðr var eigi fœrr. En er konungr vissi, at jarl lá þar fyrir, þá lét hann jarl kalla til tals við sik; en er jarl kom til tals við konung, þá hǫfðu þeir áðr fátt talat, áðr konungr segir, at jarl skyldi skírask láta ok alt landzfólk hans, en at ǫðrum kosti skyldi hann þá deyja þegar í stað, en konungr kvezk mundu fara með eld ok usla yfir eyjarnar ok eyða land þat, nema fólkit kristnaðisk. En svá sem jarl var þá við kominn, þá kaus hann þann af, at taka skírn; var hann þá skírðr ok alt þat fólk, er þar var með jarli. Síðan svarði jarl konungi eiða ok gerðisk hans maðr, fekk honum son sinn til gíslingar, er hét Hvelpr eða Hundi, ok hafði Óláfr hann til Nóregs með sér. Siglði Óláfr þá austr í haf ok siglði af hafi útan at Morstr, gekk þar fyrst á land í Nóregi ok lét hann messu þar syngva í landtjaldi. En síðan var í þeim sama stað kirkja gǫr. Þórir klakka segir konungi, at þat einu var honum ráð, at gera ekki bert um, hverr hann var, ok láta enga njósn fara fyrir sér ok fara sem ákafligast á fund jarls ok láta hann óbúinn víð verða. Óláfr konungr gerir svá, at hann ferr norðr náttfari ok dagfari, svá sem leiði gaf, ok gerði ekki landzfólkit vart við ferð sína, hverr þar fór. En er hann kom norðr til Agðaness, þá spurði hann, at Hákon jarl er inn í firðinum ok þat með, at hann var ósáttr við bœndr. En er Þórir heyrði þetta sagt, þá var mjǫk annan veg, en hann hugði, þvíat eptir Jómsvíkinga-orrostu váru allir menn í Nóregi fullkomnir vinir Hákonar jarls, fyrir sigr þann, er hann hafði fengit ok frelsat land alt af ófriði; en nú var illa at borit, at hǫfðingi mikill er kominn í landit, en bœndr váru ósáttir við jarlinn.
Hákon jarl var á veizlu í Gaulardal at Meðalhúsum, en skip hans lágu út við Viggju. Ormr lyrgja er maðr nefndr, ríkr bóndi; hann bjó á Býnesi; hann átti konu þá, er Guðrún er nefnd, dóttir Bergþórs af Lundum; hon var kǫlluð Lundasól; hon var kvinna fríðust. Jarl sendi þræla sína til Orms þeira ørenda, at hafa Guðrúnu, konu Orms, til jarls. Þrælar báru upp ørendi sín; Ormr bað þá fyrst fara til náttverðar; en áðr þrælar hǫfðu matazk, þá váru komnir til Orms margir menn ór byggðinni, er hann hafði orð sent; lét Ormr þá engan kost, at Guðrún fœri með þrælunum. Guðrún mælti, bað þræla svá segja jarli, at hon myndi eigi til hans koma, nema hann sendi eptir henni Þóru af Rimul; hon var húsfreyja rík ok ein af unnustum jarls. Þrælarnir segja, at þeir skulu þar svá koma ǫðru sinni, at bóndi ok húsfreyja munu þessa iðrask skambragz, ok heitask þrælarnir mjǫk ok fara brot síðan. En Ormr lét fara herǫr fjogurra vegna um byggðina ok lét þat boði fylgja, at allir skyldu með vápnum fara at Hákoni jarli ok drepa hann, ok sendi til Haldórs á Skerðingssteðju, en Haldórr lét þegar fara herǫr. Lítlu áðr hafði jarl tekit konu mannz þess, er Brynjólfr hét, ok var þat verk allmjǫk óþokkat, ok var þá við sjálft, at herr myndi upp hlaupa. Eptir ǫrboði hljóp upp múgi mannz ok sótti til Meðalhúsa. En jarl fekk njósn ok fór af bœnum með lið sitt ok í dal djúpan, þann er nú er kallaðr Jarlsdalr síðan, ok leyndusk þeir þar. Eptir um daginn hafði jarl njósn alt af bóndaherinum. Bœndr tóku vegu alla ok ætluðu helzt, at jarl myndi hafa farit til skipa sinna, en fyrir skipunum réð þá Erlendr, sonr hans, inn mannvænsti maðr. En er náttaði, dreifði jarl liðinu ok bað fara markleiði út til Orkadals, — »engi maðr mun yðr mein gera, ef ek em hvergi í nánd; gerið orð Erlendi, at hann fari út eptir firðinum, ok hittumk vit á Mœri. Ek mun vel fá leynt mér fyrir bóndum«. Fór jarl þá ok þræll hans með honum, er Karkr er nefndr; íss var á Gaul, ok hratt jarl þar í hesti sínum ok þar lét hann eptir mǫttul sinn, en þeir fóru í helli þann, er síðan er kallaðr Jarlshellir. Þá sofnuðu þeir, en er Karkr vaknaði, þá segir hann draum sinn, at maðr svartr ok illiligr fór hjá hellinum ok hræddisk hann þat, at hann myndi inn ganga, en sá maðr sagði honum, at Ulli var dauðr. Jarl segir, at Erlendr myndi drepinn. Enn sofnar Þormóðr karkr ǫðru sinni ok lætr illa í svefni; en er hann vaknar, segir hann draum sinn, at hann sá þá inn sama mann fara ofan aptr ok bað þá segja jarli, at þá váru lokin sund ǫll. Karkr segir jarli drauminn; hann grunaði, at slíkt myndi vera fyrir skamlífi hans. Síðan stóð hann upp, ok gengu þeir á bœinn Rimul; þá sendi jarl Kark á fund Þóru, bað hana koma leyniliga til sín; hon gerði svá ok fagnar vel jarli. Jarl bað hana fela sik um nǫkkurra nátta sakir, þar til er bœndr ryfi samnaðinn. »Hér mun þín leitat, segir hon, um bœ minn, bæði úti ok inni, þvíat þat vitu margir, at ek mun gjarna hjálpa þér, alt þat er ek má; einn staðr er sá á mínum bœ, er ek mynda eigi kunna at leita slíks mannz; þat er svínabœli nǫkkut«. Þau kómu þannug til; mælti jarl: »hér skulu vér um búask, lífsins skal nú fyrst gæta«. Þá gróf þrællinn þar grǫf mikla ok bar í brot moldina; síðan lagði hann þar viðu yfir. Þóra segir jarli þau tíðendi, at Óláfr Tryggvason var kominn útan í fjǫrðinn, ok hafði hann drepit Erlend, son hans. Síðan gekk jarl í grǫfina ok báðir þeir Karkr, en Þóra gerði yfir með viðum ok sópaði yfir moldu ok myki ok rak þar yfir svínin; svínabœli þat var undir steini einum miklum.
Óláfr Tryggvason helt útan í fjǫrðinn með v. langskipum, en þar røri innan í móti Erlendr, sonr Hákonar jarls, með iii. skipum; en er skipin nálguðusk, þá grunaði þá Erlend, at ófriðr myndi vera, ok snúa at landi. En er Óláfr sá langskipin eptir firðinum fara ok róa í móti sér, þá hugði hann þar mundu fara Hákon jarl ok bað róa eptir þeim sem ákafast. En er þeir Erlendr váru mjǫk komnir at landi, røru þeir á grunn ok hljópu þegar fyrir borð ok leituðu til landz. Þá rendu at skip Óláfs. Óláfr sá, hvar lagðisk maðr, fríðr forkunnliga; Óláfr greip hjálmunvǫlinn ok kastar at þeim manni, ok kom hǫggit í hǫfuð Erlendi, syni jarls, svá at haussinn brotnaði til heila; lét Erlendr þar líf sitt. Þeir Óláfr drápu þar mart manna, en sumt kom á flótta, sumt tóku þeir ok gáfu grið ok hǫfðu af tíðendasǫgn; var þá Óláfi sagt, at bœndr hǫfðu rekit Hákon jarl ok hann var forflótti fyrir þeim ok dreift var ǫllum flokki hans. Síðan koma bœndr á fund Óláfs, ok verða hvárir ǫðrum fegnir ok taka þegar samlag sitt. Taka bœndr hann til konungs yfir sik, ok taka allir eitt ráð, at leita eptir Hákoni jarli, ok fara upp í Gaulardal, ok þykkir þat líkast, at jarl myni vera á Rimul, ef hann er nǫkkur á bœjum, þvíat Þóra var þar kærstr vin hans í þeim dal. Fara þeir þannug ok leita jarls úti ok inni ok finna hann eigi, ok þá átti Óláfr húsþing úti í garðinum; hann stóð upp á stein þann inn mikla, er þar stóð hjá svínabœlinu. Þá talaði Óláfr ok varð þat í rœðu hans, at hann myndi þann mann gœða bæði fé ok virðing, er Hákoni jarli yrði at skaða. Þessa rœðu heyrði jarl ok Karkr. Þeir hǫfðu ljós hjá sér. Jarl mælti: »hví ertu svá bleikr, en stundum svartr sem jǫrð; er eigi þat, at þú vilir svíkja mik?«.
»Eigi« segir Karkr. »Vit várum fœddir á einni nótt, segir jarl, skamt mun ok verða milli dauða okkars«. Þá fór Óláfr konungr á brot, er kveldaði; en er náttaði, þá helt jarl vǫku yfir sér, en Karkr sofnaði ok lét illiliga. Þá vakði jarl hann ok spurði, hvat hann dreymði. Hann segir: »ek var nú á Hlǫðum ok lagði Óláfr Tryggvason gullmen á háls mér«. Jarl svarar: »þar mun Óláfr láta hring blóðrauðan um háls þér, ef þú finnr hann; vara þú þik svá, en af mér muntu gott hljóta, svá sem fyrr hefir verit, ok svík mik eigi«. Síðan vǫkðu þeir báðir, svá sem hvárr vekði yfir ǫðrum, en í móti degi þá sofnaði jarl ok brátt lét hann illa, ok svá mikit varð at því, at jarl skaut undir sik hælunum ok hnakkanum, svá sem hann myndi vilja upp rísa, ok lét hátt ok ógurliga. En Karkr varð hræddr ok felmsfullr ok greip kníf mikinn af linda sér ok skaut gǫgnum barka jarli ok skar út ór. Þat var bani Hákonar jarls. Síðan sneið Karkr hǫfuð af jarli ok hljóp í brot ok kom eptir um daginn inn á Hlaðir ok fœrði hǫfuð jarls Óláfi konungi; hann segir ok þá þessa atburði um ferðir þeira Hákonar jarls, sem nú er áðr ritit. Síðan lét Óláfr konungr leiða hann í brot ok hǫggva hǫfuð af.
Þá fór Óláfr konungr ok fjǫlði bónda með honum út til Niðarholms ok hafði með sér hǫfuð Hákonar jarls ok Karks. Sá holmr var þá hafðr til þess, at drepa þar þjófa ok illmenni, ok stóð þar gálgi, ok lét hann þar til bera hǫfuð Hákonar jarls ok Karks. Gekk þá til allr herrinn ok œpði upp ok grýtti þar at ok mæltu, at þar skyldi níðingr fara með ǫðrum níðingum. Síðan láta þeir fara upp í Gaulardal ok taka þar búkinn ok drógu í brot ok brenndu. Varð hér svá mikill máttr at fjándskap þessum, er Þrœndir gerðu til Hákonar jarls, at engi maðr mátti nefna hann annan veg, en jarl inn illa; var þetta kall haft lengi síðan. En hitt er satt at segja frá Hákoni jarli, at hann hafði marga hluti til þess at vera hǫfðingi, fyrst kynkvíslir stórar, þar með speki ok kœnleik at fara með ríkdóminum, rǫskleik í orrostum ok þar með hamingjuna at vega sigrinn ok drepa fjándmennina; svá segir Þorleifr Rauðfeldarson:
- 153. Hákon, vitum hvergi
- (hafizk hefr runnr af gunni)
- fremra jarl und ferli
- (folkránar) þér mána;
- þú hefr ǫðlinga Óðni
- (etr hrafn af ná getnum),
- vesa mátt af því vísi
- víðlendr, níu senda.
Manna ǫrvastr var Hákon jarl, en ina mestu óhamingju bar slíkr hǫfðingi til dánardœgrs síns. En þat bar mest til er svá varð, at þá var sú tíð komin, at fyrir dœmask skyldi blótskaprinn ok blótmenninir, en í stað kom heilog trúa ok réttir siðir.
Óláfr Tryggvason var til konungs tekinn í Þrándheimi á allzherjarþingi um land alt, svá sem haft hafði Haraldr inn hárfagri. Hljóp þá upp múgr ok margmenni ok vildi eigi annat heyra, en Óláfr Tryggvason skyldi konungr vera. Fór Óláfr þá um land alt ok lagði undir sik; snørusk til hlýðni við hann allir menn í Nóregi, jamt þeir hǫfðingjar á Uplǫndum eða í Víkinni, er áðr hǫfðu land haldit af Dana-konungi, þá gerðusk þeir menn Óláfs konungs ok heldu land af honum. Fór hann svá yfir land inn fyrsta vetr ok eptir um sumarit. Eiríkr jarl Hákonarson ok Sveinn bróðir hans ok aðrir frændr þeira ok vinir flýðu landit ok sóttu austr í Svíaveldi til Óláfs konungs ins sœnska ok fengu þar góðar viðtǫkur; svá segir Þórðr Kolbeinsson:
- 154. Meinrennir, brá (manna)
- (margs fýsa skǫp), varga,
- ljóða lítlu síðarr
- læ Hákonar ævi,
- en til lands, þess ’s lindar
- láðstafr vegit hafði
- hraustr, þás hann fór vestan,
- hygg kómu son Tryggva.
- 155. Hafði sér við særi
- (slíks vas vǫ́n at hǫ́num)
- auðs, an upp of kvæði,
- Eirekr í hug meira;
- sótti reiðr at ráðum
- (rann engi því manna),
- þrályndi gafsk Þrœndum,
- þrœnzkr jarl konung sœnskan.
Loðinn er maðr nefndr, víkverskr, auðigr ok ættaðr vel; hann var optliga í kaupferðum, en stundum í hernaði. Þat var eitt sumar, at Loðinn fór kaupferð í Austrveg; átti hann einn skip þat ok hafði mikinn kaupeyri. Hann helt til Eistlandz ok var þar í kaupstefnu um sumarit; en þá er markaðrinn stóð, þá var þangat fluttr margs konar kaupskapr; þar kom man mart falt. Þar sá Loðinn konu nǫkkura, er seld hafði verit mansali; ok er hann leit á konuna, þá kenndi hann, at þar var Ástríðr Eiríksdóttir, er átt hafði Tryggvi konungr, ok var þá ólík því, sem fyrr, er hann sá hana; hon var þá fǫl ok grunnleit ok illa klædd. Hann gekk til hennar ok spurði, hvat ráðs hennar var. Hon segir: »þungt er frá því at segja; ek em seld mansali, en hingat hǫfð til sǫlu«. Síðan kǫnnuðusk þau við, ok vissi Ástríðr skyn á honum; bað hon síðan, ef hann vildi kaupa hana ok hafa heim með sér til frænda sinna. »Ek mun gera þér kost á um þat, segir hann; ek man flytja þik til Nóregs, ef þú vill giptask mér«. En með því at Ástríðr var þá nauðuliga við komin ok þat annat, at hon vissi, at Loðinn var maðr stórættaðr, vaskr ok auðigr, þá heitr hon honum þessu til útlausnar sér. Síðan keypti Loðinn Ástríði ok hafði heim með sér til Nóregs ok fekk hennar þar með frændaráði. Þeira bǫrn váru þau Þorkell nefja ok Ingiríðr, Ingigerðr. Dœtr Ástríðar ok Tryggva konungs váru þær Ingibjǫrg ok Ástríðr, sønir Eiríks bjóðaskalla váru þeir Sigurðr karlshǫfuð, Jósteinn ok Þorkell dyðrill ok váru allir gǫfgir menn ok auðgir ok áttu bú austr í landi. Brœðr ii. bjoggu í Vík austr; hét annarr Þorgeirr, en annarr Hyrningr; þeir fengu dœtra Loðins ok Ástríðar.
