Vis kilden til Breta sögur

{| class="toccolours" border="1" width="100%" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse"
|- style="background-color:#e9e9e9"  
!align="center" valign="top" width="40%" | '''Velg språk''' !!align="center" valign="top" width="10%" | Norrønt !!align="center" valign="top" width="10%"| Islandsk !!align="center" valign="top" width="10%"| Norsk !!align="center" valign="top" width="10%"| Dansk !!align="center" valign="top" width="10%"| Svensk !!align="center" valign="top" width="10%"| Færøysk
|-
! Denne teksten finnes på følgende språk ► !! [[Fil:Original.gif|32px|link=Breta sögur]] !!  !!  !! [[Fil:Dansk.gif|32px|link=Britternes Sagaer]] !!  !! 
|-
|}


<center>[[Riddaras&#491;gur]]


<big><big>'''Breta sögur'''</big></big>


'''[[Jón Sigurðsson biografi|Jón Sigurðsson]]'''

[[Det kongelige nordiske Oldskriftselskab]]

København, 1848</center>


<div class="toclimit-{{{1{{{limit3}}}}}}">__TOC__</div>


Idet vi her meddele Slutningen af den i Annalerne for 1848 paabegyndte gamle Bearbeidelse af Trójumanna saga og Breta sögur, skulle vi kun, i Sammenhæng med den i foregaaende Bind gjorte Slutningsbemærkning, tilföje, at de Haandskrifter som her benyttes ere:

1) Hauksbók (Arna Magn. Nr. 544 i 4.) betegnet ''H'' som i det foregaaende.

2) Brudstykker af en udförligere Bearbeidelse af disse Sagaer, i to Membranhefter fra 15de eller maaskee endog 14de Aarhundrede, i den Arna-Magn. Saml. Nr. 573 A og B, hvilket Haandskrift her, som i det foregaaende, betegnes med ''B''.

3) et Brudstykke af Breta sögur, paa Membran af omtrent samme Format og samme Tidsalder som ''B'', om ikke med samme Haand, opbevaret i den Thottske Haandskriftsamling paa det kongelige Bibliothek under Nr. 1763 i 4. Dette Brudstykke, som begynder der hvor ''B'' ophörer, betegnes her ''T''.

4) Geoffroy af Monmouths Historia Britonum (''Geoffr.'' eller ''G''), hvor denne Fortsættelse begynder med VIte Bogs 6. Capitel (Giles's Udgave S. 100).


----


===Hèr hefr Breta Sögur<ref>''saal. H med röde Bogstaver; den förste Side er opfrisket med sort Blæk i senere Tid (i 17de Aarhundrede).''</ref>===

'''1.''' Nú er at segja af Enea enum milda<ref>''Eneae's Tilnavn'' hinn mildi ''skal udentvivl svare til'' pius ''hos Virgil.''</ref>, at [hann rakst lengi í hafi, þá er hann fór af Tróju, ok kom hann um síðir ''víð''<ref>''fra'' [eftir bardaga Grikkja ok Tróeo manna lætr hann í haf skipi sínu, ok gaf honum illa byri, höfðu þeir mikit u&#226;s, en að lyktum bar þá at einu litlu landi; þar hafði fyrrum verið son Príamí konúngs, sá er Polýdaríus (Polydorus, ''ifölge Virgil'') hèt; Eneas gekk (á land) því at hann þysti mjög, hann fann einn brunn, ok eigi at heldr vildi hann or þeim brunni drekka; þar komz hann við mjög; förunautar hans spurðu, hví hann vildi eigi drekka? Eneas sa . . . . mun Príamus konúngr mikit að vita, at (þar) var myrðr son hans, ok sama úgleði . . . . . . . Eptir þat siglðu þeir í haf ok komu við, ''B, jevnfr.'' Æneid. 3, 25-68. </ref> Sikiley; þar voru þá fyrir miklir höfðíngjar ok vinir Trójumanna, Erikneus ok Acestes; þeir tóku með myklum fagnaði við Enea, ok var hann þar um vetrin''n''<ref>þar lèt Eneas sèr vapn gera, með gulligum búnaði, (hinn m)ikla Júlíanum í fiallinu Ethnico, ''t. B.'' </ref>; en er v&#226;r kom, býst<ref>byðs, ''H.''</ref> hann brott ok lætr í haf, ok fengu þá en''n'' sv&#226; mikin stórm at sum skipin sukku niðr; en um síðir bar þá ''at'' landi; þeir höfðu þá nokkur dægr verið matlausir. Eneas sèr þá hjört ein''n'', ok skaut hann, ok var hann matbúinn. Þeir sjá þar mikit land ok fagrt, ok margar borgir; þeir fengu góða höfn; þeir sjá þar ner sèr ena mestu höfuðborg, en á hennar veggjum var skrifat fall Trójumanna: þar sá Eneas hvar Tróilus var drepin''n'', með þeim hætti skrifat sem vöndr væri snúin''n'' í hár honum<ref>ok greidduz í sundr lokkar hans . . . leykr, ''t. B.''</ref>; þessi sýn ángraði hann mjök. Fyri þessi borg rèð en ríkasta drottníng, sú er Dídó hèt, ok er hon veit þarkvomu Enea, gengr hon sjálf móti honum, ok býðr honum til sín, ok þat þiggr hann. Hon lèt gleðja hann með allskyns leik ok skemtan, en hann var jamnan úglaðr; ok er drottníng fann þat, mælti hon: þú en''n'' mildi Eneas, guðin gefi þèr glatt hjarta ok mikin''n'' veg, sv&#226; sem þú ert til borin''n'', ok alla þá s&#339;mð sem vèr höfum vald yfir skal yðr heimul vera, ok yðrum mönnum! Eneas svarar: frú! ek má eigi glaðr vera fyri þeim harmi er nú er endrnýjaðr, því at fyri mínum augum er á yðrum borgarveggjum skrifaðr skaði minna ættmanna. Drottníng bað hann segja sèr frá þeim stórtíðindum er þar urðu, ok sv&#226; gerir hann. Drottníng lèt þá gera veizlu mikla ok lèt þar færa fram allskonar leika. Ekki fannst Eneas um þat; ok er drottníng fann þat, þá bað hon hann at prýða veizlu hennar með sínum leikum. Hann gerir sem drottníng bað, ok leikr nú allan strengleik með mikilli list, framarr en nokkur''r'' maðr hefði þar fyrr heyrt<ref>með mikilli dáð ok atgervi, myclu betr en ne einn maðr hefði heyrt betr fram flutt af guðligum krafti, sem ætt hans stóð til, ''B.''</ref>. Drottníng virðir hann umfram alla menn, ok leggr á hann mikla ást, því at hon unni honum<ref>honum unni, ''H.''</ref> umfram alla menn<ref>einn dagh, er gott var veðr, fór drotníng á hnotskóg, ok Eneas fór á skóginn með sínu liði; en er á daginn leið gerði að þeim mykla uætu ok funduz Eneas ok Dídó drotníng í sínum hellis-skúta, ok voru þar um skúrina, en þaðan af geriz myclu meiri ást með þeim en áðr, ''t. B; jvnf.'' Æneid. 4, 130-170.</ref>, ok sv&#226; kemr at han''n'' fær hennar, ok unir hann<ref>''rettet;'' hon, ''H, maaskee ved en Feillæsning af den der har skrevet over den gamle Skrift.''</ref> nú vel sínu ráði, ok var hann þar nokkura vetr. Ok ein''n'' tíma dreymði Eneas, at Freyja k&#339;mi at honum, ok mælti: far til Ítalíalands, ok tak þar þá miklu s&#339;mð er guðin hafa þèr þar fyri hugsað! ok eftir þat býr hann skip sín leynilega, því at hann vissi at hann k&#339;mist eigi brott, ef drottníng yrði vör við, ok fór burt með leynð; en er hon verðr vör, at hann er brottu, þá sendir hon til fundar við Eneas, ok mælir til hans:

Herra Enea sendir Dídó Kartagóborgar drottníng kveðju goðanna ok sína elsku! þessi hæsta<ref>hersta, ''H.''</ref> borg heimsins, er þik gerði ríkan<ref>Þetta brèf sendir Dídó drotníng Enea, af Tattara (''forv. af'' kartagó?) borg, þeirri borg er þig gerði auðgan, ''B.''</ref>, er mjök þurfandi þinnar fyrisjónar, bjóðum vèr til slíkarrar s&#339;mðar, sem þú hafðir með oss<ref>ors, ''H.''</ref>; máttu vel muna þá er þú komt til v&#226;r, ok þínir menn máttu eigi hjálp af þèr fá, en ek fagnaða þèr með allri dýrð, lèt ek aka þèr í höll mína með allri s&#339;mð, ok setta ek þik í mitt hásæti, ok minir menn stóðu upp ok þjónuðu þèr ok þínum mönnum; gull ok silfr ok allskyns gersimar gaf ek þínum mönnum, en sjálfum þèr allt ríkit; ok ''þat'' veitta ek þèr er mèr var nánast, er ek var sjálf; en þú s&#339;rðir<ref>''med dette Ord begynder den oprindelige Skrift i H.''</ref> þik við gud þín ok sv&#226; við v&#226;r guð, at þú skyldir min''n'' vera hvar sem þú værir; nú hefir þú svikit mik ok sv&#226; guðin eð sama; nú skýt ek öllu mínu máli til þeirra, at þau hefni mín á þèr; gef gaum at, at eigi [. . iz . . .<ref>''fra'' [''to Ord som ikke med Sikkerhed kunne læses.''</ref> þessi þín gerð, at þú fyrifarir bæði mèr, ok þeim þínum syni er ''með'' mèr leynist, af þinni hèrvist, þegar ek veit at þú villt eigi til v&#226;rs ríkis koma þá skaltu ráðinn vita minn bana, ok sv&#226; barnsins þess er ek fer með; ger sv&#226; vel, ef þú villt eigi mik finna meðan ek lífi, þá ger nú fyri menzku sakir ok lát hylja leg mitt, ok lát drekka erfi mitt, því at þat þikki mèr nú miklu máli skipta. Vale.

En er hon spurði, at víst var at hann vildi eigi til hennar koma, þá fyrifór hon sèr sjálf<ref>siolf, ''H.'' </ref>, ok þess þóttist hefna Han''n''ibal konúngr á Rúmverjum, þá er hann [van''n'' Róm, ok sv&#226; marga höfðíngja drap hann í einni steinhöll at hann lèt sèr leir bleyta með blóði Rúmverja, ok gerði þar af borgarlím; hann sendi ok heim til Kartagóborgar <small>LXXX</small> vandlaupa, fulla með fingrgullum þeirra Rúmverja, er hann hafði yfirun''n''ið í því striði<ref>''fra'' [drap flesta Rómveria ok liet leir bleyta í blóði þeirra, ok gera þar af steinhallir; sv&#226; hefndi hann Dídó drottningar, ''B.''</ref>.


===Frá Eneas ok Latínu===

'''2.''' Konúngr rèð fyri Ítalía, sá er Latínus ''hèt'', dóttir hans hèt Latína, hon fan''n'' fyrst latínustafrof, ok af hen''n''ar nafni heita allir Latínumenn, þeir er þá túngu kunnu, var þat ok höfuðtúnga Rúmverja, meðan ríki þeirra stóð, ok eigi at eins þeirra, heldr ok jamvel alls heims; drottníng hans blótaði Sif. Latínus sat þar er nú heitir Rimína; ok ein''n'' tíma sýndist drottníng Sif í svefni, ok mælti: búizt við Eneas, at eigi gángi hann hèr yfir þetta ríki, þar sem ''hann'' er rekinn af sinni fóstrjörðu ok af öðrum þjóðum<ref>Sif sá fyri forlög Tróeo manna, ok sendi mey sína inn til Ítalía, at segja drottníngu Lavini konúngs, at hann byggiz við þeim Enea, sv&#226; at eigi gengi þeir yfir land þeirra, er rekníngar voru annara manna, kvað þeim þat vera eilíft brigzli. Drottníng blótaði þá mjök Sif, ok þótti mönnum þessi atburðr allmerkiligr, er guþin sjólf höfðu henni vitraz, ''B.''</ref>. Nú ferr Eneas þar til er hann kemr til Ítalíalands, ok tók þar land sem nú fellr Tífr<ref>''i H skrevet som'' tipr.</ref> í sjó. Þá var honum vitrað at hann skyldi hafa frið við Evandrum konúng: hann ríkir þar er þú skalt setja borg, sú verðr höfuðborg alls Ítalíalands, því at þú skalt eiga allt Ítalíaríki, ok at þú trúar þessu þá gef ek þèr þetta teikn: sv&#226; sem þú ferr veg þin''n'', þá mantu finna undir einu trè, því er Úlex heitir, hvíta gylti með xxx grísum alhvítum<ref>''jevnf.'' Æneid. 3, 390; 8, 43.</ref>, ok í þeim stað skaltu borg reisa, ok skaltu kalla Albansborg. Þetta ferr allt fram eftir því sem nú var sagt, ok Eneas reisir borg í þessum stað sem honum var fyri sagt, á þann máta sem Kartagóborg var, er Dídó drottníng hafði gera látið; hon var sterkari en nokkur önnur í Ítalía, hon var ok skipuð með miklum köppum<ref>Nú lèt Eneas gera borg mikla er Kartagó hèt, ok um styrka steinveggi ok mikinn kastala, ''B.'' </ref>. Eneas var frægr víða um lönd, ok um alla þá menn þótti mikils vert, er af Tróju voru komnir.


===Af Túrnó===

'''3.''' Damíus<ref>Dullunius, ''B.''</ref> hèt konúngr, er rèð fyri Túskanía<ref>Þar sem nú stendr Rómaborg, ''B.''</ref>; Túrnus hèt sun hans, enn mesti kappi í Ítalía; han''n'' fregn at Eneas hefir orð sent Latínó<ref>Latinio ''eller'' Lavinio, ''her, H.''</ref> konúngi at biðja Latínu dóttur hans, þeirrar er Túrnus hefir fyrr beðit, ok verðr við þetta mjök reiðr; en konúngr segir at hann vill eigi gifta dóttur sína útlenzkum manni, þeim er flýð hafði af sínum fóstrjörðum, heldr vildi hann gifta ''hana'' Túrnó, enum fremsta kappa, ok þar in''n''lenzkum, af enum beztum konúnga ættum komin''n'', ok kvezt vilja at hann yrði yfirmaðr þess ríkis, heldr en útlendr maðr, þvíat sá verðr yfirmaðr þessa lands, er hana á; lauk hann sv&#226; sínu máli, at hann bað alla sína menn þjóna Túrnó, ok játtaði honum dóttur sína<ref>skyldi Túrnus vera hlífskjöldr fyrir konúngi, en allir menn hans skyldir at veita Túrnó lið, ''B.''</ref>. Hèr eftir samnar Túrnus miklu liði, en þessir voru kappar með honum; Mesapor ok Númanus, mágr Túrní, Rapúrías konúngr, Sesrapnus<ref>''Navnene anföres ikke i B; i Æneiden gjenkjende vi disse Navne i Messapus, Numanus, Rapo (?).''</ref> ok margir aðrir höfðíngjar. En í borginni með Eneas voru þessir höfðíngjar: Bissa, Pandacus, Silvanus, Menesteus, Serestas, Túpídus, fóstri Askaníus<ref>''I Æneiden træffe vi Navnene: Bitias, Pandarus, Mnestheus, Serestas, Butes.''</ref>; ok er Eneas fregn þetta, þá á hann tal við sína menn<ref>þá stefnir hann húsþíng, ''B.''</ref> ok segir þeim þessi tíðindi; hann segir at hann vill fara á fund Evandri konúngs ok Pallas sunar hans, ok fá styrk af þeim, en hann setti Askaníum, sun sinn, höfðíngja yfir borgina: ok gefit aldri upp borgina fyrr en ek kem aftr. Síðan ferr hann brott af borginni til þeirra feðga, ok tóku þeir veglega við honum<ref>''Her er eet Blad tabt i B.''</ref>; hann segir þeim sín erindi; þeir heita honum sinni liðveizlu. Pallas var en''n'' iiij. maðr mestr ok sterkastr í landinu.


===Fall Pallas konúngssunar===

'''4.''' Latínus<ref>Lavinus, ''her, H.''</ref> konúngr ok Túrnus samna liði, er þeir spyrja at Eneas er brott, ok fara til borgar Eneas ok setjast um hana, ok sjá hversu torsóttleg hon er. Túrnus talar þá fyri fólkinu, ok mælti: yðr er kunnigt, hver skylda oss rekr til at rinda þessum mönnum af oss<ref>ors, ''H.''</ref>, er sezt hafa í v&#226;rt ríki; vitu þèr ok þeirra skaplyndi, at eigi lètta þeir hèr heldr en annarsstaðar, fyrr en þeir hafa hèr slíkt sem þeir vilja; hafa þeir nú rekizt nálega um allan heim, þvíat engi vildi þola þeim yfirgáng, sem raun varð á, þá er Girkir ráku þá brott. Eneas hefir ok beðit þeirra''r'' konu, sem mèr var áðr heitin, hann biðr menn sína fara fyrst til ok brenna skip Eneas, þau er stóðu undir borginni. Þeir Túrnus s&#339;kja at borgin''n''i með öllum brögðum, en þeir vörðust skörulega, ok er þeir höfðu lengi sótt borgina, þá gerðu borgarmenn ráð sitt; þeir voru ij menn í borginni er fyrisjástir voru ok mestir kappar í liði Eneas, hèt annar Nísus en annar Erúleus<ref>''saal. H nedenfor, men her'' Ervz; ''Navnet er hos Virgil'' Euryalus.</ref>; þeir veljast til at ríða út af borginni, ok sea Enea þenna úfrið. Þeir herklæðast nú, ok fara leynilega út af borginni, ok er þeir komu í herin''n'', voru margir verðir druknir ok sofnaðir; þá brigðr Nísus sverði, ok höggr á tvær hendr<ref>''her begynder B igjen (573 A, S. 53).''</ref>, ok sv&#226; eð sama gerir Erúleus ok drepa nú mikin''n'' fjölda riddara, ok svámu<ref>''efter Gjetning; H har'' svanv ''med fulde Bogstaver, hvilket let kan være opstaaet af'' sva&#772;v; komuz út, ''B.''</ref> sv&#226; út af herinum; ok sv&#226; margan mann höfðu þeir drepit, at þeir vissu eigi sjálfir tölu á, ok sv&#226; voru þeir móðir, at nálega máttu þeir eigi gánga, ok þessum sigri er við brugðit víða í bókum, er þeir fengu þá<ref>Serasmus hertogi vakti í liði Túrni, ok hvelfdi katli á höfuð sèr ok þorði eigi at sýna sik [''Rhoetum vigilantem - sed magnum metuens se post cratera tegebat, Æn. 9, 845'']. Nísus drap þessa höfðíngja: Mespum ok Kaín, er hvíldi í virðuligri kerru og hafði mikit lið um sik, Serasmum, Sastrímum; slíkt gerði ok Ekúleus (Euryalus), hann var skrautgjarn maðr, hann tók hjálm fríðan af þeim riddara, er hèt Valvens, hans móðir var ein gyðja. - Nísus hafði varat Ekúleum við at taka nè eitt herfáng; Ecúleus drap einn hertoga ok tók af honum dýrligt belti, þat var skrifat ágiætum sögum, ''B.''</ref>. En er þeir komu út af herinum, ok morna tók ok ljóst var orðit, ok morgunsólin skein á hjálma þeirra<ref>þann fagra hjálm er Ekúleus hafði tekit ''B.''</ref>, sá þeir mikin''n'' her ríða í móti sèr; þar var sá höfðíngi fyri er Volcens<ref>Volcens, ''if. Virgil, Æneid. 9, 370-445.''</ref> hèt, hann ætlaði til liðs við Túrnus, hann sèr þessa ij riddara, ok kennir á v&#226;pnum þeirra at þeir ''eru'' af Trójumönnum. Nísus s&#339;kir nú undan ok til skógs, en Erúleus var þúngf&#339;rr, ok komast þeir millim hans ok skógsins, ok s&#339;kja nú at honum alla vega, en hann verst sterklega, ok af því at ekki má við marginum, þá drepa þeir hann; ok er Nísus sèr þetta, þá ljóp hann or skóginum ok höggr á tvær hendr sv&#226; at ekki festir við<ref>Nísus drap þar margan mann, ok var mikill valköstr fyrir fótum honum; því næst snaraði hann fram í flokk sinna úvina, sem vísundr meðal smádýra, ''t. B.''</ref>; hann ryðr sèr götu fram at höfðíngja þeirra Volcent<ref>Volvent, ''her, ''H;'' valltens, ''B.''</ref>, ok lagði hann með sverði í gegnum, ok allar eru hans hendr blóðgar upp at öxl. Nú s&#339;kir sv&#226; m&#339;ðin í líkam hans af sókn ok sárum, at hann má eigi standa; kemr hann nú þar at, sem fèlagi hans var fallin''n'', ok legst á hann ofan ok mælti: minn góði vin Erúleus, í einum stað skulu vit dauða þola! ok var þar saxaðr. Síðan tóku þeir höfuð þeirra ok báru á stöngum fyri Túrni, ok segja honum þessi tíðindi, ok verðr hann við þat harðla glaðr; hann lætr nú blása öllum herinum til borgarinnar, ok höfðu höfuðin fyri merki; þeir gánga nú at sv&#226; sterklega, at Túrnus getr brotið borgarveggin''n'', ok sv&#226; var hann óðr at hann bíðr eigi sinna manna<ref>ok með öllu megni voru þá valslöngur að bornar, ''t. B.''</ref>, ok ljóp in''n'' í borgina, ok drap þegar ij höfðíngja, [en iij greip hann ok snarar hann í sundr<ref>''fra'' [ok þann hinn þriðja er hann snaraði í sundr, ''B; Stedet, som her sigtes til, synes at være Æneid. 9, 561:'' - simul adripit ipsum pendentem, et magna muri cum parte revellit.</ref>. Einn höfðíngi í borginni hèt Cúspídus; hann kastaði at Túrnó skriðljósi<ref>er elldr var í, ok sótti sv&#226; fast fram sem leó í lamba flocki, ''t. B.''</ref>; við þat varð hann sv&#226; reiðr, at hann höggr á tvær hendr. Bissa hertogi rèðst<ref>reðs, ''H.''</ref> fy''r''st í móti honum, ok höggr í skjöld Túrni ok hallast eftir, en er Túrnus sèr at af honum berr skjöldinn, þá leggr hann kesjunni<ref>kiesivnni, ''H.''</ref> í smáþarmana, ok þegar eftir Pelagíus<ref>Cuspidum, ''B.''</ref> fèlaga hans lagði hann í gögnum með sverði. Þetta sèr Menesteus<ref>''saal. ovenfor;'' Merstus, ''her, H,'' Mesteus, ''B.''</ref>, ok ángrast mjök ok mælti: eilíf skömm er at þola, at ein''n'' maðr gángi sv&#226; fram; þá lupu móti honum ij kappar, Serestus<ref>''saal. B;'' Seresteus, ''her, H.''</ref> ok Menenus, ok drap Túrnus þá báða. Nú finna borgarmenn at lítið lið var komit í borgina, þeir byrgju þá aftr öll lið borgarin''n''ar, ok s&#339;kja þá at honum alla vega, en hann varðist sv&#226;, at þeir komu engu sári á hann, ok er náttaði þá varð honum sem öðrum mönnum at þreyttust<ref>þreytvz, ''H;'' þreytaz öfl Túrni af mæði, ''B.''</ref> öflin af mæðinni<ref>þá er þat sagt, at guþin töluðuz við á himnum: geck Sif fyri þór ok fiell til fóta honum ok bað at hann giæfi nockura hjálp þersum manni, at eigi stigi úvinir þann mann, er sva er fullhugaðr ok fyri öngu gengr. Ek gef þèr leyfi til, sagði hann, at hjálpa honum með þínum mætti, en þó mun hann sínum fèlögum fylgia. Hon fór þá á fund Túrni, en hann var þá sva móðr, at hann lá á einum árbacka ok fiell þar á út; Sif tók hann ok flutti til mnaía sinna ok vurðu honum allir fegnir, ''B.''</ref>; þá hopaði hann undan at árbakkanum, ok var hann þá sv&#226; móðr, at hann steyptist út á ána, ok þar var undir ein''n'' bátr, ok kom hann þar niðr í, ok fór hann í myrkrinu ofan eftir ánni, ok kafaði út undir múrin''n'', ok kom sv&#226; til sinna manna, ok þegar eggjar hann þá at s&#339;kja at borginni, ok segir at hon er jamgóð ok unnin. Þá mælti ein''n'' riddari Túrní: þèr heimskir menn ok úfróðir! gefit borg yðra ok sjálfa yðr í vald Túrní, þvíat þèr vitið at þèr eruð meirr vanir sællífi ok skemtan, leik ok drykkju ok kvenna hálsföngum en stríði ok bardögum, hafi þèr ok heyrt, at ekki fólk er harðara en Saxar, ok því heita þeir sem stein''n'', ok því eru þèr mjök heimskir, ef þèr vilit berjast við oss. Þá svarar en''n'' úngi Askaníus, sun Enea<ref>en sv&#226; var hans fegrð ok bjartleik hiá öðrum mönnum, sem hið hvítasta fílsbein veri skorið í surtarbrand, ''t. B.'' </ref>, ok mælti: eigi er þat satt, góðr maðr, at v&#226;rir landsmenn kunni eigi nokkut við stríð, en litlar menjar máttu hèr sjá, at en''n'' sè nokkut eftir Trójumanna; hann skaut til hans með spjóti<ref>kesju, ''B.'' </ref>, ok ígegnum hann, ok fèll hann dauðr niðr; hefst nú orrosta af nýju. Nú kemr Eneas í þessu, ok Tarton<ref>''hos Virgil findes Navnet'' Tarcho, ''Æneid. 10, 290.''</ref> konúngr, Alresíus ok Mesencíus með miklum her<ref>Alresteus hafði v skip, Mescencius hafði fjölda skipa ok margt riddara lið; en er þeir höfðu tíþindi af landi, þá lagði Eneas að með sva mikilli reiði að hann geymdi eigi fyrr að, en hann sigdli á sker skipunum ok lamdi þat mjök ferð hans; koma hann þó á land þá er bardaginn var sem harðaztr við borgina. Þá er sva sagt, at Frigg bað Apollinem at stýra sólinni þann dagh, tók þá sólin ecki að gánga, ''B.''</ref>; þar var ok Pallas, sun Evandri<ref>''saal. B;'' Avandri, ''her, H.''</ref> konúngs. Þessi er önnur frægjust orrosta en Trójumanna. Allir ræddust<ref>ræðvz, ''H.''</ref> Pallas ok hans it ógurlega afl; ekki hafði hann fyrr í her komit; hv&#226;rk''i'' stenzt við honum lífar nè hestar; hann ferr kallandi um herin''n'', ok spyrr eftir Túrnó, ok er Túrnus sèr hversu mikin''n'' skaða hann gerir, ok hversu ógurlegr hann er<ref>Þat er sva til jafnað, sem þá er leó hleypr af háfialli, ef hann sèr að yxn ero í grindum eða annar fènaðr, að hann vill þat allt til bana færa með mikilli grimd, ''t. B.''</ref>, ok ríðr nú móti honum. Ok er Pallas sèr þat, skýtr hann til hans með spjóti; þat kom undir hönd Túrní, ok í gegnum þrefalda brynjuna, ok rennir fyri utan rifin, ok þar í gegnum. Ok er Túrnus fèkk þetta sár, þá skýtr hann til Pallas því spjóti; er skaptið var eigi miór''r''a en hin''n'' digrasti áss; [þat kom á Pallas miðjan, ok lèt hann þar líf sitt; þá skilr nótt bardagan''n''<ref>''fra'' [ok sva ógurliga fló þat hart ok snart, að eingi maðr mátti auga á festa, ok sva fast nísti hann, að Pallas fiell til jarðar ok liet þar lífit, ok þá kom at Turnus ok tók af honum þat ið dýrliga bellti, er allt var sögum skrifað, ok er sva sagt, að sá dagr var bæði hinn fysti ok hinn síðazti er sá hinn mykli kappi Pallas var í bardaga; var þá fyst gefinn upp bardaginn til hvílldar hvarumtveggjum, ''B. - I H er det fölgende overskrevet indtil Ordene'' Eneas mönnum'' i næstfölgende Kapitel.''</ref>. Eneas lèt jarða lík Pallas með miklum veg, ok lèt smyrja með jurtum, sv&#226; at eigi mátti fúna<ref>''Istedenfor denne Sætning har B:'' Þá lèt Eneas taka alla þá menn, sem fallið höfðu fyri vapnum Palle ok lèt aka með honum til borgar Evander, honum til dýrþar ok ágiætiss; Eneas siálfr fór með líkinu ok allir hinu ágiæztu kappar; ok er Evander sá lík sonar síns, liet hann kalla saman allar hinu ágiætuztu konur, að þær skylda leika með miklum fagnaði af hans frægð. Pallas var lagðr í steinþró ok sett ker á brióst honum, fullt af balsamo; upp or kerinu voru ij eirpípur í nasir líkinu, ok náði búkrinn eigi at fúna.</ref>. En á dögum Sigurðar konúngs Jórsalafara ok þess keisara dögum er Heinrekr hèt<ref>''Forfatteren har her en betydelig Anachronisme, da Sigurd Jorsalafar blev födt 66 Aar efter Kejser Henrik den andens Död. - B har her kun:'' ok mörgum hundruðum vetra síðar, er til var leitað, fanz hann ófúinn.</ref>, annar''r'' með því nafni, þá var grafinn grundvöllr í Róm til herbergja nokkur''r''a; þá fundu þeir þenna hans líkama úfúin''n'' í steinþrón''n''i; hann hafði eitt holsár á miðjum líkama, þat var iiij fóta á lengd ok l&#339;fðar<ref>''saal. H overskrevet.''</ref>; hans háleikr sigraði Rúmaborgar múra<ref>hann var eigi lægri en borgarveggrinn, ''B.''</ref>; loganda ljósker stóð at höfði honum, þat er hv&#226;rki mátti slokna fyri afli vatns nè vinds<ref>vaz - vinz, ''H.''</ref>, eigi mátti þat ok bráðna nè eyðast, en at gerri einni boru með stáli undir logan''n'', þá sloknaði þetta ljós um þá boru er nú var frá sagt, af loftinu innan leiddu, ok millim komandi vindin''um'' logans ok lampans<ref>''denne Sætning udel. B.''</ref>. Þetta var skrifat á steinþrónni at fótum honum: hèr liggr Pallas með sið sínum, sun Evander<ref>Avander, ''her, H.''</ref> konúngs, ok hætti, sá sem drap spjót Túrni riddara; hann mun finnast á dögum Heinreks keisara annars með því nafni<ref>þetta var ritað á legsteini hans: sun Evandri Pallas drap marga riddera Turni ok særði sjálfan hann, ''B.''</ref>.