Haraldr Gormsson Dana-konungr, þá er hann hafði við kristni tekit, þá sendi hann boð um alt ríki sitt, at allir menn skyldu skírask láta ok snúask til réttrar trúar. Hann fylgði sjálfr því boði ok veitti þar styrk ok refsing at, þar er eigi gengi við ella. Hann sendi ii. jarla í Nóreg með lið mikit, er svá hétu ....; þeir skyldu boða kristni í Nóregi; þat gekk við í Víkinni, þar er ríki Haraldz konungs stóð yfir, ok skírðisk þá mart landzfólk. En eptir dauða Haraldz, þá fór brátt Sveinn tjúguskegg, sonr hans, í hernað, bæði í Saxland ok Frísland ok at lykðum til Englandz. En þeir í Nóregi, er við kristni hǫfðu tekit, þá hurfu þeir aptr til blóta, svá sem fyrr ok menn gerðu norðr í land. En er Óláfr Tryggvason var konungr orðinn í Nóregi, þá dvalðisk hann lengi um sumarit í Víkinni, kómu þar margir til hans frændr hans, en sumir mágar, en margir hǫfðu verit miklir vinir fǫður hans, ok var honum þar fagnat með allmiklum kærleik. Þá kallar Óláfr til tals við sik móðurbrœðr sína, Loðin stjúpfǫður sinn, mága sína, Þorgeir ok Hyrning; bar síðan fyrir þá með inum mesta alhuga þat mál, at þeir skyldu sjálfir undir taka með honum ok fylgja síðan með ǫllum krapti, at hann vill kristniboð upp hefja um alt ríki sitt, segir at hann skal því áleiðis koma, at kristna alt í Nóregi, eða deyja at ǫðrum kosti — »ek skal gera yðr alla mikla menn ok ríkja, þvíat ek trúi yðr bezt fyrir sakir frændsemi eða annarra tengða«. Allir þeir játuðu þessu, at gera hvat sem hann bauð ok fylgja honum til þess allz, er hann vildi, ok allir þeir menn, er þeira ráðum vilja fylgja. Gerði Óláfr konungr þegar bert fyrir alþýðu, at hann vill bjóða kristni ǫllum mǫnnum í ríki sínu. Tóku þeir þegar fyrstir undir at játa þessu boði, er áðr hǫfðu undir gengit; váru þeir ok ríkastir af þeim mǫnnum, er þá váru við staddir, ok gerðu allir aðrir at þeira dœmum. Váru þá skírðir menn allir austr um Víkina. Fór þá konungr norðr í Víkina ok bauð ǫllum mǫnnum at taka við kristni, en þeir er í móti mæltu, veitti hann stórar refsingar, drap suma, suma lét hann hamla, suma rak hann af landi á brot. Kom þá svá, at um þat ríki alt, er fyrr hafði stýrt Tryggvi konungr, faðir hans, ok svá þat, er átt hafði Haraldr grenski, frændi hans, gekk þat fólk alt undir kristniboð þat, er Óláfr boðaði; ok var þat sumar ok eptir um vetrinn alkristit um Víkina.
Óláfr konungr fór snimma um várit út í Víkina ok hafði lið mikit; fór þá norðr á Agðir, en hvar sem hann átti þing við bœndr, þá boðaði hann ǫllum mǫnnum at skírask, ok gengu menn undir kristni, þvíat engi fekksk uppreist af bóndum móti konungi, ok var fólkit skírt, hvar sem hann fór. Menn þeir váru á Hǫrðalandi margir ok gǫfgir, er komnir váru af ætt Hǫrða-Kára; hann átti iii. sonu; einn var Þorleifr spaki, annar ǫgmundr, faðir Þórólfs skjálgs, fǫður Erlings af Sóla; iii. var Þórðr, faðir Klyps hersis, er drap Sigurð slefu Gunnhildarson, iiii. ǫlmóðr, faðir Áskels, fǫður Ásláks Fitja-skalla; þessi áttbogi var þá mestr ok gǫfgastr á Hǫrðalandi. En er þeir frændr spurðu til vandkvæðis þessa, at konungr fór austan með landi ok hafði lið mikit ok braut forn lǫg á mǫnnum, en allir sættu refsingum ok afarkostum, þeir er í móti mæltu, þeir frændr gerðu stefnulag milli sín ok skulu gera ráð fyrir sér, þvíat þeir vita, at konungr mun brátt koma á fund þeira, ok semsk þat með þeim, at þeir skulu koma allir fjǫlmennt til Gulaþings ok stefna þar fund við Óláf konung Tryggvason.
Óláfr stefndi þing, þegar er hann kom á Rogaland; en er búǫndum kom þingboð, þá samnask þeir fjǫlmennt saman ok með alvæpni; en er þeir koma saman, taka þeir tal ok ráðagørð ok ætla til þess iii. menn, þá er málsnjallastir váru í þeira flokki, at svara Óláfi konungi á þinginu ok tala móti honum, ok þat með, at þeir vilja eigi ganga undir ólǫg, þótt konungr bjóði þeim. En er bœndr koma til þings ok þing var sett, þá stóð Óláfr konungr upp ok talaði fyrst blíðliga til bónda. Fannsk þat þó í hans máli, at hann vill, at þeir taki við kristni, bað þá til með fǫgrum orðum, en at lykðum lét hann þat fylgja við þá, er í móti mæltu ok eigi vildu undir ganga boð hans, at þeir mundu sæta af honum reiði ok refsingum ok hǫrðum afarkostum, hvar sem hann mætti við komask. En er konungr lauk máli sínu, þá stóð upp sá af bóndum, er einna var snjallastr ok fyrst var til þess tekinn, at svara skyldi Óláfi konungi. En er hann vildi til máls taka, þá setr at honum hósta ok þrøngva svá mikinn, at hann fekk engu orði upp komit ok sezk hann niðr. Þá stendr upp annarr bóndi ok vill sá eigi fallask láta andsvǫrin, þótt inum fyrra hefði eigi vel til tekizk; en er sá hefr upp mál sitt, þá var hann svá stamr, at hann fekk engu orði upp komit; tóku þá allir at hlæja, er á heyrðu; settisk þá bóndi niðr. Þá stóð upp inn iii. ok vill tala í móti Óláfi konungi, en er sá tók til máls, var hann svá háss ok rámr, at engi maðr heyrði þat, er hann talaði, ok settisk niðr. Þá varð engi til af bóndum at mæla í móti konungi. En er bœndr fengu engi til andsvara við konung, þá varð engi uppreist þeira til mótstǫðu við konung. Kom þá svá, at allir játtu því, er konungr bauð; var þá skírt þingfólk þat alt, áðr konungr skilðisk þar viðr.
Óláfr konungr stefndi liði sínu til Gulaþings, þvíat bœndr hafa honum þau orð send, at þeir vilja þar svara máli hans. En er þar koma hvárirtveggju til þings, þá vill konungr fyrst eiga tal sitt við landzhǫfðingja. En er þeir koma á stefnu allir saman, þá berr konungr upp sín ørendi ok býðr þeim at taka við skírn eptir boði hans. Þá segir ǫlmóðr inn gamli: »rœtt hǫfum vér frændr um mál þetta vár í millum ok munu vér allir hverfa at einu ráði. Með því konungr, at þú ætlar at pynda oss frændr til slíkra hluta, at brjóta lǫg vár, ok brjóta oss undir þik með nǫkkurri nauðung, þá munu vér í móti standa með ǫllu afli, ok fái þeir sigr, er auðit verðr. En ef þú vill, konungr, leggja nǫkkura farsælliga hluti til vár frænda, þá máttu þat gera svá vel, at vér munum allir hverfa til þín með fullkominni þjónostu«. Konungr segir: »hvers vilið þér mik beiða til þess, at sætt vár verði sem bezt?«. Þá segir ǫlmóðr: »þat er it fyrsta, ef þú vilt gipta Ástríði, systur þína, Erlingi Skjálgssyni, frænda várum, er vér kǫllum nú mannvænstan allra ungra manna í Nóregi«. Óláfr konungr segir, at honum þykkir líkligt, at þat gjaforð myni vera gott, segir, at Erlingr er ættaðr vel ok maðr inn líkligsti sýnum, en þó segir hann at Ástríðr á svǫr þessa máls. Síðan rœddi konungr þetta við systur sína. »Lítt nýt ek nú þess, segir hon, at ek em konungsdóttir ok konungssystir, ef mik skal gipta ótígnum manni; mun ek enn heldr bíða nǫkkura vetr annars gjaforðz« — ok skilðu þau rœðuna at sinni.
Óláfr konungr lét taka hauk, er Ástríðr átti, ok lét plokka af fjaðrar allar ok sendi henni síðan. Þá mælti Ástríðr: »reiðr er bróðir minn nú«. Síðan stóð hon upp ok gekk til konungs; hann fagnaði henni vel. Þá mælti Ástríðr, segir, at hon vill, at konungr sé fyrir hennar ráði, slíkt, sem hann vill. »Þat hugða ek, segir konungr, at ek mynda fá vald til at gera þann tíginn mann, sem ek vil, hér í landi«. Lét konungr þá kalla til tals ǫlmóð ok Erling ok alla þá frændr. Var þá talat bónorð þetta; lauk svá, at Ástríðr var fǫstnuð Erlingi. Síðan lét konungr setja þingit ok bauð bóǫndum kristni; var þá ǫlmóðr ok Erlingr forgangsmaðr at flytja þetta konungsmál ok þar með allir frændr þeira; bar þá engi maðr traust til at mæla í móti; var þá skirt þat alt fólk ok kristnat.
Erlingr Skjálgsson gerði um sumarit brullaup sitt ok var þar allmikit fjǫlmenni; þar var Óláfr konungr. Þá bauð konungr at gefa Erlingi jarldóm. Erlingr segir svá: »hersar hafa verit frændr mínir, vil ek ekki hafa nafn hæra en þeir. Hitt vil ek þiggja, konungr, af yðr, at þér látið mik vera mestan með því nafni hér í landi«. Konungr játti honum þat. Ok at skilnaði þeira veitti Óláfr konungr Erlingi mági sínum norðan frá Sognsæ ok austr til Líðandisness með þvílíkum hætti, sem Haraldr inn hárfagri hafði veitt sonum sínum ok fyrr er ritit.
Þetta sama haust stefndi Óláfr konungr iiii. fylkna þing norðr á Staði á Dragseiði; þar skyldu koma Sygnir ok Firðir, Sunnmœrir ok Raumdœlir. Fór Óláfr konungr þannug með allmikit fjǫlmenn, er hann hafði haft austan ór landi, ok svá þat lið, er þá hafði komit til hans á Rogalandi ok Hǫrðalandi. En er Óláfr konungr kom þar til þings, þá boðaði hann þar kristni sem í ǫðrum stǫðum. En fyrir því at konungr hafði þar styrk mikinn fjǫlmennis, ok óttuðusk þeir þat; en at lykðum þess máls, þá bauð konungr þeim ii. kosti, annathvárt at þeir tœki kristni ok léti skírask, eða at ǫðrum kosti, at þeir skyldi halda við hann orrostu. En er bœndr sá eigi fǫng til at berjask við konung, þá var hitt ráð upp tekit, at alt fólk kristnaðisk. En Óláfr konungr ferr þá með liði sínu á Norð-Mœri ok kristnar hann þat fylki. Síðan siglir hann inn á Hlaðir ok lætr brjóta ofan hofit ok taka alt fé ok alt skraut ór hofinu ok af goðinu; hann tók gullhring mikinn ór hofshurðunni, er Hákon jarl hafði látit gera. Síðan lét Óláfr konungr brenna hofit. En er bœndr verða þessa varir, þá láta þeir fara herǫr um ǫll fylki ok stefna her út ok ætla at konungi. Óláfr konungr helt þá liði sínu út eptir firði ok stefnir síðan norðr með landi ok ætlar at fara norðr á Hálogaland ok kristna þar; en er hann kom norðr í Bjarnaura, þá spyrr hann þat af Hálogalandi, at þeir hafa þar her úti ok ætla at verja land fyrir konungi. Eru þeir þar hǫfðingjar fyrir liði Hárekr ór Þjóttu ok Þórir hjǫrtr ór Vágum, Eyvindr kinnrifa. En er Óláfr konungr spyrr þetta, þá snýr hann leið sinni ok siglir suðr með landi. En er hann kom suðr um Stað, þá fór hann alt tómligarr ok kom þó ǫndverðan vetr austr alt í Víkina.
Sigríðr drótning í Svíþjóð, er kǫlluð var in stórráða, sat at búum sínum. Þann vetr fara menn milli Óláfs konungs ok Sigríðar drótningar, ok hóf Óláfr konungr þar upp bónorð sitt við Sigríði drótningu, en hon tók því líkliga, ok var þat mál fest með einkamálum. Þá sendi Óláfr konungr Sigríði drótningu gullhring þann inn mikla, er hann hafði tekit ór hofshurðinni á Hlǫðum, ok þótti þat hǫfuðgersimi. Stefnulag skyldi vera til þessa mála eptir um várit í Elfinni við landamœri. En er hringr þessi, er Óláfr konungr hafði sent Sigríði drótningu, var svá mjǫk lofaðr af ǫllum mǫnnum, þá váru með drótningu smiðar hennar, brœðr ii. En er þeir hǫfðu hringinn með hǫndum ok handvéttu ok mæla einmæli milli sín, þá lét drótning kalla þá til sín ok spyrr, hvat þeir spottaði at hringinum. Þeir dylja þess; hon segir at þeir skulu fyrir hvern mun láta hana vita, hvat þeir hafa at fundit. Þeir segja, at fals sé í hringinum. Síðan lét hon brjóta í sundr hringinn, ok fannsk þar eir í innan. Þá varð drótning reið ok segir, at Óláfr myndi falsa hana at fleira en þessu einu. Þenna sama vetr fór Óláfr konungr upp á Hringaríki ok kristnaði þar. Ásta Guðbrandzdóttir giptisk brátt eptir fall Haraldz grenska þeim manni, er nefndr er Sigurðr sýr; hann var konungr á Hringaríki. Sigurðr var sonr Hálfdanar, en hann var sonr Sigurðar hrísa Haraldzsonar ins hárfagra. Þá var þar með Ástu Óláfr, sonr þeira Haraldz grenska; hann fœddisk upp í œsku með Sigurði sýr, stjúpfǫður sínum. En er Óláfr konungr Tryggvason kom á Hringaríki at boða kristni, þá lét skírask Sigurðr sýr ok Ásta, kona hans, ok Óláfr, sonr hennar, ok gerði Óláfr Tryggvason guðsifjar við Óláf Haraldzson; þá var hann iii. vetr. Fór Óláfr konungr þá enn út í Víkina ok var þar um vetrinn. Þann var hann inn iii. vetr konungr yfir Nóregi.