===Fall Túrnus ens ágæta===

'''5.''' Nú er orrostutíð kemr, þá kemr nú til liðs með Túrnó en''n'' ágæti Mesencíus<ref>Menseincins, ''her, H; B giver ham Tilnavnet'' hinn snarpi (asper - contemptor divom Mezentius, ''Virg.'').</ref> ok sun hans Lásus; þeir berjast nú ógurlega; Túrnus drap margan mann; Eneas drap iij höfðíngja; þá kemr móti honum en''n'' kurteisi Lásus<ref>Lassus,''her og strax nedenfor H, B.''</ref>, ok er þeir höfðu barizt um ríð, mælti Eneas: Lásus, líf &#339;sku þinni ok þreyt eigi við mik! Hann er æ því ákafari, ok um síðir fèll hann fyrir Enea; þat harmaði Eneas stórlega ok sv&#226; allr herinn; var þá settr friðr með þeim um stund. En er orrostutími kom, þá skipa þeir fylkíngar, ok ganga nú lúðrar um allan herin''n''. Túrnus s&#339;kir sv&#226; hart fram, at allt flýr undan honum þar sem hann ferr, ok marga kappa drap hann; slíkt eð sama gerir Eneas<ref>þar sem hann reið, ''t. B.''</ref>; hann m&#339;tir enum mikla Mesencíó, ok berjast þeir lengi, ok lýkr sv&#226; at Mesencius fèll<ref>þá gerðiz mikil deilld með guðunum, þvíat hvert bað fyri sínum áttmanni: sagði Freya til konúngs þeirra Þórs, at hon vill hiálpa Enee, segir at hon hefir lagt sig í hættu fyri hans líf ok feingit mikið sár fyri hans sakar, bað hon honum sigrs en Sif bað Turno sigrs. Þórr svaraði: van er ek við kominn at dæma um þetta mál, en ef þú, Sif, fær hjálpað Turno þá njóti þið þess. Í þann púngt endrnýaðiz bardaginn ok varð hinn ákafazti, sneri þá mannfalli á hendr Turno ok týniz miög lið hans. Í því bili kom Sif í herinn ok brá á sik ásjánu Enee ok gengr í bardagann fyri Turnum, hann æddiz þá fast ok sótti þann fastaz er hann hafði mesten hug á, ok varð feginn ef þeir næði at hittaz. Þá sótti Eneas fram, en Turnus fór heldr undan, ok sva sem Eneas sækir eftir ferr hon undan ok teygir hann fram á einn hamar brattan; þá hlióp hon þar fyrir ofan, varð þar undir skip, bar þat þegar straumr frá landi. Þá fann Túrnus hvar komið var ok undi ille við, fór hann brott ok fyrilèt ríkit nockura stund, ''B, jevnf. Æneid. 10, 606-688.''</ref>. Nú er en''n'' harðasti bardagi, ok fellr nú hundruðum fólkit, sv&#226; at engi kunni at telja, ok nú<ref>''rettet;'' vm, ''H.''</ref> snýst<ref>snvz, ''H.''</ref> mannfallið á Túrnónem, [''en er''<ref>''fra'' [''udfaldet i H.''</ref> hann sèr þetta, vill hann finna sjálfan Enea, ok í því brestr flótti á hans mönnum, ok varð hann þá nauðigr undan at halda ok var hann fyri utan ríkit um ríð; Eneas leggr nú undir sik þetta ríki. Mörg tíðindi ok stór urðu þar meðan Túrnus var burtu<ref>bvrttv, ''H.''</ref>, af viðrskiftum þeirra Eneas ok Latíní<ref>Lavvini, ''her, H;'' Lavinii, ''B.''</ref> konúngs, ok fèkk Eneas jamnan en''n'' betra lut. Konúngr sendi þá orð Nestor enum spaka, at hann skyldi gánga móti Enea, ok bauð honum þar til mikit góz<ref>goðs, ''H.''</ref>; ok er þessi boð komu til Nestor þá mælti hann: ek sá þá handaferð Eneas í Tróju at ek kem<ref>ke&#772;i (kemi), ''overskrevet i H, men sandsynligviis urigtigen.''</ref> ekki til stríðs móti honum; er ok fám mönnum kunnigra, hvelíkir Trójumenn voru, en mèr, ok kem ek ekki þar. Nú verða þau tíðindi at Túrnus kemr aftr í landit með miklum her, ok fara þeir mágar Latínus<ref>Lavvinus, ''H.''</ref> ok Túrnus móti Enea með úvígjan her. Hann samnar ok liði í móti, ok tekst<ref>ok er þeir funduz, ok fylkíngar mættuz, þá gengu lúðrar um allan herinn ok vöktu nýa hugi til orrostu; tóku menn þá at berjaz ok varð, ''B, som her har Lacun af eet Blad.''</ref> með þeim en snarpasta orrosta, ok gengr betr Eneas mönnum. Nú sèr<ref>''her begynder igjen den oprindelige Skrift i H.''</ref> Túrnus at Eneas man sigr fá, ef sv&#226; ferr fram, veit hann ok, ef hann gefr upp v&#226;pn sín, þá er Eneas sv&#226; mildr at hann heldr lífi sínu, ok þat sama ætlar ok Eneas; ok er ''hann'' sèr Túrnus, ok þat eð dýrlega belti er hann hafði tekit af Pallas, þá brigðr honum sv&#226; mjök við at reiðin hitnar; leypr nú hv&#226;rr at öðrum, ok berjast sv&#226; sterklega, at engi þenna veg Girklands hafs hafði an''n''at<ref>anað, ''H.''</ref> slikt sèð; mátti þar sjá mörg högg ok stór, en sv&#226; lukr at Túrnus fellr. En eftir þenna bardaga fær Eneas Latínu, er Túrnus hafði átt, dóttur Latíni<ref>Lavvini, ''H.''</ref> konúngs, ok tók hann síðan undir sik allt þeirra ríki, ok rèð því til dauðadags<ref>davðadax, ''H.''</ref>, en eldíng sló hann til bana.


===Af sunum Enes ok af Brútus===

'''6.'''<ref>''Herfra kommer Fortællingen til at stemme med Geoffroy af Monmouths Historia Britonum.''</ref> Eftir Eneam tók ríki Askaníus, sun hans; hann lèt auka Albansborg við Tífr<ref>Tipr, ''her, H.''</ref>, þat er nú í Rúmaborg. Eneas rèð iij vetr Ítalía, en Askaníus sun hans xxx ok vij vetr; hann átti sun er hèt Silvíus; hann kv&#226;ngaðist úngr, ok fèkk konu þeirrar er Lavinía<ref>Lavvina, ''H.''</ref> hèt<ref>(Silvius) furtivæ Veneri indulgens, quandam Laviniæ neptem uxorem duxit, eamque fecit prægnantem, ''Geoffr.''</ref>. En er Silvíus vissi at kona hans var eigi einsaman, þá sendi hann<ref>''Geoffr. tilegner dette'' Askanius.</ref> eftir vísindamönnum<ref>magis, ''Geoffr.'' </ref>, ok spurði með hv&#226;rt hon f&#339;ri heldr, sun eða dóttur; en þeir sögðu, at hon mundi sun f&#339;ða, þann er mikill ævimaðr mundi vera, ok mart illt gera, bæði drepa föður sin''n'' ok móður, en þó mundi hann lengi lifa ok ágætr verða. Þetta gekk allt eftir, þvíat móðir hans dó, þá er hon f&#339;ddi<ref>f&#339;ði, ''H.''</ref> hann; hann var kallaðr Brútus; hann f&#339;d''d''ist upp með fóður sínum, til þess er hann var xv vetra, ok nam allskyns atgjörvi; ok ein''n'' tíma er hann fór á dýraveiðar með föður sínum, þá sá hann hjört ein''n'', ok skaut at honum, ok er at var leitað, þá stóð örin í gegnim Silvíum föður hans; ok er menn urðu þessa varir, þá ráku þeir hann brott af Ítalía; fór hann til frænda sinna fyrst, þeirra ''er'' komnir voru af Tróju, ok þá voru þjáðir í Girklandi, ok gerðist hann formaðr þeirra, ok leysti þá alla út; gerðist hann brátt ríkr höfðíngi ok stórráðr. Hann var manna örvastr; dreif nú til hans sv&#226; mikit lið, at hann hafði ner vij þúsundrað manna, utan börn ok konur. Sá maðr var í Girklandi er Assiríus<ref>Assaracus, ''Geoffr.''</ref> hèt, hann var girzkr at föðurkyni en Trójumanna at móðurætt; þessi maðr styrkir Brútó at fè ok fjölmenni, ok ruddu þeir þá merkr, ok gerðu sèr þar kastala ok urugg vígi. En er þeir þóttust uruggir vera, þá sendu þeir brèf til Girkja konúngs með þessum orðum:

Pandrasó<ref>''saal. H selv senere, men her'' Pandarato.</ref> Girkja konúngi sendir Brútus, útlægðr höfdíngi Trójumanna ættar, [kveðju sína<ref>''fra'' [''udfaldet i H.''</ref>. Undarlega geri þèr, er þèr skapið sv&#226; harðan rètt þeim mönnum, er af Trójumanna ætt eru, at þeir skulu verða at byggja eyðimerkr, ok lifa þar við grasar&#339;tr ok dýrahold, en þèr sitið í allskyns sællífi ok hafit hvetvetna þat er hugr girnist; látið nú verða enda um síðir á þeirra vesöld! Gerið nú an''n''athv&#226;rt, at ''þèr'' takið þá í sætt, ella b&#339;tið þeim þær stóru sakir, er þèr hafit við þá gert, þriðja<ref>iij, ''H.''</ref>, at þèr gefit þeim frelsi at fara brott, ok leggist þá fyri slíkt sem má. En er konúngr hafði lesið brèfit, þá varð hann reiðr mjök, ok samnar her saman, ok ferr at þeim. Brútus verðr varr við þetta, ok ferr út af kastalanum með vj þúsundrað manna, ok á skóg þan''n'' er konúngr skyldi um fara, ok kemr at honum um nótt á úvart, ok drepr fjölða fólks, flýr nú konúngr ok hans menn yfir á þá er Kallon<ref>Callon, ''H;'' Akalon, ''Geoffr.''</ref> hèt, ok týndist þar í fjölði fólks, en sumt var drepit, en sumt flýði híngað ok þíngat. Í því liði var bróðir konúngs, sá er Antígónus<ref>''saal. Geoffr. og H selv senere, men her'' Antegon.</ref> hèt, hann snýr móti með sínum mönnum, ok varð þar hörð orrosta, ok eigi löng áðr mestr luti hans manna var drepin''n'', en hann sjálfr handtekin''n'' ok settr í járn, ok sá maðr með honum er Anakletus hèt. Brútus hefir sett eftir þúsundrat manna at geyma kastalan''n''. At konúngi dreif nú mikill her''r'', ok hugði hann Brútum<ref>Brvmvm, ''her, H.''</ref> vera komin''n'' í kastalann, ok settist hann nú þar um ok sótti með allskyns vígvèlum, en hinir vörðust vel ok drengilega, ok báru út á þá vellanda bik ok glóanda grjót. En er Brútus frá þessi tíðindi, þá lèt hann leiða fyri sik Anakletum; hann brigðr sverði ok mælti: þau tíðindi hefir ek spurt af konúngi ok v&#226;rum mönnum, at annathv&#226;rt skaltu þèr líf kaupa eða deyja í stað. Anakletus svarar: hví man ek mèr eigi líf kaupa ok mínum kumpánum, ef kostr er á. Brútus mælti: þú skalt koma mèr í herbúðir Pandrasí konúngs, ok mínum her, en ek man setja ráð til. Anakletus ''svarar:'' eigi vinn ek þat til lífs, at ráða konúngi banaráð. Brútus leggr ráð til; Anakletus fer''r'' ok hitti varðmenn konúngs, ok er þeir kendu hann, þá spurðu þeir hvar Antígónus konúngsbróðir var, en hann sagði at hann hefði komit þeim báðum or myrkvastofu, ok kvezt eigi koma af honum fjötrunum, ok sagði hann þar vera í skóginum skamt frá þeim; fóru þeir þá með honum í skógin''n'', ok var þar fyri Brútus, ok voru sumir drepnir en sumir handteknir.


'''7.''' Brútus ferr þá með ''her'' sinn til herbúða konúngs, ok verða þeir eigi fyrr varir við, en þeir heyra lúðr Brútus, urðu þeir felmsfullir, er þeir vöknuðu<ref>vöcknuðu, ''H.''</ref> víndrukknir, ok fengu engir ner vopnin, ok var drepin''n'' mestr lutr hers konúngs, en hann var sjálfr handtekinn, ok leid''d''r fyri Brútus. Þá mælti Brútus til konúngs: ij kostir eru þèr gerfir, sá annar, at þú ert hèr drepin''n'' í stað, ella gift mèr Imnógen<ref>''i H og B skrives Navnet stedse'' Innogen ''eller'' Imnogen; ''Geoffr. har'' Ignoge, ''i accus.'' Ignogen.</ref> dóttur þína, ok lofa þeim öllum brott or ríkinu með mèr sem af Trójumanna ætt eru komnir, ok fá oss<ref>ors, ''H.''</ref> skip ok alla luti aðra, þá er vèr þurfum at hafa. Konúngr svarar: sè ek nú, at guðin eru mèr mjök reið orðin<ref>''her begynder B igjen (S. 55).''</ref>, er bróðir minn skyldi fyrst vera handtekin''n'', ok síðan sjálfr ek; hefir ek ok látið mestan þor''r''a liðs míns, þá [em ek nú varla slíkr til ráðagerðar sem fyrr, þá er ek sat með heið''ri'' í minu ríki<ref>''fra'' [eru nú trautt ein ráð fyri höndum, sem þá er ek sat í ríki mínu ok fullum veg, ''B.''</ref>; nú þó at eigi lægi líf mitt við, þá gerist þú Brútus sv&#226; ágætr maðr ok ráðugr, ok sigrsæll, at ek veit varla þan''n'' mann í heimínum, at lítilrædi sè í við þik at tengast; nú man ek þat til ráðs taka, at gánga glaðlega at þessum kostum; er þat ok mín ætlan, at Brútus nafn man lengi uppi vera í veröldinni, ok hans kynsmanna; má ok vera at v&#226;r viðrskipti verði í sögur sett; nú sýnist mèr þat virðíngar venast, at efla þik með öllu því er vèr megum, ok ráða þessum ráðum, ventir mik at margir göfgir menn eigi sína ætt að telja<ref>''saal. B; udfaldet i H.''</ref> til þín, [man ek þó en''n'' manni firr vera<ref>''fra'' [en ek man þá einum manni framar vera, ''B.''</ref> í þeirri ættartölu; vil ek nú at þú kjósir hv&#226;rt þú villt hafa ''með'' Imnógen dóttur minni í heimanfylgju þriðjúng alls míns ríkis, [eða villtu at ek búa yðr brott eftir yðrum vilja<ref>''fra'' [ella vil ek hann efla til brottferðar öllu liði sínu; mun ek þá gefa honum gnógt gull ok silfr ok aðrar gersimar, skip með reiðíngi, vín, hveiti, viðsmjör, með öðrum vistum, þeim er þar þarf að fylgi, ''B.''</ref>; ek man ok vera í gislíng með yðr, þar til er þat er allt fram komit sem ek hefir yðr heitið. Hèr eftir sættust þeir Brútus með þessu, ok er nú Imnógen gift Brútó. En eftir þat býst Brútus til brottferðar; konúngr fèkk honum iiij skip ok xx, ok ccc skipa, ok þat allt annat sem hann hafði játtað honum; en er byr gaf, siglir Brútus brott; Imnógen fèll sv&#226; ner brot''t''ferðin, at hon vissi nálega ekki til manna, ok huggaði Brútus<ref>''saal. efter Geoffr.'' (Quam Brutus blanditiis mitigans ''o. s. v.); udfaldet i H.''</ref> hana. Þeir voru úti vj d&#339;gr, áðr þeir tóku ey þá er Líogocía<ref>Leogecia, ''Geoffr.''</ref> heitir, hon hafði verið fjölbygð, en þá var hon mjök sv&#226; auð, sakir víkínga. Brútus lèt kanna eyna, ok funnu þeir engan an''n''an en fjölða dyra á skógunum, ok tóku þeir mörg. Þar hitta þeir eit''t'' hof fornt ok mikit, ok var þar í líkneski Gefjunar<ref>Giefivnar, ''H.''</ref> ok [Satúrnus ok Júpíter<ref>''fra'' [Þórs ok Ódins, ''B;'' templum Dianæ, ''Geoffr.''</ref>; þeir sögðu Brútó, ok báðu hann á land gánga. Hann gekk upp síðan við xij mann, með honum var sá vísindamaðr er Geron<ref>''saal. H, B;'' Gerion, ''Geoffr.''</ref> hèt, hann var annar''r'' göfgastr maðr með honum; þeir höfðu bundit tignardreglum um enni sèr, ok er þeir komu í hofit, þá gerðu þeir elda iij, ein''n'' fyri Óðni, an''n''an fyri Þór, iij fyri Gefjon<ref>Jovi . . . . Mercurio, nec non et Dianæ tres focos statuerunt, ''Geoffr.''</ref>; síðan gekk Brútus fyri stalla Gefjonar, ok hafði ker í hendi ok í vín ok blóð hvítrar hjartkollu, ok mælti: þú ert veizt<ref>veitz, ''H.''</ref> himins tíðindi ok setníng allrar veraldar, ok kant helvítis deili! seg mèr mín forlög, ok hvar ek skal byggja at yðru ráði, ok hvar ek skal þik, guðleg meyja, láta dýrka at eilífu. Sv&#226; mælti hann ix sinnum ok gekk iiij sinnum um stallan''n'', ok hellti af kerinu í eldin''n''. Síðan var breitt niðr hjartkollu skinnit fyri stallan''n'', ok lagðist Brútus þar á ok sofnaði<ref>''B har kun:'' siþan gekk Brútus til frèttar viþ Gefjon um örlög sín, ok sofnaði hann þar í hofinu. ''H fölger her temmelig ordret Geoffroys Beretning.''</ref>; hann þóttist þá sjá Gefjon hjá sèr, ok mælti: í vestrhálfu heimsins við Gallía ríki liggr ein ey út í hafit, úbygð, þar bygðu fyrr meirr risar, þar h&#339;fir þèr at byggja ok þínu liði<ref>kyni, ''B.'' </ref> at eilífu, [ok þitt kyn man hafa vald<ref>''fra'' [ok mun sú jörð vera yðr fyri Tróeo, ok í þínu kyni man sá fæðaz er ríki man hafa, ''B.''</ref> yfir öllum heimi. En er hann vaknaði, þá sagði hann sínum mönnum draum sinn, en þeir urðu fegnir ok fóru til skipa, ok siglðu<ref>sigldu þeir mánuð, áðr þeir komu vestr í Affríkam; þar hittu þeir á illvirkja ok víkínga, áttu við þá marga bardaga ok höfðu jafnan sigr; þar sá þeir mörg skrímsl, bæði á sjó ok landi; eftir þat hittu þeir á mikit lið Tróeomanna, ok var sá höfðíngi fyri þeim er Koríneus hèt, ''o. s. v., B.''</ref>, þegar byr gaf, til Afríka; þaðan siglðu þeir til Hova Philíastea<ref>venerunt ad aras Philenorum, ''Geoffr.''</ref>, ok þaðan til grafar Salmacum<ref>ad locum Salinarum, ''Geoffr.''</ref>; þaðan fóru þeir til Maurítaneam, ok þaðan til stólpa Erkúles; þaðan fara þeir til hafs þess er Tírennum<ref>Tyrrhenum æquor, ''Geoffr.''</ref> heitir, þar fundu þeir iiij þúsundruð Trójumanna, þeirra er flýð höfðu með Antenori; höfðíngi þeirra var Koríneus, hann var hógværr hversdagliga, en hin''n'' djarfasti til v&#226;pn''a'', ok sv&#226; sterkr, at hann hafði kastað risa einum sem barni. Ok er þeir Brútus fundust<ref>ok, ''t. H.''</ref>, bundu þeir sin''n'' vinskap saman ok fóru síðan þar til er þeir komu í Aqvítanía; þar rèð fyri sá konúngr er Gofaríus<ref>''saal. B, svarende til Geoffroys'' Goffarius; Griofarius, ''H.''</ref> hèt. Koríneus<ref>Formeus, ''her, H.''</ref> var farin''n'' frá skipum með ccc manna, at veiða dýr; konúngsmenn fundu þá ok sögðu, at konúngr lofaði engum manni at veiða þar dýr. Koríneus<ref>Corneus, ''her og nogle andre Steder, H.''</ref> var þar þá kominn, ok mælti: sv&#226; munu vèr gera sem áðr höfu vèr ætlað, hvat sem hann segir. Sá er fyri var konúngsmönnum<ref>en er hann hafði þetta mælt, gekk fram einn af konúngs mönnum, sá er Himbereus (''Geoffr.'' Imbertus) hèt, ''B.''</ref> bendir upp boga, ok ætlar at skjóta Koríneus: hann þrífr þan''n'', ok brýtr bogan''n'' ok rífr af honum hendrnar, ok slítr hann allan sundr í stykki. En er hans kumpánar sjá þat, þá flýja þeir ok sögðu konúngi; hann varð reiðr mjök, ok samnar miklu liði. Þetta fregn Brútus, ok gengr á land með sínu liði í mót konúngi, ok tekst þar harðr bardagi ok mikit man''n''fall. Koríneus gengr í gegnim fylkíngar konúngs ok höggr á tvær hendr, ok í þessu slást<ref>slaz, ''H.''</ref> konúngs menn á flótta, en hann leypr eftir þeim<ref>en Koríneus sótti óðfluga eftir, ''B.''</ref> með brugðit sverð, ok &#339;pti á þá ok mælti: snúið aptr, veslíngar<ref>skauðmennin, ''B.''</ref> ok verðit eigi allir at skömmum, er þèr flýið þúsundrað fyri mèr einum. Í þessu sneri móti honum kappi sá er Svardus<ref>''saal. H, B;'' Subardus, ''Geoffr.''</ref> hèt, með <small>DC</small><ref>v hundr., ''B;'' cum trecentis militibus, ''Geoffr.''</ref> riddara, ok er hann sèr Koríneus, höggr hann til hans, en Koríneus brá við skildinum ok höggr hann sundr í miðju<ref>hjó á móti í hjálm Svardi ok klauf hann í herðar niðr, sv&#226; at ser hvarr hlutrinn fiell til jarðar, ''B, hvilket stemmer i Indholdet med Geoffr.''</ref>; kom þá Brútus til með c, ok drepa þeir þá drjúgum hvert þat barn er eigi flýði, ok áttu þeir at rósa fögrum sigri ok miklu herfángi.


===Af Brútó ok Koríneus===

'''8.''' Í þenna tima' rèðu xij konúngar fyri Gallía, ok s&#339;kir Gofaríus<ref>Gríofarius, ''H.''</ref> konúngr á þeirra traust, ok hètu þeir at koma honum aftr í ríki sitt ok reka hina brott; þeir Brútus ok Koríneus lögðu nálega allt Eqvítaníam undir sik, brendu borgir ok drápu menn en ræntu fè; þeir komu í þan''n'' stað er nú stendr Túronsborg<ref>civitas Turonorum, ''Geoffr.''</ref>, ok Brútus lèt hana fy''r''st gera<ref>ut Homerus testatur, ''lægger Geoffr. til.'' </ref>, ok bjoggust þar um, þvíat þeir veittu brátt hers á hendr sèr. Þeir xij konúngar rèðust í her með Gofaríó<ref>Giofrio, ''her, H.''</ref> konúngi, ok fóru dag ok nótt, þar til er þeir [m&#339;ttust, ok fylktu hv&#226;rirtveggu sínu liði<ref>''fra'' [komu ner herbúðum Brútí; en er Gofarius sá herbúðir þeirra, þá tók hann at yglaz ólmliga ok mælti því næst með grimligri raust: hrygg ero vorðin vor forlög, er útlendar skræfur skulu sett hafa sínar herbúðir í mínu ríki; vapniz nú þegar, góðir dreingir, ok göngum að þeim með fylktu liði ok tökum (þá) sva sem sauði í kví. Þeir gengu að með xij fylkíngum; Brútus fór í mót með fylktu liði, ''B; dette findes ogsaa hos Geoffr.''</ref>, ok tekst þar en snarpasta orrosta, ok í fy''r''sta rykk fellr af<ref>konúngum, ''tilf. H, sandsynl. ved Skrivefejl.''</ref> Gofaríus<ref>Griofarius, ''H.''</ref> ij þúsundruð manna; slær þá ræzlu á fólkit, ok flýr hann þá ok hans menn. Í því komu konúngar með sínar fylkíngar, ok hrukku þeir þá allir við; þá var sv&#226; mikill liðsmunr, at Gallí voru iiij um ein''n''; urðu Trójumenn þá ofrliði bornir, ok fóru á hæl, ok náðu þó herbúðum sínum, ok settust þeir nú um herbúðirnar, ok hugsa nú at pína þar Trójumenn til bana. Þessa nótt ferr Koríneus á skógin''n'' leynilega, með iij þúsundruð manna. En er morgin kom, þá reið Brútus út or herbúðum sínum með fylktu liði, en Gallí rèðust í móti ok tókst þar hörð orrosta ok mikit man''n''fall af hv&#226;rumtveggjum. Sá var kappi mestr með Brútó er Túrnus<ref>''saal. H, B;'' Turonus, ''Geoffr, hvilket ogsaa svarer bedre til Benævnelsen'' Turonsborg.</ref> hèt, annarr en Koríneus; hann var systrsun Brútus; hann gekk harðast fram allra manna; hann drap með sinni hendi <small>DC</small> manna, ok þá fèll hann af sárum ok m&#339;ði. En er bardagin''n'' var sem harðastr, þá kemr Koríneus í opna skjöldu konúngum með sitt lið, ok snýr þá skjótt man''n''fallinu á landherin''n''; sló þá á þá ópi, ok sögðu úgrynni hers vera komit á bak sèr; slær þá felmt á fólkit, ok flýðu síðan allir, en Trójumenn fylgðu þeim ok drápu þá þúsundruðum, ok fóru síðan aftr til herbúða með sigri. En þó at Brútus hefði fengit sigr mikin''n'' ok stórt herfáng, þá þótti honum þat lítils vert, sakir missu Túrní frænda síns; hann jarðaði hann þar, ok tók borgin nafn af honum, ok heitir æ síðan Túronsborg. Brútus [mælti: mikit man''n''lát höfu vèr hèr fengit á v&#226;rum mönnum, er oss ok seint til leiðrèttu, þvíat landherin''n'' kemr margr<ref>''i H skrevet'' marg', ''ligesom'' margir; ''fra ''[tiáði þat fyri sínu liði, að hann . . . . . þúngt fallið hafa, en sýndiz úvænt til leiðrèttu, við sva mikið ma . . . ., en landherinn kom við, ''B.''</ref> við hvern dag, nú er þat mitt ráð, at leita brott með slíku herfángi sem nú höfu vèr, [ok vitja<ref>''fra'' [á vit, ''B.''</ref> v&#226;rra forlaga, ok þeirra landkosta sem guðin hafa oss til vísað. Þetta samþyktu allir, fóru þeir síðan til skipa sinna með úgrynni fjár, ok siglðu til þeirrar eyjar er þeim var til vísað. Þeir lendu þar sem heitir Nesíó<ref>in Totonesio littore, ''Geoffr.''</ref>; sú ey var þá kallað Albíó<ref>Albion, ''Geoffr.''</ref>; þar var nálega engi bygð, nema risar nokkurir. Þeir þóttust ekki land sèð hafa fegra eða byggilegra: þar var hver á full með fiskum ok allskyns gæzku. Brútus lætr nú ryðja landit, ok húsa, en risar flýðu undan í fjöll ok hella. Þá var snúit nafni Brútó, ok var kallaðr Britó, ok af hans nafni var landit síðan kallat Brittanía. Koríneus<ref>Cornelius, ''her og hyppigst i det fölgende H.''</ref> fór norðarr meirr í landit, ok bygði þar sem nú er kallat Kornbretaland; [þar voru flestir risar<ref>''fra'' [hann tók at briótaz miök imóti risum, þvíat þeir voru þángað flestir á landit, ''B.''</ref>. Ein''n'' þeirra risan''n''a var mestr ok sterkastr, sá hèt Góemagog<ref>''saal. H, B;'' Goëmagot, ''Geoffr.''</ref>; hann var xv<ref>''saal. H;'' xij, ''B, hvilket ogsaa stemmer med Geoffroys:'' duodecim cubitorum.</ref> álna hár; þat höfðu menn sèð, at hann reif stór trè upp með rótum sem lítin''n'' kvist<ref>að hann hafði gengið að einni eik ok knykt upp með rótum, ok að öllu var hann því verri við að eiga sem hann var meiri ok styrkari en aðrir risar, ''B.''</ref>. En er Brútus gerði hátið guðum sínum<ref>Þat er sagt, að Britó liet gera veizlu mykla ok hellt goða helgi, ''B.''</ref>, þá kom þessi risi þar, ok með honum aðrir xx, ok drápu marga menn fyri Brútó. Hann samnar þá liði í móti þeim, ok voru drepnir xx, en Góemagog var handtekin''n'' ok varðveittr, þar til er Koríneus kæmi, þvíat Brútus vildi sjá fángtöku þeirra, ''Koríneus'' ok risans<ref>Brittó sagði sèr forvitni á at sjá fáng þeirra, Koríneus ok risans, ''B.''</ref>. En er Koríneus kom, þá varð hann glaðr er hann skyldi reyna sik; [takast þeir nú, ok sviptast sterklega; risin''n'' tók hann sv&#226; fast, at iij rifin gengu í sundr í Koríneus<ref>''fra'' [bjó hann sik til fángs ok lagði af ser vapn; tókuz þeir til; vurðu faung þeirra nokkuð sterklig að siá, þeir blesu hátt ok stundu hart; risinn tók Koríneum sva fast, að brotnuðu ij rif í hans hægri síðu en j í hinni vinstri, ''B; det sidste stemmer med Geoffr.''</ref>, þá varð Koríneus reiðr<ref>Korineo renn miök í skap, er hann var sva fast tekinn, ''B.''</ref>, ok f&#339;rist í alla auka afls<ref>apils, ''ved Skrivefejl, H.''</ref> síns, ok hefir hann síðan risan''n'' upp á bringu<ref>auxl, ''B;'' imposuit illum humeris suis, ''Geoffr.''</ref> sèr, ok [leypr síðan með honum<ref>''saal. H'' (hm&#772;).</ref> á sjófargnípur nokkurar, ok kastaði honum þar ofan fyrir, ok brotnaði hvert bein í honum<ref>''fra'' [rann með hann fram á sjóvarhamra nokkura ok kastaði honum þar af fram; risinn kom víða við bergið, er hann fór ofan, ok var í mörgum hlutum er hann kom niðr á sjó, ''B.''</ref>; sá staðr [er kallaðr en''n''<ref>er, ''feilagt, H.''</ref> í dag Risafall<ref>''fra'' [var kallaðr síþan Risa hlaup, ok vita menn enn glöggt hvar sá staðr er, sem Korineus kastaði risanum fyri bjargit, ''B. Hos Geoffr. hedder Stedsnavnet'' Lamgoëmagot, id est saltus (= hlaup) Goëmagot.</ref>. Britó lèt borg gera í likíng eftir Tróju; hon var sett við á eina, þar sem vellir slèttir voru ner, ok skamt var til sjófar; hann lèt þá borg kalla Tróju ena nýju, hon hefir fengit fleiri nöfn, af atburðum þeim er síðarr komu til: hon var lengi kallað Trínóvantum<ref>''saal. B og Geoffr;'' Enonantum, ''H.''</ref>, eftir þat Kaerlúð<ref>''saal. Geoffr;'' Kaerlut, ''B;'' Careluð, ''her, H.''</ref>, en nú heitir hon Lundúnaborg. Í þenna tíma var Helí kennimaðr á Jórsalalandi, ok var hann<ref>''saal. H, men feilagtig;'' arca testamenti capta erat a Philistæis, ''Geoffr.''</ref> tekin''n'' af Philistæi mönnum. Þá voru synir Ektoris í Tróju, en Silvíus, sunarsun Eneas, í Ítalía, móðurbróðir Brútus. Britó átti iij syni<ref>''saal. her med fulde Bogstaver H.''</ref> með Imnógen konu sinni: hèt enn elzti Lókrínus, en annarr Albanaktus, iij Kambran<ref>''saal. overalt H;'' Camber, ''B, Geoffr.''</ref>; en er þeir voru vaxnir, þá tók Brútus sótt; hann skipti þá riki með sunum sínum; þat skipti hèldu þeir síðan. Brútus<ref>Britus, ''her, H.''</ref> andaðist af þessi sótt; þá hafði hann verið í Bretlandi iiij vetr ok xx; synir hans gjörðu veglegan hans gröft, í þeirri borg er hann hafði sjálfr gera látið; hann var mjök harmaðr af sínum mönnum ok allri alþýðu.