Snimma um várit fór Óláfr konungr austr til Konungahellu til stefnu móti Sigríði drótningu. En er þau fundusk, þá tǫluðu þau þat mál, er rœtt hafði verit um vetrinn, at þau mundu gera samgang sinn, ok fór þat mál alt líkliga. Þá mælti Óláfr konungr, at Sigríðr skyldi taka skírn ok rétta trú. Hon segir svá: »ekki mun ek ganga af trú þeiri, er ek hefi fyrr haft ok frændr mínir fyrir mér. Mun ek ok ekki at því telja, þótt þú trúir á þann guð, er þér líkar«. Þá varð Óláfr konungr reiðr mjǫk ok mælti brálliga: »hví mun ek vilja eiga þik hundheiðna«, ok laust í andlit henni með glófa sínum, er hann helt á. Stóð hann upp síðan ok bæði þau. Þá mælti Sigríðr: »þetta mætti verða vel þinn bani«. Síðan skilðu þau, fór konungr norðr í Víkina, en drótning austr í Svíaveldi.
Óláfr konungr fór þá til Túnsbergs ok átti þar þá enn þing ok talaði á þinginu, at þeir menn allir, er kunnir ok sannir yrði at því at fœri með galdra ok gørningar, eða seiðmenn, þá skyldu allir fara af landi á brot. Síðan lét konungr rannsaka eptir þeim mǫnnum um þær byggðir, er þannug váru í námunda, ok boða þeim ǫllum til sín. En er þeir kómu þar, þá var einn maðr af þeim, er nefndr er Eyvindr kelda; hann var sonarsonr Rǫgnvaldz réttilbeina, sonar Haraldz hárfagra. Eyvindr var seiðmaðr ok allmjǫk fjǫlkunnigr. Óláfr konungr lét skipa þessum mǫnnum ǫllum í eina stofu ok lét þar vel um búask, lét gera þeim þar veizlu ok fá þeim sterkan drykk, ok þá er þeir váru druknir, lét Óláfr leggja eld í stofuna ok brann stofa sú ok alt þat fólk, er þar var inni, nema Eyvindr kelda komsk út um ljórann ok svá í brot; en er hann var langt í brott kominn, fann hann menn þá á leið sinni, er fara ætluðu til konungs, ok bað þá svá segja konungi, at Eyvindr kelda var brot kominn ór eldinum ok hann mun aldri síðan koma á vald Óláfs konungs, en hann mun alt fara á sǫmu leið, sem fyrr gerði hann um alla kunnustu sína. En er þessir menn kómu á fund Óláfs konungs, þá segja þeir slíkt frá Eyvindi, sem hann hafði þeim boðit. Konungi lætr illa yfir, er Eyvindr var eigi dauðr.
Óláfr konungr fór, er váraði, út eptir Víkinni ok tók veizlur at stórbúum sínum ok sendi boð alt um Víkina, at hann vill lið hafa úti um sumarit ok fara norðr í land. Síðan fór hann norðr á Agðir; ok er á leið langafǫstu, þá sótti hann norðr á Rogaland ok kom páskaaptan í Kǫrmt á ǫgvaldznes. Var þar búin fyrir honum páskaveizla; hann hafði nær ccc. manna. Þá sǫmu nótt kom þar við eyna Eyvindr kelda; hann hafði langskip alskipat; váru þat alt seiðmenn ok annat fjǫlkyngisfólk. Eyvindr gekk upp af skipi ok sveit hans ok mǫgnuðu fjǫlkyngi sína. Gerði Eyvindr þeim hulizhjálm ok þokumyrkr svá mikit, at konungr ok lið hans skyldi eigi mega sjá þá. En er þeir kómu mjǫk svá til bœjarins á ǫgvaldznesi, þá gerðisk ljóss dagr; varð þá mjǫk annan veg, en Eyvindr hafði ætlat; þá kom mjǫrkvi sá, er hann hafði gǫrt með fjǫlkyngi, yfir hann ok hans fǫruneyti, svá at þeir sá eigi heldr augum en hnakka, ok fóru alt í hring ok kring. En varðmenn konungs sá þá, hvar þeir fóru, ok vissu eigi, hvat lið þat var. Var þá sagt konungi, stóð hann þá upp ok alt liðit ok klæddisk. En er konungr sá, hvar þeir Eyvindr fóru, bað hann sína menn vápna sik ok ganga til ok vita, hvat mǫnnum þat væri. En er konungsmenn kenndu þar Eyvind, þá tóku þeir hann hǫndum ok alla þá ok leiddu þá til konungs. Segir þá Eyvindr allan atburð um sína ferð. Síðan lét konungr taka þá alla ok flytja í flœðisker ok binda þá þar. Lét Eyvindr svá líf sitt ok allir þeir. Er þat síðan kallat Skrattasker.
Svá er sagt, þá er Óláfr konungr var á veizlunni á ǫgvaldznesi, at þar kom eitt kveld maðr gamall ok orðspakr mjǫk, hafði hǫtt síðan; hann var einsýnn; kunni sá maðr segja af ǫllum lǫndum. Hann kom sér í tal við konung; þótti konungi gaman mikit at rœðum hans ok spurði hann margra hluta, en gestrinn fekk órlausn til allra spurninga, ok sat konungr lengi um kveldit; þá spyrr konungr, ef hann vissi, hverr ǫgvaldr hafði verit, er nesit ok bœrinn var við kenndr. Gestrinn segir, at ǫgvaldr var konungr ok hermaðr mikill ok blét kú eina mest ok hafði hann hana með sér, hvargi er hann fór, ok þótti honum þat heilnæmligt at drekka jafnan mjólk hennar — »ǫgvaldr konungr barðisk við konung þann, er Varinn hét; í þeiri orrostu fell ǫgvaldr konungr; var hann þá hér heygðr skamt frá bœnum ok settir upp bautasteinar, þeir er hér standa enn. En í annan stað skamt heðan var heygð kýrin«. Slíka hluti sagði hann ok marga aðra frá konungum eða ǫðrum fornum tíðendum. En er lengi var setit um nóttina, þá minti byskup konung á, at mál væri at ganga at sofa; gerði konungr þá svá. En er hann var af klæddr ok hafði í rekkju lagzk, þá settisk gestrinn á fótskǫrna ok talaði enn lengi við konung. Þótti konungi orðz vant, er annat var mælt. Þá mælti byskup til konungs, segir, at mál væri at sofa; gerði konungr þá svá, en gestrinn gekk út. Lítlu síðarr vaknaði konungr ok spurði þá eptir gestinum ok bað hann kalla til sín, en gestr fannsk þá hvergi. Eptir um morgininn lét konungr kalla til sín steikara ok þann, er drykkinn varðveitti, ok spyrr, ef nǫkkurr ókunnr maðr hefði komit til þeira. Þeir segja, þá er þeir skyldu matbúa, kom þar maðr nǫkkurr ok sagði, at furðuill slátr suðu þeir til konungs borðz; síðan fekk hann þeim ii. nautssíður digrar ok feitar, ok suðu þeir þær með ǫðru slátri. Þá segir konungr, at þá vist alla skyldi ónýta, segir, at þetta myndi engi maðr verit hafa, ok þar myndi verit hafa Óðinn, sá er heiðnir menn hǫfðu lengi á trúat, sagði, at Óðinn skyldi þá engu áleiðis koma at svíkja þá.
Óláfr konungr dró þá saman lið mikit austan ór landi um sumarit ok helt liði því norðr til Þrándheims ok lagði fyrst inn til Niðaróss; síðan lét hann fara þingboð um allan fjǫrðinn ok stefndi viii. fylkna þing á Frostu, en bœndr stefndu þingboði í herǫr ok stefndu saman þegn ok þræl um allan Þrándheim. En er konungr kom til þings, þá var kominn bóndamúgrinn með alvæpni. En er þing var sett, þá talaði konungr fyrir lýðnum ok bauð þeim at taka við kristni. En er hann hafði lítla hríð talat, þá kǫlluðu bœndr ok báðu hann þegja, segja, at ella mundu þeir veita honum atgǫngu ok reka hann í brot — »gerðu vér svá, sǫgðu þeir, við Hákon Aðalsteinsfóstra, þá er hann bauð oss þvílík boð, ok virðum vér þik eigi meira en hann«. En er Óláfr konungr sá œði bóandanna ok þat með, at þeir hǫfðu her svá mikinn, at eigi mátti við standa, þá veik hann rœðunni ok snøri til samþykkis við bœndr, segir svá: »ek vil, at vér gerim sætt vára, svá sem vér hǫfum áðr lagt með oss; vil ek fara þar til, er þér hafið it mesta blót yðvart, ok sjá þar siðu yðra. Tǫkum þá ráð várt um siðu, hverja vér viljum hafa, ok samþykkjum þá þat allir«. En er konungr talaði linliga til bónda, þá mýkðusk hugir þeira, ok fór síðan alt talit líkliga ok sáttgjarnliga, ok var þat ráðit at lykðum, at vera skyldi miðsumarsblót inn á Mærini, ok skyldu þar til koma allir hǫfðingjar ok ríkir bœndr, svá sem siðr var til; þar skyldi ok koma Óláfr konungr.
Skeggi er nefndr ríkr bóndi; hann var kallaðr Járnskeggi; hann bjó á Uphaugi á Yrjum. Skeggi talaði fyrst á þinginu í móti Óláfi konungi ok var mest fyrir bóndum at mæla í móti kristninni. Þeir slitu þinginu með þessum hætti. Fóru þá bœndr heim, en konungr á Hlaðir.
Óláfr konungr lá skipum sínum í Nið ok hafði xxx. skipa ok frítt lið ok mikit, en sjálfr konungr var optliga á Hlǫðum með hirðsveit sína. En er mjǫk leið at því, er blótit skyldi vera inn á Mærini, þá gerði Óláfr konungr veizlu mikla á Hlǫðum, sendi boð inn á Strind ok upp í Gaulardal ok bauð til sín hǫfðingjum ok ǫðrum stórbóndum. En er veizla var búin ok boðsmenn hǫfðu til sótt, þá var þar it fyrsta kveld veizla fǫgr ok veitt allkappsamliga; váru menn mjǫk druknir. En eptir um nóttina sváfu þá allir menn í ró þar. Um morgininn eptir, er konungr var klæddr, lét hann syngva sér tíðir, ok er messu var lokit, þá lét konungr blása til húsþings; gengu þá allir menn hans af skipum ok fóru til þings. En er þing var sett, stóð konungr upp ok talaði ok mælti svá: »vér áttum þing inn á Frostu; bauð ek þá búǫndum, at þeir skyldu láta skírask, en þeir buðu mér þar í mót, at ek skylda hverfa til blóta með þeim, svá sem gǫrt hafði Hákon konungr Aðalsteinsfóstri; kom þat ásamt með oss, at vér skyldim finnask inn á Mærini ok gera þar blót mikit. En ef ek skal til blóta hverfa með yðr, þá vil ek gera láta it mesta blót, þat sem títt er, ok blóta mǫnnum. Vil ek eigi til þess velja þræla eða illmenni; skal til þess velja, at fá goðunum, ina ágætustu menn; nefni ek til þess Orm lyrgju af Meðalhúsum, Styrkár af Gimsum, Kár af Grýtingi, Ásbjǫrn Þorbergsson af Varnesi, Orm af Lyxu, Haldór af Skerðingsteðju«, — ok þar með nefnir hann aðra v,, þá er ágætastir váru, segir svá, at hann vill þessum blóta til árs ok friðar, ok lét þegar veita þeim atgǫngu. En er bœndr sá, at þeir hǫfðu eigi liðskost við konungi, þá biðja þeir sér griða ok bjóða alt ráð sitt á vald konungs; semsk þat á milli þeira, at allir bœndr, þeir er þar váru komnir, létu skírask ok veittu konungi svardaga til þess, at halda rétta trú, en leggja niðr blótskap allan. Hafði konungr þá menn þessa alla í boði sínu, alt þar til er þeir fengu sonu sína eða brœðr eða aðra náfrændr í gísling til konungs.
Óláfr konungr fór með ǫllu liði sínu inn í Þrándheim. En er hann kom inn á Mærini, þá váru þar komnir allir hǫfðingjar Þrœnda, þeir er þá stóðu mest í móti kristninni, ok hǫfðu þar með sér alla stórbœndr þá, er fyrr hǫfðu haldit upp blótum í þeim stað; var þar þá fjǫlmennt ok eptir því, sem fyrr hafði verit á Frostuþingi. Lét þá konungr krefja þings, ok gengu hvárirtveggju með alvæpni til þings, en er þing var sett, þá talaði konungr ok bauð mǫnnum kristni. Járnskeggi svaraði máli konungs af hendi bónda, segir hann, at bœndr vildu enn sem fyrr, at konungr bryti ekki lǫg á þeim — »viljum vér, konungr, segir hann, at þú blótir, sem hér hafa gǫrt aðrir konungar fyrir þér«. At hans rœðu gerðu bœndr mikinn róm ok segja, at þeir vildi alt vera láta, sem Skeggi mælti. Þá segir konungr, at hann vill fara í hofit ok sjá siðu þeira, er þeir blóta. Bóǫndum líkar þat vel, fara til hofsins hvárirtveggju.
Óláfr konungr gengr nú í hofit ok fáir menn með honum ok fáir af bóndum; en er konungr kom þar, sem goðin váru, þá sat þar Þórr ok var mest tígnaðr af ǫllum goðum, búinn með gulli ok silfri. Óláfr konungr hóf upp refði gullbúit, er hann hafði í hendi, ok laust Þór, svá at hann fell af stallinum; síðan hljópu at konungsmenn ok skýfðu ofan ǫllum goðum af stǫllunum; en meðan konungr var inni í hofinu, þá var drepinn Járnskeggi úti fyrir hofsdurunum ok gerðu þat konungsmenn. En en konungr kom til liðsins, þá bauð hann bóndum ii. kosti, annan þann, at þeir skyldu þá allir við kristni taka, en at ǫðrum kosti halda við hann bardaga, en eptir lát Skeggja, þá varð engi forgangsmaðr at í bónda liði, at reisa merki í móti Óláfi konungi; varð hinn kostr upp tekinn at ganga til konungs ok hlýða því, er hann bauð. Þá lét Óláfr konungr skíra fólk alt þat, er þar var, ok tók gíslar af bóndum til þess, at þeir skyldu halda kristni sína. Síðan lét Óláfr konungr fara menn sína um ǫll fylki í Þrándheimi, mælti þá engi maðr í móti kristninni; var þá skírt þar alt fólk í Þrœndalǫgum.
Óláfr konungr fór liði sínu út til Niðaróss; þá lét hann reisa þar hús á Niðar-bakka ok skipaði svá, at þar skyldi vera kaupstaðr, gaf mǫnnum þar toptir til at gera sér þar hús, en hann lét gera konungsgarð upp frá Skipakrók. Lét hann þannug flytja um haustit ǫll fǫng þau, er þurfti til vetrsetu, ok hafði hann þar allmikit fjǫlmenni.
Óláfr konungr gerði stefnulag frændum Járnskeggja ok bauð þeim bœtr, en þar váru til svara margir gǫfgir menn; Járnskeggi átti dóttur, er Guðrún er nefnd; kom þat at lykðum í sáttmál þeira, at Óláfr konungr skyldi fá Guðrúnar. En er brullaupsstefna sú kom, þá gengu þau í eina rekkju, Óláfr konungr ok Guðrún. En ina fyrstu nótt, er þau lágu bæði samt, þegar konungr var sofnaðr, þá brá hon knífi ok vill leggja á honum. En er konungr varð þessa varr, tók hann knífinn frá henni ok stóð upp ór hvílunni ok gekk til manna sinna ok segir, hvat orðit hafði. Tók Guðrún þá ok klæði sín ok allir þeir menn, er henni hǫfðu þannug fylgt. Fóru þau í brot leið sína ok kom Guðrún ekki síðan í sama rekkju Óláfi konungi.
Þetta sama haust lét Óláfr konungr reisa langskip mikit á eyrunum við Nið; þat var snekkja; hafði hann þar til smiði marga. En ǫndverðan vetr, þá er skipit var algǫrt, þá var xxx. at rúmatali, stafnhátt ok ekki mikit í sér; þat skip kallaði konungr Tranann. Eptir dráp Járnskeggja var lík hans flutt út á Yrjar ok liggr hann í Skeggjahaugi á Austrátt.
Þá er Óláfr konungr Tryggvason hafði verit ii. vetr konungr at Nóregi, var með honum saxneskr prestr, sá er nefndr er Þangbrandr; hann var ofstopamaðr mikill ok vígamaðr, en klerkr góðr ok maðr vaskr; en fyrir sakir óspekðar hans, þá vildi konungr eigi hann með sér hafa ok fekk honum sendiferð þá, at hann skyldi fara til Íslandz ok kristna landit; var honum kaupskip fengit, ok er frá hans ferð þat at segja, at hann kom til Íslandz í Austfjǫrðu í Álptafjǫrð inn syðra ok var eptir um vetrinn með Halli á Síðu. Þangbrandr boðaði kristni á Íslandi, ok af hans orðum lét Hallr skírask ok hjón hans ǫll ok margir aðrir hǫfðingjar, en miklu fleiri váru hinir, er í móti mæltu. Þorvaldr veili ok Vetrliði skáld ortu níð um Þangbrand, en hann drap þá báða. Þangbrandr dvalðisk ii. vetr á Íslandi ok varð iii. manna bani, áðr hann fór í brot.
Sigurðr er maðr nefndr, annarr Haukr, þeir váru háleyskir ok hǫfðusk mjǫk í kaupferðum. Þeir hǫfðu farit eitt sumar vestr til Englandz. En er þeir kómu aptr til Nóregs, þá siglðu þeir norðr með landi, en á Norð-Mœri urðu þeir fyrir liði Óláfs konungs. En er konungi var sagt, at þar váru komnir nǫkkurir menn háleyskir ok váru heiðnir, þá lét konungr kalla stýrimenn til sín; hann spyrr þá, ef þeir vildi skírask láta, en þeir kveða þar nei við. Síðan talaði konungr fyrir þeim á marga vega, ok stoðaði þat ekki; þá hét hann þeim dauða eða meizlum; þeir skipuðusk ekki við þat; þá lét hann setja þá í járn ok hafði þá með sér nǫkkura hríð, ok váru þeir í fjǫtrum haldnir. Konungr talaði optliga fyrir þeim, ok týði þat ekki; ok á einni nótt hurfu þeir í brot, svá at engi maðr spurði til þeira eða vissi, með hverjum hætti þeir kómusk í brot. En um haustit kómu þeir fram norðr með Háreki í Þjóttu, tók hann vel við þeim, ok váru þeir þar um vetrinn með honum í góðu yfirlæti.
Þat var um várit einn góðan veðrdag, at Hárekr var heima ok fátt manna á bœnum, þótti honum daufligt. Sigurðr mælti við hann, ef hann vill, at þeir rói nǫkkur ok skemti sér; þat líkar Háreki vel; ganga síðan til strandar ok draga fram viæring einn, tók Sigurðr ór naustinu segl ok reiða, er fylgði skipinu, svá sem þeir váru opt vanir at fara, at hafa segl, er þeir fóru at skemta sér; Hárekr gekk á skip ok lagði stýri í lag. Þeir Sigurðr brœðr fóru með alvæpni, svá sem þeir váru vanir jafnan heima at ganga með bóanda; þeir váru báðir manna sterkastir; en áðr þeir gengi út á skipit, kǫstuðu þeir út smjǫrlaupum nǫkkurum ok brauðkass ok báru milli sín mikla mungátsbyttu á skipit. Síðan røru þeir frá landi, en er þeir váru skamt komnir frá eyjunni, þá fœra þeir brœðr segl upp, en Hárekr stýrði; bar þá brátt frá eyjunni. Þá ganga þeir brœðr aptr, þar til er Hárekr sat; Sigurðr mælti til Háreks bónda: »nú skaltu kjósa hér um kosti nǫkkura, sá er inn fyrsti, at láta okr brœðr fyrir ferð várri ráða ok stefnu; hinn er annarr, at láta okr binda þik; sá er inn þriði, at vit munum drepa þik«. Hárekr sá þá, hvernug komit var hans máli; hann var andvígr ekki betr en ǫðrum þeira brœðra, ef þeir væri jafnbúnir, kaus hann því þann af, er honum þótti nǫkkuru vildastr, at láta þá ráða fyrir ferðinni; batt hann þat svardǫgum við þá ok seldi þeim trú sína til þess. Síðan gekk Sigurðr til stjórnar ok stefndi suðr með landi; gæta þeir brœðr þess, at þeir skyldu hvergi menn finna, en byri gaf sem bezt. Létta þeir ferðinni eigi fyrr, en þeir koma suðr í Þrándheim ok inn til Niðaróss, ok finna þar Óláf konung. Síðan lét Óláfr konungr kalla Hárek á tal við sik ok bauð honum at skírask; Hárekr mælti í móti; þetta tala þeir konungr ok Hárekr marga daga, stundum fyrir mǫrgum mǫnnum, en stundum í einmæli, ok kømr hér ekki ásamt. En at lykðum segir konungr Háreki: »nú skaltu fara heim ok vil ek ekki granda þér fyrst; heldr þat til, at frændsemi er mikil milli okkar ok þat annat, at þú munt kalla, at ek hafa með svikum fengit þik, en vit þat til sannz, at ek ætla mér í sumar at koma norðr þannug ok vitja yðar Háleygjanna; skuluð þér þá vita, hvárt ek kann refsa þeim, er neita kristninni«. Hárekr lét vel yfir því at hann kvæmi sem fyrst þaðan í brott. Óláfr konungr fekk Háreki skútu góða, røru á borð x. menn eða xii., lét þat skip búa sem bezt at ǫllum fǫngum; konungr fekk Háreki xxx. manna, vaskra drengja ok vel búinna.
Hárekr ór Þjóttu ferr þegar í brott ór bœnum, sem fyrst mátti hann, en Haukr ok Sigurðr váru með konungi ok létu skírask báðir. Hárekr fór leið sína, þar til er hann kom heim í Þjóttu. Hann sendi orð Eyvindi kinnrifu, vin sínum, ok bað svá segja honum, at Hárekr ór Þjóttu hafði fundit Óláf konung ok hafði eigi kúgazk látit til þess at taka við kristni; hitt annat bað hann segja honum, at Óláfr konungr ætlar um sumarit at fara með her á hendr þeim, segir Hárekr, at þeir munu þar verða varhuga við at gjalda, bað Eyvind koma sem fyrst á sinn fund. En er þessi ørendi váru borin Eyvindi, þá sér hann, at yfrin nauðsyn mun til vera, at gera þar fyrir þat ráð, at þeir verði eigi upptœkir fyrir konungi. Ferr Eyvindr sem skyndiligast með léttiskútu, ok fáir menn á. En er hann kom til Þjóttu, fagnar Hárekr honum vel; ok þegar skjótt ganga þeir á tal, Hárekr ok Eyvindr, annan veg frá bœnum. En er þeir hafa lítla hríð talat, þá koma þar menn Óláfs konungs, þeir er Háreki hǫfðu norðr fylgt, taka þá hǫndum Eyvind ok leiða hann til skips með sér, fara síðan í brot með Eyvind. Létta þeir eigi fyrr sinni ferð, en þeir koma til Þrándheims ok finna Óláf konung í Niðarósi. Var þá Eyvindr fluttr til tals við Óláf konung. Bauð konungr honum at taka skírn sem ǫðrum mǫnnum. Eyvindr kvað þar nei við. Konungr bað hann blíðum orðum at taka við kristni ok segir honum marga skynsemi ok svá byskup. Eyvindr skipaðisk ekki við þat. Þá bauð konungr honum gjafar ok veizlur stórar, en Eyvindr neitti ǫllu því. Þá hét konungr honum meizlum eða dauða. Ekki skipaðisk Eyvindr við þat. Síðan lét konungr bera inn munnlaug fulla af glóðum ok setja á kvið Eyvindi, ok brast brátt kviðrinn sundr. Þá mælti Eyvindr: »taki af mér munnlaugina, ek vil mæla orð nǫkkur, áðr ek dey« — ok var svá gǫrt. Þá spurði konungr: »viltu nú, Eyvindr, trúa á Krist?«. »Nei, segir hann, ek má enga skírn fá, ek em einn andi, kviknaðr í mannzlíkam með fjǫlkyngi Finna, en faðir minn ok móðir fengu ekki fyrr barn átt«. Síðan dó Eyvindr ok hafði verit inn fjǫlkungasti maðr.
En um várit eptir lét Óláfr konungr búa skip sín ok lið. Þá hafði hann sjálfr Tranann. Hafði konungr þá mikit lið ok frítt. En er hann var búinn, helt hann liðinu út eptir firði ok síðan norðr fyrir Byrðu ok svá norðr á Hálogaland, en hvar sem hann kom við land, þá átti hann þing, bauð hann þar ǫllu fólki at taka skírn ok rétta trú; bar þá engi maðr traust til at mæla í móti, ok kristnaðisk þá land alt, þar sem hann fór. Óláfr konungr tók veizlu í Þjóttu at Háreks; þá var hann skírðr ok alt lið hans; gaf Hárekr konungi gjafar stórar at skilnaði ok gerðisk hans maðr ok tók veizlur af konungi ok lendz mannz rétt.
Rauðr inn rammi er nefndr bóndi einn, er bjó í firði þeim, er Sálpti heitir, í Goðey. Rauðr var maðr stórauðigr ok hafði marga húskarla; hann var ríkr maðr; fylgði honum mikill fjǫlði Finna, þegar er hann þurfti. Rauðr var blótmaðr mikill ok mjǫk fjǫlkunnigr. Hann var vin mikill þess mannz, er fyrr var nefndr, Þórir hjǫrtr; váru þeir báðir hǫfðingjar miklir. En er þeir spurðu, at Óláfr konungr fór með her mannz sunnan um Hálogaland, þá samna þeir her at sér ok bjóða skipum út ok fá lið mikit. Rauðr hafði dreka mikinn ok gullbúin hǫfuð á; var þat skip xxx. at rúmatali ok mikit at því; Þórir hjǫrtr hafði ok mikit skip. Þeir halda liði því suðr í móti Óláfi konungi. En er þeir hittask, þá leggja þeir til orrostu við Óláf konung; varð þar mikill bardagi ok gerðisk brátt mannfall ok snøri því í lið Háleygja ok hruðusk skip þeira ok því næst sló á þá felmt ok ótta; røri Rauðr með dreka sinn út til hafs ok því næst lét hann draga segl sitt. Rauðr hafði jafnan byr, hvert er hann vildi sigla, ok var þat af fjǫlkyngi hans. Er þat at segja skjótast af ferð Rauðs, at hann siglði heim í Goðey. Þórir hjǫrtr flýði inn til landz, ok hljópu þar af skipum, en Óláfr konungr fylgði þeim, hljópu þeir ok af skipum ok ráku þá ok drápu, varð konungr þá enn fremstr sem jafnan, þá er slíkt skyldi þreyta. Hann sá, hvar Þórir hjǫrtr hljóp, hann var allra manna fóthvatastr. Konungr rann eptir honum ok fylgði honum Vígi, hundr hans. Þá mælti konungr: »Vígi, tak hjǫrtinn«. Vígi hljóp fram eptir Þóri ok þegar upp á hann. Þórir nam stað við. Þá skaut konungr kesju at Þóri; Þórir lagði sverði til hundzins ok veitti honum sár mikit, en jamskjótt fló kesja konungsins undir hǫnd Þóri, svá at út stóð um aðra síðuna; lét Þórir þar líf sitt, en Vígi var borinn sárr til skipa. Óláfr konungr gaf grið ǫllum mǫnnum þeim, er báðu ok kristni vildu taka.
Óláfr konungr helt liði sínu norðr með landi ok kristnaði alt fólk, þar sem hann fór. En er hann kom norðr at Sálpti; ætlaðisk hann at fara inn í fjǫrðinn ok finna Rauð, en hregg veðrs ok stakastormr lá innan eptir firði, ok lá konungr þar til viku ok helzk it sama hreggviðri innan eptir firði, en it ýtra var blásandi byrr at sigla norðr með landi; siglði þá konungr alt norðr í ǫmð, ok gekk þar alt fólk undir kristni. Síðan snýr konungr ferð sinni aptr suðr. En er hann kom norðan at Sálpti, þá var hregg út eptir firði ok sjádrif. Konungr lá þar nǫkkurar nætr, ok var veðr it sama. Þá talaði konungr við Sigurð byskup ok spurði eptir, ef hann kynni þar nǫkkut ráð til leggja. Byskup segir, at hann myndi freista, ef guð vill sinn styrk til leggja, at sigra þenna fjándakrapt.