===Af Breta konúngum===

'''9.''' Lókrinus tók þat ríki eftir fóður sin''n'' sem honum var skipat, ok var sá lutr ríkis af hans nafni Lóegría<ref>''saal. B og Geoffr.;'' loegara, ''H.''</ref> ''kallaðr.'' Kambran tók þann lut, er liggr við á þá er hèt<ref>hæt, ''H.''</ref> Sabrín eða Gualía, en eftir hans daga var hon kölluð Kambra<ref>Cambria ''Geoffr.''</ref>; en Albanaktus tók þat ríki, er þá hèt af hans nafni Albaníam; þat heitir nú Skotland. Konúngr rèð fyri Húnalandi, sá er Húmber<ref>''saal. Geoffr.; i H skrevet som'' Hvmbvs; Ymber, ''B.''</ref> hèt, hann var [harðr ok illgjarn<ref>''fra'' [herskrár ok harðfeingr, ágjarn ok illráðr, ''B.''</ref>; hann ferr með her á hendr Albanaktó<ref>Albanasto, ''her, H.''</ref> ok býðr honum til bardaga, ok fèll Albanaktus í þeirri orrostu, en þat fólk er undan komst sótti á fund Lókriní, ok sögðu honum þessi tíðindi; hann ferr til móts við Kambran bróður sin''n'' ok samna þeir liði; þeir m&#339;t''t''ust við á þá er Humbra heitir nú, ok tókst þar hörð orrosta ok mikit man''n''fall. Bretar sóttu fram sterklega, sv&#226; at Húnir lètu fyri; þeim var hvergi kostr at flýja, utan á ána út, ok var hon b&#339;ði djúp ok ströng. Húmber konúngr ljóp út á ána, ok hans menn, ok týndust þar, ok er landit er hjá liggr af því kallað Norðhumbraland; tóku þeir br&#339;ðr þar þá mikit herfáng. Lókrínus tók þar iij meyjar, ok var ein venst allra, sú hèt Estrildis: sv&#226; var hon hörundljós sem<ref>nýfallinn, ''t. B.''</ref> snjór eða fílsbein<ref>eða gras þat er lilium heitir, ''t. B, overeenstemnende med Geoffr, der ogsaa lader Estrildis være Datter af en Konge i'' Germania, ''som'' Humber ''havde rövet der.''</ref>. Lókrínus felldi sv&#226; mikin''n'' ástarhug til hennar, at hann vildi þá þegar fá hennar, ef hann treystist, en hann hafði áðr fest Gvendel&#339;nem<ref>Guendelionem, ''her, H.''</ref> dóttur Koríneus<ref>Corneli, ''H.''</ref> konúngs, er fyrr var frá sagt, af Kornbretalandi, ok vildi þá þessa eiga heldr. En er Koríneus<ref>Cornelius, ''H.''</ref> frá þetta, þá varð hann mjök reiðr, ok fór þegar á fund Lókríní, ok gekk in''n'' í höll hans með<ref>yglðu áliti ok, ''t. H.''</ref> brugðnu sverði, ok mælti: mikla skömm ætlar þú, Lókrínus, at gera til mín, ef þú ræðr, ok lítt minnist þú þeirra luta, hversu oft ek hefir fyri þínum föður blóðgar hendr<ref>blóðga rönd, ''B.''</ref> borit, ok mörgum fögrum sigri honum í hendr komit, ok margan risa hefir ek fellt honum fyri f&#339;tr, þar sem þú ætlar<ref>attlar, ''B.''</ref> at slíta festum við dóttur mína, ok mjök em ek gamall ok örvasi, ef þèr dugir þat, ok ætlaði þá at vaða at honum; menn stóðu þá millim þeirra, ok varð sættum á komit, með þeim hætti, at Lókrínus skyldi fá Gvendel&#339;nam, sem fyrr var ætlað, ok fèkk hann hennar, en eigi gleymði hann ást Estrildis, heldr en áðr, ok lèt hana varðveita leynilega í Lundúnum um vij ár, sv&#226; at þat var á fár''r''a manna viti; hann kom til hennar oft ok leynilega<ref>ok rènaði ekki við þat þeirra ást ok dælleikar, ''t. B.''</ref>, en kona hans Gvendel&#339;na grunaði, ok spurði hvar hann væri, þá er engi maðr varð varr við hann; en hann kvezt þá blóta guð sín á laun, ok kvað þá eina at fullu fá gott af þeim er sv&#226; gerðu. Hon lèt sèr þat vel líka. Sv&#226; er sagt, at Astrilldes f&#339;ddi mey eina, sv&#226; fagra at allir undruðu hen''n''ar fegrð, þeir er sjá náðu; henni var nafn gefit, ok kölluð Habren<ref>Sabren, ''Geoffr.''</ref>, ok var hon leynilega upp f&#339;dd, at engan grunaði nú heldr en áðr, hvað títt var. Litlu síðarr f&#339;ðir Gve''n''del&#339;na sun, þann er Lókrínus<ref>Loricus, ''her, H.''</ref> átti, ok var hann kallaðr Maddan<ref>''saal. nedenf. H, Geoffr.;'' Madann, ''her, H.''</ref>; hann fór til móðurföður síns Koríneus<ref>Cornelio, ''her, H, og strax nedenfor'' Cornelius.</ref>, [ok vóx þar upp<ref>''fra'' [hann f&#339;ddi hinn uirþuliga upp ok kendi honum íþróttir, ''B.''</ref>. Koríneus lifði eigi lengi síðan<ref>ok var vandliga búið um gröft hans ok druckit erfi hans að fornum sið, ''t. B.''</ref>; hann var mjök harmdauðr, ok þótti hans mönnum sem þeir mundu hans eigi iðgiöld fá. En er Lókrinus frá andlát Koríneus<ref> Cornelius, ''B.''</ref>, þá fyrilèt hann Gvendel&#339;nem konu sína, en gerði þá brullaup til Estrildis<ref>Astrilldes, ''B.''</ref> með allri s&#339;mð<ref>ok bauð til þeirrar veizlu öllum sínum vinum ok fulltrúum, ''t. B.''</ref>, ok setti hana drottníngu alls síns ríkis. Gvendel&#339;na ferr þá til Kornbretalands ok sezt í sína föðurleifð, ok unir illa sínum lut, ok hugsar þat jamnan hversu hon mætti hefna sinnar svívirðíngar. Hon lèt nú herja á ríki Lókríní, ok lèt brenna landit, ræna fè en drepa<ref>dreda, ''Skrivefeil, B.''</ref> menn, ok er Lókrínus spyrr þat, þá samnar hann liði at sèr ok ætlaði at friða ríki sitt ok sættast við Gvendel&#339;nem. Ok er henni kom njósn af þessu, þá samnaði hon her at sèr ok sagði sínum mönnum at hon vildi engar sættir taka, utan hon sjálf<ref>siolf, ''H.''</ref> kvezt annaðhv&#226;rt falla skyldu eða vinna undir sun sin''n'' b&#339;ði ríkin; þau m&#339;ttust þar sem heitir Strúann<ref>''saal. H;'' juxta Sturam fluvium, ''Geoffr.;'' við á þá er heitir Skorá, ''B.''</ref>, ok varð þar en harðasta orrosta, ok er litla ríð var barizt<ref>barðs, ''B.''</ref>, þá var Lókrínus skotin''n'' öru í gegnim til bana; hann hafði þá konúngr verið x ár. En er konúngr var fallin''n'', þá gáfust menn upp, ok lagði hon þá allt ríkit undir þau m&#339;ðgin, ok hafði hon ríkis ''stjórn'' alla, meðan Maddan var úngr. Hon var grím''m''lynd ok stórráð<ref>hon var bæði rík ok ráðgjörn, ''B.''</ref>; hon lèt taka þær m&#339;ðgur, Estrildi ok Habren dóttur hen''n''ar, [''ok drekkja''<ref>''udfyldt efter B og Geoffr.''</ref> í á þeirri er þá hèt Sabrína, en nú heitir Habren<ref>jubet - præcipitari in fluvium, qui nunc Sabrina dicitur (''af Navnet Sabren''), ''Geoffr., men strax efter hedder det:'' usque in hunc diem appellatum est flumen Britannica lingua Sabren, quod per corruptionem nominis alia lingua Sabrina vocatur.</ref> af nafni meyjarinnar.


===Af Maddan===

'''10.''' Nú er Gvendel&#339;na hafði ráðit ríki xv ár, þá fèkk hon Madden syni sínum föðurleifð sína, en hon rèð Kornbretalandi allt til dauðadags<ref>dax, ''H.''</ref>. Í þann tíma var Samúel spámaðr á Gyðíngalandi, ok allt þar til hafði lifat Silvíus, sun Eneas ok bróðir Askan''í''us; [í þann tíma var ok Hómerus skáld<ref>''fra'' [þá var ok í þann tíma Hómerus kallaðr ágiætaztr að skálldskap ok málfimi, ''B.''</ref>. Maddan var hógværr ok vinsæll, ok er af honum engi saga ger; hann fèkk konu, ok átti með henni ij syni: hèt annarr Mempricíus<ref>''saal. efter Geoffr.;'' Memprius ''og'' Mempricius, ''B;'' Inpricius (''efter'' mpricius) ''allevegne H.''</ref> en annar Malim<ref>''saal. Geoffr.;'' Malin, ''B;'' Malunn ''og'' Malmin, ''H.''</ref>; þeir voru þá fulltíða er faðir þeirra Maddan andaðist<ref>ok var hann leiddr eftir fornum sið, ''t. B.''</ref>. En er hann var allr, þá vildi hv&#226;rr þeirra hafa allt ríkit, en ''h''v&#226;rgi vildi unna jafnaðar öðrum. Menn geymðu þeirra sv&#226; um nokkura stund, at þeir náðu eigi at berjast, ok hv&#226;rgi mátti annan svíkja. Mempricíus sendir þá orð Malim bróður sínum, at þeir skyldu finnast ok semja sætt sína ok frændsemi, sagði þat úskaplegt, at þeir veri lægri sínum undirmönnum. Þetta líkar Malim vel, ok finnast þeir br&#339;ðr, ok gánga á einmæli ij saman með samþykt annarra manna. Þar ner voru á laun menn Mempricíus, ok með hans ráðum lupu þeir frem, ok drápu Malim, en eftir hans dauða tekr Mempricíus undir sik allt ríkit, ok ferr með her yfir allt ríkit, ok drepr velflesta ena tignustu menn ok göfgustu innenlands, því at honum þótti þeir lengi móti hafa staðit því úráði, er hann hafði þá látið fram koma; vissi hann ok, at þeim mundi sízt<ref>sitz, ''H.''</ref> á úvart koma allar hans illgerðir; eyddi hann ok nálega allri sinni ætt; því at hann vissi gjörst sjálfr, at eigi mundi lángt líða áðr en hverr mundi annarra hans frændi<ref>''saal. H;'' áðr en hverr hans frændi mundi, ''B.'</ref> þikkja betr til fallin''n'' ríki at hafa þar ok konúngsnafn at bera en hann; gaf hann þar í staðin''n'' stórar eignir ok tignarnöfn þeim mönnum, er áðr voru lítils verðir en sèr lètu [allt þat sóma er hann vildi<ref>''fra'' [flest sóma í óráðvendi ok stjórnleysi, ''B.''</ref>; hann var kv&#226;ngaðr betr en [honum sómði, því at hon var vel at sèr í alla staði<ref>''fra'' [hann var verðr; átti hann ættstóra konu ok í alla staði sæmiliga góðum höfðíngja, ''B.''</ref>; sun áttu þau, þan''n'' er Ebraucus<ref>''saal. efter Geoffr.;'' Ebravtus, Ebavtus, Evbracus, Evbratus, Ebraicvs, ''H;'' Ebrutus, ''B.''</ref> hèt, hann var manna mestr ok sterkastr á sínum aldri, ok úlíkr föður sínum í skaplyndi, ok fór hann meirr fram heilum ráðum móður sinnar en firnum föður síns<ref>hann hèt Ebraicvs, ''t. overflödigen H.''</ref>; hann var vinsæll af alþýðu<ref>vinsæll var hann í uppfæðíngu af alþýðu ok ecki marglátr, ''B.''</ref>. En er Ebraucus var úngr, þá lèt Mempricíus eina<ref>''rettet efter B;'' eigna, ''H;'' - relicta uxore sua, ''Geoffr.''</ref> konu sína, ok varð hann síðen allr at undrum<ref>undri ok klækium, ''B.''</ref>; tók hann þá at þýðast<ref>þyþaz, ''H.''</ref> karla, ok framði við þá lostasemi; samþyktu þeir þat þá með honum, er þá voru hans menn, því at þeir þóttust í þeirri samþykt launa honum miklar virðíngar ok stórar gjafir. En er hann hafði xx vetr konúngr kallaðr verið, þá fór ''hann'' ein''n'' dag á dýraveiðar<ref>''saal. B;'' dyraveðr, ''H.''</ref> með hirð sin''n''i ok verðr hann þeim fráskila, ok varð staddr einsaman, þá kemr hann í dal ein''n'', þar dreif at honum vargaskreið<ref>varga sveit, ''B.''</ref> mikil, ok rèðu þegar á hann ok rifu hann allan sundr, ok var þat makligt at sá d&#339;i illa ok skam''m''liga, er illu lífi hafði lifat<ref>sá dó herfiligum dauþa er skamsamliga lifði, ''B.''</ref>, hófst hans ríki með gl&#339;pum ok fór fram með skemð ok endir með svívirðíng. Í þenna tíma var Saul konúngr yfir Gyðínga lýð<ref>Eyuristeinn hafði rík í Macedonia, ''t. B, istedenfor:'' Eurystheus (regnabat) in Lacedæmonia, ''Geoffr.''</ref>.


'''11.''' Ebraucus sun hans tók ríki eftir hann, ok skipaði hann fyrst ríki [þar in''n''bornum mönnum, ok hóf ok s&#339;mði alla sína frændr<ref>''fra'' [sitt ættbornum einum, ''B.''</ref>; en er hann hafði ríkit skipat eftir sínum vilja, þá min''n''tist hann ''h''versu enir fyrri frændr hans höfðu herjað í Gallía, ok látið þar sína ástvini ok náfrændr, ok komizt sjálfir nauðulega undan, ok þóttist hann skyldr þessa at hefna: fór hann síðan með her í Gallía ok átti þar margar orrostur, [ok van''n'' þar mikin''n'' sigr, ok fèkk mikit herfáng<ref>''fra'' [vann borgir, braut kastala en felldi fiölda ríkissmanna; hann tók mikit herfáng í gulli ok silfri, ''B.''</ref>, ok fór með því heim með fögrum sigri ok nógu fè. En er hann hafði eigi lengi heima verit, þá lèt hann gera borg eina mikla, ok kallaði eftir sínu nafni Ebraucum<ref>Ebraicum, ''H;'' Ebrutam, ''B;'' vocavit Kaerebrauc, hoc est urbem Ebrauci, ''Geoffr.''</ref>, sú er nú kallad Jork, ok er þar nú annarr erkistóll<ref>ok annar náligha ágiætaztr staðr á Einglandi, ''B.''</ref>. Margar borgir sterkar lèt hann reisa aðrar; hann lèt gera á Skotlandi vígi þat, er hann kallaði Meyjakastala<ref>''saal. rettet, med Hensyn til B's Læsemaade, som har:'' Meya kastali er kallaðr, ''Navnet svarer nemlig udentvivl til hvad Geoffr. kalder'' castellum puellarum (oppidum montis Agned, quod nunc cast. puell. dicitur); meyde clavstr, ''H.''</ref>, þá var í Jórsalalandi Davíð konúngr, en Silvíus Latínus á Ítalía, ok [Gað, Nathan ok Asaph spámenn<ref>''fra'' [''rettet overeensstemmende med Geoffr.'' (Gad, Nathan et Asaph prophetabant in Israel) ''af Hs Læsemaade:'' gat Nathan Osaphat spám&#772;, ''uagtet denne giver en Mening, naar man oplöser det sidste Ord til'' spámann, ''istedenfor dets sædvanligste Betydning'' spámenn. ''B udelader denne Sætning.''</ref>. Ebraucus átti xx konur, ok með þeim xx syni ok xx<ref>triginta, ''Geoffr.''</ref> d&#339;tr, þessir eru<ref>synir hans ''t. H.''</ref> nefndir synir hans: Brútus gronskjold<ref>''saal. H, svarende til Geoffroys'' Viridescutum (Gr&#339;nskjöldr); Gráskialldr, ''B.''</ref>, Margaðuð, Silvíus<ref>Sisiluius, ''B;'' Sisillius, ''Geoffr.''</ref>, Regin, Múrvið<ref>Moravid, ''Geoffr.''</ref>, Blaðuð, Gnyl<ref>''saal. H;'' Garl, ''B;'' Gaul, ''Geoffr.''</ref>, Dandan<ref>''saal. H, B;'' Darden, ''G.''</ref>, Elldað, Asarat, Búach<ref>Assateak, Siuel, ''B;'' Assarach, Buel, ''Geoffr., der fremdeles indskyder:'' Lagon, Bodloan, Kincar, Spaden, Iuor, Gangu, Hector, Kerin, Rud.</ref>, en eigi eru nefndir fleiri; en d&#339;tr hans: Glorigin<ref>Gloegin, ''B;'' Gloigni, ''G.''</ref>, Imnógen, Dúdas<ref>Ignogni, Oudas, ''G.''</ref>, Gvenlíam<ref>''saal. G.;'' Guenban, ''H, B.''</ref>, Ragav<ref>Ragan, ''G;'' Ragug, ''B.''</ref>, Staðað, Gladíað<ref>Stadud, Gladiud, ''G.''</ref>, Agaes<ref>Angaes, ''G.''</ref>, Stadiael<ref>Stadial, ''G.''</ref>, Galaes<ref>''tilf. efter G. og B, som læser'' Galaek; ''efter Hs Læsemaade maatte det fölgende henföres til'' Stadial, ''men dette stemmer hverken med Geoffr. eller med B. Iövrigt indskyder G Navnene'' Gaudid, Angarad, Guendoloe, Tangustel, Gorgon, Medlan, Methahel, Ourar, Malure, Kambreda, Gael, Ecub, Nest, Chenn, Ebren, Blagan, Aballac, Edra, Anaor, Egron.</ref>, hon var allra meyja fegrst, þeirra er í Bretlandi voru. Ebraucus sendi d&#339;tr sínar allar suðr um fjall í Ítalía til Silvíus Albam<ref>''saal. rettet overeensstemmende med Geoffr.'' (ad Silvium Albam, qui post Silvium Latinum regnabat); sunar Albaní, ''H;'' föður Albani, ''B.''</ref>, er þar ríkti, ok bað hann gifta þær þar. Silvíus gipti þær þar göfgum mönnum af Trójumanna ætt, þeim sem þar áttu ríki ok góz<ref>goðs, ''H.''</ref>. Hann sendi sunu sína til Saxlands, at vinna þat, ok setti Assarakum hertoga yfir þeim br&#339;ðrum, ok fóru þeir með styrk Silvíus Alba<ref>''saal. efter Geoffr.;'' Silvini albrvsi, ''B;'' Siluijal batti, ''H.''</ref> til Saxlands ok gátu þat allt undir sik lagt, ok rèðu því ríki síðan; Brútus var heima með feðr sínum. En er Ebraucus hafði ríkt um ix ár ok xx, þá andaðist hann, ok [bjó Brútus gr&#339;nskjold vegliga gröft hans, ok tók ríki eftir hann, ok er engi saga frá honum ger<ref>''fra'' [''rettet med Hensyn til det foranstaaende samt efter H og Geoffr.; B læser her:'' bioggv þeir Brvtvs ok Gronskioll vegliga groft hans; þeir tókv ríki eftir hann ok er engi saga frá þeim ger; ''derimod siges udtrykkelig i Geoffr.'' Brutus, cognomento Viridi-scutum, ''og i H:'' Brútus lèt vel búa gröft hans at fornum sið.</ref>.


'''12.''' Brútus átti sun, er Leil hèt, er ríki tók eftir hann; sá lèt gera borg í norðanverðu Britanía, er þá var kallað af hans nafni Kaerleil. Í þann tíma rèð Salómon vísi<ref>hinn spaki, ''B.''</ref> fyri Jórsalalandi, ok þá kom Sabba<ref>in spaka drottn. af Austrueg, ''B.''</ref> drottní''n''g til hans, ok þá var reist templum domini<ref>þat musteri, er fyst var gert í heiminum almáttkum guði til lofs ok dýrðar, ''B.''</ref>. Leil rèð ríki v ár ok xx<ref>þá Leil tók at elldaz, gerðiz af honum lítil stiórn oc gengu menn miök siálfráði, en þat hlýddi illa er þeir rèðu meira er minna voru verðir ok uerr uilldu; gerðuz þá um hríð bardagar innenlandz, þeirra siálfra í milli, en konúngr siálfr fieck náligha ecki að gert, fiell hann þá frá er sv&#226; var komið, þá hafði hann ríki ráðit hálfan þriðja tug uetra; hann var uinsæll uið sitt fólk meðan hann lifði, en þótti trautt slíkr kappi, sem hinir fyrri frændr hans, þó var hann miök harmdauþi, því at sv&#226; var þar sem uíða, at gott þickir siálfræðit, ''B ogsaa efter Geoffr.''</ref>. Sun hans tók ríki eftir hann, sá er Lúð húdibras<ref>Ludindibra, ''B; Geoffr. har kun'' Hudibras. </ref> hèt<ref>hann var miog oþru uisu í hátt en faðir hans, hann var mikill skaurungr, atferslumaðr ok stiórnsamr, sem þá þurfti, þuíat miog uar gengin sèr ríkisstiórnin. Þat gerði hann fyst, er hann tók ríki, at hann friðaþi innan landz ok sætti þá er áðr voru rángsáttir en rak þá or landi er hann fieck eigi sætta; var þá friðr góðr ok samþykki allra manna í milli, ''B.''</ref>, hann lèt gera stórar borgir: Kantaraborg ok Gvi''n''toníam, ok kastala þan''n'' er, hann kallaði Baladyrr, en þá er kastala veggir voru laðnir, heyrðu menn aran''n'' tala, en ekki kom þat þar eftir at nokkut hefði at þýða<ref>en því er þetta sagt, at þat þótti undr er fuglinn mælti, ''t. B.''</ref>; hann lèt gera borg þá er hann kallaði Badó; hann ríkti ix ár ok xxx. Þá var Elías spámaðr á Gyðíngalandi, ok bað hann þess guð at eigi skyldi regna, ok veitti guð honum þat at eigi regnði um hálft iiij ár. Hans sun hèt Bláduð<ref>hann var umbrotamaðr mikill, vitr ok ráðugr, hann uar hugkuæmr um margt þat er öðrum kom eigi í hug; hann liet gera borg þá er kolluð var Badi (''jevnf. ovenf. under Hudibras''), þar liet hann gera úti laug ok fiell þar á heitr lækr, sá er ueittr var til lángt í jörðu, þaðan í frá sem skógar voru ok merkr stórar; þar voru elldar stórir í sífellu, er heittu þat grjót, er lækirnir runnu á, ''t. B. - Geoffr. omtaler ogsaa'' calida balnea ''i Byen'' Kaerbadum, quæ nunc Badus nuncupatur, ''indrettede af'' Bladud ''men ikke af'' Hudibras.</ref>, er ríki tók eftir hann, ok var hann mjök fjölkun''n''igr, ok námu menn þat mjök af honum þar í lanði. En er hann hafði xx vetr konúngr verit, þá lèt hann gera sèr fjaðrham, ok vildi hann fljúga ok sjá yfir ríki sitt, ok þótti sèr þá síðr nokkurr lutr á ''ú''vart<ref>''rettet;'' vart, ''H.''</ref> mega koma. En er hann skyldi fljúga í haminum, þá bilaði hamrin''n'' ok fèll hann ofan yfir Lundúnum, ok kom niðr á þat mesta hof er í var landinu, ok slitnaði allr sundr í stykki<ref>ok uar þat makligt, at sá dæi herfiligum dauþa er fystr konúngr hafði tekit upp fiölkýngi að fremia, ''t. B.''</ref>. Sun hans tók konúngdóm eftir hann, sá er Leir hèt, hann var ríkr ok hermaðr mikill en''n'' fyrra lut æfi sin''n''ar; hann van''n'' undir sik Kornbretaland ok Skotland; ekki var hann vitr maðr kallaðr. Hann átti iij d&#339;tr, hèt en<ref>ein, ''H.''</ref> elzta Gorónilla<ref>''saal. H nedenfor, B;'' Gordonilla, ''her, H;'' Gonorilla, ''Geoffr.''</ref>, en önnur Ragau <ref>''saal. H nedenfor, B;'' Ragay, ''her, H;'' Regau, ''G.''</ref>, en hin ýngsta Gordeilla<ref>''saal. H et andet Sted og B allevegne;'' Cordeilla, ''Geoffr.;'' Gordoella, ''oftest, H.''</ref>, hon var þeirra vænust ok vitrust<ref>''rettet;'' venazt ok vitrazt, ''H;'' hon uar þeirra yngz en bæði fegurst ok uitrvz, ''B.''</ref>, konúngr unni henni ok mest um lánga stund, en er hann tók at eldast, þá vildi hann prófa, hvelíka ást hann átti hverri þeirra at launa; lèt hann þá kalla til sín ena elztu dóttur sína, Gorónillam, ok mælti: sv&#226; em ek nú gamall, at ek man brátt mitt líf enda, ok mitt ríki man koma yðr í hönd, dætrum mínum; ok vil ek nú vita hvat þú ant mèr. Hon svarar: þess má ek sverja, at ek ann þèr meira en lífi mínu! Konúngr mælti: mikils á ek þat at virða, at ''þú'' elskar meirr elli mína en &#339;sku þína, skal ek ok þèr þat sv&#226; launa at þú ok þin''n'' bóndi skulu hafa þríðjúng alls míns ríkis. Þvínest lèt hann kalla til sín Ragau, ok spurði hvat hon ynni honum? Hon svarar: eigi kann ek at greina öðruvíss ást við þik, en ek an''n'' þèr meira en öllu öðr''u'' í heimínum. Konúngr svarar: hvat má þessi ást líkt<ref>lígt, ''H.''</ref> verða, ok skal hèr mikit gott í móti koma; skal ek gefa þèr annan þríðjúng ríkis míns, ok þann mann er þú kys þèr sjólf. Síðan lèt hann kalla til ''sín'' Gordeillu<ref>Gordoello, ''H.''</ref>, ok spurði hana slíks ens sama: en hon svarar: hvat má dóttir unna fóður sínum meira en sv&#226; sem samir, ok sv&#226; vil ek þèr unna sem bezt samir at góð dóttir unni góðum föður; ok sv&#226; mikit gott sem ek má, þat vil ek þèr unna. Hann svarar reiðulega: þú spottar elli mína, ok eigi þarf mik at kalla einvaldskonúng yfir Englandi, ef ek skal eigi gera ástar mun með yðr systrum, ok þú skalt ekki [vera mín dóttir hèðan frá<ref>''fra'' [''rettet overeenstemmende med B; i H er skrevet:'' v<sup>r</sup> min dott<sup>7</sup> hèðan f<sup>r</sup>a.</ref>, ok ekki fè skal ek þèr gefa, ok enga virðíng skaltu hèr hafa, en systr þínar skulu hèr hafa virðíng ok ríki. Hon mælti: þat man mèr fyri beztu, sem þú vilt vera láta. Hann gifti d&#339;tr sínar enar ellri jörlum ij, ok lèt fylgja þeim heiman hálft ríki sitt meðan hann lifði, en þeir skyldu eiga allt eftir hans<ref>''rettet;'' hann, ''H.''</ref> dag. Annarr þeirra sat á Bretlandi en annarr á Skotlandi. Aganippus<ref>''saal. H nedenfor, og B samt Geoffr.;'' Aganippius, ''her, H.''</ref> hèt konúngr í Franz, vitr maðr ok vinsæll; hann spurði at Leir konúngr hafði gift d&#339;tr sínar enar ellri, en sú var úgift en ýngsta, er allir kölluðu beztan kost í vera; sendi hann þá menn til Englands, at biðja Gordeillam til handa sèr, ok báru þeir upp erindi sín fyri Leir konúng. Konúngr svarar; þó at Aganippus sè víðlendr ok ríkr, þá er hann þó eigi vitr<ref>alldjúpsettr, ''B.''</ref> nè frèttin''n'', er hann veit eigi at ek hefir gift d&#339;tr mínar í góða kosti, en þessi, er nú er eftir, er úvitr ok metnaðarfull, ok ek veit eigi hv&#226;rt er hon er mín dóttir eða eigi; man ek henni ok ekki góz heiman gefa; þykki mèr konúngi yðrum þetta ráð ekki sv&#226; s&#339;milegt sem tign hans byrjar<ref>ecki er þetta ráð konúngi fellt, ef hann ueit huet títt er, ''B.''</ref>, en því betr þikki mèr er við<ref>mið, ''H.''</ref> erum fyr skilð. Sendimenn fóru aftr ok sögðu sín erindislok, ok þat með, at þeir kölluðust enga júngfrú sèð hafa fríðari eða prófat vitrari<ref>vitraði, ''ur. H.''</ref> ok mátti henni eigi þat valda, at henni væri til virðíngar haldit. Konúngr svarar: eigi em ek úríkari en Leir, þó at hann gefi ekki heiman með dóttur sinni, ok skal mèr ekki þat fyri góðu ráði standa. Hann sendi nú þegar menn á fund Leirs konúngs með gulli ok gersimum, ok bað þá f&#339;ra til sín dóttur konúngs, ef hon vildi með þeim fara. En er þeir koma til Englands, bera þeir fram sín erindi, þá þótti Leir konúngi mikit, at hennar forlög skyldu sv&#226; há verða, en þó kunni hann eigi móti því mæla sem áðr hafði hann játtað, ok var þat ráð gert at hon fór heim til Franz með sendimönnum, ok lèt konúngr gera brullaup virðulegt til hennar ok þótti hon vera en vitrasta drottníng ok en virðulegsta<ref>virðvlexta, ''H''</ref>, ok voru samfarar þeirra góðar, ok undu þau vel sínu<ref>sina, ''ur. H.''</ref> ráði.