Sigurðr byskup tók allan messuskrúða sinn ok gekk fram í stafn á konungsskipi, lét tendra kerti ok bar reykelsi, setti róðukross upp í stafninn, las þar guðspjall ok margar bœnir aðrar, støkði vígðu vatni um alt skipit. Síðan bað hann taka af tjǫldin ok róa inn á fjǫrðinn. Konungr lét þá kalla til annarra skipa, at allir skyldu róa eptir honum. En er róðr var greiddr á Trǫnunni, þá gekk hon inn á fjǫrðinn, ok kenndu þeir engan vind á sér, er því skipi røru, ok svá stóð toptin eptir í varrsímanum, at þar var logn, en svá laus sjárokan brot frá hvárn tveggja veg, at hvergi sá fjǫllin fyrir. Røri þá hvert skip eptir ǫðru þar í logninu; fóru þeir svá allan dag ok eptir um nóttina, kómu lítlu fyrir dag í Goðeyjar. En er þeir kómu fyrir bœ Rauðs, þá flaut þar fyrir landi dreki hans sá inn mikli. Óláfr konungr gekk þegar upp til bœjarins með lið sitt, veittu þar atgǫngu lopti því, er Rauðr svaf í, ok brutu upp, hljópu menn þar inn; var þá Rauðr handtekinn ok bundinn, en drepnir þeir menn aðrir, er þar váru inni, en sumir handteknir. Þá gengu konungsmenn at skála þeim, er húskarlar Rauðs sváfu í; váru þar sumir drepnir, en sumir bundnir, sumir barðir. Lét þá konungr leiða Rauð fyrir sik, bauð honum at láta skírask, — »mun ek þá, segir konungr, ekki taka af þér eigu þína, vera heldr vin þinn, ef þú kannt til gæta«. Rauðr œpði á móti því, segir, at aldri skyldi hann á Krist trúa, ok guðlastaði mjǫk. Konungr varð þá reiðr ok sagði, at Rauðr skyldi hafa inn versta dauða. Þá lét konungr taka hann ok binda opinn á slá eina, lét setja kefli á millum tanna honum ok lúka upp svá munninn; þá lét konungr taka lyngorm einn ok bera at munni honum, en ormrinn vildi eigi í munninn ok hrøkðisk frá í brot, þvíat Rauðr blés í móti honum. Þá lét konungr taka hvannjólatrumbu ok setja í munn Rauð, en sumir menn segja, at konungr léti taka lúðr sinn ok setja í munn honum ok lét þar í orminn, lét bera útan at slájárn glóanda; hrøkðisk þá ormrinn í munn Rauð ok síðan í hálsinn ok skar út um síðuna; lét Rauðr þar líf sitt. Óláfr konungr tók þar ófa mikit fé í gulli ok silfri ok ǫðru lausafé í vápnum ok margs konar dýrgripum; en menn alla, þá er fylgt hǫfðu Rauð, lét konungr skíra, en þá, er þat vildu eigi, lét hann drepa eða kvelja. Þá tók Óláfr konungr dreka, er Rauðr hafði átt, ok stýrði sjálfr, þvíat þat var miklu meira skip ok fríðara, en Traninn, fram var á drekahǫfuð, en aptr krókr ok fram af sem sporðr ok hvártveggi svírinn ok allr stafninn var með gulli lagðr; þat skip kallaði konungr Orminn, þvíat þá er segl var á lopti, skyldi þat vera fyrir vængi drekans; var þetta skip fríðast í Nóregi ǫllum. Eyjar þær, er Rauðr byggði, heita Gylling ok Hæring, en allar saman heita þær Goðeyjar, ok Goðeyjastraumr fyrir norðan, milli ok meginlandz. Óláfr konungr kristnaði fjǫrð þann allan, ferr síðan leið sína suðr með landi, ok varð í þeiri ferð mart þat, er í frásǫgn er fœrt, er trǫll ok illar véttir glettusk við menn hans ok stundum við hann sjálfan. En vér viljum heldr rita um þá atburði, er Óláfr konungr kristnaði Nóreg eða ǫnnur þau lǫnd, er hann kom kristni á. Óláfr konungr kom liði sínu þat sama haust í Þrándheim ok helt til Niðaróss ok bjó sér þar til vetrsetu. — Þat vil ek nú næst rita láta, at segja frá íslenzkum mǫnnum. —
Þetta sama haust kómu til Niðaróss útan af Íslandi Kjartan Óláfsson, Hǫskullzsonar, ok dótturson Egils Skallagrímssonar, er einn hefir kallaðr verit mannvænstr maðr þeira, er fœzk hafi á Íslandi. Þar var þá ok Haldórr, sonr Guðmundar á Mǫðruvǫllum, ok Kolbeinn, sonr Þórðar Freysgoða, bróðir Brennu-Flosa, fjórði Svertingr, sonr Rúnólfs goða. Þessir váru allir heiðnir ok margir aðrir, sumir ríkir en sumir óríkir; þá kómu ok af Íslandi gǫfgir menn, er kristni hǫfðu tekit af Þangbrandi, Gizurr hvíti, sonr Teits Ketilbjarnarsonar, en móðir hans var Álof, dóttir Bǫðvars hersis Víkinga-Kárasonar; bróðir Bǫðvars var Sigurðr, faðir Eiríks bjóðaskalla, fǫður Ástríðar, móður Óláfs konungs. Hjalti hét einn íslenzkr maðr Skeggjason; hann átti Vilborgu, dóttur Gizurar hvíta. Hjalti var ok kristinn, ok tók Óláfr konungr feginsamliga við þeim mágum, Gizuri ok Hjalta, ok váru þeir með honum. En þeir íslenzkir menn, er fyrir skipum réðu ok heiðnir váru, þá leituðu þeir til brautsiglingar, þegar konungr var í bœnum, þvíat þeim var sagt, at konungr nauðgaði alla menn til kristni, en veðr gekk í þrá þeim ok rak þá aptr undir Niðarholm; þeir réðu þar fyrir skipum Þórarinn Nefjólfsson, Hallfrøðr skáld Óttarsson, Brandr inn ǫrvi, Þorleikr Brandzson. Þetta var sagt Óláfi konungi, at Íslendingar váru þar nǫkkurum skipum ok heiðnir allir ok vildu flýja fund konungs. Þá sendi konungr menn til þeira ok bannaði þeim braut at halda, bað þá leggja inn til bœjar, ok gerðu þeir svá ok báru ekki af skipum sínum.
Þá kom Mikjálsmessa; lét konungr þá halda mjǫk, lét syngva messu hátíðliga. Íslendingar gengu til ok hlýddu sǫng fǫgrum ok kluknahljóði. En er þeir kómu til skipa sinna, sagði hverr þeira, hvernug líkat hafði atferð kristinna manna. Kjartan lét vel yfir, en flestir aðrir lǫstuðu, en þat er, sem mælt er, at mǫrg eru konungs eyru; var konungi þetta sagt; þá gerði hann þegar um daginn mann eptir Kjartani ok bað hann koma til sín. Kjartan gekk til konungs með nǫkkura menn; fagnaði hann honum vel. Kjartan var allra manna mestr ok fríðastr ok vel orði farinn. En er þeir konungr hǫfðu fám orðum við skipzk, þá bauð konungr Kjartani at taka við kristni. Kjartan segir, at hann vill því eigi níta, ef hann skal þá hafa vináttu konungs. Konungr heitr honum vináttu sinni fullkominni, ok semja þeir konungr þetta sáttmál milli sín. Annan dag eptir var Kjartan skírðr ok Bolli Þorláksson frændi hans ok alt fǫruneyti þeira; var Kjartan ok Bolli í boði konungs, meðan þeir váru í hvítaváðum, ok var konungr allkærr til þeira.
Óláfr konungr gekk einn dag úti á stræti, en menn nǫkkurir gengu í móti þeim, ok sá, er fyrstr gekk, fagnaði konungi. Konungr spurði þann mann at nafni, sá nefndisk Hallfrøðr. Þá mælti konungr: »ertu skáldit?«. Hann segir: »kann ek yrkja«. Þá mælti konungr: »þú munt vilja taka kristni ok gerask síðan minn maðr«. Hann segir: »kostr skal á því vera, at ek mun skírask, ef þú, konungr, veitir mér sjálfr guðsifjar; af engum manni ǫðrum vil ek þat þiggja«. Konungr segir: »ek vil þat gera«. Var þá Hallfrøðr skírðr ok helt konungr honum undir skírn. Síðan spurði konungr Hallfrøð: »viltu nú gerask minn maðr?«. Hallfrøðr segir: »ek var fyrr hirðmaðr Hákonar jarls; nú vil ek ekki gerask þér handgenginn ok engum ǫðrum hǫfðingjum, nema þú heitir mér því, at mik hendi enga þá hluti, er þú rekir mik frá þér«. »Svá at einu er mér sagt, segir konungr, frá þér, Hallfrøðr, at þú ert ekki svá vitr eða spakr, at mér er ørvænt, at þú gerir þá hluti, er ek vil fyrir engan mun við sœma.« »Dreptu mik þá« segir Hallfrøðr. Konungr mælti: »þú ert vandræðaskáld, en minn maðr skaltu nú vera«. Hallfrøðr svarar: »hvat gefr þú, konungr, mér at nafnfesti, ef ek skal heita vandræðaskáld?«. Konungr gaf honum sverð, ok fylgði engi umgerð. Konungr mælti: »yrk nú vísu um sverðit ok lát sverð vera í hverju vísuorði«. Hallfrøðr kvað:
- 156. Eitt es sverð, þats, sverða,
- sverðauðgan mik gerði,
- fyr svipnjǫrðum sverða
- sverðótt mun nú verða;
- muna vansverðat verða,
- (verðr emk þriggja sverða)
- jarðar hljótr, ef yrði
- umbgerð at því sverði.
Þá fekk konungr honum umgerð. Af Hallfrøðar kvæðum tǫkum vér vísendi ok sannendi, þat er þar er sagt frá Óláfi konungi Tryggvasyni.
Þetta sama haust kom Þangbrandr prestr af Íslandi til Óláfs konungs ok segir sínar farar eigi sléttar, segir, at Íslendingar hǫfðu gǫrt níð um hann, en sumir vildu drepa hann, ok lét enga ván, at þat land myndi kristit verða. Óláfr konungr varð svá óðr ok reiðr, at hann lét blása ǫllum íslenzkum mǫnnum saman, þeim er þar váru í bœnum, ok mælti síðan, at alla skyldi drepa. En Kjartan ok Gizurr ok Hjalti ok aðrir þeir, er þá hǫfðu við kristni tekit, gengu til hans ok mæltu: »eigi muntu, konungr, vilja ganga á bak orðum þínum, þvíat þú mælir svá, at engi maðr skal svá mikit hafa gǫrt til reiði þinnar, at eigi viltu þat upp gefa þeim, er skírask vilja ok láta af heiðni. Nú vilja þessir allir íslenzkir menn, er hér eru nú, skírask láta, en vér munum finna bragð þat til, er kristni mun við gangask á Íslandi; eru hér margir ríkra manna synir af Íslandi, ok munu feðr þeira mikit liðsinni veita at þessu máli. En Þangbrandr fór þar, sem hér með yðr, með ofstopa ok manndráp, ok þolðu menn honum þar ekki slíkt«. Tók þá konungr at hlýða á slíkar rœður; váru þá skírðir allir íslenzkir menn, þeir sem þar váru þá.
Óláfr konungr var mestr íþróttamaðr í Nóregi, þeira, er menn hafa frá sagt, um alla hluti; hverjum manni var hann sterkari ok fimari, ok eru þar margar frásagnir ritaðar um þat; ein sú, er hann gekk í Smalsarhorn ok festi skjǫld sinn í ofanvert bjargit, ok enn þat, er hann hjalp hirðmanni sínum, þeim er áðr hafði klifit bjargit, svá at hvárki mátti komask upp né ofan, en konungr gekk til hans ok bar hann undir hendi sér ofan á jǫfnu. Óláfr konungr gekk eptir árum útbyrðis, er menn hans røru á Orminum, ok hann lék at þrimr handsǫxum, svá at jafnan var eitt á lopti, ok hendi æ meðalkaflann. Hann vá jafnt báðum hǫndum ok skaut ii. spjótum senn. Óláfr konungr var allra manna glaðastr ok leikinn mjǫk, blíðr ok lítillátr, ákafamaðr mikill um alla hluti, stórgjǫfull, sundrgerðamaðr mikill, fyrir ǫllum mǫnnum um frœknleik í orrostum, allra manna grimmastr, þá er hann var reiðr, ok kvalði óvini sína mjǫk, suma brenndi hann í eldi, suma lét hann ólma hunda rífa í sundr, suma lemja eða kasta fyrir hábjǫrg. Váru af þeim sǫkum vinir hans ástúðgir við hann, en óvinir hans hræddusk við hann; var því mikil framkvæmð hans, at sumir gerðu hans vilja með blíðu ok vináttu, en sumir fyrir hræzlu sakir.
Leifr, sonr Eiríks rauða, þess er fyrstr byggði Grœnland, var þetta sumar kominn af Grœnlandi til Nóregs; fór hann á fund Óláfs konungs ok tók við kristni ok var um vetrinn með Óláfi konungi.
Guðrøðr, sonr Eiríks blóðøxar ok Gunnhildar, hafði verit í hernaði í vestrlǫndum, síðan er hann flýði land fyrir Hákoni jarli. En á þessu sumri, er nú er áðr frá sagt, þá er Óláfr konungr Tryggvason hafði iiii. vetr ráðit fyrir Nóreg, þá stefndi Guðrøðr til Nóregs ok hafði mǫrg herskip; hann hafði þá siglt út af Englandi, ok er hann kom í landván við Nóreg, þá stefndi hann suðr með landinu, þangat er honum var minni ván fyrir Óláfs konungs; siglir Guðrøðr suðr til Víkrinnar. En þegar er hann kom til landz, tók hann at herja ok brjóta undir sik landzfólk, en beiddi sér viðtǫku. En er landzmenn sá, at herr mikill var kominn á hendr þeim, þá leita menn sér griða ok sætta ok bjóða konungi, at þingboð skyli fara yfir land ok bjóða honum heldr viðtǫku en þola her hans, ok váru þar lǫgð frest á, meðan þingboð fœri yfir. Krafði þá konungr vistagjaldz, meðan sú bíðandi skyldi vera. En bœndr kjósa hinn kost heldr, at búa konungi veizlur þá stund alla, er hann þurfti, til þess, ok tók konungr þann kost, at hann fór um land at veizlum með sumt lið sitt, en sumt gætti skipa hans. En er þetta spyrja þeir brœðr, Hyrningr ok Þorgeirr, mágar Óláfs konungs, þá samna þeir sér liði ok ráða sér til skipa, fara síðan norðr í Víkina ok koma á einni nótt með liði sínu, þar sem Guðrøðr konungr var á veizlu, veita þar atgǫngu með eldi ok vápnum; fell þar Guðrøðr konungr ok flest alt liðit hans, en þat, er á skipunum hafði verit, var sumt drepit, en sumt komsk undan ok flýði víz vegar. Váru þá dauðir allir synir Eiríks ok Gunnhildar.
Þann vetr eptir, er Óláfr konungr hafði komit af Hálogalandi, lét hann reisa skip mikit inn undir Hlaðhǫmrum, þat er meira var miklu, en ǫnnur þau skip, er þá váru í landinu, ok eru enn þar bakkastokkar þeir, svá at sjá má. Þorbergr skafhǫgg er nefndr sá maðr, er stafnasmiðr var at skipinu, en þar váru margir aðrir at, sumir at fella, sumir at telgja, sumir saum at slá, sumir til at flytja viðu. Váru þar allir hlutir vandaðir mjǫk til; var skipit bæði langt ok breitt ok borðmikit ok stórviðat. En er þeir báru skipit borði, þá átti Þorbergr nauðsynjaørendi at fara heim til bús síns ok dvalðisk þar mjǫk lengi. En er hann kom aptr, þá var skipit fullborða. Fór konungr þegar um kveldit ok Þorbergr með honum ok sjá þá skipit, hvernug orðit sé, ok mælti hverr maðr, at aldri hefði sét langskip jammikit eða jamfrítt. Ferr þá konungr aptr í bœinn. En snimma eptir um morgininn ferr konungr enn til skipsins ok þeir Þorbergr; váru þá smiðar þar áðr komnir, stóðu þeir allir ok hǫfðusk ekki at. Konungr spurði, hví þeir fœri svá. Þeir segja, at spilt var skipinu ok maðr myndi gengit hafa frá framstafni til lyptingar ok sett í borðit ofan hvert skýlihǫgg at ǫðru. Gekk konungr þá til ok sá, at satt var, mælti þegar ok svarði um, at sá maðr skyldi deyja, ef konungr vissi, hverr fyrir ǫfundar sakir hefði spilt skipinu — »xen sá, er mér kann þat segja, skal mikil gœði af mér hljóta«. Þá segir Þorbergr: »ek mun kunna segja yðr, konungr, hverr þetta verk mun gǫrt hafa«. »Mér er eigi þess at ǫðrum manni meiri ván, segir konungr, at þetta happ myni henda, en at þér, at verða þess víss ok kunna mér segja«. »Segja mun ek þér, konungr, segir hann, hverr gǫrt hefir — ek hefi gǫrt«. Þá svarar konungr: »þá skaltu bœta svá, at jamvel sé, sem áðr var; þar skal líf þitt við liggja«. Síðan gekk Þorbergr til ok teglði borðit, svá at ǫll gengu ór skýlihǫggin. Konungr mælti þá ok allir aðrir, at skipit væri miklu fríðara á þat borð, er Þorbergr hafði skorit; bað konungr hann þá svá gera á bæði borð ok bað hann hafa mikla þǫkk fyrir. Var þá Þorbergr hǫfuðsmiðr fyrir skipinu, þar til er gǫrt var; var þat dreki ok gǫrr eptir því, sem Ormr sá, er konungr hafði haft af Hálogalandi, en þetta skip var miklu meira ok at ǫllum hlutum meir vandat; þat kallaði hann Orm inn langa, en hinn Orm inn skamma. Á Orminum langa váru iiii. rúm ok xxx. Hǫfuðin ok krókrinn var alt gullbúit; svá váru há borðin, sem á hafskipum. Þat hefir skip verit bezt gǫrt ok með mestum kostnaði í Nóregi.
Eiríkr jarl Hákonarson ok brœðr hans ok margir aðrir gǫfgir frændr þeira fóru af landi á brot eptir fall Hákonar jarls. Fór Eiríkr jarl austr í Svíþjóð á fund Óláfs Svía-konungs ok fengu þeir þar góðar viðtǫkur. Veitti Óláfr konungr þar jarli friðland ok veizlur stórar, svá at hann mátti þar vel halda sik í landi ok lið sitt; þess getr Þórðr Kolbeinsson:
- 157. Meinrennir, brá (manna) — — —
- 158. Hafði sér við særi — — —
Lið mikit sótti af Nóregi til Eiríks jarls, þat er landflótta varð fyrir Óláfi konungi Tryggvasyni. Tók Eiríkr jarl þá þat ráð, at hann réð sér til skipa ok fór í hernað at fá sér fjár ok liði sínu. Hann helt fyrst til Gotlandz ok lá þar við lengi um sumarit ok sætti kaupskipum, er siglðu til landzins, eða víkingum, stundum gekk hann upp á landit ok herjaði þar víða með sjánum; svá segir í Bandadrápu:
- 159. Mærr vann miklu fleiri
- malmhríð jǫfurr síðan
- (eðr frǫ́gum þat) aðra;
- Eirekr und sík geira.
- þás garð-Váli gerði
- Gotlands vala strandir
- Virvils vítt of herjat.
- veðrmildr ok semr hildi.
Síðan siglði Eiríkr jarl suðr til Vindlandz ok hitti hann fyrir Staurinum víkingaskip nǫkkur ok lagði til orrostu við þá; þá fekk Eiríkr jarl sigr en drap víkingana; svá segir í Bandadrápu:
- 160. Stýrir lét at Stauri
- stafnviggs hǫfuð liggja
- (gramr vélti svá) gumna;
- gunnblíðr ok ræðr síðan.
- sleit at sverða móti
- svǫrð víkinga hǫrðu
- unda mǫ́r fyr eyri.
- jarl goðvǫrðu hjarli.
Eiríkr jarl siglði um haustit aptr til Svíþjóðar ok var þar vetr annan. En at vári bjó jarl her sinn ok siglði síðan í Austrveg; en þá er hann kom í ríki Valdamars konungs, tók hann at herja ok drepa mannfólkit ok brenna alt þar sem hann fór, ok eyddi landit. Hann kom til Aldeigjuborgar ok settisk þar um, þar til er hann vann staðinn, drap þar mart fólk, en braut ok brenndi borgina alla, ok síðan fór hann víða herskildi um Garðaríki; svá segir í Bandadrápu:
- 161. Oddhríðar fór eyða
- (óx hríð at þat) síðan
- Aldeigju brauzt, œgir
- (oss numnask skil) gumna;
- logfágandi (lǫgðis)
- land Valdamars brandi;
- sú varð hildr með hǫlðum
- hǫrð; komt austr í Garða.
Eiríkr jarl var í þessum hernaði ǫllum samt v. sumur, en er hann kom ór Garðaríki, fór hann herskildi um alla Aðalsýslu ok Eysýslu, ok þar tók hann iiii. víkingaskeiðr af Dǫnum ok drap alt af, svá segir í Bandadrápu:
- 162. Frák, hvar fleina sævar
- fúrherðir styr gerði
- endr í eyja sundi;
- Eirekr und sik geira;
- hrauð fúrgjafall fjórar
- folkmeiðr Dana skeiðar
- (vér frǫ́gum þat) vága.
- veðrmildr ok semr hildi.
- 163. ǫ́ttuð hjaldr, þars hǫlðar,
- hlunnviggs, í bý runnu,
- gætinjǫrðr, við Gauta;
- gunnblíðr ok ræðr síðan.
- herskildi fór hildar
- (hann þverði frið mǫnnum)
- ǫ́ss of allar sýslur.
- jarl goðvǫrðu hjarli.
Eiríkr jarl fór til Danmarkar, þá er hann hafði einn vetr verit í Svíaveldi; hann fór á fund Sveins tjúguskeggs Dana-konungs ok bað til handa sér Gyðu, dóttur hans, ok var þat at ráði gǫrt; fekk þá Eiríkr jarl Gyðu; vetri síðarr áttu þau son, er Hákon hét. Eiríkr jarl var á vetrum í Danmǫrk, en stundum í Svíaveldi, en í hernaði á sumrum.
Sveinn Dana-konungr tjúguskegg átti Gunnhildi, dóttur Búrizláfs Vinða-konungs. En í þenna tíma, sem nú var áðr frá sagt, var þá þat til tíðenda, at Gunnhildr drótning tók sótt ok andaðisk, en lítlu síðarr fekk Sveinn konungr Sigríðar innar stórráðu, dóttur Skǫglar-Tósta, móður Óláfs ins sœnska, Svíakonungs. Tóksk þar þá með tengðum konunga kærleikar ok með ǫllum þeim Eiríki jarli Hákonarsyni.
Búrizláfr Vinða-konungr kærði mál þat fyrir Sigvalda jarli, mági sínum, at sættargørð sú var rofin, er Sigvaldi jarl hafði gǫrt milli Sveins konungs ok Búrizláfs konungs. Búrizláfr konungr skyldi fá Þyri Haraldzdóttur, systur Sveins konungs, en þat ráð hafði ekki fram gengit, þvíat Þyri setti þar þvert nei fyrir, at hon myndi giptask vilja heiðnum manni ok gǫmlum. Nú segir Búrizláfr konungr jarli, at hann vili heimta þann máldaga ok bað jarl fara til Danmerkr ok hafa Þyri drótningu til sín. Sigvaldi jarl lagðisk þá ferð eigi undir hǫfuð ok ferr á fund Sveins Dana-konungs ok berr þetta mál fyrir hann, ok kømr jarl svá fortǫlum sínum, at Sveinn konungr fær í hendr honum Þyri, systur sína, ok fylgðu henni konur nǫkkurar ok fóstrfaðir hennar, er nefndr er ǫzurr Agason, ríkr maðr, ok nǫkkurir menn aðrir. Kom þat í einkamál með konungi ok jarli, at eignir þær í Vindlandi, er átt hafði Gunnhildr drótning, skyldi þá hafa Þyri til eiginorðz ok þar með aðrar stórar eignir í tilgjǫf sína. Þyri grét sárliga ok fór mjǫk nauðig. En er þau jarl kómu í Vindland, þá gerði Búrizláfr konungr brullaup sitt ok fekk Þyri drótningar. En er hon var með heiðnum mǫnnum, þá vildi hon hvárki þiggja mat né drykk af þeim, ok fór svá fram vii. nætr. En þá var þat á einni nótt, at Þyri drótning ok ǫzurr hljópusk í brot í náttmyrkri ok til skógar. Er þat skjótast frá þeira ferð at segja, at þau koma fram í Danmǫrk, ok þorir Þyri þar fyrir engan mun at vera fyrir þá sǫk, at hon veit, ef Sveinn konungr spyrr, bróðir hennar, til hennar þar, at hann mun skjótt senda hana aptr til Vindlandz. Fara þau alt hulðu hǫfði, þar til er þau koma í Nóreg. Létti Þyri ferðinni eigi fyrr, en þau koma á fund Óláfs konungs; tók hann við þeim vel ok váru þau þar í góðum fagnaði; segir Þyri konungi alt um sín vendræði ok biðr hann hjálpráða, biðr sér friðar í hans ríki. Þyri var kona orðsnjǫll ok virðisk konungi vel rœður hennar, sá hann, at hon var fríð kona, ok kømr í hug, at þetta myni vera gott kvánfang, ok víkr þannug rœðunni, spyrr, ef hon vill giptask honum. En svá sem þá var hennar ráði komit, þótti henni vandi mikill ór at ráða, en í annan stað sá hon, hversu farsæligt gjaforð þetta var, at giptask svá ágætum konungi, ok bað hann ráða fyrir sér ok sínu ráði. Ok svá sem um þetta var talat, þá fekk Óláfr konungr Þyri drótningar. Þetta brullaup var gǫrt um haustit, þá er konungr hafði komit norðan af Hálogalandi. Var Óláfr konungr ok Þyri drótning í Niðarósi um vetrinn. En eptir um várit þá kærði Þyri drótning opt fyrir Óláfi konungi ok grét sárliga þat er eignir hennar váru svá miklar í Vindlandi, en hon hafði eigi fjárhlut þar í landi, svá sem drótningu sœmði, stundum bað hon konung fǫgrum orðum, at hann skyldi fá henni eign sína, segir, at Búrizláfr konungr var svá mikill vin Óláfs konungs, at þegar, er þeir fynnisk, myndi konungr fá Óláfi konungi alt þat, er hann beiddisk. En er þessar rœðu urðu varir vinir Óláfs konungs, þá lǫttu allir konung þessarrar farar. Svá segir, at þat var einn dag snimma um várit, at konungr gekk eptir stræti, en við torg gekk maðr í móti honum með hvannir margar ok undarliga stórar þann tíma várs. Konungr tók einn hvannnjóla mikinn í hǫnd sér ok gekk heim til herbergis Þyri drótningar. Þyri sat inn í stofunni ok grét, er konungr kom inn. Konungr mælti: »sé hér hvannnjóla mikinn, er ek gef þér«. Hon laust við hendinni ok mælti: »stœrrum gaf Haraldr Gormsson, en miðr æðraðisk hann at fara af landi ok sœkja eign sína, en þú gerir nú, ok reyndisk þat þá, er hann fór hingat í Nóreg ok eyddi mestan hlut landz þessa, en eignaðisk alt at skyldum ok skǫttum, en þú þorir eigi at fara í gǫgnum Danaveldi fyrir Sveini konungi, bróður mínum«. Óláfr konungr hljóp upp við, er hon mælti þetta, ok mælti hátt ok svarði við: »aldri skal ek hræddr fara fyrir Sveini konungi, bróður þínum, ok ef okrir fundir verða, þá skal hann fyrir láta«.
Óláfr konungr stefndi þing í bœnum lítlu síðarr. Hann gerði þá bert fyrir allri alþýðu, at hann mun leiðangr hafa úti um sumarit fyrir landi, ok hann vill nefnd hafa ór hverju fylki bæði at skipum ok liði, segir þá, hversu mǫrg skip hann vill þaðan hafa ór firðinum. Síðan gerir hann orðsending bæði norðr ok suðr með landi it ýtra ok it øfra ok lætr liði út bjóða. Óláfr konungr lætr þá setja fram Orminn langa ok ǫll ǫnnur skip sín, bæði stór ok smá, stýrði hann sjálfr Orminum langa. (Ok þá er menn váru þar ráðnir til skipanar, þá var þar svá mjǫk vandat lið ok valit, at engi maðr skyldi vera á Orminum langa ellri en sextøgr eða yngri en tvítøgr, en valðir mjǫk at afli ok hreysti. Þar váru fyrst til skoraðir hirðmenn Óláfs konungs, þvíat þat var valit af innanlandzmǫnnum ok útanlandz alt þat, er sterkast var ok frœknast.
Úlfr rauði hét maðr, er bar merki Óláfs konungs ok í stafni var á Orminum, ok annarr Kolbjǫrn stallari, Þorsteinn oxafótr, Víkarr af Tíundalandi, bróðir Arnljóts gellina. Þessir váru á rausninni í sǫxum: Vakr elfski Raumason, Bersi inn sterki, Án skyti af Jamtalandi, Þrándr rammi af Þelamǫrk ok Óþyrmir, bróðir hans, þeir Háleygir: Þrándr skjálgi, ǫgmundr sandi, Hlǫðvir langi ór Saltvík, Hárekr hvassi; þeir innan-Þrœndir: Ketill hávi, Þorfinnr eisli, Hávarðr ok þeir brœðr ór Orkadal. Þessir váru í fyrirrúmi, Bjǫrn af Stuðlu, Þorgrímr ór Hvini Þjóðólfsson, Ásbjǫrn ok Ormr, Þórðr ór Njarðarlaug, Þorsteinn hvíti af Oprostǫðum, Arnórr mœrski, Hallsteinn ok Bǫrkr ór Fjǫrðum, Eyvindr snákr, Bergðórr bestill, Hallkell af Fjǫlum, Óláfr drengr, Arnfinnr sygnski, Sigurðr bíldr, Einarr hǫrzki ok Finnr, Ketill rygski, Grjótgarðr rǫskvi. Þessir váru í krapparúmi: Einarr þambarskelfir; hann þótti þeim eigi hlutgengr, þvíat hann var xviii. vetra; Hallsteinn Hlífarson, Þórólfr, Ívarr smetta, Ormr skógarnef — ok margir aðrir menn, mjǫk ágætir, váru á Orminum, þótt vér kunnim eigi nefna; viii. menn váru í hálfrými á Orminum ok var valit einum manni ok einum; xxx. váru í fyrirrúmi. Þat var mál manna, at þat mannval, er á Orminum var, bar eigi minna af ǫðrum mǫnnum um fríðleika ok afl ok frœknleik, en Ormrinn af ǫðrum skipum. Þorkell nefja, bróðir konungs, stýrði Orminum skamma; Þorkell dyðrill ok Jósteinn, móðurbrœðr konungs, hǫfðu Tranann, ok var hvártveggja þat skip allvel skipat. Ellifu stórskip hafði Óláfr konungr ór Þrándheimi ok umfram tvítøgsessur ok smæri skip.
En er Óláfr konungr hafði mjǫk búit lið sitt ór Niðarósi, þá skipaði hann mǫnnum um ǫll Þrœndalǫg í sýslur ok ármenningar; þá sendi hann til Íslandz Gizur hvíta ok Hjalta Skeggjason, at boða kristni á Íslandi, ok fekk með þeim prest þann, er Þormóðr er nefndr, ok fleiri vígða menn, en hafði eptir með sér í gisling iiii. íslenzka menn, þá er honum þóttu ágætastir, Kjartan Óláfsson, Haldór Guðmundarson, Kolbein Þórðarson, Sverting Rúnólfsson. Ok er þat sagt af ferð þeira Gizurar ok Hjalta, at þeir kómu til Íslandz fyrir alþingi ok fóru til þings, ok á því þingi var kristni í lǫg tekin á Íslandi, ok þat sumar var skírt alt mannfólk.
Óláfr konungr sendi ok þat sama vár Leíf Eiríksson til Grœnlandz, at boða þar kristni, ok fór hann þat sumar til Grœnlandz; hann tók í hafi skipsǫgn þeira manna, er þá váru ófœrir ek lágu á skipsflaki, ok þá fann hann Vínland it góða ok kom um sumarit til Grœnlandz ok hafði þannug með sér prest ok kennimenn ok fór til vistar í Brattahlíð til Eiríks, fǫður síns. Menn kǫlluðu hann síðan Leif inn heppna, en Eiríkr faðir hans sagði, at þat var samskulda, er Leifr hafði borgit skipsǫgn manna ok þat, er hann hafði flutt skémanninn til Grœnlandz; þat var prestr.
Óláfr konungr fór með liði sínu suðr með land; sóttu þá til fundar við hann vinir hans margir, ríkismenn þeir, er til ferðar váru búnir með konungi; var þar inn fyrsti maðr Erlingr Skjálgsson, mágr hans, ok hafði hann skeið ina miklu; hon var xxx. at rúmatali, ok var þat skip allvel skipat. Þá kómu ok til konungs mágar hans, Hyrningr ok Þorgeirr, ok stýrði hvártveggi miklu skipi. Margir aðrir ríkismenn fylgðu honum; hann hafði lx. langskipa, er hann fór ór landi, ok siglði suðr fyrir Danmǫrk gǫgnum Eyrarsund, ok í þeiri ferð kom Óláfr konungr til Vindlandz ok gerði stefnulag við Búrizláf konung, ok funnusk þeir konungar; tǫluðu þeir þá um eignir þær, er Óláfr konungr heimti, ok fóru allar rœður líkliga milli konunga, ok var góðr greiðskapr um þær heimtingar, er Óláfr konungr þóttisk þar eiga. Dvalðisk Óláfr konungr þar lengi um sumarit, fann þar marga vini sína.