===Af Leir konúngi í Englandi===

'''13.''' Nú er þar til máls at taka, at Leir konúngr í Englandi tekr mjök at eldast, þá hafa mágar hans stefnu sín í milli, ok fóru síðan á konúngs fund ok mæltu: liðnar munu nú þær stundir er þèr er at landráðum s&#339;mð, því at nú er farin stjórn ríkis þíns, ok vill nú engi sinna því er þèr segit, sakir elli, vilju við nú hafa okkarn skildaga<ref>máldaga, ''B.''</ref>, at við<ref>mið, ''H.''</ref> skyldum taka ríki eftir þin''n '' dag; ertu nú dauðr í virðíngu; höfu við nú ok allt yðart ríki undir okkr tekið. Varð þá konúngr nauðigr at láta ríki sitt ok konúngdóm, ok fór hann síðan heim til Skotlands með Maglavio<ref>Maglauno, ''Geoffr.''</ref> jarli, er átti Gorónillam dóttur hans, ok tók hon feginsamlega við honum at yfirsýn<ref>at ávarpi, ''B.''</ref>. Hann hafði með sèr <small>XL</small> riddara, en er hann hafði þar verit ij vetr, þá mælti drottníng við jarlinn: hvat skal föður mínum sv&#226; mikit fólk, afgömlum, þikki mèr ráð at þú sendir brott ein''n'' ok ein''n'' sèr þinna erinda, ok lát engan aftr koma til hans. Jarlinn lèt sv&#226; gera sem hon gaf ráð til. En er hálfnaðir voru riddarar Leirs, þá varð hann reiðr ok fór brott þaðan með xx riddara, ok fór hann þá til Henímus<ref>Erineus, ''B;'' Hernuinum, ''Geoffr.''</ref>, anna''r''s mágs síns, á Kornbretaland, ok tóku þau við honum virðulega í fyrstu, en eigi [hafði hann þar lengi verið áðr en þau settu ráð til at skilnaðr varð millim konúngs riddara ok<ref>''fra'' [var allt misseri liðit, þá setti Ragau dóttir hans að á skylldi skilia riddara hans ok riddara, ''B;'' non præteriit annus, quin inter eorum families discordia orta fuerit, ''Geoffr.''</ref> jarlsins, ok settu konúngsmenn undan, þar til er eigi urðu fleiri eftir en v; konúngr varð þá reiðr ok fór aftr til Skotlands, ok hugði at dóttir hans mundi eigi vilja láta s&#339;mð hans mínka or því sem þá var er hann fór þaðan. En þat var varla sem hann hugði, því at hon vildi eigi með<ref>''saal. H, jevnf.'' Heiðarvíga saga ''cap. 35, 39.''</ref>, honum taka, utan hann hefði ein''n'' svein með sèr, ok þó þá hann þat. Hon tók þá at [ásaka hann um ellivofr ok úvirðíng, ok kallaði hann ættarsköm''m''<ref>''fra'' [annsaka hann um elliuömm sín ok þá úvirðíng er til hans fèll, kuað hann uera ið mesta úræsin ok ættarskömm sinna frenda, ''B.''</ref>. Konúngr varð þá ryggr mjök ok hugsaði sitt mál, ok mæltist við einsaman: mikla sköm''m'' mælir dóttir mín til síns föður, sv&#226; gott sem hon á honum at launa<ref>sv&#226; sem hon átti mèr mikit upp at giallda, ''B.''</ref>, en ofmikit hefir hon til síns máls, at ek em nú mjök örvasi<ref>at auuirði, ''B.''</ref> orðin''n'', þar sem ek hefi lagt undir mik annarra konúnga ríki, ok bar ek &#339;gishjálm yfir mörgum þjóðum; <ref>''Herfra er et stort Stykke (næst. 5 S.) overskr. i H.''</ref>minnumst ek nú, er ek spurða d&#339;tr mínar hversu mikit hver þeirra unni mèr, má ek þat nú sjá, at þessum ij mínum d&#339;trum hefir allt annat í hug verit en þær hafa talað; hafa þær hæðilega spottað af mèr mitt ríki, má ek nú sanna eð fornkveðna orð, at eftir koma úsv''i''nnum ráð í huga; þat er nú at minnast hvat Gordeilla mælti, þóat mèr gætist eigi þá at, má at mèr hafi rángsýni gefit um þetta, sem um þat er ek hefir nú reynt; hon sagðist mèr sv&#226; unna sem bezt semði, ok hon mundi mèr því meira gott vilja sem hon ætti meira kosti, man nú þess vitja verða, þó at úverðugt sè; meiri gæfumaðr er hon nú en systr hennar, má ok at þar verði fleirum gagn at. Fór konúngr þá suðr um sjó til Franz, ok hafði vond klæði<ref>hafði eigi sv&#226; klæði að hann ueri úhneistr, ''B.''</ref> ok einn svein, ok ''ló''<ref>''tilf efter B; udfaldet i H.''</ref> nálega hverr maðr at honum ok spottaði hann, þar sem hann kom; hann sendi þá sveinin''n'' til dóttur sinnar ok segja henni hvat títt var um hans ferð, ok hann þorði eigi með höfðíngjum láta sjá sik. En er hon spurði þat, þá varð hon mjök rygg ok bað leyna konúng<ref>bað leyna hans uesolld; fieck hon þegar menn til að fylgia honum til borgarinnar; hon liet gera honum laugar ok hressa hann, en er hann hafði þar verið hálfan mánuð, þá sendi hon föður sínum xl riddara, vel búna, ok liet fera honum uirðuligan konúngs skrúða með agiætligum uapnum ok allri hæverskligri harneskiu, ''B.''</ref>; sendi hon þá móti honum <small>LX</small> riddara, ok alla þá luti er hann þurfti at hafa, ok er sv&#226; var komit, sagði hon konúngi at föður hennar var þángat von á fár''r''a nátta fresti; konúngr sjálfr reið þá út móti honum með allri hirð sinni, ok tók með honum af allri virðíng ok setti hann í hásæti, ok s&#339;mði hann í öllu sem framast mátti hann. Leir konúngr sagði honum þá alla úvirðíng, er mágar hans höfðu gert honum, ok hann var því or ríki stokkinn. Aganipp''us'' konúngr stefnir þá þíng fjölmenn''t'' ok mælti: þèr hafit mèr vel verit lýðnir ok eftirlátir, síðan ek tók hèr við ríkisstjórn, er hèr nú kominn Leir konúngr mágr minn, ok er stokkin''n'' or sínu ríki, en vèr erum allir skyldir, sakir drottníngar, af s&#339;ma hann; nú vil ek biðja, at þèr takit hann til konúngs yfir yðr, ok þjónið honum sem mèr, en ek vil afla mèr annars ríkis, þar sem auðit má verða, því at ek vil eigi leiða yðr í þan''n'' háska at berjast öðrum mönnum til ríkis. Þá svöruðu landsmenn: engan konúng vilju vèr annan hafa en þik, en berjast vilju vèr með þèr þar sem þú villt. Konúngr bauð þá her<ref>almenníngi, ''B.''</ref> út um allt sitt ríki, ok fór með þan''n'' her til Englands, ok vann þat allt undir Leir konúng, ok felldi báða jarlana, ok fór síðan aftr í ríki sitt. Leir konúngr ríkti þá yfir öllu Bretlandi með slíkri virðíng sem fyrr hafði hann mesta haft; hann lifði síðan iij vetr ok andaðist í fullum veg sínum; þá hafði hann konúngr verit <small>LX</small> vetra<ref>xl vetra; hann var leiddr í borg þeirri, er hann hafði siálfr gera látið, ''B.''</ref>; hans leiðsla var veglega ger, ok erfi hans var sv&#226; ríkulegt at stóð yfir ij<ref>xii, ''B.''</ref> mánaði. Aganippus konúngr lifði ok litla stund síðan er hann hafði unnið Bretland, ok var hann hverjum manni mjök harmdauði. Sun hans tók riki eftir hann, en Gordeilla fór síðan til Bretlands, ok lagði undir sik allt Bretland, ok rèð fyri því ríki v ár; hon var vinsæl við landsfólk; ok er sv&#226; var komit, þá risu upp móti henni ij systra synir hennar, hèt annar Marganus en annar Enedagus<ref>Conedagus, ''B;'' Cunedagius, ''G.''</ref>; þeir höfðu tekit jarldóma eftir feðr sína, en þóttust á henni eiga sinna harma at reka; safna nú hv&#226;rirtveggju liði, [ok er þeir mættust, verðr bardagi, ok lauk svá<ref>''fra'' [''saal. tildeels efter Gjetning; i H har Skriften været meget mat, og Overskriverens Løsning derfor usikker; i det overskrevne staaer:'' mættvst oc borðvst . . . . . sva lykr, ''men i den antydede Plads læser man efter den oprindelige Skrift:'' . . rðr bardagi ok la .., ''hvorefter Sætningen er dannet.''</ref> at Gordeilla varð handtekin ok sett í myrkva-[stofu; mintist hon þá á harma sína ok hversu mjök<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> var þröngt hennar virðíngu, [ok af þeim harmi<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> þá lagði hon á sèr saxi, ok lauk sv&#226; hennar æfi.


'''14.''' Þeir br&#339;ðr skiptu þá ríki með sèr: laut Marganus norðr frá Humru, en Enadagus en''n'' syðra hlut. Þeir ríktu báðir ij vetr; þá dró Marganus lið saman ok herjaði á ríki bróður síns; en er Enedagus frá þat, fór hann í móti með her, ok tókst þar harðr bardagi, ok endist með því, at Marganus flýði ok var fángin''n'' í flóttanum ok drepin''n'' við þan''n'' stað er nú heitir Margan, en áðr hèt Kambaría; tekr nú Enedagus allt ríkit undir sik, ok rèð iij vetr ok xxx, ok var hann mjök harmaðr af sínum mönnum. Í þenna tíma voru þessir spámenn á Gyðíngalandi: Ysaias ok Ózee. Þá var Rúmaborg reist á xi kal. maíí mánaðar af ij br&#339;ðrum, Remó ok Rómúló. Sun Enedagó tók ríki eftir han, sá hèt Rimvalló<ref>Rivallo, ''B, G.''</ref>; á hans dögum rigndi iij daga blóði, ok kom þar eftir man''n''dauðr mikill. Eftir hann tók ríki sun hans, er hèt Gargústíus, þá hans sun Sisillíus, þá Rígú, þá Kirmacus, sun Sisillí, þá Gosbódaga<ref>''Rækken er hos Geoffr. saaledes:'' Gurgustius (Gorgustius, ''B''), Sisillius (Siluius ''B''), Lago (Jago ''B''), Kinmarcus (Kinnmarus, ''B''), Gorbogudo (Gordodago ''B'').</ref>, þá synir hans Ferex<ref>''efter Geoffr., som har'' Ferrex; Feruen ''og'' Feruk, ''B;'' Ferevxen, ''H.''</ref> ok Pórex. Þeir deildu brátt um ríkit, ok stökk Ferex or landi til Franz, ok eflðist þaðan at liði, ok fór síðan aftr til Bretlands, ok varð með þeim br&#339;ðrum mikill bardagi ok fell í þeim ''bardaga'' Ferex ok mestr luti liðs hans. Móðir þeirra hèt Vedó<ref>Widen, ''G;'' Euallo, ''B.''</ref>, ok varð hon mjök rygg, er hon spurði fall Ferex<ref>Porex, ''urigt. H.''</ref>, því at hon unni honum yfir alla menn fram; hon fór þegar í stað at finna Pórex<ref>Ferevxen, ''H.''</ref> sun sinn, ok var hann þá í svefni; [hon gekk í þat herbergi er konúngr<ref>''saal. rettet;'' þr&#772; (þeir) ''overskrevet i H.''</ref> svaf í; hon vísti út öðrum mönnum; þá bauð hon þjónustumeyjum sínum at leggja konúng með þeim handsöxum er hon fèkk þeim, ok sv&#226; gerðu þær, at þær drápu hann þar<ref>''fra'' [sagðiz hon eiga uið hann skyllt eyrenndi, þat er hon uilldi flytia að fám mönnum n&#339;ruerandum, kuað þó mundu brátt bert uerða. Gekk hon þá inn í suefnhúsið ok ambátt hennar með henne; en er þær komu að huílu konúngs, laugðu þær hann með sauxum, er þær höfðu undir skickium ok uagu hann ok skáru allan í sundr í siga, ''B.''</ref>. Eftir þetta eð illa verk varð mikill úfriðr í landinu um v konúnga ævi, ok fór ríkit lítt at skilum, þar til er sá maðr hófst upp er Dúnvallus<ref>''saal. G'' (Dunwallo Molmutius) ''og H selv nedenfor, men her'' Dvnnovallvs; Dunyallo Molmocius, ''B.''</ref> hèt, hann var sun Lóthenis<ref>Clotenis, ''G;'' Gloteniss, ''B.''</ref> konúngs af Kornbretalandi<ref>Chornbr, ''overskr, H.''</ref>, hann var djarfr maðr ok framgjarn. Þá voru v konúngar yfir Bretlandi: hèt ein''n'' Piner<ref>Pinekus, ''B;'' Ymner, ''G.''</ref>, þann drap hann fyrst; þar nest risu móti honum Ródacíus konúngr af Kambaría, ok Stacíus konúngr af Albanía, [ok er þeir fundust, varð þar harðr bardagi ok mikit man''n''fall af hv&#226;rumtveggjum, en sv&#226; lauk at báðir konúngar fèllu ok mestr luti liðs þeirra<ref>''fra'' [þeir höfðu mikinn her ok eyddu borgir ok kastala huar sem þeir fóru. Duniuallo konúngr rieð mót þeim, hann hafði xx þúsundir (cum triginta milibus, ''Geoffr.'') hermanna vel búnar; en er þeir funduz, sló þegar í harðan bardaga ok mikit mannfall; var leingi sigrinn úsýnn huarir fá mundu. Þá heimti Dunuallo til sín v hundrat (sexcentos, ''G'') manna, þeirra er voru úngir ok dreingiligir, bauð þá skrýðaz herklæðum ok uapnum þeirra er dauþir uoru, ok sua gerði hann siolfr, ueitte síðan atgongu harða, ok hiuggu á tuær hendr; hugðu þeir þá, er ímóte voru, að hinir dauþu berðiz eigi síðr en hinir er lifðu; ok í þessi atlogu fiellu þeir báðir konúngarnir Raudcus ok Staterius, ok fiöldi liðs þeirra, en þeir sem eftir lifðu flýðu sumir en sumir gengu til handa; tók hann þá herklæði sín ok fór aftr til liðs síns, ok átte sigri að hrósa, ''B, stemmende temmelig nöje með Geoffr.''</ref>, ok lagði ''Dúnvallus'' undir sik síðan allt þeirra ríki. Hann let fy''r''str þeirra lands konúnga gera sèr kórónu af gulli<ref>ok bar hana merkitíðir allar, þær hann uirði mest, ''B.''</ref>; hann setti lög þau, er kölluð eru Malmútíní<ref>leges Molmutinæ, ''Geoffr.;'' Mamertini lög, ''B.''</ref> ok hèldust þau þar lengi síðan, [at engi maðr skyldi sv&#226; illt gert hafa, ef hann kvæmi til hans þann dag er hann bar kórónu, at hann skyldi eigi grið hafa<ref>''fra'' [hann setti ok hofa riett, þann er eingi maðr skyldi sva illt gert hafa er hann skylldi eigi frið hafa ef þeir kiæmiz á hofa garð; að þeim hætte voru síþan sett kirkiu grið, eftir því sem þau átte að hallda um allan heim, ''B.''</ref>. Hann lèt ok víða rýðja landit til bía ok akra; hann eyddi öllum ránsmönnum ok hernaði; hann ríkti <small>XL</small> ára ok andaðist í Lundúnum, ok var jarðaðr í höfuðhofi því er hann hafði sett til [lagastjórnar í landinu.<ref>''fra'' [lagastyrktar, ''B;'' templum Concordiæ - quod ipse ad confirmationem legum construxerat, ''Geoffr''</ref>


===Af Brenníus ok Belínus===

'''15.''' Synir Dúnvallus tóku ríki eftir hann, hèt annarr Belínus en annarr Brenníus; þeir urðu brátt eigi samhuga ok vildi hv&#226;rtveggi heita yfirkonúngr<ref>þvíat þeir uoru menn metnaðargiarnir en höfðu með marga umspillendr, ''B.''</ref>, en þó sættust þeir með því, at Belínus skyldi heita yfirkonúngr, af því at hann var ellri, ok hafa en''n'' syðra lut ríkis, en Bren''n''ir<ref>''saal. H her og flere Steder med en mere nordisk Form for'' Brennius, ''ligesom'' Belir ''for'' Belinus.</ref> en''n'' nerðra, ok stóð sv&#226; þeirra sætt um v ár. Þat voru lög með Trójumönnum, at sá skyldi &#339;ðri heita er ellri var; tölðu menn þat þá fyri Brenni, at hann skyldi fara til Noregs<ref>Norex, ''H.''</ref>, ok biðja dóttur Helsíngs<ref>Elsingii, ''Geoffr.;'' Elfricij, ''B; i H overskrevet og kan efter Trækkene læses Afognius ''eller'' Chrognius.</ref> konúngs ok fá þaðan fullan styrk móti bróður sínum. Síðan fór hann til Hörðalands, ok bað dóttur konúngs ok fèkk hennar, ok var þar um vetrin''n''; en er Belínus spurði þetta, ok hann var ekki eftir þessu ráði spurðr, þá ferr hann með her til Norðhumbralands, ok leggr þat allt undir sik. Þetta spyr Brennir ok samnar úvígjum her saman. En er Guðríkr<ref>Guðleikr, ''B, hvilket ganske svarer til Geoffroys'' Guichthlacus.</ref> Danakonúngr spyrr til hans ferðar, samnaði ''hann'' her saman, því at hann fyrimundi honum kv&#226;nfángs þess er hann hafði fengit; tókst hèr harðr bardagi. Danir sóttu mest þat skip, er drottníngin var á, ok þat gátu þeir unnit, ok fengit hana; ok þegar lögðu þeir brott ok siglðu í haf; þá rak veðr til Norðhumrulands með viij skipum<ref>rak hann með iij skip nauðgan til Norðymbralandz; þar var Beli fyri ok spurðu allt huersu farið hafði, lèt hann þegar handtaka Guðleik konúng ok allt lið hans, en tók í sína geymslu konuna, ''B.''</ref>. Bren''n''ir siglði eftir ok kom at Skotlandi, ok spurði hvat hervirki bróðir hans hafði gört á hans ríki, ok sv&#226; at kona hans ok Danakonúngr var á hans valdi, sendi hann þá menn til bróð''u''r síns, ok bað hann gefa aftr ríki sitt ok konu, ella [mundi ''hann'' herja í ríkinu ok þyrma öngu<ref>''fra'' [kuaz hann mundo taka opp uopn þeirra beggja, brenna ok bæla huetuetna, þyrma huarki honum ne öðru, ''B.''</ref>. Belir<ref>''saal. H.''</ref> varð reiðr við þessi orð, ok samnaði liði ok fór mót Brenni með úvígjan her; þeir hittust við skóg þan''n'' er Kalateríus he''i''tir, tekst þar harðr bardagi<ref>ok heiftúðigr, þó at skeift kiæmi uið; var fyst skothríð hin harðazta en síðan hauggorusta, ''B.''</ref>, ok börðust þann allan dag, en at kveldi flýðu Norðmenn til skipa, ok drap Beler af þeim xv hundruð<ref>þúsundruð, ''B, som ogsaa stemmer med Geoffr.;'' ok eigi voru fleiri menn úsárir en x hundrut, ''B, ligeledes efter Geoffr.''</ref> manna. Brennir komst á skip ok flýði til Saxlands<ref>Fraklands, ''B;'' Gallicana litora, ''Geoffr.''</ref>, en Belir tekr undir sik allt ríkit af nýju, hann gerir sætt við Gudrík Danakonúng þá, at hann sór Beli<ref>Bel', ''H.''</ref> konúngi trúnaðareiða, ok hann skyldi af honum halda ríki í Danmörk; kona Brennis skyldi ok honum fylgja, enda skyldi hann lúka Bela<ref>''saal. her H.''</ref> skatt á hverju ári, ok gaf þar gisla til. Belir lèt gera vegu ok<ref>í, ''H.''</ref> brúar um allt Bretland<ref>bæði um þuert ok endilángt ok allra höfuðborga í milli; hann setti sv&#226; ríkuligan konúngs friðinn, að á þ. göt, ''B.''</ref>, ok setti þau lög, at á þeim götum skyldi hverr við annan frið hafa, hvat sem hann hafði gert, ok heldst þat en''n'' í dag; þorði þá engi maðr honum móti at mæla.


'''16.''' Nú er at segja af Brenni, at hann [herjar í Franz, ok gèkk þar þó engan styrk<ref>''fra'' [hafðiz uið á Fraclandi ok frètte að Belínus sat í friði ok kyrrleik; hann uar brott rekinn or ríki, marga anduane, þess er hann þóttiz eiga að hafa; hugsaði hann sitt ráð, huat hann mætte að hafaz, kominn þar einskipa með litlu liði ok fiárhlut, þótte eigi auðuelligt að sækia sitt með lítinn afla; hann fór á fund þeirra sem þar voru fyrir, ok bar upp fyri þá sín uandræði, ok beidde að þeir mundi nokkurt lið honum ueita, en þeir gengu undan uið hann, ok þóttiz hann þeim helldr eiga að launa háð ok spott en uirðíng eða liðueizlu, ok iók honum í því hugar ángr, ''B.''</ref>; hann fór þá á fund jarls þess er Segínus heitir; hann rèð fyri Búrgunía<ref>þeim hluta landz er Allobrogia hèt, ''B, overeensstemmende med Geoffr.''</ref>; hann tók við honum með allri virðíng, ok bauð honum með sèr at vera sv&#226; lengi sem hann vildi; hann dvaldist þar um stundir; virði jarlinn hann því meira sem hann var lengr með honum<ref>hann var snarpr í sóknum ok grimmr í bardögum, en hægr ok kyrr í friði, hann uar manna fríðaztr ok geruiligaztr, mikill uexti ok ramr að afli, ueiðinn ok uakrlyndr í öllu, ''B.''</ref>, ok um síðir gifti jarlinn honum dóttur sína, med þeim kaupmála, at hann skyldi taka allt ríki eftir jarlin''n'', ef hann ætti engan sun eftir; en ef jarlinn ætti sun, þá skyldi hann styrkja hann til síns ríkis í Bretlandi. Allir höfðíngjar í landinu bundu þetta með fastmælum. Jarlinn lifði eitt ár síðan, ok tók þá Bren''n''ir undir sik allt ríkit. Jarlinn hafði verit [fastr maðr<ref>''fra'' [auðmaðr mikill ok fastr af fè, ''B.''</ref>, en Brennir var sv&#226; ör''r'' at hann gaf á tvær hendr, hverjum er þiggja vildi; gerðist hann þá vinsæll, sv&#226; at þá vildi hverr sitja ok standa í landinu sem hann vildi. Hann min''n''tist þá hvelíka vináttu<ref>hverjar heiftir, ''B.''</ref> hann átti bróður sínum at gjalda; býðr hann þá her út ok ferr til Bretlands, ok er Belir spyrr þat, samnar hann her, ok fór móti honum. Móðir þeirra lifði þá en''n'', er Tónoma<ref>Gonoueno, ''B;'' Conwenna, ''Geoffr.''</ref> hèt, hon fór millim þeirra ok vildi sætta þá, en er hon gat þat eigi gjört, þá fór hon fram millim hersins, ok gengr at [Brenni, ok<ref>''fra'' [Brennir, ''H overskr.''</ref> leggr báðar sínar hendr um háls honum, ok berar brjóst sín bæði ok sýndi honum, ok mælti grátandi: min''n''stu þess, sun min''n'', at þessi brjóst draktu í þinni bernsku, ok fyri<ref>af, ''B.''</ref> þessu brjósti bar ek þik, þá er skaparin''n'' lèt þik at manni verða<ref>úmakliga þrongðir þú þá þessi iðr, er nú særir þú með nýum harmi, ''B.''</ref>, en nú særir þú þetta brjóst [með nyjum<ref>''fra'' [''efter den oprindelige Skrift i H; Overskriveren har læst urigtig'' á m&#772; ein.</ref> harmi; min''n''st á, sun minn, hvat ek þolða fyri þik, læg reiði þína við bróður þinn fyri mína bæn, ok þó at þú yrðir fyri honum landflótta, þá er þèr þat nú skemdarlaust, því at þú ert nú eigi minni maðr en hann, nè úvíðlendari; nú er hitt betr, at virða sv&#226;, sem þú hafir þetta af honum lotið, at þú ert nú orðin''n'' mikill konúngr úr litlum smásveini; en ef þú vilt hv&#226;rki gæta bróðrligrar ástar nè<ref>''rettet;'' ok, ''H.''</ref> móðurligrar gleði, þá man hamíngjan frá þèr hverfa, ok fylgja þeim er hana vill elska<ref>ok þeim er þat uita, að guþin láta þeim uel gánga er eigi girnaz iafnari annara, um þat fram sem rètt er, ''t. B.''</ref>. En er Brennir<ref>Brenevs, ''her H.''</ref> hafði heyrt þetta, þá mínkaðist reiði hans<ref>hann, ''ur. H''</ref>, ok vildi hann hugga hana, ok lagði af sèr v&#226;pnin, ok gekk með blíðu anliti at bróður sínum, ok er Belir sá þat, þá lagði hann af sèr sín v&#226;pn, ok mintist þá hv&#226;rr við annan, ok festu þá frændsemi sína at fullu, sem vera átti. Síðan fóru þeir báðir saman til Vallands, ok þaðan til Franz, ok herjuðu þar, ok öll þau ríki, er fyri norðan fjöll eru, lögðu þeir undir sik, ok settu þar sína menn yfir. Eftir þat fóru þeir suðr um fjöllin, allt til Rómaborgar. Þá voru ij consules yfir Róm ok Ítalía<ref>en er þeir sóttu til Rómaborgar, voru þar fyrir þeir forsjámenn, er consules voru kallaðir, ''B.''</ref>, hèt annarr Gabíus<ref>''saal. B, G;'' Sabius, ''overskr, H.''</ref> en annarr Porsenna<ref>Persentus, ''B.''</ref>; ok er Rúmverir vissu afla þeirra sv&#226; mikin''n'' br&#339;ðra, þá gáfust þeir í vald þeirra ok luku þeim skatta, ok fengu þeim gisla til trúnaðar, at sv&#226; skyldu þeir gera jamnan. Síðan fóru þeir norðr um fjall til Saxlands, ok sömnuðu Saxar her saman í móti, ok bördust þeir, ok fengu þeir br&#339;ðr jamnan sigr. En er Rúmverjar spurðu þat, þá rufu þeir sættir við þá br&#339;ðr ok rèðust til liðs með Söxum. En er þeir br&#339;ðr spurðu þat, þá gerðu þeir þat ráð, at Brennir skyldi fara med her sinn til Rúmaborgar, en Belir skyldi vera eftir á Saxlandi. En er Rúmverir urðu þessa varir, ætluðu þeir at gera sát fyri Brenni, er hann hyrfi aftr. Belir varð var''r'' við þetta, ok fór um nótt með her sin''n'' í dal þann, er leið Rúmverja lá um. En er dagr var, sá Rúmverir fyri sèr fjölda manna með björtum v&#226;pnum, ok sló þá ótta á þá, ok hugðu at Bren''n''ir mundi þar komin''n''; voru þeir þá ekki viðbúnir bráðum bardaga. Belir veitti þeim harða atsókn, ok [fèllu margir Rúmverir<ref>''fra'' [fèll lið Rómverja sem storð, ''B.''</ref>, en allir flýðu þeir er lífit þágu; tók þá at nátta ok skildi sv&#226; með þeim. Belir fór þá á fund Bren''n''is, ok foru þeir báðir til Rúmaborgar ok settust um hana; þeir lètu reisa gálga fyri borgliðum ok lètu leiða þángat gislana. Ekki gáfu borgarmenn upp vörnina at heldr<ref>helldr uörðu þeir því harðfeingeligarr með skotum ok ualslongum, ''t. B.''</ref>; lètu þeir br&#339;ðr þá hengja xx en''n''a ríkustu manna syni, er voru í gislíngu. Við þessa sýn brá þeim sv&#226;, at þeir voru búnir at gefast upp, ok í því kom lið þat er flúð hafði fyri Beli<ref>Bel', ''H.''</ref>, ok rèðu þeir þá út or borginni til orrostu við þá br&#339;ðr, ok lauk sv&#226; at Rúmverjar flýðu undan ok fengu mikin''n'' man''n''skaða hv&#226;rirtveggju. Þar fèllu báðir höfðíngjar Rúmverja, Porsenna ok Gabíus<ref>Galltvs, ''her, H.''</ref>. Tóku þeir br&#339;ðr þá en''n'' borgina í sitt vald ok settu sína menn yfir. Þeir áttu margar orrostur í Ítalía, áðr þeir gæti þat unnið, ok gerðist Bren''n''ir þar höfðíngi yfir; er ekki hèr lengra sagt af honum<ref>en þó ero mörg þrekuirke hans ritoð í öðrum bókum, ''t. B.''</ref>. En Belir sneri heim til Bretlands með her sinn, ok settist þar at ríki; hann lèt þar gera margar borgir ok kastala, hann lèt gera ein''n'' háfan turn yfir því liði í Lundúnum er út veit á ána Tems, ok gylltan knap''p'' á ofanverðu, með miklum hagleik; en er hann andaðist, þá var líkami hans brendr ok látin askan í eitt gul''l''ker, ok sett upp á knappin''n'' þan''n'' er á var túrninum, því at hann bar hæst ok yfir alla borgina.