Sveinn konungr tjúguskegg átti þá Sigríði ina stórráðu, sem fyrr er ritit. Sigríðr var inn mesti óvin Óláfs konungs Tryggvasonar ok fann þat til saka, at Óláfr konungr hafði slitit einkamálum við hana ok lostit hana í andlit, svá sem fyrr var ritit. Hon eggjaði mjǫk Svein konung til at halda orrostu við Óláf konung Tryggvason ok segir, at þat var œrin sǫk við Óláf konung, er hann hafði lagzk hjá Þyri, systur hans — »at ólofi yðru, ok myndi ekki inir fyrri frændr yðrir slíkt þola«; hafði Sigríðr drótning slíkar fortǫlur optliga í munni, ok kom hon svá sínum fortǫlum, at Sveinn konungr var fullkominn at gera þat ráð. Ok snimma um várit sendi Sveinn konungr menn austr í Svíþjóð á fund Óláfs Svía-konungs, mágs síns, ok Eiríks jarls, ok lét segja þeim, at Óláfr Nóregskonungr hafði leiðangr úti ok ætlaði at fara um sumarit til Vindlandz; fylgði þat orðsending, at Svía-konungr ok jarl skyldu her úti hafa ok fara til móts við Svein konung; skyldu þeir þá allir saman leggja til orrostu við Óláf konung. En Svía-konungr ok Eiríkr jarl váru þessarrar ferðar albúnir ok drógu þá saman skipaher mikinn af Svíaveldi; fóru því liði suðr til Danmerkr ok kómu þar svá, at Óláfr konungr Tryggvason hafði áðr austr siglt; þess getr Haldórr ókristni, er hann orti um Eirík jarl:
- 164. Út bauð jǫfra hneitir
- élmóðr af Svíþjóðu
- (sunnr helt gramr til gunnar)
- gunnbliks liði miklu;
- hverr vildi þá hǫlða
- hrægeitunga feitir,
- (mǫ́r fekk) á sæ (sára
- sylg) Eireki fylgja.
Þeir Svía-konungr ok Eiríkr jarl heldu til fundar við Dana-konung ok hǫfðu þá allir saman ógrynni hers.
Sveinn konungr, þá er hann hafði sent eptir herinum, þá sendi hann Sigvalda jarl til Vindlandz at njósna um ferð Óláfs konungs Tryggvasonar ok gildra svá til, at fundr þeira Sveins konungs mætti verða ok Óláfs konungs. Ferr þá Sigvaldi jarl leið sína ok kom fram á Vindlandi, fór til Jómsborgar ok síðan á fund Óláfs konungs Tryggvasonar. Váru þar mikil vináttumál þeira á milli, kom jarl sér í inn mesta kærleik við konungs. Ástríðr, kona jarls, dóttir Búrizláfs konungs, var vin mikill Óláfs konungs, ok var þat mjǫk af inum fyrrum tengðum, er Óláfr konungr hafði átt Geiru, systur hennar. Sigvaldi jarl var maðr vitr ok ráðugr, en er hann kom sér í ráðagørð við Óláf konung, þá dvalði hann mjǫk ferðina hans austan at sigla ok fann til þess mjǫk ýmsa hluti, en lið Óláfs konungs lét geysiilla ok váru menninir mjǫk heimfúsir, er þeir lágu albúnir, en veðr byrvæn. Sigvaldi jarl fekk njósn leyniliga af Danmǫrk, at þá var austan kominn herr Dana-konungs ok Eiríkr jarl hafði þá ok búinn sinn her ok þeir hǫfðingjarnir mundu þá koma austr undir Vindland ok þeir hǫfðu á kveðit, at þeir mundu bíða Óláfs konungs við ey þá, er Svǫlð hét, svá þat, at jarl skyldi svá til stilla, at þeir mætti þar finna Óláf konung.
Þá kom pati nǫkkurr til Vindlandz, at Sveinn Dana-konungr hefði her úti, ok gerðisk brátt sá kurr, at Sveinn Dana-konungr myndi vilja finna Óláf konung, en Sigvaldi jarl segir konungi: »ekki er þat ráð Sveins konungs at leggja til bardaga við þik með Dana-her einn saman, svá mikinn her sem þér hafið. En ef yðr er nǫkkurr grunr á því, at ófriðr myni fyrir, þá skal ek fylgja yðr með mínu liði, ok þótti þat enn styrkr, hvar sem Jómsvíkingar fylgðu hǫfðingjum; mun ek fá þér xi. skip vel skipuð«. Konungr játaði þessu. Var þá lítit veðr ok hagstœtt. Lét konungr þá leysa flotann ok blása til brotlǫgu; drógu menn þá segl sín, ok gengu meira smáskipin ǫll, ok siglðu þeir undan á hafit út, en jarl siglði nær konungsskipinu ok kallaði til þeira, bað konung sigla eptir sér — »mér er kunnast, segir hann, hvar djúpast er um eyjasundin, en þér munuð þess þurfa með þau in stóru skip«. Siglði þá jarl fyrir með sínum skipum; hann hafði xi. skip, en konungr siglði eptir honum með sínum stórskipum. Hafði hann ok þar xi. skip, en allr annarr herrinn siglði út á hafit. En er Sigvaldi jarl siglði útan at Svǫlð, þá røri í móti þeim skúta ein; þeir segja jarli, at herr Dana-konungs lá þar í hǫfninni fyrir þeim; þá lét jarl hlaða seglunum, ok róa þeir inn undir eyna; Halldórr ókristni segir svá:
- 165. Eyna fór ok einu
- (unnviggs konungr sunnan
- (sverð rauð) mætr (at morði)
- (meiðr) sjau tøgum skeiða,
- þás húnlagar hreina
- hafði jarl of krafða
- (sætt gekk seggja áttar
- sundr) Skǫ́nunga fundar.
Hér segir, at þeir Óláfr konungr ok Sigvaldi jarl hǫfðu lxx. skipa ok einu meirr, þá er þeir siglðu sunnan.
Sveinn Dana-konungr ok Óláfr Svía-konungr ok Eiríkr jarl váru þar þá með allan her sinn. Þá var fagrt veðr ok bjart sólskin; gengu þeir nú á holminn allir hǫfðingjar ok sveitir með þeim ok sá, er skipin siglðu út á hafit mjǫk mǫrg saman, ok nú sjá þerr, hvar siglir eitt mikit skip ok glæsiligt; þá mæltu báðir konungarnir: »þetta er mikit skip ok ákafafagrt; þetta mun vera Ormr inn langi«. Eiríkr jarl svarar ok segir, at »ekki er þetta Ormr inn langi«, — ok svá var sem hann sagði; þetta skip átti Eindriði af Gimsum. Lítlu síðarr sá þeir, hvar annat skip siglði miklu meira en it fyrra. Þá mælti Sveinn konungr: »hræddr er Óláfr Tryggvason nú, eigi þorir hann at sigla með hǫfuðin á skipi sínu«. Þá segir Eiríkr jarl: »ekki er þetta konungs skip; kenni ek þetta skip ok seglit, þvíat stafat er seglit; þetta er Erlingr Skjálgsson; látum sigla þá; betra er oss skarð ok missa í flota Óláfs konungs, en þetta skip þar svá búit«. En stundu síðarr sá þeir ok kenndu skip Sigvalda jarls, ok viku þau þannug at hólmanum; þá sá þeir, hvar siglðu iii. skip, ok var eitt mikit skip. Mætti þá Sveinn konungr, biðr þá ganga til skipa sinna, segir, at þá ferr Ormr inn langi. Eiríkr jarl segir: »mǫrg hafa þeir ǫnnur stór skip ok glæsilig, en Orm inn langa, bíðum enn«. Þá mæltu mjǫk margir menn: »eigi vill Eiríkr jarl nú berjask ok hefna fǫður síns; þetta er skǫmm mikil, svá at spyrjask mun um ǫll lǫnd, ef vér liggjum hér með jammiklu liði, en Óláfr konungr sigli á hafit út hér hjá oss sjálfum«. En er þeir hǫfðu þetta talat um hríð, þá sá þeir, hvar siglðu iiii. skip, ok eitt af þeim var dreki allmikill ok mjǫk gullbúinn. Þá stóð upp Sveinn konungr ok mælti: »hátt mun Ormrinn bera mik í kveld; honum skal ek stýra«. Þá mæltu margir, at Ormrinn var furðumikit skip ok frítt, rausn mikil, at láta gera slíkt skip. Þá mælti Eiríkr jarl, svá at nǫkkurir menn heyrðu: »þótt Óláfr konungr hefði ekki meira skip en þetta, þá myndi Sveinn konungr þat aldri fá af honum með einn saman Dana-her«. Dreif þá fólkit til skipanna ok ráku af tjǫldin. En er hǫfðingjar rœddu þetta milli sín, sem nú er sagt, þá sá þeir, hvar siglðu iii. skip allmikil ok it iiii. síðast, ok var þat Ormr inn langi. En þau in stóru skip, er áðr hǫfðu siglt ok þeir hugðu, at Ormrinn væri, þat var it fyrra Traninn, en it síðarra Ormr inn skammi. En þá er þeir sá Orminn langa, kenndu allir, mælti þá engi í mót, at þar myndi sigla Óláfr Tryggvason, gengu þá til skipanna ok skipuðu til atlǫgunnar. Váru þat einkamál þeira hǫfðingjanna, Sveins konungs ok Óláfs konungs ok Eiríks jarls, at sinn þriðjung Nóregs skyldi eignask hverr þeira, ef þeir feldi Óláf konung Tryggvason, en sá þeira hǫfðingja, er fyrst gengi á Orminn, skyldi eignask alt þat hlutskipti, er þar feksk, ok hverr þeira þau skip, er sjálfr hryði. Eiríkr jarl hafði barða einn geysimikinn, er hann var vanr at hafa í víking; þar var skegg á ofanverðu barðinu hváru tveggja; en niðr frá járnspǫng þykk ok svá breið sem barðit ok tók alt í sjá ofan.
Þá er þeir Sigvaldi jarl røru inn undir hólmann, þá sá þat þeir Þorkell dyðrill af Trananum ok aðrir skipstjórnarmenn, þeir er með honum fóru, at jarl snøri sínum skipum undir hólmann, þá hlóðu þeir ok seglum ok røru eptir honum ok kǫlluðu til þeira, spurðu, hví þeir fóru svá. Jarl segir, at hann vill bíða Óláfs konungs — »ok er meiri ván, at ófriðr sé fyrir oss«. Létu þeir þá fljóta skipin, þar til er Þorkell nefja kom með Orminn skamma ok þau iii. skip, er honum fylgðu, ok váru þeim sǫgð in sǫmu tíðendi; hlóðu þeir þá ok sínum seglum ok létu fljóta ok biðu Óláfs konungs, en þá er konungrinn siglði innan at hólmanum, þá røri allr herrinn út á sundit fyrir þá.
En er þeir sá þat, þá báðu þeir konunginn sigla leið sína, en leggja eigi til orrostu við svá mikinn her. Konungr svarar hátt ok stóð upp í lyptingunni: »láti ofan seglit, ekki skulu mínir menn hyggja á flótta; ek hefi aldri flýit í orrostu; ráði guð fyrir lífi mínu, en aldri mun ek á flótta leggja«. Var svá gǫrt, sem konungr mælti. Svá segir Hallfrøðr:
- 166. Geta skal máls þess, es mæla
- menn at vápna sennu
- dolga fangs við drengi
- dáðǫflgan bǫr kvǫ́ðu —
- baða hertryggðar hyggja
- hnekkir sína rekka
- (þess lifa þjóðar sessa
- þróttar orð) á flótta.
Óláfr konungr lét blása til samlǫgu ǫllum skipum sínum; var konungsskip í miðju liði, en þar á annat borð Ormr inn skammi, en annat borð Traninn. En þá er þeir tóku at tengja stafnana, þá bundu þeir saman stafnana á Orminum langa ok Orminum skamma. En er konungr sá þat, kallaði hann hátt, bað þá leggja fram betr it mikla skipit ok láta þat eigi aptast vera allra skipa í herinum. Þá svarar Úlfr inn rauði: »ef Orminn skal því lengra fram leggja, sem hann er lengri en ǫnnur skip, þá mun ávint verða um sǫxin«. Konungr segir: »eigi vissa ek, at ek ætta stafnbúann bæði rauðan ok ragan«. Úlfr segir: »ver þú eigi meirr baki lyptingina en ek mun verja stafninn«. Konungr helt á boga ok lagði ǫr á streng ok snøri at Úlfi. Úlfr mælti: »skjót annan veg, konungr, þannug sem meiri er þǫrfin; þér vinn ek þat er ek vinn«.
Óláfr konungr stóð í lypting á Orminum, bar hann hátt mjǫk; hann hafði gyltan skjǫld ok gullroðinn hjálm; var hann auðkendr frá ǫðrum mǫnnum; hann hafði rauðan kyrtil stuttan útan um brynju. En er Óláfr konungr sá, at riðluðusk flokkarnir ok upp váru sett merki fyrir hǫfðingjum, þá spurði hann: »hverr er hǫfðingi fyrir liði því, er gegnt oss er?«. Honum var sagt, at þar var Sveinn konungr tjúguskegg með Dana-her. Konungr svarar: »ekki hræðumk vér bleyður þær, engi er hugr í Dǫnum; — en hverr hǫfðingi fylgir þeim merkjum, er þar eru út í frá hœgra veg?«. Honum var sagt, at þar var Óláfr konungr með Svía-her. Óláfr konungr segir: »betra væri Svíum heima ok sleikja um blótbolla sína, en ganga á Orminn undir vápn yður. En hverir eigu þau in stóru skip, er þar liggja út á bakborða Dǫnum?«. »Þar er, segja þeir, Eiríkr jarl Hákonarson«. Þá svarar Óláfr konungr: »hann mun þykkjask eiga við oss skapligan fund, ok oss er ván snarprar orrostu af því liði; þeir eru Norðmenn, sem vér erum«.
Síðan greiða konungar atróðr, lagði Sveinn konungr sitt skip móti Orminum langa, en Óláfr konungr sœnski lagði út frá ok stakk stǫfnum at ýzta skipi Óláfs konungs Tryggvasonar, en ǫðrum megin Eiríkr jarl. Tóksk þar þá hǫrð orrosta. Sigvaldi jarl lét skotta við sín skip ok lagði ekki til orrostu. Svá segir Skúli Þorsteinsson — hann var þá með Eiríki jarli —:
- 167. Fylgðak Frísa dolgi
- (fekk ungr) þars spjǫr sungu
- (nú fiðr ǫld, at eldumk)
- (aldrbót) ok Sigvalda,
- þás til móts við mœti
- malmþings í dyn hjalma
- sunnr fyr Svǫlðar mynni
- sárlauk roðinn bǫ́rum.
Ok enn segir hér frá þessum tíðendum Hallfrøðr:
- 168. Þar hykk víst til mjǫk mistu
- (mǫrg kom drótt á flótta)
- gram, þanns gunni framði,
- gengis þrœnzkra drengja,
- nœfr vá einn við jǫfra
- allvaldr tváa snjalla
- (frægt es til slíks at segja
- siðar) en jarl enn þriðja.
Þessi orrosta var in snarpasta ok allmannskœð. Frambyggjar á Orminum langa ok Orminum skamma ok Trananum fœrðu akkeri ok stafnljá í skip Sveins konungs, en áttu vápnin at bera á þá niðr undir fœtr sér; hruðu þeir ǫll þau skip, er þeir fengu haldit, en konungrinn Sveinn ok þat lið, er undan komsk, flýði á ǫnnur skip, ok því næst lǫgðu þeir frá ór skotmáli, ok fór þessi herr, svá sem gat Óláfr konungr Tryggvason. Þá lagði þar at í staðinn Óláfr Svía-konungr, ok þegar er þeir kómu nær stórskipum, þá fór þeim, sem hinum, at þeir létu lið mikit ok sum skip sín, ok lǫgðu frá við svá búit. En Eiríkr jarl síbyrði Barðanum við it ýzta skip Óláfs konungs ok hrauð þat ok hjó þegar þat ór tengslum, en lagði þá at því, er þar var næst, ok barðisk til þess, er þat var hroðit. Tók þá liðit at hlaupa af inum smærum skipunum ok upp á stórskipin, en jarl hjó hvert ór tengslunum, svá sem hroðit var, en Danir ok Svíar lǫgðu þá í skotmál ok ǫllum megin at skipum Óláfs konungs.
En Eiríkr jarl lá ávalt síbyrt við skipin ok átti hǫggorrostu, en svá sem menn fellu á skipum hans, þá gengu aðrir upp í staðinn, Danir ok Svíar. Svá segir Haldórr:
- 169. Gerðisk snarpra sverða,
- slitu drengir frið lengi
- þars gollin spjǫr gullu,
- gangr of Orm enn langa;
- dolgs kvǫ́ðu fram fylgja
- fráns leggbita hǫ́num
- sœnska menn at sennu
- sunnr ok danska runna.
Þá var orrosta in snarpasta, ok fell þá mjǫk liðit, ok kom svá at lykðum, at ǫll váru hroðin skip Óláfs konungs nema Ormrinn langi; var þar þá alt lið á komit, þat er vígt var hans manna. Þá lagði Eiríkr jarl Barðanum at Orminum síbyrt ok var þar hǫggorrosta; svá segir Halldórr:
- 170. Fjǫrð kom heldr í harðan,
- hnitu reyr saman dreyra,
- tungl skǫ́rusk þá tingla
- tangar, Ormr enn langi,
- þás borðmikinn Barða
- brynflagðs Reginn lagði
- (jarl vann hjalms at holmi
- hríð) við Fáfnis síðu.
Eiríkr jarl var í fyrirrúmi á skipi sínu, ok var þar fylkt með skjaldborg; var þá bæði þar hǫggorrosta ok spjótum lagt ok kastat ǫllu því, er til vápna var, en sumir skutu bogaskoti eða handskoti. Var þá svá mikill vápnaburðr á Orminn, at varla mátti hlífum fyrir sik koma, er svá þykt flugu spjót ok ǫrvar, þvíat ǫllum megin lǫgðu herskip at Orminum. En mem Óláfs konungs váru þá svá óðir, at þeir hljópu upp á borðin til þess at ná með sverðzhǫggum at drepa fólkit, en margir lǫgðu eigi svá undir Orminn, at þeir vildi í hǫggorrostu vera. En Óláfsmenn gengu flestir út af borðunum ok gáðu eigi annars, en þeir berðisk á sléttum velli, ok sukku niðr með vápnum sínum; svá segir Hallfrøðr:
- 171. Sukku niðr af Naðri
- (naddfár) í bǫð sárir
- (baugs gerðut við vægjask)
- verkendr Heðins serkjar;
- vanr mun Ormr, þótt Ormi
- alldýrr konungr stýri,
- hvars skríðr með lið lýða,
- lengi slíkra drengja.
Einarr þambarskelfir var á Orminum aptr í krapparúmi; hann skaut af boga ok var allra manna harðskeytastr. Einarr skaut at Eiríki jarli ok laust í stýrishnakkann fyrir ofan hǫfuð jarli, ok gekk alt upp á reyrbǫndin; jarl leit til ok spurði, ef þeir vissi, hverr þar skaut, en jamskjótt kom ǫnnur ǫr, svá nær jarli, at flaug milli síðunnar ok handarinnar ok svá aptr í hǫfðafjǫlina, at langt stóð út broddrinn. Þá mælti jarl við þann mann, er sumir nefna Finn, en sumir segja, at hann væri finzkr, — sá var inn mesti bogmaðr —: »skjóttu mann þann inn mikla í krapparúminu«. Finnr skaut, ok kom ǫrin á boga Einars miðjan í því bili, er Einarr dró it iii. sinn bogann; brast þá boginn í ii. hluti. Þá mælti Óláfr konungr: »hvat brast þar svá hátt?«. Einarr svarar: »Nóregr ór hendi þér konungr«. »Eigi mun svá mikill brestr orðinn, segir konungr, tak boga minn ok skjót af« — ok kastaði boganum til hans. Einarr tók bogann ok dró þegar fyrir odd ǫrvarinnar ok mælti: »ofveykr, ofveykr allvaldz bogi« — ok kastaði aptr boganum, tók þá skjǫld sinn ok sverð ok barðisk.
Óláfr konungr Tryggvason stóð í lypting á Orminum ok skaut optast um daginn, stundum bogaskot;, en stundum gaflǫkum ok jafnan tveim senn. Hann sá fram á skipit ok sá sína menn reiða sverðin ok hǫggva títt ok sá, at illa bitu, mælti þá hátt: »hvárt reiðið þér svá slæliga sverðin, er ek sé, at ekki bíta yðr?«. Maðr sagði: »sverð vár eru slæ ok brotin mjǫk«. Þá gekk konungr ofan í fyrirrúmit ok lauk upp hásætiskistuna, tók þar ór mǫrg sverð hvǫss ok fekk mǫnnum; en er ham tók niðr inni hœgri hendi, þá sá menn, at blóð rann ofan undan brynstúkunni; engi veit, hvar hann var sárr.
Mest var vǫrnin á Orminum ok mannskœðust af fyrirrúmsmǫnnum ok stafnbúum; þar var hvártveggja valit mest mannfólkit ok hæst borðin. En er lið fell fyrst um mitt skip ok þar er fátt stóð upp mannanna um sigluskeiðit, þá réð Eiríkr jarl til uppgǫngunnar ok kom upp á Orminn með xv. mann. Þá kom í móti honum Hyrningr, mágr Óláfs konungs, með sveit manna, ok varð þar inn harðasti bardagi, ok lauk svá, at jarl hrǫkk ofan aptr á Barðann, en þeir menn, er honum hǫfðu fylgt, fellu sumir, en sumir váru særðir; þess getr Þórðr Kolbeinsson:
- 172. Þar vas hjalmaðs herjar
- Hropts við dreyrgar toptir
- — — — — — —
- — — — — — —
- orð fekk gótt, es gerði
- grams vǫrn blǫ́um hjǫrvi,
- (hǫll bilar hára fjalla)
- Hyrningr (áðr þat fyrnisk).
Þá varð enn in snarpasta orrosta, ok fellu þá margir menn á Orminum; en er þyntisk skipan á Orminum til varnarinnar, þá réð Eiríkr jarl annat sinn til uppgǫngu á Orminn; varð þá enn hǫrð viðtaka. En er þetta sá stafnbúar á Orminum, þá gengu þeir aptr á skipit ok snúask til varnar móti jarli ok veita harða viðrtǫku. En fyrir því, at þá var svá mjǫk fallit lið á Orminum, at víða váru auð borðin, tóku þá jarlsmenn víða upp at ganga. En alt þat lið, er þá stóð upp til varnar á Orminum, sótti aptr á skipit, þar til sem konungr var. Svá segir Haldórr ókristni, at Eiríkr jarl eggjaði þá sína menn:
- 173. Hét á heiptar nýta
- hugreifr (með Áleifi
- aptr stǫkk þjóð of þoptur)
- þengill sína drengi,
- þás hafvita hǫfðu
- hallendr of gram snjallan
- (varð fyr Vinða myrði
- vápneiðr) lokit skeiðum.
Kolbjǫrn stallari gekk upp í lypting til konungs; þeir hǫfðu mjǫk líkan klæða búnað ok vápna; Kolbjǫrn var ok allra manna mestr ok fríðastr. Varð nú enn í fyrirrúminu in snarpasta orrosta. En fyrir þá sǫk, at þá var svá mikit fólk komit upp á Orminn af liði jarls, sem vera mátti á skipinu, en skip hans lǫgðu at ǫllum megin útan at Orminum, en lítit fjǫlmenni til varnar móti svá miklum her, nú þótt þeir menn væri bæði sterkir ok frœknir, þá fellu nú flestir á lítilli stundu. En Óláfr konungr sjálfr ok þeir Kolbjǫrn báðir hljópu þá fyrir borð, ok á sitt borð hvárr. En jarlsmenn hǫfðu lagt útan at smáskútur ok drápu þá, er á kaf hljópu, ok þá er konungr sjálfr hafði á kaf hlaupit, vildu þeir taka hann hǫndum ok fœra Eiríki jarli; en Óláfr konungr brá yfir sik skildinum ok steypðisk í kaf; en Kolbjǫrn stallari skaut undir sik skildinum ok hlífði sér svá við spjótum, er lagt var af skipum þeim, er undir lágu, ok fell hann svá á sjáinn, at skjǫldrinn varð undir honum, ok komsk hann því eigi í kaf svá skjótt ok varð hann handtekinn ok dreginn upp í skútuna, ok hugðu þeir, at þar væri konungrinn. Var hann þá leiddr fyrir jarl, en er þess varð jarl varr, at þar var Kolbjǫrn, en eigi Óláfr konungr, þá váru Kolbirni grið gefin. En í þessi svipan hljópu allir fyrir borð af Orminum, þeir er þá váru á lífi Óláfs konungs menn, ok segir Hallfrøðr svá, at Þorkell nefja, konungsbróðir, hljóp síðarst allra manna fyrir borð:
- 174. Ógrœðir sá auða
- armgrjóts Trana fljóta
- (hann rauð geir at gunni
- glaðr) ok báða Naðra,
- áðr hjaldrþorinn heldi
- hugframr í bǫð ramri
- snotr af snœris vitni
- sunds Þorketill undan.
Svá var fyrr ritit, at Sigvaldi jarl kom til fǫruneytis við Óláf konung í Vindlandi ok hafði jarl x. skip, en þat xi., er á váru menn Ástríðar konungsdóttur, konu Sigvalda jarls. En þá er Óláfr konungr hafði fyrir borð hlaupit, þá œpði herrinn allr sigróp, ok þá lustu þeir árum í sjá jarl ok hans menn ok røru til bardaga; þess getr Haldórr ókristni:
- 175. Drógusk vítt at vígi
- Vinða skeiðr ok ginðu
- Þriðja hauðrs á þjóðir
- þunn gǫlkn éarnmunnum;
- gnýr varð á sæ sverða
- (sleit ǫrn gera beitu)
- dýrr vá drengja stjóri,
- drótt kom mǫrg á flótta.
En sú Vinða-snekkjan, er menn Ástríðar váru á, røri brot ok aptr undir Vindland, ok var þat þegar rœða margra manna, at Óláfr konungr myndi steypt hafa af sér brynjunni í kafi ok kafat út undan langskipunum, lagzk síðan til Vinða-snekkjunnar, ok hefði menn Ástríðar flutt hann til landz. Ok eru þar margar frásagnir um ferðir Óláfs konungs gǫrvar síðan af sumum mǫnnum, en á þessa leið segir Hallfrøðr:
- 176. Veitkat hitt, hvárt Heita
- hungrdeyfi skalk leyfa
- dynsæðinga dauðan
- dýrbliks eða þó kvikvan,
- alls sannliga segja,
- sárr mun gramr at hvǫ́ru
- (hætt ’s til hans at frétta),
- hvártveggja mér seggir.
En hvernug sem þat hefir verit, þá kom Óláfr konungr Tryggvason aldrigi síðan til ríkis í Nóregi, en þó segir Hallfrøðr vandræðaskáld á þessa leið:
- 177. Sá vas ǫ́rr, of ævi,
- oddbragðs, hinn ’s þat sagði,
- at lofða gramr lifði,
- læstyggs sonar Tryggva;
- vesa kveðr ǫld ór éli
- Áleif kominn stála
- (menn geta máli sǫnnu
- mjǫk) ’s verr an svá (ferri).
Ok enn þetta:
- 178. Mundut þess, es þegna
- þróttharðan gram sótti,
- frák, með liði lýða
- landherr, þar skǫp verða,
- at mundjǫkuls myndi
- margdýrr koma stýrir
- (geta þykkjat mér gotnar
- glíkligs) ór styr slíkum.
- 179. Enn segir auðar kenni
- austr ór malma gnaustan
- seggr frá sǫ́rum tyggja
- sumr eða brott of kumnum;
- nú ’s sannfregit sunnan
- siklings ór styr miklum
- (kanka mart við manna)
- morð (veifanar orði).
Eiríkr jarl Hákonarson eignaðisk Orminn langa með sigrinum ok hlutskipti mikit ok stýrði jarl Orminum frá fundinum; svá segir Haldórr:
- 180. Hjalmfaldinn bar hilmi
- hrings at miklu þingi
- (skeið glæstu þá þjóðir)
- þangat Ormr enn langi,
- en sunnr at gný Gunnar
- glaðr tók jarl við Naðri;
- áðr varð egg at rjóða
- ættgóðr Hemings bróðir.
Sveinn, sonr Hákonar jarls, hafði þá fest Hólmfríði, dóttur Óláfs Svía-konungs. En er þeir skiptu Nóregsveldi milli sín, Sveinn Dana-konungr ok Óláfr Svía-konungr ok Eiríkr jarl, þá hafði Óláfr konungr iiii. fylki í Þrándheimi ok Mœri hváratveggju ok Raumsdal ok austr Ránríki frá Gautelfi ok til Svínasundz; þetta ríki fekk Óláfr konungr í hendr Sveini jarli með þvílíkum formála, sem fyrr hǫfðu haft skattkonungar eða jarlar af yfirkonungum. En Eiríkr jarl hafði iiii. fylki í Þrándheimi, Hálogaland ok Naumudal, Fjǫrðu ok Fjalir, Sogn ok Hǫrðaland ok Rogaland ok norðan Agðir alt til Líðandisness; svá segir Þórðr Kolbeinsson:
- 181. Veitk, fyr Erling útan,
- ár at hersar vǫ́ru
- (lofak fasta Tý) flestir
- (farlandz) vinir jarla,
- en ept víg frá Veigu
- (velk orð) und gram norðan
- land eða lengra stundu
- lagðisk suðr til Agða.
- 182. Allvalds nutu aldir,
- una líkar vel slíku;
- skyldr létsk hendi at halda
- hann of Nóregs mǫnnum;
- en Sveinn konungr sunnan
- sagðr es dauðr, en auðir
- (fátt bilar flestra ýta
- fár) hans býir vǫ́ru.
Sveinn Dana-konungr hafði þá enn Víkina, svá sem hann hafði fyrr haft, en hann veitti Eiríki jarli Raumaríki ok Heiðmǫrk. Sveinn Hákonarson tók jarldóm af Óláfi inum sœnska. Sveinn jarl var allra manna fríðastr, er menn hafi sét. Eiríkr jarl ok Sveinn jarl létu báðir skírask ok tóku rétta trú; en meðan þeir réðu fyrir Nóregi, létu þeir gera hvern, sem vildi, um kristnihaldit, en forn lǫg heldu þeir vel ok alla landzsiðu ok váru menn vinsælir ok stjórnsamir. Var Eiríkr jarl mjǫk fyrir þeim brœðrum um forráð ǫll.