===Af Gyrgvi konúngi===

'''17.''' Sun Belis hèt Gyrgvir<ref>Gurgiunt Brabtruc, ''Geoffr.;'' Gurguit Barbaruch, ''B.''</ref>, hann tók ríki eftir föður sin''n''; hann var manna hógværastr ok vitrastr. Menn voru honum fy''r''st mjök úlýðnir í [landinu ok<ref>''fra'' [lðm ''overskrevet i H, men sikkert feilagtig.''</ref> reistu móti honum bardaga, en þó at hann veri daglega hógværr, þá var þat eigi minna furða, er hann tók til, hversu grimmr ok v&#226;pndjarfr hann var þá, ok fèkk hann jamnan sigr, ok lögðust með því bardagar innanlands. Danakonúngr hèlt sköttum þeim fyri honum, er hann hafði goldit feðr hans, bauð hann þá her út ok fór til Danmerkr, ok varð þar harðr bardagi, ok fèll þar Danakonúngr, en hann lagði land allt undir sik. En er hann fór heim, kom hann til Or''k''neyja, ok var þar fyri sá maðr er Partholómis<ref> Partheloim, ''Geoffr.;'' Uorthomis ''og'' Vartholomis, ''B.''</ref> hèt, með xxx skipa, hann hafði flýð af Spanía ok rekizt ix mánuði í hafi<ref>konúngr spurði hversu af stæði um ferð hans: Vartholomis bað konúng fríðar, sagðiz hafa uorðit þángað sæhafa en áðr landflótti af Spánlandi, ok rekiz um haf innan eigi skemr en xviij mánaði, ''B.''</ref>, ok bað hann konúng veita sèr nokkurar hjálpir, en hann vísaði þeim at byggja þat land er nú heitir Írland. Síðan fóru þeir þángat ok bygðu þar, ok þeirra afspríngi síðan; ok litlu síðarr andaðist Gyrgvir konúngr ok var hann mjök harmaðr. Eftir hann tók ríki sun hans, er Gvitilínus ''hèt''; honum unni allt landsfólk; kona hans hèt Marcía, hon var spænsk at ætt. Konúngr lifði litla stund ok varð sóttdauðr. Eftir hann tók ríki Kananus sun hans, vij vetra; drottníng rèð fyri ríki, meðan hann var í barndómi; hon setti lög í landinu, þau er kölluð eru Marcíane<ref>''B tilegner Gvitelinus disse Love:'' hann uilldi þó láta eftir sig lifa nockurar ágiætar minniar sinnar spectar: hann setti þau lög í landi, er kölluð uoru Marciane lög ok uoru þau myklu diúpari ok spakligri en þau er áðr uoru; þau lög uoru þar síðan leingi halldin ok uíða í oðrum löndum, sömdu margir menn sín lög þar eftir.</ref>, ok voru þau síðan þar lengi vel haldin. Eftir Kananus tók ríki sun hans, er Sisillíus<ref>''Navnenes Orden er anderledes hos Geoffr., der er'' Sisillius ''Sön af'' Guitilinus; Sisillius's ''Sön'' Kimarus; ''hans Eftermand Broderen'' Danius; ''dennes Frillesön'' Morvidus; ''B derimod udelader'' Danius, ''og har'' Ganarus ''istedenfor'' Kimarus, ''men'' Moruidus ''som Slegfredsön af'' Ganarus.</ref> hèt, en eftir hann bróðir hans, ok er sá eigi nefnðr, en eftir hann Mordídus<ref>''saal. H allevægne, de övr.'' Moruidus.</ref>, frillusun Kananí. En er hann hafði eigi lengi ríkt, kom einn herkonúngr af Norðhumrulandi ok herjaði, ok er Mordídus frá þat, þá varð hann reiðr mjök; hann fór með her sinn í móti honum; verðr þar harðr bardagi, ok eigi lángr áðr Mordídus hafði sigr, en sv&#226; var hann reiðr orðinn at hann vildi engum manni láta grið gefa; lèt hann þá leiða til sín þá er fángnir voru, ok hjó sjálfr höfuð af öllum, þar til er hann var sv&#226; móðr at hann mátti varla gánga, þá bað hann síðan þá sem eftir voru, at húð skyldi flá af þeim kvikum ok brenna síðan í eldi. En er menn spurðu þetta, þá þorði engi maðr á hans ríki at stríða síðan. Á hans dögum í ríkinu var unðarlegr atburðr, at upp or sjó kom eitt mikit dýr, ok sv&#226; ólmt, at þat reif ok sleit allt þat er fyri því varð, ok eyddi landit allt þar sem þat fór. Konúngr fór móti því ok skaut á þat mörg skot, ok beit ekki á; en er hann sá þat, þá gekk hann nær ok ætlaði at höggva þat; ok, er hann kom at dýrinu, þá svalg þat hann sem [einn lítin''n'' fisk<ref>''fra'' [silúng, ''B;'' pisciculum, ''Geoffr.''</ref>, ok lauk sv&#226; hans æfi. Hann átti eftir sik v syni; sá var elztr er Gorlómanus<ref>Gorbonianus, ''B, Geoffr.''</ref> hèt, ok var sá til konúngs tekinn<ref>hann var háttsamr ok hirðprúðr, örr ok ástsæll, ríkr ok rèttlátr, stjórnsamr ok stiltr vel, ''t. B.''</ref>; hann var blótmaðr mikill. Þá var sv&#226; mikit ár í Bretlandi, at engi munði annað slíkt; hann var ok allra manna vinsælastr, ok ekki varð þat á hans dögum er hans farsælð hinðraði, ok andaðist hann í fullum veg sínum, ok var heygðr í Lunðúnum.


'''18.''' Eftir hann tók ríki Argalló<ref>Arthgallo, ''Geoffr.''</ref>, bróðir hans, ok var hann v&#226;ndr<ref>''her er et Stykke i H uden Overskrivning, med Undtagelse af de anmærkede Steder.''</ref> ok illgjarn, því at hann fordjarfaði [allt ríkisfólk á landinu<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> en hóf þá til ríkis, er enkis voru verðir, ok sv&#226; kom hans úvinsæld, at hann varð at flýja landit, en þeir [tóku til konúngs bróður hans, er<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> Ellidúrus hèt, ok gerðist hann skjótt vinsæll. Argalló fór til vína sin''n''a, at biðja sèr styrks, en honum vildi engi lið veita. Síðan fór hann aftr í Bretland, ok lagðist út á skóg þann, er Kalíteríus heitir, með tíunda mann, ok ein''n'' tíma er Ellidúrus fór í þann sama skóg á dýra veiði, þá fan''n'' hann þar Galló, bróður sin''n'', ok mintist við hann ok [hafði hann heim með sèr, sv&#226; at þat vissi engi utan hans skósvein''n'', ok var hann varðveittr í sjálfs hans herbergi<ref>''fra'' [leiddi hann heim til geruibúrs síns, ok liet hann þar uera sua at aðrir menn uissu ecki til, ''B.;'' in thalamo suo occuluit, ''Geoffr.''</ref>. Konúngr tók sótt, ok lèt þá gera orð öllum höfðíngjum í landinu, ok er ''þeir'' voru til hans komnir, þá lèt konúngr kalla til sín ein''n'' í senn<ref>þui at hann liez í höfði kenna, ef nockurr gnýrr eða háreysti ueri, ''t. B, stemmende med Geoffr.''</ref>. Konúngr ''lèt'' þegar grípa hvern sem kom, ok mælti: úmakliga geri ek með yðr, en ek vil yðr kunnigt gera, at bróðir minn er hèr komin''n''<ref>margs anduani ''t. B.''</ref>, sá er landflæmðr varð fyri mèr, ok af því at ek veit at v&#226;rr skilnaðr man skjótt verða, þá vil ek þetta ríki gefa aftr Argalló; vili þèr eigi þetta játta mèr, þá skal ek láta [hálshöggva alla yðr. Ok þó at þeim þætti hv&#226;rgi góðr, þá játtu þeir öllu því er<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> konúngr beiddist, [ok var þetta með eiðum bundit; fara þeir síðan til Jorkar<ref>''saal. oprindel. H, men overskr.'' Jorkv.</ref>, ok tók konúngr<ref>''saal. efter Gjetning; i H overskrevet'' þ<sup>r</sup> (þar).</ref> kórónu<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> af höfði sèr ok setti [á höfuð Argalló bróður sínum, en Ellidúrus<ref>Ellididvs ''urigtigt overskr. H.''</ref> sat þá sv&#226; sem ein''n'' jústis<ref>''fra'' [''overskrevet i H; til denne sidste Sætn.'' (en Ellid. - - justis) ''findes intet tilsvarende i Geoffr, hvorfor'' justis ''er oversat overeensst. med Stedet i'' Hist. Eccl. Island. I, 503<sup>2</sup>. ''Ordet'' steinn ''i det fölgende, som vel ialmindelighed betyder en Bygning af Steen, men som oftest bruges om Klostre, er her oversat ved „Taarn“ ifölge Geoffr, som deels benævner det'' „turris“ ''deels'' „carcer“.</ref>. Argallus tók þá [allan annan hátt um ríkisstjórn<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref>, en fyrr hafði hann haft; [gerðist hann<ref>''fra'' [''overskr. i H;'' gerþa hann, ''udentvivl urigtigen.''</ref> þá maðr vinsæll, hann ríkti x ár, ok [andaðist í borg þeirri er<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> Leira<ref>Kaerleir, ''Geoffr.;'' Kaerlek, ''B.''</ref> [heitir. Þá tóku<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> Bretar til konúngs annan tíma Ellidúrus<ref>Ellidur ''eller'' Ellirur ''her H overskrevet.''</ref>; hann hafði [enn sama hátt sem fyrr um ríkisstjórn; ij br&#339;ðr hans<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> risu í móti honum, hèt annar Vígeníus en annar Perídúrus, þeir komu at konúnginum á úvart ok gripu hann, því at hann veitti [engra svika af þeim, ok settu hann í stein í Lundúnum, en þeir skiptu ríki með sèr<ref>''fra'' [''overskr. i H;'' Vigenius hafði ríki suðr frá Humru, en Peridurus enn nerðra hlut, ''t. B.'' </ref> ok rèðu vij [vetr, síðan andaðust þeir báðir<ref>Þá tók Vigenius sótt ok andaþiz, en Peridurus tók allt ríki ok stýrði uel ok stilliliga, sv&#226; at menn þóttuz náliga hafa iðgiolld Eliduri; þó var hann eigi leingi konúngr, ''B, stemnende med Geoffr.''</ref>. Eftir þat tóku<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> Bretar Ellidúrus or steininum í Lundúnum, ok [var hann þá eð iij sinn til konúngs tekinn<ref>''her er et Blad tabt i B.''</ref>, ok rèð hann því ríki<ref>''forandret efter Gjetning, hvortil Trækkene i H ogsaa give Anledning;'' v&#772; (um) ''er overskrevet.''</ref> alla æfi síðan með veg<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> ok vinsæld, ok andaðist [elligamall með góðum orðstír, ok var hann barnlaus. Þá fór [síðan<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> ríkit lítt at skilum, þvíat<ref>''herfra er et Stykke overskrevet i H.''</ref> þá voru ýmsir konúngar, ok er engi saga frá þeim ger: var fyrst Marganus, þá Ermíanus, þá Tedívallus, þá Nore<ref>''de tre sidste Navne ere'' Enniaunus; Idvallo, Runno, ''hos Geoffr.''</ref>, Katellus, Forrex, Kervi<ref>Porrex, Cherin, ''Geoffr.''</ref>, þá Fúlgencíus,<ref>Fulgenius, ''Geoffr.; H'' Sulgencivs, ''den fölgende Række er vidtlöftigere hos Geoffroy:'' Eldulus, Andragius, Urianus, Eluid, Cledancus, Cletonus, Gurgintius, Merianus, Bleduno, Cap, Oenus, Sisillius, Blegabred, Arthmail, Eldol, Redion, Rederchius, Samuilpenissel, Pir, Capoir, Gligueillus, Heli.</ref> þá Eltúrus, Klendakus, þá Kanotus, þá Gúrgicíus, þá Maríanus, þá Kaftenus<ref>''dette Navn er uden Tvivl sammensmeltet af'' Cap, Oenus ''hos Geoffroy.''</ref>, þá Rillus, þá Beredabel, þá Dolvar, þá Helíus, hann var ættstórr maðr, hann ríkti <small>XL</small> ára, hann átti .iij syni eftir, hèt einn Luðr, annarr Kasíbellánus<ref>''saaledes H i det Fölgende, men her'' Casibellus; Cassibellaunus, ''Geoffroy; hos Cæsar hedder Navnet'' Cassivellaunus.</ref>, iij Neníus<ref>''saaledes H i det fölgende;'' Nennius, ''Geoffr.;'' Venius, ''her, H.''</ref>. Luðr tók konúngdóm eftir föður sinn, því at hann var elztr, hann lèt gera nýja veggi um Lundúnaborg, ok jók hana bæði með kastalum ok turnum; hann var þarfligr ríkinu, ok en''n'' vaskasti til v&#226;pna; hann rèð litla stund ríki, ok var jarðaðr í Lundúnum; hann átti eftir ij syni únga, hèt annarr Andrógeus<ref>''saaledes H i det fölgende, samt Geoffr.;'' Androgenvs, ''her, H.''</ref> en annarr Tenvancíus. Kasíbellánus tók ríki eptir hann, en er bróðursynir hans voru nokkut vaxnir, þá setti hann Andrógeum yfir Lundúnir, en Tenvantíum yfir Kornbretaland.


===Af Julíó Cesare===

'''19.''' Í þenna tíma fór Júlíus Gajus Cesar norðr um fjall, ok lagði undir sik allt Gallía; honum var sagt, at ein ey lá þaðan skamt, er sú þjóð bygði er komin var frá Eneas sem sjálfir Rúmverjar, ok þat, at sú þjóð mundi mjök vera æt''t''lera, ok kunna ekki at berjast, ok þat land mundi laust fyri liggja. Júlíus sendi Kasíbellanó eitt brèf með þessum orðum, at þeir gjaldi Rúmverjum skatt, ok játti sik undir þeirra lýðni, þvíat þat var þann tíma er þeir unnu yfir alla veröldina. Kasíbellánus lèt senda annað brèf í móti, ok mælti sv&#226;: Undarleg er ágirni yður, Rúmverja, er þèr krefit at oss skatta, þar sem vèr höfum ruðt merkr ok úbygðir oss til atvinnu; væri yðr betra að binda við oss frið ok vináttu, ok styrkja vort ríki með yðrum mikla styrk; en þó at vèr hafim at v&#226;ru ríki nauðulega<ref>''saal. rettet, i H er'' mz ''overskrevet, saa at der kun sees'' vðvlega.</ref> komizt, þá eru vèr nú úvitandi alls úfrelsis, ok þó at guðin sjálf<ref>''rettet;'' sie ''er overskrevet, saaat kun'' f ''i Enden af Ordet er synligt. Slutningen af tre Linier i H har været ulæselig for Overskriveren.''</ref> vili oss þrælka, þá skulu vèr með öllu megni móti standa; hverfit frá þessi ætlan, þvíat vèr<ref>''herfra er et Stykke med den oprindelige Skrift.''</ref> skulum með vilja goðanna móti rísa. En er Cesar hafði lesit þetta brèf, varð hann mjök reiðr, ok fær sèr nú skip, ok fór með hèr sínum til Bretlands, ok leggr upp í ána Tems. Kasíbellánus hafði mikin''n'' viðbúnað bæði á sjó ok á landi; þar var þá með honum Trídúósus Danakonúngr, Óvendagus Írakonúngr ok Bricteus Skotakonúngr<ref>''Geoffr. nævner:'' reges subditi . . . . Cridious rex Albaniæ, et Guerthaeth Venedociæ, atque Britael Demetiæ.</ref>; þar var ok sá höfðíngi er Belígus hèt, hann gaf þat ráð út at renna á her Julíí riðlum en fylkja ekki, ok sv&#226; gerðu þeir, ok komu þá á þá úvara; sneri þá man''n''fali í her Julíí. En er þeir höfðu lengi barizt, þá m&#339;ttust þeir Júlíus ok Neníus, bróðir Kasíbellánus, ok höggr Júlíus i hjálm Neníus ok festi sverðit; Neníus skaut skildinum neðan undir sverðit, ok varð Júlíó þat laust af því. Neníus<ref>Nenevs, ''her, H.''</ref> grípr sverðit en kastar brott sínu sverði<ref>''her begynder B igjen.''</ref>, ok höggr á tvær hendr ok drepr margan man''n''; þá kemr móti honum sá höfðíngi er Labíenus hèt, ok hjó Neníus ''hann''<ref>''tilf. efter B; udfaldet i H.''</ref> banahögg; ok í þessu brestr flótti á Rúmverjum, [ok flýðu þeir til skipa, ok fóru aftr til Saxlands<ref>Uallands, ''B; fra'' [''overskrevet i H.''</ref>. Neníus var sárr orðin''n'' i [höfði<ref>''rettet; overskrevet er'' hafþi.</ref> af sverði Júlíí, ok sló í þat sár verk, ok dó hann<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> [fám nóttum síðarr, því at sverðit var eitrhert<ref>''fra'' [hálfum mánaði siðarr, hann var leiddr í Lundúnum ok lagið suerð í gröf hjá honum, þat er hann hafði tekið af Julio, ''B, temmelig nær efter Geoffr.''</ref>. Kasíbellanus harmaði mjök anlát bróður síns. Júlíus unni<ref>''saal. H;'' undi, ''B.''</ref> stórilla sínum lut, ok dró her saman annan tíma af Gallía ok Saxlandi, [ok ætlar Brettlands<ref>efldiz hann þá að liði ok öllum herbúnaði, ok allt þat fólk, sem hann hafði undir brotið áðr með hörðum hernaði ok ágirndar grimleik, lokkaði hann þá til liðs sèr með blíðum linleik ok fagurligum fyriheitum, gef hann höfðíngjum gull ok gersemar, en herteknum frelsi ok fóstrland, ok sá er þeim hafði fyrr uerið grímr sem ið óarga dýr sýndi sik þá öllum linan ok hógueran sem hinder kálb (nunc mitis agnus, humili balans voce, ''Geoffr.'') ok allt þaðan af uarð hann sva uinsæil að allir uilldu honum fylgia, sem sínum föður eða bróður, ''B, omtrent stemmende med Geoffroy.''</ref>. Þetta spyrr Kasíbellánus, hann hefir<ref>''fra'' [''overskrevet.''</ref> þá mikin''n'' viðrbúnað í Bretlandi, at b&#339;ta kastala ok búa v&#226;pn ok verndir; hann setti ok höfðíngja at geyma hverrar hafnar á Bretland''i''. Hann lèt ok stika<ref>stik gera í, ''B.''</ref> ána Tems með blý ok járni, ok hafði þar virki ok viðrbúnað. En er ij ár voru liðin, þá kom Júlíus til Bretlands með úvígjan her, ok er hann lagði í ána Tems, þá rendu skipin á stikin, því at þau voru í kafi, ok gengu þegar in''n'' í gegnum, ok fór''st'' þar mikill ''luti'' Rúmverjahers; mikill komst ok á land með Júlíó, ok rèðu þegar til bardaga við Breta ok gerðu á þeim mikin''n'' man''n''skaða; en af því at iij voru Bretar um einn rúmverskan, þá máttu þeir eigi við ofrefli, ok kom Gajus Júlíus á flótta til skipa sinna, ok fór til Vallands, ok dvalðist þar um rið<ref>hann settiz í turn einn ok hèllt sig þar, þvíat hann trúði ecki uel Vaulum, óttaðiz hann að þeir sem áttu marg''t'' hart yfir að giallda mundu þá þess minnaz, er hann uar þar kominn fáliðr, ''B.''</ref>.


'''20.''' Kasíbellánus gerði blót mikit eftir þenna sigr, ok bauð til sín öllum höfðíngjum, er í hans ríki voru, til Lundúna. Þar voru drepið <small>XL</small> þúsundraða nauta, ok xxx þúsundraða skógardýra. Smásveinar ij lèku i konúngshöllin''n''i, hèt annar''r'' Hirelgis<ref>Hireglas, ''B;'' Hirelglas, ''Geoffr.''</ref>, hann var syst''u''rsun Kasíbellánus, annarr hèt Eneli<ref>Celinus, ''B;'' Evelinus, ''Geoffr.''</ref>, hann var systursun Andrógeus, ok varð hann úfr&#339;knari<ref>áleiksi, ''B.''</ref> ok verðr reiðr ok grípr sverð, ok höggr höfuð af konúngs frænda, ok ljóp síðan á náðir Andrógeus<ref>Androgius, ''her og nogle andre Steder, H.''</ref> frænda síns. En er<ref>kr, konúngr, ''t. H.''</ref> Kasíbellánus frá þetta, þá varð hann reiðr, ok bað Andrógeum fá sèr sveinin''n'', en Andrógeus bauð konúngi sættir, en konúngr neittaði því. Andrógeus rýmði þá undan, þvíat hann þóttist eigi mega halda móti konúngi; lèt konúngr þá brenna allar hans eignir, ok tók sumar undir sik. Andrógeus sendi þá brèf til Cesaris, ok segir honum allan þenna atburð: ok ef þèr vilið gera min''n'' vilja, þá má ek sv&#226; skipa at þèr eignizt allt Bretland af mínum ráðum<ref>með mínum tænaði, ''B.'' </ref>; nú virð meira yfirbót til ágæts sigrs en liðna mína mótistöðu; er þat veraldar háttr ok vili goðan''n''a, at þeir verða oft vinir er áðr hafa móti staðizt, ok hefir þat oft skjótan sigr gefit. Geymið nú meirr hyggjandi en heipt.

En er Júlíus hafði þetta brèf lesit, þá þótti honum vant at trúa Bretum heldr en fyrr, enda þótti honum vant at hafna þessu boði; tók hann þá gisla af Andrógeum<ref>''herfra er et stort Stykke overskrevet i H.''</ref>, því at hann sendi honum dóttur sína, er Segirna<ref>Scævam filium suum, ''Geoffr.;'' sendi þeim dóttur sína ok xxx höfðíngia, alle sèr skyllda, í gislíng, ''B.''</ref> hèt, ok með henni <small>XL</small> riddara. Síðan bauð Júlíus her út eð iij sinn; en er Kasíbellánus varð þess var''r'', þá fór hann móti honum. Hann hafði sett Júlíus herbúðir sínar við þá borg er Dúrúbernía heitir, sv&#226; sem Andróg''e''us hafði ráð fyri gert; þar var skógr skamt í frá, ok í þeim skógi var Andrógeus ok með ''honum'' v þúsundrað manna. Kasíbellánus sækir at herbúðum Július með sinn her, ok tekst þar harðr bardagi, ok fellr mart fólk af hv&#226;rumtveggjum<ref>fiell lið huaratueggiu sua ótt sem lauf af uiði, ''B.''</ref>; ok er þessi bardagi var sem ákafastr, þá kom Andrógeus með sínu fólki, ok veita Bretum stór bakföll, ok snýr nú öllu mannfalli á Breta. Ok er Kasíbellánus sá þat, þá flýði hann undan í eitt fjall með sínum mönnum; þar vantaði eigi nógt grjót, ok var vígi gott. Júlíus ok Andrógeus settust um fjallit, ok ætluðu at sitja þeim þar mat; en er Kasíbellánus sá sik yfirstigin''n'', þá sendi hann mann til Andrógeus, at hann skyldi koma sætt í millim hans ok Cesaris, ok bauð honum fulla s&#339;mð sína at hafa eftir sínum vilja. En er þessi orð komu Andrógeó, þá gekk hann fyri Cesarem<ref>ok kysti á kne honum, ''t. B.''</ref> ok mælti: illa<ref>''B lader'' Androgeus ''holde denne Tale til'' Kasibellans ''Afsendinge, og gjör den endnu udförligere; blandt andet siger Androgeus:'' Satt er þat er mælt (er): að af geingi uerðr huerr gaufugr, þuíat iafnan á höfðíngi meira sigrs uon undir fylgdarmönnum en sèr. ''Denne Afvigelse stemmer ogsaa med Geoffroy.''</ref> er þeim höfðíngja fallit, er hann er í úfriði sem eitt lamb, en í friði grímmr sem ljón ok sl&#339;gr sem vargr. Kasíbellánus er nú yfirkominn, ok veitið honum nú miskun, ok látið hann hafa ríki sitt með skattgjaldi; megu þèr ok muna, hvat ek hefir yðr veitt, því at þèr hefðit aldri þetta ríki unnit, ef ek hefða eigi ráð til gefit, ok eigi fái þèr því haldit, ef ek stend í móti, ok veitið mèr fyrstu b&#339;n er ek bið yðr. Júlíus sá, at Andrógeus var reiðr, ok gerði sætt við Kasíbellánus, með því móti at Kasíbellánus lauk síðan Rúmverjum skatt á hverj''u'' ári, ok varð Kasíbellánus sidan en''n'' mesti vin Rúmverja.


'''21.''' Gajus sat um vetrin''n'' á Bretlandi, þá hafði hann x vetr strítt fyri norðan fjöll, ok fór hann síðan um sumarit eftir til Rómaborgar, ok með honum Andrógeus, ok eftir þat varð stríð þeirra máganna Pompejus magnus, ok varð Júlíus Gajus Cesar síðan einvaldsherra yfir öllum heimi, sv&#226; sem segir í Rómverja sögum. En Kasíbellánus lifði litla stund<ref>vij uetr, ''B.''</ref> síðan; hann andaðist í Jork. Þá tók Tenvancíus bróðir hans ríki eftir hann<ref>ríki ''gjentager her H.''</ref>, en eftir hann Bellínus<ref>Kambelínus, ''B;'' Kymbelínus, ''Geoffr.''</ref> sun hans, ok var hann með Augustus keisara, hann var í sv&#226; miklum kærleikum við keisarann, at hann gaf honum upp allan skatt, meðan hann lifði; ok á hans dögum lèt v&#226;r''r'' herra Jesús Kristr berast í þenna heim. Hann ríkti x ár; hann átti eftir sik ij syni, hèt annarr Gviðir<ref>Guidus, ''B;'' Guiderius, ''Geoffr.'' </ref> en annarr Arfíragus. En eftir Bellínus tók Gviðir ríki; hann hèlt sköttum fyri Rúmverjum; þá var Claudíus keisari. Hann fór með her til Bretlands ok [tók land við Humru, ok settist þar um borgina<ref>''fra'' [sá höfdíngi með honum er hèt Lesíus Hamo (Levis hamo, ''Geoffr.''); þeir tóku land við borg þá er hèt Porcestria, settuz þegar um borgina ok gerðu borgarmönnum ij kosti: að gefaz upp eða suellta í hel,'' B, stemmende omtrent med Geoffr.''</ref>. En er Gviðir frá þat, samnar hann her saman ok finnast þeir, ok gánga Bretar þegar í gegnim fylkíng Rómverja, ok brast þá flótti í keisarans liði. Lelíus hèt einn voldugr maðr með keisara; hann tók bretzkan búning; hann kunni ok þeirra túngu<ref>þvíat hann hafði numið að gislum Breta í Rómaborg, ''B.''</ref>; hann lèt sem hann s&#339;ki til móts við konúng til liðs, ok er hann kom þar sem konúngr var, þá leggr hann gegnim hann með sverði, ok snerist síðan til sinna manna. En er hann [náði eigi skipunum<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref>, þá flýði hann í einn skóg. Arvíragus bróðir konúngs<ref>''rettet; i H er overskrevet'' hs (hans).</ref> sá þetta, þá flettir hann bróður sinn ok klæðir sik með hans v&#226;pnum, [ok ferr nú í her Rúmverja á skógin''n'', því at þeir hugðu at keisarinn hefði þángat flýð, ok í þessari sókn drap Arvíragus Lelíum<ref>''fra'' [ok eggjaði fast sitt lið, varð þá enn mannfall mikið, skundaþi Claudius [til skipa en Hamo til skógar ]. Aruiragus sótti þá á skóginn eftir Hamone, þar til er hann fieck kuíað hann á einni sióuar strondu (quod nunc . . . . Hamtonia nuncupatur, ''Geoffr.''), ok liet hann þar líf sitt; þar var síðan kölluð Hamons höfn (portus Hamonis, ''Geoffr''), ''B.''</ref>. Síðan ferr hann í borg þá, er Filistría<ref>Porcestrium, ''B;'' quæ tunc Kaerperis, nunc autem Portcestria vocatur, ''Geoffroy.''</ref> heitir; keisarinn hèlt þángat öllum sínum her, ok settust um borgina með öllum sínum her ok vèlum; en er Arvíragus sá, hversu nauðulega hann var kominn, þá lýkr hann upp borgina ok býðst<ref>''saal. H, muligen'' = býst; bióz (bjóst), ''B.''</ref> til bardaga. Ok er keisarinn sá þat, þá sendi hann menn á hans fund, at bjóða honum sætt, þá sem fyrr höfðu þeir gort Júlíus ok Kasíbellánus, ok þar með mundi keisarinn gifta honum dóttur sína með miklu fè. Ok er vinir hv&#226;rratveggju gengu í millim, þá tókst þessi þeirra sætt, ok þar með full vinátta; ok í þessi ferð van''n'' keisarinn undir sik Orkneyjar<ref>ok Suðreyjar, t. ''B;'' Orcades et provinciales insulas, ''Geofr.''</ref>, með ráðum Arvíragus, ok fór síðan heim til Rúmaborgar, ok sendi menn til Bretlands með dóttur sína, er Gepissa<ref>Geuisse, ''B;'' Genuissa, ''Geoffr.''</ref> hèt, ok fèkk konúngr hennar, ok þar sem brúðlaup þeirra var, lèt hann gera eina borg til minnis<ref>þat uar at landamæri, þar er mættiz Kambría ok Lógría; sú borg uar kölluð Glucester, ''t. B;'' Kaerglou i. e. Gloucestria nuncupata, ''Geoffr.''</ref>. Í þenna tíma setti enn helgi Pètr postuli biskupstól sin''n'' í Anthiochía, ok á hans dögum fór hann til Rúmaborgar ok setti þar sinn pávastól, ok þá sendi hann Marchum guðspjallamann til Egiptalands, at boða þar trú. En er Arvíragus hafði fengit dóttur keisarans, þá nigu til hans allir þeir konúngar er þar voru, ok leiddist honum þrælkan Rúmverja, ok hèlt sköttum fyri þeim. Keisarinn sendi þá Vespasíanum at heimta þenna skatt<ref>at heimta rèttan máldaga af Aruirago, ''B.''</ref>, annaðhv&#226;rt með [góðu eða illu<ref>''fra'' [sætt ok friði eða yfirboði ok uansætt, ''B.''</ref>; en er hann kom til Bretlands, þá settist hann um þá borg er Exónía heitir, ok litlu síðar kom þar Arvíragus konúngr með sinn her, ok tókst þar harðr bardagi, ok var fjöldi sárr ok sv&#226; drepit, ok stóð til n&#339;tr; en um morgunin''n'' eftir gat drottníng sætta þá, ok hvarf Vespasíanus aftr til Róma, ok undi vel við sína ferð. Arvíragus gerðist þá friðsamr ok vinsæll í sínu ríki<ref>ok hafði eingi konúngr lánga æfi uerit slíkr merkismaðr sem hann, fyri allra hluta sakir, þeirra er heiðinn konúng mátti fríða, ''B.''</ref>, ok varð ellidauðr; hann var jarðaðr í borg þeirri [er Claudíócestus<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H;'' Glucestria, ''B.''</ref> heitir, sem hans brullaup var gert. Sun hans hèt Maríus, er ríki tók eftir hann; sá konúngr gekk á ríki hans af Peitu<ref>rex Pictorum, ''Geoffr.''</ref> er Roðric<ref>Rodrie ''overskrevet i H.''</ref> hèt, hann hafði mikin''n'' her<ref>de Scythia cum magna classe veniens, ''Geoffr.''</ref> ok varð þar hörð orrosta ok löng, áðr Roðric fellr. Þar lèt Maríus gera háfan steinstólpa<ref>steinturn, ''B.''</ref> til sigrmarks, hann stendr í því hèraði er Vestmaría heitir. Hann gaf sínum<ref>''saal. H; ifölge Geoffr. og B menes her de som bleve tilbage af Rodriks Folk, hvilke alle gik over til Marius.''</ref> mönnum eitt nes af landinu, ok lèt þá rýðja ok byggja; þat heitir nú Katanes. Mikla úvirðíng lögðu Bretar á þessa þjóð, ok vildu eigi gifta þángat d&#339;tr sínar<ref>nè leita þángað ráðs sonum sínum, ok vurðu þeir að teingjez við Íra, ''t. B.''</ref>, en ''þó'' varð þar brátt mikill fjöldi stórættraða manna, ok er mikil saga frá þeim, þó at eigi sè [hon hèr rituð<ref>''fra'' [''overskrevet i H:'' hèr skrift, ''men med tydelige Tegn til Forvanskning; den her optagne Læsemaade er efter Gjetning, som stötter sig paa de synlige Træk af den oprindelige Skrift;'' þótt eigi fylgi þessi frasögn, ''B.''</ref>. Hann hèlt vingan við Rúmverja<ref>ok gallt þeim alla skatta liettliga, ''t. B.''</ref> meðan hann lifði, ok andaðist við góðan orðstír. Sun hans tók ríki eftir hann, er Cóilus hèt, hann hafði f&#339;zt upp í Róm, ok var enn mesti vin þeirra alla æfi.


===Af Lúcíus===

'''22.''' Lúcíus hèt sun hans, er ríki tók eftir hann; en er hann hafði eigi lengi konúngr verið, þá spurði hann at nokkurir menn í Rúmaborg höfðu annan sið en almúgrin''n'', ok þeir menn gáfu mönnum líf ok heilsu, ok sögðu þá mega [gera sèr eilífan fagnað með góðum verkum<ref>''fra'' [sèr fyrirbúa ueizlu þá hèr í heimi, er annars heims skyldi nióta mega. Þetta fieck honum mikillar áhyggju, ''B.''</ref>. Síðan sendi hann brèf til Eleutheríus papa, ok bað hann senda sèr lærða menn at koma kristni á hans land. Papa varð þessum orðum mjök feginn, ok sendi þángat ágæta kennimenn Faganum ok Divíanum, ok boðuðu þeir guðs nafn om allt Bretland í konúngs trausti, skírðu menn, en sneru hofum í kirkjur. Þar voru áðr viij hof ok xx, ok iij höfuðhof umfram, voru þeir yfirmenn allra manna í landinu er þau<ref>''rettet;'' þeim, ''overskr, H.''</ref> varðveittu. Hann<ref>''saal. efter Sammenhængen i det fölgende;'' þeir ''overskr i H.''</ref> sneri allri þessi villu í kristni, ok lèt vera sv&#226; marga biskupa í landinu sem áðr voru blótguðar, voru iij erkibiskupar, einn í Lundúnum, annarr í Cantarabyrgi, iij í Jork, ok gaf hann til ágætar eignir<ref>''saal. ifölge Trækkene af den oprindelige Skrift i H,'' eigr ''overskrevet;'' ok gaf konúngr þeim öllum iarðir ok aðra góða hluti, ''B.''</ref>; fóru þeir Faganus jamnan millim Rúmaborgar ok Bretlands, [ok sneru mörgum manni til<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> rèttrar trúar með sínum kenníngum. Konúngr andaðist í borg þeirri er Claudíócester<ref>clavdyocest', ''overskr. H.''</ref> heitir, ok er þar jarðaðr í þeirri höfuðkirkju er hann lèt sjálfr gera. Þá var liðit frá burð v&#226;rs herra Jesú Kristi c vetra ok hálfr setti tugr vetra; hann átti engan sun eftir sik. En er Rúmverir spurðu þat, sendu þeir til Bretlands höfðíngja þan''n'' er Severus hèt, at vinna landit undir þá, sem fyrr hafði verit; en jarl sá reis móti honum er Fúlgencíus hèt; en af því at Rúmverir höfðu afla mikinn, þá fór Fúlgencíus suðr um sjó, ok efldist þaðan at liði, ok kom síðan aftr til Bretlands á úvart, ok settist þegar um borgina Jork. En er Severus frá þat, ferr hann með her móti honum, ok tókst þar harðr bardagi, ok fèll Severus í þeim bardaga, en Fúlgencíus varð sárr til úlífis. Severus átti eftir sik ij syni, hèt annarr Geta, ok var móðir hans rúmversk, en annarr Bassíanus, ok var hans móðir bretzk<ref>''skrives'' bretz.</ref>, ok vildu hv&#226;rir efla sin''n'' frænda til ríkis, þar til er með þeim varð harðr bardagi, ok fèll Geta, en Bassíanus tók konúngdóm ok allt ríkit.


'''23.''' Í þenna tíma vóx upp á Bretlandi úngr maðr ok ættstórr ok ágætr er Carásíus hèt<ref>''saal. H. senere, men her'' Cassius; Kassus, ''B;'' Carausius, ''Geoffr.''</ref>, ok er hann þóttist þar önga virðíng fá, þá fór hann til móts við Rúmverja, bauðst þeim til landvarnar ok heimta skatt af Bretum, ok þetta starf fá þeir honum með sínum brèfum; ferr hann með her sinn til Bretlands ok herjar þar, ok [þá er<ref>''fra'' [''rettet;'' þægr ''overskrevet i H.''</ref> þetta spyrr Bassíanus, þá ferr hann móti honum, ok tekst þar harðr bardagi, ok fèll þar Bassíanus<ref>''rettet;'' Cassianus, ''H.''</ref>. En er Rúmverjar spyrja þetta, þá verða þeir reiðir Carásíó, ok senda síðan þann mann er Allectus hèt; ok er hann kom til Bretlands, fór Carásíus<ref>Karicius, ''her H, overskrevet.''</ref> móti honum, ok varð þar enn mesti bardagi; fèll þar Carásíus. Tók Allectus þá allt ríki undir sik, ok gerði hann landsmönnum mikit harðrètti, en þeir kunnu því illa, ok tóku sèr konúng annan, sá hèt Clepídótus<ref>Asklepiodotus, ''B, Geoffr.''</ref>, ok eflðu hann móti Allectó. Þá var formaðr fyri Rúmverjum Gallíus, hann náði Lundúnaborg. En er Clepídótus frá þat, þá samnaði hann at sèr úvigjum her, taka nú ok brjóta borgina; gafst þá Gallíus ok ætlaði undan at komast. Ok er þeir komu út af borginni þá gengu at þeim þjóðir þær er Venódótí heita, ok drápu alla Rúmverja á einum degi<ref>skamt frá fossi þeim er síðan tók nafn af þeirra lífláti, ''t. B.''</ref>. Lagði þá Clepídótus allt Bretland undir sik, ok rèð x ár; á hans dögum hóf Díóklecíanus keisari úfrið um allan heim kristnum mönnum; tók þá mjök at eyðast öll kristni á Bretlandi, því at þá kom enn af Róm sá höfðíngi, er Maximíanus hèt, ok var hann til þess sendr at brjóta kirkjur ok brenna hof, drap hann suma kristna menn en útlægði suma. Þessa helga menn píndi hann í Alkialnúaborg<ref>''saal. overskrevet i H, men sikkert forvansket; Geoffroy har:'' urbis Legionum cives ''og kalder'' Albanus Verulamius; urbs Legionum ''gjengives ellers ved'' Kantarabyrgi, ''og saaledes har B paa dette Sted:'' þeir voru af Kantarabyrgi.</ref>, Albanus, Júlíus ok Aaron. Albanus tók þann mann í sitt vald er Amprólabus<ref>Amphilialus, ''B;'' Amphibalus ''Geoffr.''</ref> hèt, ok er kvalarar<ref>''saal B, og de oprindelige Skrifttræk i H bestyrke denne Læsemaade;'' hinir ''overskrevet.''</ref> vildu taka hann, þá skipti Albanus klæðum við hann ok [gekk síðan glaðr til pisla ''fyri'' guðs sakir.<ref>''fra'' [gaf sik upp sjálfan í dauþa, at hann mætti æ lifa, ''B.''</ref> Í þenna tíma reis upp hertogi sá af Lincolni, er Cóel hèt, hann barðist við Clepídótó ok felldi hann, en Cóel tók konúngdóm yfir Bretlandi; ok er Rúmverjar spurðu þat, sendu þeir sunnan öldúng<ref>höfðíngja, ''B;'' senatorem, ''Geoffr.''</ref> þann er Constantínus<ref>''saal. overalt H;'' Constancius, ''Geoff., B.''</ref> hèt, hann var vitr maðr ok vinsæll, hann hafði unnit allt Spanía undir Rúmverja. Cóel sendi honum sættar boð ok bauð honum skatt, eftir því sem fyrr var, ok tókst þessi sætt. Cóel andaðist litlu síðar, tók þá Constantínus konúngdóm, ok fèkk hann Elínu, dóttur Cóels, hon var allra kvenna fríðust ok vitrust, [hon var einberni<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> Cóels. [Þau áttu sun þann er<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> Constantínus hèt, ok gerðist brátt mikill atgerfimaðr. Constantínus ríkti x vetr, hann<ref>''herfra er henved 1½ Side ikke overskr. i H.''</ref> andaðist í Jork, ok er þar grafinn.

 
===Af Maxencíus===
 
'''24.''' Eftir Constantínus tók ríki Constantínus, sun hans, hann var vitr maðr ok stjórnsamr, rèttlátr ok stilltr vel; grímmr var hann við sína úvini, hann refsti mjök rán ok stulði. Þá striði uppá ríki hans sá maðr rúmverskr, er Maxencíus hèt, ok van''n'' mikit illt á Bretum, bæði í stulð ok í ránum, ok rak Constantínus hann hæðilega brott. Rúmverjar, frændr hans, tölðu oft fyri honum, at hann skyldi fara með her sin''n'' til Rómaborgar ok vinna aftr þá ánauð er Rúmverjar höfðu lagt á Breta<ref>þá lifðu enn margir þeir menn er sunnan höfðu komið með Constancío; þeir gengu fyrir Constantínum ok mæltu sva: hue leingi ætlar þú að kueliaz í útlegð þessi ok láta oss anduani gánga eigna varra ok frenda. Þú ert af varri ætt, ok máttu oss aftr giallda er vèr höfum mist, hvat sitr þú her? nú er af höndum rekinn Maximus konúngr ok friðat allt Bretland; hverja fremd eða farsæld má hèr fá göfugr maðr? hèr er eigi riddara styrkr, hèr (er) lítil gnótt gullz eða silfrs, ger sv&#226; vel, far til Rómaborgar með her þinn ok sæk hana með þínu sverði, vinn sv&#226; aftr undir þig óðal þitt ok giallt oss sv&#226; aftr konur v&#226;rar ok sona, ok stórar eignir, er vèr lietu að baki oss, þá er vèr fylgdum föður þínum til þessa lands, þui at þú ert skylldr að bæta oss þat er vèr mistum fyri hans sakir, ''B.''</ref>, ok af þeirra áeggjan býðr konúngr her út um allt Brittanía, ok ferr suðr um fjöll ok leggr undir sik [allt Ítalía ok Róm<ref>''fra'' [borgina ok allt Romaniam, ''B.''</ref>, ok litlu síðarr varð hann keisari yfir öllum heimi<ref>yfir öllum konúngum, ''B.''</ref>. Með honum voru þá föðurbr&#339;ðr Elenu drottníngar, móður hans, er hètu Tósolíum<ref>Leolinum, ''Geoffr.:'' Goelinum, ''B.''</ref> ok Trahan ok Maríum, ok gerði hann alla þá Rúmaborgar öldúnga. Eftir þetta herjaði Octavíus hertogi á Bretland, ok van''n'' þat undir sik, ok gerðist konúngr yfir. En er keisarinn Constantínus spurði þat, þá sendi hann Trahen frænda sin''n'' til Bretlands at vinna þat aftr. En er Trahen kom til Bretlands, þá settist hann um borg þá er Postestría<ref>Pascetra, ''B;'' Kaerperis, ''Geoffr.''</ref> heitir, ok er Octavíus frá þessi tíðindi fór hann móti Trahen ok tókst þar hörð orrosta, ok hafði Octavíus sigr, ok Trahen flýði til skipa sinna, ok sigldi hann til Skotlands ok herjaði þar ok brennir; ok er Octavíus spurði þat, ferr hann til Skotlands með her sin''n''; þeir fundust þar sem heitir Vestmar<ref>Uestmaraland, ''B;'' Westmarialanda, ''Geoffr.'' </ref>, ok börðust þar annat sinn, hafði Trahen þá sigr en Octavíus flýði. Trahen sótti þá eftir hvar sem hinn fór undan, þar til er hann flýði or ríkinu. Trahen lagði undir sik Bretland ok gerðist konúngr yfir. Octavíus flýði til Noregs, til Gimbertum<ref>Gunbertum, ''B;'' ut a rege Gomberto auxilium acquireret, ''Geoffr.''</ref> konúngs, er þar ríkti. Trahen varð ágja''r''n við landsmenn; en er hann fór um dag um völlu nokkura hjá Lundúnum, þá ljóp þar fram c manna með v&#226;pnum, ok drápu konúng. Eftir þat gerðu landsmenn orð Octavíó, fór hann þá til Bretlands ok tók hann þar þá konúngdóm annat sin''n''. Hann rak alla Rúmverja brott af Brettlandi, ok frelsti landit af þeirra sköttum. Octavíus<ref>Octovianus, ''her, H.''</ref> átti dóttur, en engan sun; hennar fèkk sa maðr er Maximíanus hèt, han''n'' var sun Leoncíí<ref>Leonini, ''Geoffr.''</ref>, föðurbróður Elenu drottníngar; hann tók ríki eftir hann. Kanoníus<ref>Cananivs, ''her, H;'' Conanus, ''B, Geoffr.''</ref>, syst''u''rsun Octaví''í'', hófst til ríkis móti honum, ok áttu þeir margar orrostur, [ok sættust um síðir ok urðu góðir vinir<ref>''fra'' [en þó sættuz þeir vm (síðir) sua að Konanus skyldi hafa Breta ríki en Maximianus gerðiz hinn mesti hermaðr, hann drap hertoga þann er Vmbalius het ok reð fyri ríki því er Armonica het, ok gef hann Konano mági sínum þat ríki, ''B.''</ref>. Maximianus fór síðan suðr um sjó, ok vann allt Valland; hann drap Gracíanum keisara, ok rak brott Valentínum bróður hans af Róm, [ok einum vetri síðarr<ref>''fra'' [''skrevet to Gange i H.''</ref> var Maximíanus drepin''n'' í borg þeirri er Aqvíla<ref>Aquilegia, ''B.''</ref> heitir<ref>af vinum Graciani, ''t. B, overeensstemmende med Geoffr.''</ref>. Hann hafði haft mestan luta fólks með sèr af Bretlandi, sv&#226; at þar var mjök auðn eftir. Þá fóru ij jarlar til Bretlands af Peitu, hèt annarr Gnajus<ref>Guanius, ''Geoffr., der kalder disse to Anförere'' duces Pictorum et Hunnorum.</ref> en annarr Melga; þá báða drap sá maðr er Gracíanus hèt, hann hafði lengi fylgt Maximíanó, ok var þá til konúngs tekinn yfir Bretland, ok bað honum hverr maðr ills, ok síðan drápu þeir hann sjálfir. Þá rèð Kanoníus fyri Armonica<ref>''d. e.'' Armorica, ''ifölge Geoffr.''</ref> þessa stund. Díonótus rèð þá Bretlandi, hann átti eina fríða dóttur er Úrsúla hèt, hennar bað Kanóníus, [ok var honum játtað hon; fór hon síðan suðr um sjó í Saxland með xj þúsundrað meyja, ok er þær komu í Kolni<ref>''fra'' [hon villdi eigi gánga með heiðnum manne, fieck hon ser þa meya lið mikið ok fór suðr til Róms með xj þúsund meya; en er hon kom sunnan til Kolni, ''B.''</ref>, þá var þar fyri [Attila, konúngr Húnalands, með her mikin''n'', ok vildu þröngva þeim til samvistu við þá; en af því at þær voru kristnar, þá vildu þær eigi samþykkjast við heiðna menn. Þá lèt Attila<ref>Attala, ''her, H.''</ref> konúngr hálshöggva þær alla, ok<ref>''fra'' [herr Graciani keisara, en höfðíngjar hersins voru Gnaius Húna konúngr ok Melga; þeir lietv höggva Vrsulam ok allan meya flock hennar, þvíat þær villdu eigi samþyckia þeim til savrlífiss, ''B.''</ref> eru þær kallaðar Kolnismeyjar. Eftir þetta lá Bretland lengi síðan undir hernaði víkínga ok ránsmanna; höfðu Bretar þá ekki traust af Rúmverjum. Í þenna tíma fór Gvitilínus erkibiskup af Lundúnum til [Aldroenus Armorica konúngs <ref>''saal. fra'' [''rettet med Hensyn til B og Geoffroy.;'' Armonico Armenia konúngs, ''H.''</ref>, ok bað hann hjálpræða um land''s''ins nauðsynjar, ok sendi hann heim með honum bróður sinn, er Constantínus hèt, til Bretlands; ok þegar þeir komu þar, þá dreif til hans allt landsfólk, ok tóku Constantínus til konúngs, ok rak hann brott allt il''l''þýðizfólk af Brettlandi, ok hafði hann síðan góðan frið meðan hann lifði; hann átti rúmverska konu ok með henni iij syni, hèt ein''n'' Constans<ref>''saal Geoffr. og H selv senere;'' Constancius ''her, ''H.''</ref>, annarr Aurelíus, iij Pendragon. Constans<ref>''rettet;'' Constancius ''her H.''</ref> gekk í klaustr ok varð múnkr. En er Constantínus hafði x ár konúngr verið, þá kom til hans um dag ein''n'' skozkr maðr, ok kvezt eiga skylt erindi við konúng, ok er þeir komu ij í eitt hús, leggr sá maðr konúng með knífi ok leypr síðan út ok forðar sèr, en konúngs menn tóku lík konúngs ok grófu þat með miklum harmi.
 

===Af<ref>''Herfra er et Stykke i H overskrevet.''</ref> Vortigernó ok Merlinó spámanni<ref>spam (''ligesom'' spámenn) ''overskrevet i H.''</ref>===

'''25.''' Vortígernus hèt ein''n'' ríkr jarl á Skotlandi<ref>''Geoffr. kalder'' Vortegirnus consul Gewisseorum.</ref>, ok höfðu menn þat fyri satt, at hann hefði ráðit konúng, en hann synjaði þess<ref>þers, ''H, her og ellers hyppig i lignende Former.''</ref>. Síðan ferr jarl á fund Constantis múnks, ok talði þat fyri honum at hann lèti taka sig til konúngs, ok sv&#226; fylgði hann þessu máli at hann var til konúngs tekinn, en engi biskup vildi hann kóróna með konúngs víxlu. Síðan tekr Vortigernus þat vald á sig, at hann setr á höfuð honum kórónu, ok var hann síðan í miklum kærleikum við konúng, vildi ok konúng''r'' hans ráð hafa um alla ríkistjórn. Vortigernus<ref>hann tók þá til hirðarinnar hundrað Skota (centum Pictos milites, ''G'') ok bar fee á þá. Þeir mæltv oft við Vortigernvm: þv skilldir kongr vera þvíat Konstancius er huarki uegandi ne ueriandi, ''B.''</ref> laust þeim kvitt upp, at herr veri komin''n'' í landit<ref>landiþ, ''H.'' Pictos velle conducere Dacos et Norwegenses - ut maximam inquietudinem inferant, ''G.''</ref>, ok bað gera eftir Skotum til landvarnar, ok sv&#226; var gert; ok er þeir komu þar, gaf hann þeim fè, til þess at þeir segðu hann betr vera til konúngs fallin''n'' en þan''n'' er þá var. Jall lèt þá gera eina mikla veizlu, ok at þeirri veizlu drápu Skotar konúng sin''n''; en Vortigernus lèt sem hann yrði mjök reiðr þeim, ok lèt taka þá alla ok drepa. Eftir þat tók hann ríki ok konúngdóm í Bretlandi, ok var hann þar lengi konúngr síðan. Þeir Aurelíus ok Pendragon<ref>''dette Ord er ikke overskrevet i H.''</ref> flýðu til Litla-Bretlands<ref>fóstra (nutritores, ''G'') sueinanna flýði með þá á Kornbretaland (in minorem Britanniam, ''G''), ''B.''</ref>, til þess konúngs er Benedictus<ref>Budecius, ''Geoffr.; Navnet findes ikke i B.''</ref> hèt, ok voru þeir með honum lánga stund síðan<ref>''ikke overskrevet i H.''</ref>. Í þenna tíma komu br&#339;ðr<ref>''uden Overskrivning i H.''</ref> ij af<ref>''her er overskrevet'' vr, ''men den oprindelige Skrifts Form skimtes underneden.''</ref> Saxlandi, hèt annarr Heimgestr<ref>''Saaledes eengang med fulde Bogstaver i H, men ellers overalt'' Hei&#772;gestr, ''der ogsaa kan læres'' Heingestr; ''B har Formen'' Heimgestr, ''Geoffr.'' Hengistus.</ref> en annarr Hors<ref>''dette Navn er næppe læseligt i H, men Læsemaaden synes dog at være sikker, hvilket bestyrkes ved Geoffr. VI, 10, der har'' Horsus.</ref>, Þiðrik hèt enn iij<ref>''Her er B meget mere kortfattet:'' En er Aurelíus vex upp, þá var Uortigernus hr&#339;ddr vm sik, fieck hann sèr þá fulltings menn kynstóra af Saxlandi ok sva hetv: Heimgestr ok Cerdix, ok margt lið með þeim; spilltv þeir allt kristnum dómi ok brutv niðr, kóngr mægðiz uið Heimgest ok fieck dóttur hans, en þó vurðu þeir síðarr missáttir sín ímilli, fór Heimgestr að honum með her, varð Uortigernus borinn ofrliði ok hertekinn, varð hann mikið ríki að gefa þeim til lavsnar ser. Síðan villdi hann gera láta tvrn eða kastala til skióls sèr í einv fialli ''o. s. v.,'' (''jevnfr. nedenf. 27. Cap.'')</ref>. Þeir fóru á konúngs fund ok buðust honum til landvarnar með ccc manna, ok sögðu Merkúríum sèr þángað vísað hafa. Konúngr spurði, hvat Merkúríus veri? Heimgestr svarar: þann kalla sumir Óðinn, ok hafa v&#226;rir forellrar mikin''n'' trúnað á honum haft, sv&#226; ok á Þór ok Tý, Frigg ok Freyju, höfum vèr því trúað, at þau ráða heimi þessum ok forlögum manna; tóku þeir, konúngr, þat ráð, at eigna þeim daga í hverri viku, at þau þ&#339;ttist at skyldari til at gæta allssaman, manna ok missera, ok því kölluðu þeir Óðinsdag ok Týsdag ok Freyjudag<ref>''Den foregaaende Sætning findes saaledes hos Geoffr.:'' cui Hengistus: Deos patrios, Saturnum, Jovem, atque ceteros qui mundum gubernant, colimus: maxime autem Mercurium, quem Woden lingua nostra appellamus. Huic veteres nostri dicaverunt quartam septimanæ feriam, quæ usque in hodiernum diem nomen Wodensdai de nomine ipsius sortita est. Post illum colimus deam inter ceteras potentissimam, nomine Fream, cui etiam dedicaverunt sextam feriam, quam de nomine ejus Fridai vocamus.</ref>. Litlu síðarr [kom mikill herr af Peitu<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> til Bretlands<ref>emergentes ex Albania Picti, ''Geoffr.''</ref>. Þetta spyrr Vortigernus<ref>''herfra er et stykke i H ikke overskrevet.''</ref>, ok ferr móti þeim með her, ok verðr þar harðr bardagi, gengu Saxar vel fram; flýðu víkíngar undan. Eftir þat veitti konúngr þeim Lindishèrað, ok gerðu ''þeir''<ref>''tilf.''</ref> sèr þar sterka borg. Konúngr lèt senda til Saxlands eftir meira liði, ok kom þá með þeim dóttir Heimgests, hon hèt Ranvæn<ref>Rowena, ''Geoffr.''</ref>, hon var hverri mey fegri. Heimgestr gerði móti þeim fagra veizlu, ok bauð þángat konúngi ok allri hirð hans. Ranvæn skenkti konúngi með gul''l''keri; konúngi brá sv&#226; mjök við, at hann bað hennar þar í stað, ok þat varð afráðit at hann fèkk hennar; unni konúngr henni sv&#226; mikit, at hann gáði enkis fyri henni. Konúngr átti áðr ij syni, hèt annarr Vortimer, en annarr Pacencíus<ref>''saal. H senere, her'' Facencius; Pascentius, ''Geoffr., som ogsaa nævner en tredje,'' Katigernus.</ref>.


'''26.''' Í þenna tíma kom Germanus biskop ok Lúpus biskup til Bretlands at boða trú, því at þar var þá nálega alheiðit, ok gerðu margar jartegnir; þá kom ok sunnan af Saxlandi Otta<ref>Octa, ''Geoffr.; som Octas Fölgere nævner Geoffr.'' Ebissa et Cerdich (''jevnf. Bs'' Cerdix ''ovenfor'').</ref>, sun Heimgests, með ccc skipa til konúngs, en Bretar hötuðust mjök við Saxa, ok báðu konúng reka þá brott, en konúngr vildi þat eigi, sakir tengða. [Síðan tóku Bretar til konúngs Vortimer<ref>''saal. rettet;'' Vortini, ''overskr, H.''</ref>, sun<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> hans, ok áttu þeir margar orrostur við Heimgest ok [sunu hans, ok<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> drápu Hors<ref>''Dette Ords Læsemaade er meget usikker, og kunde maaskee ogsaa læses'' .ij, (''&#596;: to af Heimgests Sönner''). ''I det tilsvarende Sted i Geoffr. VI, 18 hedder det:'' Quatuor bella gessit cum eis [''Vortimerius cum barbaras''], et in omnibus superavit - - - - secundum super vadum Episford, ubi convenerunt Horsus et Catigernus, alter filius Vortegirni. Congressuque facto ceciderunt ambo, alter alterum letaliter aggressi.</ref> ok [mikit fólk annað<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref>; flýði [þá Heimgestr<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> til Saxlands; var þá góðr friðr [í Bretlandi með ráðum Germanus ens helga. Stjúpmóðir Vortimers<ref>''rettet efter de oprindelige Skrifttræk i H;'' Vortini; ''overskr.''</ref> rèð honum [bana, ok gaf honum eitr at drekka, en eftir and''l''át hans tók Vortigernus annað sinni konúngdóm; hann sendi boð Heimgest, at hann<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> kæmi<ref>kiæme, ''H.''</ref> til hans með fá menn, en Heimgestr kom með iij þúsundrað manna<ref>trecenta millia armatorum, ''Geoffr.''</ref> ok var Bretum engi þökk á hans kv&#226;mu; konúngr kallaði til sín marga höfðíngja til stefnu, ok er þeir koma þar, þá sezt Heimgestr nest konúngi; ok er Bretum var min''n''st von, þá laupa Saxar upp með stórum knífum ok handsöxum, ok drápu þar <small>IX</small> hundruð manna, ok voru þar í margir jarlar ok barúnar, ok því heldr er bótarmaðr var í landinu. Þar var þá inni Elldon<ref>consul Claudiocestriæ nomine Eldol, ''Geoffr.''</ref> jarl en''n'' sterki, hann þreif upp ein''n'' staur ok varðist með honum, ok þar með drap hann <small>LXX</small> manna af Söxum, ok komst undan sjálfr. Hèr eftir vildu Saxar drepa Vortigernum; hann bauð þeim lausn þá alla er þeir vildu taka; tóku þeir þá undir sik allar enar sterkustu borgir í Brettlandi, ok ráku þeir þaðan brott alla Breta.


'''27.''' Vortigernus varð ryggr við þessi tíðindi<ref>''herfra er et större Stykke for störste Delen overskr. i H.''</ref>, ok ætlaði<ref>''saal. synes oprindelig at være skrevet i H; overskrevet er'' vtlægi.</ref> at láta gera sèr urugt vígi í einni fjallslíð, ok er þeir höfðu grafit grundvöllin''n'', þá ráku þeir niðr í stóra steina, ok er til var komit, voru þeir horfnir. Þessi undr voru sögð konúngi; hann kallaði til sín vísindamenn, ok bað þá segja hvat þessu voldi. Þeir báðu leita at þeim manni, er engan ætti föður, ok blanda hans blóði við límið. Síðan sendi konúngr hvervetna um lönd at leita þessa manns. Þeir komu í þá borg er Morlangs heitir<ref>in urbem, quæ postea Kaermodin vocata fuit, ''Geoffr.''</ref>, þar lèku ij úngir sveinar, hèt annarr Dinabúcíus<ref>Dabutius, ''Geoffr.; i B forekommer ikke dette Navn.''</ref> en annarr Merlínus, ok reiðist Dunabúcíus ok mælti: ekki skaltu keppa við mik, því at ek em konúngsson, en þú átt öngan föður! Sendimenn heyrðu þetta, ok spurðu hversu við vissi; en þeir sögðu, at engi maðr vissi föður Merlínus, en móðir hans er dóttir Domóvarsíí konúngs, ok var hon þá nunna er hon f&#339;ddi hann. Sendimenn sögðu konúngi sitt erindi, ok lèt hann kalla til sín Merlínus ok móður hans. Konúngr spyrr, hverr faðir er þessa sveins, en hon sagðist þat eigi vita: [en sá var atburðr hans getnaðar, at ek svaf í herbergi mínu læstu með meyjum mínum, þá kom til mín úngr maðr, ok var hann þeim samvistum hjá mèr at hann hygg ek vera hans föður<ref>''fra'' [þvíat þá er ek huillda, sagði hon, í klefa mínum byrgðum, kom oft til mín úngr maðr uiænn, ok var blíðr uið mik ok huarf sva iafnan á bravt að luktr uar klefinn, en vm síðir átti hann þenna svein með mèr, þvíat ek hefi alldri haft annan mann, ''B.''</ref>. Konúngr lèt kalla [til sín Mágantíum spekíng, ok<ref>''fra'' [''er formet deels efter de oprindelige Skrifttræk, som kunne skimtes i H'' (til sin . . g . . . vm speking ok), ''deels efter Geoffr.:'' jussit Maugantium ad se vocari. ''I B nævnes kun'' fr&#339;ðimenn.</ref> spurði hv&#226;rt sv&#226; mætti vera, ok sagði ''hann''<ref>''tilf. efter Gjetning.''</ref> þat finnast í bókum at [þau eru <ref>''fra'' [''forandret efter de oprindelige Skrifttræk;'' þat er, ''overskr.''</ref> dýr í lofti, millim túngls ok jarðar, [''er hafa'' anda eðli<ref>''fra'' [''efter B; i H staaer kun'' anda.</ref> ok [bregða mættu<ref>''fra'' [''rettet efter Gjetning;'' brigþa mætti, ''H; her ere Ordene'' ok jarðar anda ok brigþa ''ikke overskrevet.''</ref> á sig mannslíkjum<ref>m likiv, ''overskrevet i H.''</ref> ok mættu börn geta<ref>Konúngr spurði fr&#339;ðimenn sína ef sva mætti verða. Þeir svöruðv: hueruetnu er það í fornvm savgum, þeim er ver trvum sannar vera, að þat anda eðli se í lofti, meðal sólar ok túngls, er kallaðir ero manneinglar, hafa svmir anda eðli en svmir mannz, ok mega taka manna ásiánur ok gets börn, ''B.'' Adductus autem Maugantius, auditis omnibus ex ordine, dixit aa Vortegirnum: In libris philosophorum nostrorum et in plurimis historiis reperi, multos homines hujusmodi procreationem habuisse. Nam ut Apulejus de deo Socratis perhibet, inter lunam et terram habitant spiritus, quos incubos dæmones appellamus, hi partim hominum, partim vero angelorum naturam habent, et cum volunt assumunt sibi humanas figures et cum mulieribus coeunt, ''Geoffr.''</ref>. En er Merlínus kom til konúngs, spurði hann hvat hann vildi honum; konúngr sagði hvat spekíngar hans höfðu sagt. Merlínus bað, at þeir skylda við talast, ok sv&#226; var gert. Hann mælti: hvítil sögðu þèr, [heimskir menn<ref>''fra'' [''ikke overskr. i H.''</ref>! at blóði mínu skyldi blanda við lím til grundvallar? leitið heldr hvat undir er þeim grundvelli! Hann bað grafa grundvöll djúpan, ok sagði at vatn var undir, ok sagði því steinana sökkva. Merlínus bað spekínga segja<ref>þá mælti Merl. til spámanna konúngs: segið til, dritskeggíngar, ''B.''</ref>, hvat undir var vatninu, en þeir þögðu. Merlínus mælir: undir því vatni eru ij berg, ok þar eru í hellar, ok í hellu''n''um sofa ij ormar<ref>drekar, ''B;'' dracones, ''Geoffr.''</ref>. Konúngr lèt veita brott vatninu, ok síðan voru bergin or stað f&#339;rð; þá skriðu þar undan ij ormar, annarr hvítr en annarr rauðr, þeir blèsu eitri sv&#226; sem eldar brinni ok kom enn rauði á flótta<ref>til híðs síns, ''add. B.''</ref>; síðan snýst enn rauði móti, ok kom þá enn hvíti á flótta; en er konúngr sá þetta, þá spurði hann Merlínus, hvat þetta víg hafði at þýða. Síðan sagði Merlínus lángt fram um konúnga æfi, [ok mörg önnur stórtíðindi, þau er en''n'' eru eigi fram komin. Hèr eptir hefir Gunnlaugr<ref>''saal. B og som det synes H oprindelig, men overskr.'' Gvðlavgr.</ref> múnkr ort kvæði, þat<ref>''her sees i H nogle Bogstaver af den oprindelige Skrift, uden Overskrivning, som ikke med Sikkerhed kunne læses, men synes at være'' eft'; ''i saa Tilfælde vilde Overskriveren have læst Begyndelsen af denne Sætning noget feilagtig, og Ordet'' ept' ''er ogsaa der overskrevet med en anden nyere Haand end det övrige.''</ref> er heitir Merlínus spá<ref>''fra'' [sem eftir er mynt ið stærste af kuæði þuí er Merlins spá heitir, er orti Gunnlaugr múnkr Leifsson, ok kunna margir menn þat kuæði. En er Merlin lavk spá sinne þá lofaði konúngr miog fróðleik hans ok uisdóm. Sv spá hefir oft síðan af hinum uitrvstvm mönnum á Einglandi rannsökuð uerið ok finz æ nockuð þess í, er myklum raukum þickir sæta, ''B.''</ref>.


===28. Merlínus spá<ref>''saaledes næppe læseligt, med röde Bogstaver; i Margen ved Siden af er skrevet med Blæk, af den samme Haand sem har sögt at opfriske den gamle Skrift:'' Merlinu sspaa, ''og underneden i anden Linje:'' ölæs (''ulæselig'') ''Begyndelsesbogstavet er rödt.''</ref>===

::'''1.'''
::Ráðumst segja 
::sunbáls<ref>''d. e.'' sundbáls. Sund-bál, ''Söens (egentlig Söguden Ægirs) Ild = Guld; Guldets Ved (Træarter af Hankjön) = Mand, jfr.'' Snorre Edda (Arnam. Comm. Udg. I, 334).</ref> viðum 
::spár spaklegar 
::spámanns göfugs, 
::þess er á breiðu 
::Bretlandi ''sat''<ref>''saal. tilf. efter de ældre Afskrifter, da et Ord maa være udfaldet i H.''</ref>, 
::hèt Merlínus 
::margvitr gumi. 


::'''2.'''
::[Sagðr var<ref>''fra'' [''Schevings Rettelse istedenfor'' Sagði við, ''som er overskrevet i H; virkelig sees ogsaa'' var ''at have oprindelig staaet der, og dette forudsætter igjen Læsemaaden'' sagðr ''for'' sagði, ''uagtet der ikke sees noget Spor af denne Forandring.''</ref> lýðum 
::ok landrekum 
::myrk<ref>''Schevings Rettelse for'' myrkt, ''som er overskrevet i H.''</ref> at ráða 
::mörg rök fyri; 
::kærr var hann kristnu<ref>''Schevings Rettelse for'' kristin, ''som er overskrevet i H.''</ref> 
::kyni þjóðar, 
::var-að á moldu 
::maðr vitrari. 


::'''3.'''
::[Leitig-a ýtum<ref>''fra'' [''Rettelse, som Sammenhængen og det efterfölgende'' heldr ''synes at fordre; i H er overskrevet'' leita ýtar, ''som ikke synes at give nogen passende Mening; med Hensyn til Formen'' leitig-a ''jevnf.'' kallig-a ''i'' Goðrúnar kviða III, 7.</ref>. 
::orð at vanda, 
::viti flotnar þat, 
::fr&#339;ðis þessa: 
::heldr fýsumst nú 
::fornra<ref>''saal. efter Gjetning; i H staaer nu overskrevet for'' hr&#772;a&#772;, ''som kun kan læses for'' herra, ''hvilket ikke tillader nogen utvungen Forklaring. Med Hensyn til Udtrykket'' forn minni, ''jevnf.'' Fornm. s. 8, 53; Snorre Edda, I, 618; ''at Ordet'' fornra ''kunde være skrevet som i to Ord foraarsages ved en Rift i Membranen.''</ref> minna 
::miðsamleg rök 
::mönnum segja.
 
 
::'''4.'''
::Ljós man lýðum 
::ljóðborg vera, 
::þó er í fr&#339;ði 
::flest at<ref>að, ''H.''</ref> ráða: 
::þat er fyri jöfurr 
::öldu sagði, 
::brezkri þjóðu; 
::nú skal brag kveða<ref>''Det foregaaende er den islandske Oversætters Indledning, hvortil ikke findes noget tilsvarende i Geoffoy.''</ref>. 


::'''5.'''
::[Vaxa í<ref>''Rettelse, med Hensyn til Latinen, som tillige bestyrkes ved at et'' V ''sees at have været det förste Bogstav i H, men ved Overskrivningen er det blevet til'' Sar e; ''ældre Afskrifter have'' sáz í, ''som udentvivl er Rettelse.''</ref> viðri 
::Vintonía, 
::(þat er borgar nafn), 
::brunnar þrennir<ref>Tres fontes in urbe Guintonia erumpent, ''Geoffr.''</ref>: 
::[þeir munu<ref>''fra'' [''med den oprindelige Skrift uden Overskrivning.''</ref> láði
::l&#339;kjum skipta 
::[þrír úlíkir 
::í<ref>''fra'' [''uden Overskrivning.''</ref> þrjá staði<ref>staðar ''er overskrevet, men öjensynlig urigtig, da Bogstaverne næppe have kunnet rummes. Læsemaaden'' staði ''bestyrkes ved Stedet hos Geoffroy:'' quorum rivuli insulam in tres portiones secabunt.</ref>. 


::'''6.'''
::Ein''n'' er brunna 
::beztr<ref>''saaledes underneden, men'' bezt ''er overskrevet, der giver samme Mening.''</ref> at reyna: 
::eykr auðstöfum<ref>''jfr.'' Brynh. kv. I, 31.</ref> 
::aldr ef drekka: 
::nè sótt höfug 
::s&#339;kir hölða, 
::þá er bergt hafa 
::beisku vatni.


::'''7.'''
::Illr [er annarr: 
::allir svelta 
::þeir<ref>[''ej overskrevet.''</ref> er af bekkjar 
::bergja<ref>''saaledes rettet efter tydelige Spor i H og efter Sammenhængen;'' ligja ''er skrevet over.''</ref> drekku<ref>Qui bibit de altero indeficienti fame peribit, ''Geoffr.''</ref>; 
::þó er enn þriðja 
::þýngst at reyna: 
::deyja þeir allir 
::er þar<ref>''saaledes oprindelig, ved Overskriften gjort til'' því.</ref> drekka [af, 
::nè hr&#339;<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> guma 
::hyljast foldu<ref>nec corpus ipsius subire poterit sepulcrum, ''Geoffr.''</ref>.


::'''8.'''
::Vilja höldar 
::hylja [brunna, 
::þá er<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> flestum hal<ref>''dette og den förste Halvdeel af fölgende Ord er ikke overskrevet.''</ref> 
::fjörspell gera, 
::en [þat lýðir
::á lög<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> bera<ref>''saaledes rettet for det i H overskrevne'' h'a; ''i Geoffr. staaer:'' si superjecta fuerint.</ref> 
::allt verðr at öðru 
::en áðr sè<ref>''herfra og til Slutningen af 12te Vers ere kun faa Ord overskrevne.''</ref>: 
::grund at grjóti, 
::grjót at vatni<ref>lapides in limpham, ''Geoffr.''</ref>, 
::viðr at ösk''u'', 
::en af<ref>''rettet efter Geoffr.:'' cinis in aquam; ''H har'' at, ''udentvivl ved Skrivefeil.''</ref> ösku vatn. 


::'''9.'''
::Farið er at meyju 
::margfróðastri 
::í kapps-auðga 
::Knúts-skógar borg, 
::at hon lækníngar 
::leiti fyrðum 
::ok hon firri menn 
::fári slíku<ref>ad hæc ex, urbe Canuti nemoris eliminabitur puella, ut medelæ curam adhibeat, ''Geoffroy.''</ref>.


::'''10.'''
::Tekr hon at reyna 
::ok at ráða fjölð, 
::tekr hon íþróttir 
::allar fremja; 
::andar síðan 
::snót á brunna 
::ok hon bruðþurra 
::báða gervir<ref>Quæ ut omnes artes inierit, solo anhelitu suo fontes nocivos siccabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''11.'''
::Hon þá drekkr<ref>''i H skrevet som'' fekker.</ref> 
::eð dýra vatn, 
::ok máttr við þat 
::magnast brúðar, 
::berr hon í h&#339;gri 
::hendi sinni, 
::kynstór kona, 
::Kalídonis<ref>''saaledes rettet efter Latinen;'' Kolidonis, ''H.''</ref> skóg, 
::en í lófa man 
::Lundúna borg<ref>Exin ut sese salubri liquore refecerit, gestabit in dextera sua nemus Caledonis, in sinistra vero murorum Londoniæ propugnacula, ''Geoffr.''</ref>.


::'''12.'''
::Gengr hon síðan 
::gott frón yfir, 
::sv&#226; at sporum snótar 
::sprettr upp logi; 
::með römum reyk
::Rúteneos<ref>''saal. H.''</ref> 
::sá<ref>''efter H er dette Ord usikkert, det kunde maaskee læses'' skal, ''og muligen paa flere Maader.''</ref> vekr<ref>''saal. H, ikke overskrevet.''</ref>, ok verkn<ref>''saal. H temmelig tydelig, skjöndt Ordet er usædvanligt; i Latinen maatte det svare til'' cibus (= verðr).</ref>
::verþjóðu gerr<ref>Quacunque incodet, passus sulphureos faciet, qui duplici fiamma fumabunt: fumus ille excitabit Rutenos et cibum submarinis conficiet, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''13.'''<ref>''Herfra er overskrevet, forsaavidt ikke det modsatte bemærkes, indtil i Vers 40.'' </ref>
::Gerist ógurlegt
::óp í landi, 
::er gullskögul 
::grætr hástöfum; 
::ok þjóta tekr 
::þjóð með henni 
::innan um alla 
::ey með ríngum<ref>Lacrymis miserandis manabit ipsa, et clamore horrido replebit insulam, ''Geoffr.''</ref>


::'''14.'''
::Hjörtr<ref>''rettet, med Hensyn til det latinske;'' hrottr, ''H, overskrevet.''</ref> drepr hana 
::hin''n'' er tvenna v 
::[hræs á<ref>''fra'' [''i H er'' kræsa ''eller'' hræsa ''overskrevet, som eet Ord.''</ref> hausi 
::hornkustu<ref>''d. e.'' hornkvistu.</ref> ber''r''; 
::hafa<ref>''rettet med Hensyn til Latinen'' (gestabunt); ''i H er overskrevet'' e&#772; h&#186; (en hon), ''men med tydelige Spor til Forvanskning.''</ref> kórónu 
::kvistir iiij, 
::en vj aðrir 
::sjálfir verða 
::at vísundar 
::verstum hornum<ref>Interficiet eam cervus decem ramorum, quorum quatuor aurea diademata gestabunt, sex vero residui in cornua bubalorum vertentur, ''Geoffr.''</ref>


::'''15.'''
::Þeir þjótandi 
::þrjár<ref>''Rettelse, overeenstemmende med Latinen;'' þrir, ''H, overskrevet.''</ref> um ræra<ref>''saal. overskr.''</ref>,
::búnir at berjast, 
::Bretlands eyjar; 
::þá man vakna 
::viðr en''n'' danski 
::ok manns röddu 
::mæla sjálfri<ref>quæ nefando sonitu tres insulas Britanniæ commovebunt. Excitabitur Dancium nemus, et in humanam vocem erumpens clamabit, ''Geoffr.''</ref>:


::'''16.'''
::Kom þú Cambría<ref>''saal. synes oprindelig at have staaet i H, men overskrevet er'' Cimbria.</ref>,
::með Cornbretum,
::segðu Vintoní<ref>''rettet, overeensstemmende med Latinen;'' vontoni, ''eller'' Vontoni, ''overskrevet.''</ref>:
::völlr þik [um gleypir<ref>''fra'' [''rettet efter Schevings'' Vink, ''med Hensyn til Latinen'' (absorbebit tellus te); ''overskrevet er'' v<sup>r</sup> Skyp', hvor det sidste Ord let kan være fremstaaet af'' gleypir.</ref>!
::f&#339;rðu<ref>færðo, ''overskrevet i H.''</ref> hirðis [sjót 
::hinig<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref>, er leggja<ref>''Schevings Rettelse, som bestyrkes ved Latinen'' (applicant); leng' (lengra) ''overskrevet.''</ref> 
::lúng at láði, 
::munu liðir allir 
::höfði<ref>havfþi, ''ikke overskrevet, H.''</ref> fylgja; 
::þat er hjálp guma<ref>Accede Cambria et junge lateri tuo Cornubiam, et dic Guintoniæ: absorbebit tellus te. Transfer sedem pastoris, quo naves applicant, et cetera membra caput sequantur, ''G.''</ref>.


::'''17.'''
::En [sæti hans 
::sunddýr<ref>''fra'' [''Schevings Rettelse, som bestyrkes ved Latinen; H har'' sætaz svndi, ''overskrevet.''</ref> fagna, 
::hans [man stóll vera
::yfir<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> stoðum [tvennum; 
::þó hefir<ref>''fra'' [''ikke overskrevet i H.''</ref> gumnum
::grandað<ref>''rettet; i H er overskrevet'' vvandað, ''med tydelige Spor til Forvanskning.''</ref> mörgum 
::hvítrar ullar 
::hverskyns litir.


::'''18.'''
::Borg man falla,
::veit ek [bana þjóð 
::þat<ref>''fra'' [''rettet efter Gjetning, istedenfor det i H overskrevne'' bana (''el.'' kana) þioð v&#772; þt (um þvíat). ''Scheving antager, at Forvanskningen gaaer endnu videre, og at man burde læse:'' Vinton man falla | veit ek kenna þjóð | um því, ''o. s v.''</ref> hon eiðrofa
::áðr um gerðist;
::munu griðbítar<ref>''saaledes H overskrevet; efter Trækkene kunde Ordet læses'' griðbiartar.</ref> 
::gjörla drepnir<ref>''rettet;'' drepn<sup>r</sup> (drepnar) ''overskrevet i H.''</ref>, 
::[geldr Vintona<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> 
::v&#226;ndra manna<ref>''Ordenen i 17de og 18de Vers viger noget fra Latinen, der lyder saaledes:'' Festinat namque dies, qua cives ob scelera perjurii peribunt. Candor lanarum nocuit, atque tincturæ ipsarum diversitas. Vah perjuræ genti, quia urbs inclyta propter eam ruet. Gaudebunt naves augmentatione tanta, et unum ex duobus flet, ''G.''</ref>.


::'''19.'''
::Mun bjarnígull
::borg upp gera, 
::smíðar<ref>''det sidste Bogstav er ikke overskrevet, og har derfor ikke staaet i Afskrifterne.''</ref> hæsta 
::höll landreki: 
::[hana mun rem''m''a<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>
::ríkr oddviti 
::fimm hundruðum<ref>''H har kun Tallet'' . d.</ref>
::fagra turna<ref>Reædificabit eam ericius [oneratus pomis, ad quorum odorem diversorum nemorum convolabunt volucres, ''see Vers 21'']. Adjiciet palatium ingens, et sexcentis turribus vallabit illud, ''Geoffr.''</ref>.


::'''20.'''
::Þat <ref>''saal. uden Tvivl oprindelig H, hvilket det förste Bogstavs Form'' (&#272;) ''ogsaa viser; ved Overskriften er det blevet til'' sat. </ref> Lundúnum 
::[líkar illa,
::eykr<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> hon<ref>''saaledes sees at have staaet i H, men ved Overskriften er det forvansket til'' hann.</ref> þrem lutum 
::þykka veggi; 
::kostar hon keppir 
::við konúngiðnir;
::ferr<ref>''saal. oprindelig;'' mer ''overskrevet.''</ref> suðr um fjall 
::frægð af smíði, 
::[en Tems um<ref>''fra'' [''rettet efter Latinen; overskrevet er:'' eyrteins ok.</ref> borg 
::tekr at geisa<ref>Invidebit ergo Londonia, et muros suos tripliciter augebit. Circuibit eam undique Tamesis fluvius, et rumor operis transcendet Alpes, ''Geoffr.''</ref>.
 

::'''21.'''
::En it<ref>''saal. synes at have staaet oprindelig; overskrevet er'' vm.</ref> horska dýr 
::hleðst aldini 
::harðla góðu, 
::því er hilmir velr; 
::koma fuglar þar<ref>''saal. underneden, men overskrevet er'' þ<sup>i</sup> (því).</ref> 
::fljúgandi til,
::af vogum viða
::vitja epla<ref>''det latinske Forbillede see ved 19de Vers.''</ref>. 


::'''22.'''
::En [bjarnígull 
::býr<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> um vèlar, 
::leynir hann eplum 
::Lundúnum í;
::grefr í grundu 
::götur háligar<ref>''ikke overskr.''</ref> 
::fýstr<ref>fýstr ''jfr.'' Göndlar fýstr, ''pugnæ cupidus,'' Rekstefja ''str. 32, Scr. hist Isl. III, 266.'' </ref> til fengjar<ref>''ikke overskrevet.''</ref> 
::fláráðugt dýr<ref>Occultabit intra illam ericius poma sua, et subterraneas vias machinabitur, ''Geoffr.'' </ref>. 


::'''23.'''
::Þá man or moldu 
::mæla steinar 
::ok verþjóðar<ref>v'þjóðar ''overskrevet, men Siglet for'' er ''sees at have staaet ved den förste Stavelse.</ref> 
::væl upp koma, 
::[ey man víðar 
::en Valir<ref>''fra'' [''ikke overskrevet med Undtagelse som det synes af Ordet'' viðar, ''som maaskee er forvansket; da det tilsvarende i Latinen synes at være:'' solum insulæ dilatabitur, ''kunde man formode, at man for'' víðar ''burde læse'' víðaz (''dansk: udvides, isl. sædvanl.'' víðka), ''men denne Form forekommer, saavidt vides, ikke.''</ref> skjálfa, 
::ok sjór saman 
::s&#339;kja fíkjum<ref>''ikke overskrevet.''</ref>, 
::sv&#226; [at millim landa 
::mál um heyri<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.'' In tempore illo loquentur lapides, et mare, quo ad Galliam navigatur intra breve spatium contrahetur. In utraque ripa audietur homo ab homine et solum insulæ dilatabitur. Revelabuntur occulta submarinorum et Gallia præ timore tremet, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''24.'''
::[Kemr or skógi 
::Kalateríó<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> 
::fugl fljúgandi<ref>''rettet;'' flvganda, ''H overskrevet.''</ref>, 
::sá er [fíra villir<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>; 
::flýgr um nóttum 
::[nýsir gerla<ref>''disse Ords Læsemaade fra'' [''er noget usikker, paa Grund af Overskriften, hvor Ordene gjerne löbe sammen i eet; de overskrevne Træk kunde læses'' nvfirgia ''eller'' nvfirgla, ''men under de to förste Bogstaver sees Enderne af to Bogstaver fra den oprindelige Skrift, som gaa nedenfor Linien; disse kunne passe til'' ny; ''efter'' g ''sees ligeledes tydeligt over Linien Siglet'' er; ''vel forekommer intet tilsvarende i Latinen, men i den frie Oversættelse synes Udtrykket'' nýsir gerla (accurate spcculatur ''eller'' explorat) at passe ret vel til Meningen. Ordet'' (at) nýsa (''og'' nýsaz) ''forekommer i'' Hávamál (7, 142) ''og'' Egil Skallagrimsons Saga'' c. 44, Sonartorrek 13.</ref> 
::kallar hegri<ref>heg' (hegra) ''overskrevet.''</ref> 
::hvern fugl til sín<ref>þín ''overskrevet; Rettelsen af dette og foregaaende Ord'' (hegra) ''er nödvendig ifölge Latinen.''</ref>, 
::er um [tvívetri 
::tálráð samið<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.'' - Post hæc ex Calaterio nemore procedet ardea, quæ insulam per biennium circumvolabit. Nocturno clamore convocabit volatilia, et omne genus volucrum associabit sibi, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''25.'''
::Flykkjast fuglar, 
::fara þeir í sæði, 
::eyða [þeir ökrum<ref>ockrum, ''overskrevet.''</ref> 
::ok aldini; 
::sultr verðr ok sótt, 
::sè [ek mart fyrir<ref>''fra'' [''ikke overskr.''</ref>, 
::man''n''dauðr<ref>''rettet;'' mandauða, ''overskrevet.''</ref> mikill, 
::mein gengr um þjóðir<ref>in culturam mortalium irruent, et omnia grana messium devorabunt. Sequetur fames populum, atque dira mortalitas famem, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''26.'''
::En fugl eftir [þat 
::ferr vestr í dal<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> 
::þan''n'' er Galabes 
::gumnar kalla: 
::hann man hefjast 
::[í eð<ref>''fra'' [''sees kun'' ð ''i den oprindelige Skrift, men det övrige er ganske udslettet; Ordene ere dannede med Hensyn til Latinen og til den aabne Plads i H.''</ref> hæsta fjall, 
::ok þar [uppgi 
::í<ref>''fra'' [''næsten udslettet i H og ikke overskrevet, kunde ogsaa læses'' verpr í, ''men den latinske Text synes at bestyrke den optagne Læsemaade.''</ref> eikrlimu 
::treiðr<ref>''saal. H, overskr, uden Tegn til Forvanskning; da de omstaaende Ord ikke tillade at læse'' hreiðr (reiðr ''efter Hs sædvanlige Skrivemaade) maa man antage'' treiðr ''for en udvidet Form af'' treðr; ''i Hávamál V. 121 har det bedste Haandskrift'' treyðr ''f.'' treðr, ''men saavel i H som i flere gamle Haandskrifter afvexle, som bekjendt,'' y ''og'' i ''i mange Former.''</ref> hegri<ref>''dette Ord er næsten ganske udslettet i H.''</ref>, 
::hann er<ref>''rettet;'' a ''overskrevet.''</ref> fugla ve''r''str<ref>''dette Ord og de to sidste Bogstaver af det foregaaende er ikke overskrevet.'' - At cum calamitas tanta cessaverit, adibit detestabilis ales vallem Galabes, atque ipsam in excelsum montem levabit. In cacumine quoque ipsius plantabit quercum, atque intra ramos nidificabit, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''27.'''
::[Þrjá klekr hann únga 
::því reiðri í, 
::eigi er<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> hegra [kyn 
::hugþek''k''t fírum: 
::þar er vargr ok björn<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>, 
::ok at [vísu refr 
::slægr, ok sínum 
::sjaldan ''verri''<ref>''tilföjet efter Gjetning.''</ref> er alin''n''<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.'' - Tria ova procreabuntur in nido, ex quibus vulpes, lupus et ursus egredientur, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''28.'''
::[Vaxa þar allir 
::upp br&#339;ðr saman, 
::er''u''<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> at gjarnir þeir 
::gott at vinna: 
::[refr á<ref>''rettet med Hensyn til Sammenhængen;'' af ''over Linien med den gamle Haand, istedenfor et raderet Ord.''</ref> móður 
::ræðr<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> grim''m''lega, 
::tapar<ref>''ikke overskrevet.'' </ref> henni 
::sá [týnir sauða<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>, 
::er [grenbúi 
::gjarn á ríki<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>.


::'''29.'''
::Bræðr vill hann sína
::heita vèlum, 
::tekr horshöfuð 
::hildíngr á sig; 
::en hoddskata 
::hræðast<ref>ræðaz, ''H.''</ref> báðir, 
::flýja harmar 
::brott or landi<ref>''istedenfor det 28. og 29. Vers har Geoffroy kun:'' Devorabit vulpes matrem et asininum caput gestabit. Monstro igitur assumpto, terrebit fratres suos, ipsosque in Neustriam fugabit.</ref>. 


::'''30.'''
::Í suðr<ref>''dette skal udentvivl svare til Latinens:'' in Neustriam.</ref> skal 
::sveitar leita, 
::vekr vargr ok björn 
::villigalta; 
::en galti<ref>''rettet;'' gialldi ''overskrevet i H.''</ref> þeim 
::gengi<ref>''ikke overskrevet.''</ref> sínu 
::heitr<ref>''ikke overskrevet.''</ref> hvatlega, 
::þvíat hann hug trúir.


::'''31.'''
::Þeir snarlega 
::sundrökn búa, 
::dragast lítinn þeir 
::landher saman; 
::gnýr er meirr<ref>m&#772;r&#772;, ''H overskrevet.'' </ref>, 
::gengr lið róa, 
::hylr Högna sjót 
::herkorn skipa<ref>''saal. overskrevet. Schevings Afskrift læser her'' Kornbreta, ''men dette maa beroe paa en Gjetning. Til v. 30-31 svarer hos Geoffr. fölgende:'' At ipsi excitabunt aprum dentosum in illa, et navigio revecti cum vulpe congredientur.</ref>.


::'''32.<ref>''i Geoffr. findes ikke noget tilsvarende til v. 32-36, der altsaa maae være tildigtede af Oversætteren.''</ref>'''
::Halda þeir sunnan 
::um svalan ægi 
::Bretland á vit, 
::búast til rómu; 
::en refr hinig<ref>''ikke overskrevet.''</ref> 
::með rekka lið 
::[ferr fráliga<ref>''fra'' [''ikke overskr.''</ref> 
::fold at verja. 


::'''33.'''
::Hríð gerist hjálma, 
::hlífar klofna, 
::eru<ref>''dette og förste Stavelse af fölgende Ord ere ikke overskrevne.''</ref> ramliga 
::randir [kníðar, 
::gnesta<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> geirar, 
::er Guðr vakin<ref>''rettet efter Schevings Gjetning;'' vakni ''overskrevet.''</ref>, 
::v''er''ðr<ref>vðr, ''H.''</ref> víða lið
::at vallroði. 


::'''34.'''
::Dregr el yfir 
::ógnar-ljóma, 
::gerir drjúgan<ref>''fra'' [''ikke overskr.''</ref> dyn 
::dýrra málma, 
::gnýr er á glestum 
::Göndlar himni 
::ok [í hörðum hlam 
::Hlakkar tjöldum,<ref>''fra'' [''ikke overskr.''</ref>, 
::er-að skjólsamar 
::[Sköglar treyjur<ref>''fra'' [''efter Schevings Gjetning;'' sköglir heyra, ''H, det förste Ord overskrevet.''</ref>, 
::hrýtr [hagl boga 
::hlífar gegnim<ref>''fra'' [''rettet;'' hag&#0383; boga hlift gegn<sup>r</sup>i ''overskrevet.''</ref>.


::'''35.'''
::Grenja gránir<ref>''ikke overekrevet.''</ref> 
::garmar slíðra, 
::bítr frán freki 
::ferð helsgerðar, 
::[rýrr gramr guma 
::gollor-hallir<ref>''fra'' [''ikke overskr.''</ref>, 
::bregðr benlogi 
::bygðum<ref>''ikke overskr.''</ref> hjarna, 
::eru brotnar mjök 
::borgir heila. 


::'''36.'''
::Sè ek [ve<ref>''saal. heller'' end vo, ''H.''</ref> vaða, 
::verðr<ref>''fra'' [''ikke overskr.''</ref> flýtt<ref>''Schev. Gjetning for'' mitt, ''som er overskrevet i H.''</ref> skaða, 
::sýngr [sára klúngr<ref>''Schev. Rettelse for det overskrevne'' saræk' vngr, ''hvortil ogsaa findes Spor i H.''</ref> 
::snyrti-drengjum, 
::en á leið fara 
::[lægjörn ara 
::jóð ok ylgiar 
::en''n'' til sylgjar<ref>''fra'' [''ikke overskr.''</ref>,
::hrapa hernumin<ref>''dette Ord forekommer paa andre Steder i Betydningen „fangen i Krig“, Scheving foreslaaer derfor her at læse'' hræmunin, ''d. e''. cadaverum avidi.</ref>
::hvartveggi börn.


::'''37.'''
::En refr gerir 
::ráða á galta, 
::[þvíat hann reisa mótt<ref>''saal. H uden Overskrivning.''</ref> 
::rönd<ref>''ikke overskr.''</ref> við h&#226;num; 
::sv&#226; lætr döglíngr 
::sem hann dauðr sè, 
::er-að<ref>''rettet;'' brað ''overskr.''</ref> lík hulið 
::lofðúngs Breta <ref>quæ cum certamen inierit, finget se defunctam, et aprum in pietatem movebit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''38.'''
::En galti þat 
::eggjar<ref>''over'' g ''sees en mat Streg, men Overskriftens Læsemaade giver en antagelig Mening.'</ref> at reyna, 
::blæs hann [í anlit 
::ok í augu gram; 
::en refr<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> við þat 
::ræðr á galta, 
::fær hann af honum<ref>''rettet;'' henni (hn&#772;i) ''overskrevet.''</ref> 
::fót enn vinstra, 
::hlustina h&#339;gri 
::ok<ref>''rettet ifölge Latinen, jevnf. v. 40;'' f' (fyri) ''overskrevet.''</ref> hrýðjarnes<ref>Mox adibit ipse cadaver, et dum superstabit, anhelabit in oculos ejus et faciem. At ipsa, non oblita præteriti doli, mordebit sinistrum pedem ipsius, totumque ex corpore evellet. Saltu quoque facto, eripiet ei dextram aurem et caudam, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''39.'''
::En í fjalli felst<ref>''saal. efter Schevings Gjetning, for det 
i H overskrevne'' nest.</ref> 
::fáðygt<ref>faðygt, ''d. s, overskrevet.''</ref> höfuð, 
::hyggr þar<ref>''rettet;'' þær, ''overskrevet.''</ref> jöfuðr 
::kun at æxla; 
::en<ref>''rettet;'' ef ''overskrevet.''</ref> villigöltr 
::vargi ok birni 
::segir sárliga 
::sorg ok missu<ref>et intra cavernas montium delitebit. Aper ergo illusus, requiret lupum et ursum, ut ei amissa membra restituant, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''40.'''
::En [hraustir br&#339;ðr<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> 
::hugga galta, 
::[kveðast sár munu 
::sjálfir gr&#339;ða; 
::fara<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> skulum báðir 
::fótar<ref>''dette Ord og det fölgende, indtil V. 49 inclus. er ikke overskr., med Undtagelse af de Ord som bemærkes.''</ref> at leita, 
::hlustar ok hala þèr, 
::hèr bíttu galti<ref>Qui ut causam inierint, promittent ei duos pedes vulpis, et aures et caudam, et ex ipsis porcina membra component. Acquiescet ipse, promissamque restaurationem exspectabit, ''Geoffr.''</ref>!


::'''41.'''
::En refr ofan 
::renn or fjalli 
::ferr fárhugaðr 
::finna galta; 
::hann býðr sættir 
::af svikum einum, 
::kvezt hann mart við svín 
::mæla vilja<ref>Interim descendet vulpes de montibus, et sese in lupum mutabit, et quasi colloquium habitura cum apro, adibit illum et callide ipsum totum devorabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''42.'''<ref>''til dette og det fölgende Vers er kun Motivet taget af det strax ovenfor anförte Sted i Geoffr.''</ref>
::Trúðu mèr galti! 
::ek man heill vera, 
::svík ek aldregi 
::svín í trygðum; 
::fund skulum leggja 
::ok frið gera, 
::skaltu ein''n'' gera 
::okkar í millim. 

 
::'''43.'''
::Er fundr lagiðr 
::ok friðr samiðr, 
::koma mildíngar 
::málstefnu til; 
::en á fundi þeim 
::flærðir reynast, 
::banar hertoga 
::brezkr landreki. 


::'''44.'''
::Ok á sjálfan sig 
::síðan festir 
::leparðs höfuð 
::lofðúngr at þat; 
::ræðr hann lýðum 
::ok lofða fjöld, 
::þar þrýtr þessa 
::þengils sögu. 


::'''45.'''
::Ok<ref>''her adskilles ikke Versene i H.''</ref> svíns . . .
::á sig h . . . . 
::brigðr ok br&#339;ðra
::bíðr sl&#339;glega; 
::en<ref>''H begynder her en ny Strophe (der kun bliver paa 4 Linier).''</ref> er þeir koma 
::kosti at f&#339;ra 
::bitr hann báða ij 
::ok banar hlýrum<ref>Exin transvertet sese in aprum, et quasi sine membris expectabit germanos: sed et ipsos, postquam advenerint, subito dente interficiet, atque capite leonis coronabitur, ''Geoffr., som svarende til v. 44 og 45.''</ref>.


::'''46.'''
::Er á hans dögum 
::höggormr alin''n''<ref>''overskrevet i H.''</ref>, 
::sá er fyrðum vill 
::fjörspell gera; 
::sv&#226; er hann lángr 
::at um Lundúnir 
::heiðar hvalr 
::hríng af mælir, 
::ok sv&#226; óðr 
::at urðar lindi<ref>''kunde ogsaa læses'' sigðr ''i H.''</ref>
::um . . . ðendr 
::alla gleypir<ref>In diebus ejus nascetur serpens, qui neci mortalium imminebit. Longitudine sua circuibit Londoniam, et quosque prætereuntes devorabit, ''Geoffr.; derpaa overspringes een Sætning:'' Bos montanus caput lupi assumet, dentesque suos in Fabrica Sabrinæ dealbabit.</ref>.


::'''47.'''
::Han''n'' Cambrie 
::kallar sveitir, 
::ok Norðhumru 
::nánar hjarðir; 
::ok útrautt 
::Tems at þurru 
::drengs dólþorins 
::drekka lýðir<ref>Associabit sibi greges Albanorum et Cambriæ, qui Tamensem fluvium potando siccabunt, ''Geoffr. Efter dette Sted overspringes ef heelt Stykke af Geoffroys Text.''</ref>.


::'''48.'''
::Verða síðan 
::et sama ár 
::lópartar vij 
::lin''n''i bornir, 
::þeir hafa brúsa 
::bölgjörn höfuð, 
::eru dáðlausir 
::döglíngs synir<ref>Egredientur ex eo septem leones, capitibus hircorum turpati, ''Geoffr.''</ref>.


::'''49.'''
::Þeir flestar taka 
::fljóða sveitir, 
::hervígs ramir, 
::ok hóra mengi, 
::ok sameignat 
::sinnar kv&#226;nar 
::gera geirvanir, 
::geigr er í sliku<ref>Foetore narium mulieres corrumpent: et proprias communes facient, ''Geoffr.''</ref>.

 
::'''50.'''<ref>''Herfra er ef Stykke i H overskrevet, med Undtagelse af de Ord, som bemærkes. Det 50de Vers er, som Indholdet viser, af Oversætteren, og de efterfölgende Vers ere saa frit bearbeidede, at man kun hist og her finder parallele Steder i Geoffr., den störste Deel derimod, især det, hvori concrete Begivenheder eller Personificationer omtales, er udeladt.''</ref>
::Lángt er at tína 
::þat er lofða vinr 
::um aldar far 
::ýtum sagði; 
::er fæst í því 
::fagrt at heyra, 
::læt ek líða þat 
::ok lok segja. 


::'''51.'''<ref>''til Vers 51-53 finder intet ligefrem tilsvarende i Geoffr.''</ref>
::Verðr á foldu, 
::kvað en''n'' fróði halr, 
::styrjöld mikil, 
::stórar ógnir, 
::víg ok vèlar, 
::vargöld ok köld 
::hrími hverskonar 
::hjörtu lýða.


::'''52.'''
::Þá munu gleymast 
::gálausir menn, 
::ok sællífir 
::seggir drekka, 
::leita at<ref>að, ''H.''</ref> fagna 
::ok við fè una, 
::vell at &#339;xla 
::ok vegsmuni<ref>vexmvni, ''H.''</ref>.


::'''53.'''
::Hagr gerist hölda 
::hættr í mörgu, 
::munað fyrða ráð 
::fagr''t'' at reyna; 
::dyljast drjúgum 
::dráms<ref>''saal. med Accent H, enten'' = draums, ''eller et usædvanligt Ord'' drám, ''som maatte betyde „dösig Tværhed“.</ref> ívaðendr, 
::við sjálfa sig 
::sjást ekki at.


::'''54.'''
::Verst er í he''i''mi, 
::veit-að sun föður<ref>Nesciet pater proprium filium, ''Geoffr.''</ref>, 
::slíta þeir sifjum sv&#226; 
::synir við feðra; 
::kannast engi 
::við kunna menn 
::nè nána frændr 
::nirðir bauga.


::'''55.'''
::Höfugt er að heyra 
::þatz um her gerist: 
::lifa fènaðar 
::fyrðar lífi<ref>quia more pecudum lascivient, ''Geoffr.; her overspringes igjen et större Stykke i Geoffr., som ikke gjengives i Oversættelsen.''</ref>, 
::hyggja á þenna 
::þrágjarnan heim 
::ok hverskonar 
::hafna gæzku. 


::'''56.'''
::Mun eð hvíta silfr 
::höldum granda;
::ok gull gera 
::gumna blinda<ref>fulgor auri oculos intuentium excoecabit, ''Geoffr.''</ref>; 
::himni hafna, 
::en á hauðr sjá,
::svíkr ofdrykkja 
::ýta mengi<ref>Imposito vino inebriabuntur mortales, et postposito coelo in terram respicient, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''57.'''
::Lifir en danska 
::drótt at holdi,
::gerir eyvið sèr 
::öld at móti;
::því munu en tignu, 
::tíðmörk himins 
::ljósi sínu 
::frá lýð snúa<ref>Ab eis vultus avertent sidea, et solitum cursum confundent, ''Geoffr.'' (''jfr. Str. 59'').</ref>.


::'''58.'''
::En grund eftir þat 
::gróða hafnar, 
::nè skúr ofan 
::or skýjum kemr<ref>Arebunt segetes his (&#596;: sideribus) indignantibus, et humor convexi negabitur, ''Geoffr.''</ref>, 
::sól ok máni 
::sjálf annan veg 
::fara fagrsköpuð 
::en þau fyrr hafi<ref>Splendor solis electro Mercurii languebit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''59.'''
::Ok þar á hlýrni 
::heiðar stjörnur 
::má marka því 
::moldar hvergi; 
::sumar fara öfgar, 
::sumar annan veg 
::af enni gömlu 
::göngu sinni.


::'''60.'''
::Sumar s&#339;kjast at 
::en sumar firrast<ref>''saal. oprindelig i H'' (fi&#640;az), ''men overskrevet'' finaz.</ref>, 
::bregða ljósi 
::ok litum fögrum; 
::berjast vindar, 
::þau eru veðr mikil, 
::ok hljóm gera 
::meðal himintúngla<ref>Confligent venti diro sufflamine, et sonitum inter sidera conficient, ''Geoffr.; Slutningsordene i syvende Bog.''</ref>.


::'''61.'''
::Geisar geimi, 
::gengr hann upp í lopt<ref>In ictu radii exsurgent æquora, ''Geoffr.''</ref>, 
::slíkt er ógurlegt 
::ýta börnum; 
::slíkt er ógurlegt 
::upp at telja, 
::man en forna mold 
::af fírum verða<ref>et pulvis veterum renovabitur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''62.<ref>''det fölgende er, som Indholdet viser, tildigtet af Oversætteren.''</ref>'''
::[Væri mart 
::mönnum kynna 
::or fólkstafs 
::fornu<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> kvæði; 
::ek mun þó 
::[þeygi fleira 
::Þróttar<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> þíngs 
::þollum segja.


::'''63.'''
::Þó hefir ek sagt 
::[seggja kindum 
::slíkt er bók 
::brögnum kynnir; 
::nýti<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.'' </ref> sèr 
::[njótar stála 
::slíka sögn, 
::ok sèst<ref>sez, ''H.''</ref> fyri!


::'''64.'''
::Sjá við synd 
::ok svika ráðum 
::ok allskyns 
::illum verkum<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>; 
::drýgjum dáð, 
::drottin''n'' [elskum, 
::hrindum ört 
::illu ráði!

 
::'''65.'''
::Skrjúpt er líf 
::lýða barna 
::undir hreggská<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> 
::hlíðar<ref>''saal overskrevet, maaskee for'' heiðar.</ref> tjaldi; 
::[en lífs laun<ref>lifslavsn, ''H.''</ref> 
::líða eigi 
::góð eða ill
::gumna mengis <ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>.


::'''66.'''
::Gleðjumst öll
::í góðum hug 
::[ok við v&#226;n 
::vegs ok dýrðar; 
::gætum góðs, 
::gleymum illu, 
::eflum opt 
::andar prýði<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>!


::'''67.'''
::Biðjum opt 
::bragna <ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> stilli 
::[&#339;ztan eflð 
::öllu hjarta; 
::ok víðfrægr 
::virða stjóri 
::d&#339;gr ok dag 
::dróttar gæti!


::'''68.'''
::Ok herþarfr
::hrindi gerla 
::gumna liðs 
::grandi hverju, 
::sv&#226; at til lífs 
::leiði gerfva 
::þjóðar<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref> vörðr 
::[þetta mengi<ref>''fra'' [''ikke overskrevet.''</ref>! 


===29. Merlínus spá<ref>''saal. H med röde Bogstaver, uden Overskrivning; i det fölgende er kun overskrevet hvad der saaledes betegnes.''</ref>===

::'''1.'''
::Nú<ref>''Begyndelsesbogstavet rödt og grönt, det andet Bogstav'' (v) ''overskrevet i H.''</ref> skal ek flotnum 
::[þat er forðum var<ref>''rettet;'' v<sup>l</sup> (við) ''overskrevet.''</ref>, 
::lýði fróðir<ref>''fra'' [''overskrevet. Til de förste 15 Vers svarer Begyndelsen af Geoffr. VII, 3 saaledes:'' Sedente itaque Vortegirno Britonum rege super ripam exhausti stagni, egressi sunt duo dracones, quorum unus erat albus et alter rubeus.</ref> mèr 
::fyrðar, [segja: 
::at buðlúngr sat 
::Bretlandi at, 
::hèt vellskati 
::Vortigernus<ref>''fra'' [''overskrevet. Til de förste 15 Vers svarer Begyndelsen af Geoffr. VII, 3 saaledes:'' Sedente itaque Vortegirno Britonum rege super ripam exhausti stagni, egressi sunt duo dracones, quorum unus erat albus et alter rubeus.</ref>. 


::'''2.'''
::Jörð var forðum 
::[fyrkend<ref>''saal. istedenfor'' fy&#640; kend, ''som er overskrevet i H; men hvor'' fyrr ''vilde blive en utidig Gjentagelse af'' forðum; ''uagtet man ikke finder Exempler paa Sammensætningen'' fyrkenna ''i lignende Betydning som'' at kenna við, ''mangler der ikke Analogier for en saaledes dannet Ordform.''</ref> Bretum,
::sú er Englum er
::eignuð síðan; 
::þvíat<ref>''dette og Halvdelen af foregaaende Ord er overskrevet i H.''</ref> en enska þjóð 
::áðan vèlti 
::breks úsama 
::brezka hali<ref>''Bogstaverne'' al ''ere overskrevne, det sidste Bogstav ulæseligt.''</ref>. 


::'''3.'''
::Ok láð þeirra
::með liði miklu 
::sjálf eignaðist 
::í sögum fornum; 
::ok þar er kristnir 
::kænir<ref>kiæn', ''H.''</ref> byggja 
::áðr tók heiðin þjóð 
::hallir smíða<ref>''her er ingen Adskillelse af Vers i H.''</ref>.


::'''4.'''
::Er áttbogi 
::enskrar þjóðar 
::saxneskr sagaðr 
::í sögum fornum; 
::þaðan eflðust þeir 
::til þrimu geira, 
::landi at ræna 
::lofðúng Breta.


::'''5.'''
::[En hers<ref>''fra'' [''rettet;'' En&#772; hs&#772; (Enn hans) ''overskrevet i H.''</ref> jaðarr 
::halda máttið 
::brezkri jörðu 
::nè hauga fjöld; 
::allt fór en''n'' heiðni 
::herr eð eystra 
::eldi ok járni 
::eylands jaðar.


::'''6.'''
::En hertogi 
::h&#339;lis leitar, 
::gerist traustan turn 
::tiggi að smíða; 
::ok þángat [til 
::þeirrar<ref>''rettet;'' þeirra, ''H overskrevet.''</ref> gerðar 
::samnar mörgum 
::mildíngr smiðum <ref>''fra'' [''er overskrevet i H.''</ref>.


::'''7.'''
::Komu til smíðar 
::spakir völundar 
::[(þat er ýtum sagt) 
::uppi í fjalli; 
::en þat er drengir 
::á degi gerðu<ref>''rettet;'' gerði ''overskrevet og saaledes fra'' [''overskr. i H.''</ref>
::sá þess engan stað 
::annan morgin.


::'''8.'''
::[Kallá lèt fylkir 
::fróða seggi<ref>''rettet;'' seti ''overskr. i H.''</ref>
::frá gunnþorinn<ref>''rettet;'' gvnnþorni; ''overskr. i H, fra'' [''er nemlig det hele overskrevet.''</ref> 
::gramr hvat volldi: 
::er gerla hvarf 
::grundvöllr [sá 
::brott, sem<ref>''rettet;'' seimgrvnd, ''i eet Ord, overskr. i H.''</ref> grund gömul 
::gleypti steina 
::eða hamloðin<ref>''saal. i eet Ord overskr. i H uden Spor til Forvanskning.''</ref> 
::har . . . . eldi<ref>''fra'' [''overskr. i H; den sidste Linje er noget usikker, paa Grund af tydelige Spor af Forvanskning i Overskrivningen; det overskrevne er'' hmurfe (lldi), ''men naar de oprindelige Træk tages med, vilde der komme frem'' h<sup>r</sup>mu&#772;rselldi, ''hvoraf vi ikke have kunnet udfinde nogen sandsynlig Læsemaade, men oversat Stedet efter den formodede Mening. - Schevings Rettelse:'' eða hám glóða garmi selldi, ''fjerner sig formeget fra H, til at vi have vovet at optage den.''</ref>.


::'''9.'''
::Ein''n'' var maðr 
::sá er [myrkva frètt 
::fyri skata skýrum 
::skynja kunni, 
::hèt ýngva vinr 
::Ambrosíus<ref>''fra'' [''overskrevet i H. Hos Geoffr. kaldes Spaamanden'' Ambrosius Merlinus.</ref>, 
::en enn ágæti 
::öðru nafni<ref>''dette Ord og de to sidste Bogstaver af det foregaaende er overskrevet i H; der synes ligeledes at være Adskillelse af Stropher, men Sammenhængen synes at fordre, at de næste to Linier föjes til.''</ref>
::Merlínus sá 
::maðr [kallaðist.


::'''10.'''<ref>''Her adskilles ikke Stropherne i H.''</ref>
::Þat kvað valda<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> 
::verbáls<ref>''saal. efter Gjetning, jevnf.'' Fornm. S. 10, l9; ''i H staaer uden Overskrivning'' v'dav ''eller'' v'dax.</ref> [hötuðr, 
::at þar<ref>''rettet, overskr. er'' þat.</ref> undir<ref>''rettet efter de oprindelige Træk, som skimtes under Overskrivningen; overskr. er'' visa; ''fra'' [''er overskr.''</ref> var 
::úlítið vatn; 
::[bauð<ref>''her begynder H en Strophe, som kun vilde blive fire Linier.''</ref> grund grafa 
::gumna stjóri, 
::reynist spaklig 
::spámanns saga.


::'''11.'''
::Ok en''n'' fróði halr 
::frètti lofða<ref>''fra'' [''overskr., men det fölgende ikke, indtil i 38te Strophe.''</ref> 
::hvat undir vatni 
::væri niðri; 
::ok er engi þat 
::annarr vissi 
::sagði fylki 
::fleinþollr spökum:


::'''12.'''
::Sofa þar í dimmu 
::diúpi niðri 
::tven''n''ir ormar 
::tveimr hellum í; 
::þeir eru lindar 
::lands úlíkir; 
::sè ek rauða seil 
::rás ok hvíta.


::'''13.'''
::Láttu grund grafa,
::gera skornínga, 
::sagði Merlínus 
::menja deili, 
::veitið vatni 
::ok vitið síðan 
::hvat spáð hafi 
::spillir bauga 
::(þat er nýlunda)
::niðr or fjalli. 


::'''14.'''
::Gerðu greppar, 
::þat er gumnum bauð, 
::varð vatni niðr 
::veitt or fjalli, 
::ok seimgefendr 
::snáka þek''k''tu 
::trygðarlausa, 
::sem Týr fírum 
::hafði Hristar 
::hugspár sagat.


::'''15.'''
::Ok drjúglegir 
::drekar vöknuðu, 
::gerðust báðir 
::brott or rúmi; 
::rennast síðan 
::snart at móti 
::fróns fásýnir 
::fr&#339;knir baugar.


::'''16.'''
::Gerist sókn mikil 
::snáka tveggja<ref>''i H skrevet med Tal:'' .ij.</ref> 
::gapa grim''m''lega 
::grundar belti 
::höggvast h&#339;knir<ref>''Egilsson sammenligner med dette Ord det norske'' hæken, avidus, ''dansk'' higen.</ref> 
::hauðrs girðíngar, 
::blásast eitri á 
::ok blám eldi<ref>Cumque alter alteri appropinquasset, diram commiserunt pugnam, et ignem anhelitu suo procreabant, ''Geoffr. VII, 3.''</ref>.

 
::'''17.'''
::Forflótti var 
::fránn en''n'' rauði, 
::bar en''n'' ljósi hann 
::liðr<ref>''under'' ð ''staaer et Punkt i H, som om det ikke skulde læses, men Sammenhængen og det latinske Forbillede viser at den her fulgte Læsemaade'' (liðr = linnr) ''maa være den rigtige.''</ref> at bakka; 
::en hann haglega 
::hrökkr at móti,
::elti hann en''n'' hvíta 
::hugtrúr dreka<ref>Prævalebat autem albus draco, rubeumque usque ad extremitatem lacus fugabat. At ille cum se expulsum doluisset, impetum fecit in album, ipsumque retro ire coëgit, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''18.'''
::Þeir víg gera 
::vatus<ref>vaz, ''H.''</ref> farveg í, 
::ok lengi hvat''t'' 
::linnar berjast; 
::mega ormar þar 
::ymsir meira 
::ok ymsir þeir 
::undan leggja.


::'''19.'''
::Segþu, Merlínus, 
::kvað menbroti, 
::erttu fróðari 
::fyrðum öðrum: 
::hvat tákna man 
::tveggja<ref>''i H skrevet med Tal:'' .ij.</ref> orma 
::ógurlegt víg 
::aldar hörnum<ref>''i Geoffr. svarer fölgende til 18de og 19de Strophe:'' Ipsis ergo in hunc modum pugnantibus, præcepit rex Ambrosio Merlino dicere, quid draconum prælium portendebat.</ref>?


::'''20.'''
::Grèt gumna vinr<ref>''i H skrevet'' vin' (''som'' vinir).</ref> 
::er hann greiða bað 
::þengill göfugr 
::þessa<ref>þersa, ''H.''</ref> hegju<ref>''dette Ord forekommer, saavidt vides, kun i'' Rekstefja, ''V. 23, i den stockholmske skindbog Nr. 1 i Fol.'' (konúngabók af Bergi ábóta), ''et gammelt, men i Viser temmelig upaalideligt Haandskrift. Stedet er saaledes, hvor der tales om Olaf Tryggvasons Forsvinden og hvad man allersidst saa til ham paa Ormen hin lange:'' Unnelds yppi-runnum | engi kann en sva lengra. [''Skb. har'' leingi] heggju hilmis seggja |, = engi kann seggja (segja) yppirunnum unnelds heggju hilmis lengre en sv&#226; ''o. s. v, hvor'' segja ''er forandret til'' seggja, ''for at danne et Heelrim til'' heggju; ''det forekommer os imidlertid sandsynligt, at'' hegja ''kunde være den rigtigere Form, beslægtet med'' hagr, ''i Betydning af'' eventus, fatu ''o. s. frd.''</ref>;
::ok eftir þat 
::aldar snytrir 
::rökstælta spá 
::rekkum sagði<ref>Mox ille in fletum erumpens, spiritum hausit prophetiæ et ait, ''Geoffr.''</ref>.


::'''21.'''
::Táknar en''n'' rauði 
::rás fagrsili, 
::kvað bjóðr bragar, 
::brezka lýði, 
::en hinn hvíti naðr<ref>''rettet;'' m<sup>r</sup> (maðr), ''H.''</ref> 
::þá ena heiðna þjóð, 
::er bygga man 
::brezkar jarðir<ref>''til dette og fölgende Vers svarer i Geoffr. dette Sted:'' Væ rubeo draconi, nam ejus exterminatio festinat: cavernas ejus occupabit albus draco, qui Saxones, quos invitasti, significat. Rubeus vero gentem designat Britanniæ, quæ ab albo opprimetur. Montes itaque ejus ut valles æquabuntur, et flumina vallium sanguine manabunt.</ref>.


::'''22.'''
::Er harmr mikill 
::hölðum segja: 
::segi ek sigr hafa 
::snák en''n'' hvíta, 
::láð man leggjast 
::ok lýða fjölð, 
::munu dreyrgar ár 
::or dölum falla. 


::'''23.'''
::Farast mun kristni, 
::kirkjur falla, 
::(sá er harmr höfugr) 
::herr er í landi; 
::þá man en''n'' eflast 
::en auma þjóð, 
::áðr er harðla hnek''k''t 
::hennar kosti<ref>Cultus religionis delebitur, et ecclesiarum ruina patebit. Prævalebit tandem oppressa, et sævitiæ exterorum resistet, ''Geoffr.''</ref>.


::'''24.'''
::Mun þar í líki 
::lofðúngr koma 
::(sá er vegligastr) 
::villigaltar, 
::hann fulltíngir 
::fáráðum her 
::ok und<ref>vnd,' ''H.''</ref> fótum treðr 
::ferðir Saxa<ref>Aper etenim Cornubiæ succursum præstabit, et colla eorum sub pedibus suis conculcabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''25.'''
::Ferst<ref>''saal. H her.''</ref> undir hann 
::foldu gr&#339;n''n''i 
::ok eyja fjölð 
::í úthafi: 
::Íra ok Engla 
::ok út Skota, 
::víðum löndum 
::valskra þjóða, 
::Noregs<ref>Norex, ''H.''</ref> síðu 
::ok norðr Dana<ref>Insulæ oceani potestati ipsius subdentur, et Gallicanos saltus possidebit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''26.'''
::Ok Rúmverjar 
::ræsi ugga, 
::meguð reisa þeir 
::rönd við stilli. 
::Matt veit ek an''n''að 
::um menbrota, 
::en ek úglög''g''t sèg 
::örlög konúngs<ref>Timebit Romulea domus ipsius sævitiam: et exitus ejus dubius erit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''27.'''
::Han''n'' munu tigna 
::tungur lýða. 
::sá mun gramr vera
::gumnum tíðastr; 
::ey mun uppi 
::öðlíngs frami 
::ok hans hróðr fara 
::með himinskautum<ref>In ore populorum celebrabitur: et actus ejus cibus erit narrantibus ''Geoffr.''</ref>.


::'''28.'''
::Ok áttúngar 
::ens ítra grams 
::laða at lofðúngi 
::landi ok þegnum; 
::en eftir þat 
::orms ens hvíta 
::verðr meira vald 
::en verið hafði<ref>Sex posteri ejus sequentur sceptrum, sed post ipsos exsurget Germanicus vermis, ''Geoffr.''</ref>.


::'''29.'''
::Honum fulltíngir 
::Fenrir sjófar, 
::þeim er Affríkar 
::utan fylgja; 
::verðr kristnibrot 
::um kyni þjóðar, 
::þó munu sjálfir 
::síðar nokkvi 
::enskir lýðar 
::allir skírast<ref>Sublimabit illum æquoreus lupus, quem Africana nemora comitabuntur. Delebitur iterum religio, et transmutatio primarum sedium erit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''30.'''
::Líðr ''biskups''<ref>''dette Ord er dannet efter Formodning, men sees ikke i H.''</ref> stóll 
::Lundúnum or 
::í ena breiðu 
::borg Cantara, 
::ok lánga tign 
::Legíónum 
::taka mun en mæta 
::Menevía<ref>''dette Navn er taget efter Latinen;'' Menelogia, ''H; i dette Vers springes to Sætninger over i Geoffr., hvor det tilsvarende Sted lyder saaledes:'' Dignitas Londoniæ adorabit Doroberniem: [et pastor Eboracensis septimus in Armorico regno frequentabitur]. Menevia pallio urbis Legionum induetur: [et prædicator Hiberniæ propter infantem in utero crescentem obmutescet].</ref>. 


::'''31.'''
::Stór verða rök: 
::rignir blóði, 
::hár snarpr at þat
::sultr man''n''kyni. 
::en<ref>''overstreget i H med nyere Blæk.''</ref> en''n'' rauði snákr 
::eflist síðan, 
::fær hann af miklu 
::mátt erfiði<ref>Pluet sanguineus imber: et dira fames mortales afficiet. His supervenientibus dolebit rubeus: sed emenso labore vigebit, ''Geoffr.'' </ref>. 


::'''32.'''
::Líðr nauð yfir 
::naðr en''n'' hvíta: 
::er hans kyn kvalið 
::ok konur ristnar, 
::ræntr er hann borgum 
::ok búi mörgu, 
::fè hverskonar,
::foldu gr&#339;nni, 
::eru grim''m''liga 
::gumnar drepnir<ref>''Til den 32te og 33te Strophe svarer i Geoffr. fölgende:'' Tunc infortunium albi festinabit, et edificia hortulorum ejus diruentur. Septem sceptrigeri perimentur, et unus eorum sanctificabitur. Ventres matrum truncabuntur, et infantes abortivi erunt. Erit ingens supplicium hominum: ut indigenæ restituantur.</ref>.


::'''33.'''
::Hníga fyri brezkum 
::bragnínga kon 
::siklíngar sjau<ref>vij, ''H.''</ref> 
::sigri numnir, 
::ok heilagr verðr 
::herja deilir, 
::ein''n'' af enskum 
::öðlíngum sjau.


::'''34.'''
::Sá er slíkt gerir 
::man sjálfr taka 
::eirmann á sig, 
::aldar stjóri, 
::ok af há hliði 
::hilmir síðan 
::eirhesti á 
::ítarlegr sitr, 
::gætir<ref>Get'r (Getirr), ''H, der begynder en ny Strophe med dette Ord.''</ref> Lundúna 
::lofsæll konúngr<ref>Qui faciet hæc, æneum virum induet, et per multa tempora super æneum equum Londoniæ portas servabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''35.'''<ref>''her begynder ikke ny Strophe i H.''</ref>
::Þá gervist þat 
::um þjóð Breta 
::er þeim en''n'' hefir 
::áðr um grandað: 
::at þeir sjálfir sízt<ref>sitz, ''H.''</ref> 
::sáttir verða, 
::<ref>''her begynder H en ny Strophe.''</ref>deila þeir um veldi 
::ok um víða fold, 
::eru kappsamir<ref>''saal.,'' kappsam', ''H.''</ref> 
::kindir brezkar<ref>''saal.,'' brezk<sup>r</sup>, ''H.'' - Exin in proprios mores revertetur rubeus draco: et in se ipsum sævire laborabit, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''36.'''<ref>''her begynder ogsaa H en Strophe.''</ref>
::Kemr barðagi 
::buðlúng himins 
::ákafr um her, 
::ári steypir, 
::kvelr en''n'' harði 
::helverkr fíra, 
::meguð dauðan her 
::dróttir hylja, 
::líðr sultr ok sótt 
::at sigrviðum, 
::missir manna, 
::mörg stríð höfug<ref>Superveniet itaque ultio tonantis: quia omnis ager colonos decipiet Arripiet mortalitas populum: cunctasque nationes evacuabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''37.'''
::Lað mun''u'' láta 
::þeir er lifa eftir, 
::ferr en þíngdjarfa 
::þjóð or landi;
::býr blezaðr gramr 
::(sá er brezkr jöfurr) 
::skip sín á brott, 
::ok hann skjótla verðr 
::taliðr tírgöfugr<ref>tirgofvg<sup>v</sup>, ''H.''</ref>, 
::í tólfta<ref>''saal. H; efter Latinen maatte man vente'' tólfti í höll, ''eller lignende.''</ref> höll 
::sæll með sælum 
::settr guðs vinum<ref>Residui natale solum deserent, et exteras culturas seminabunt. Rex benedictus parabit navigium, et in aula inter beatos duodecimus annumerabitur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''38.'''
::Sv&#226; t&#339;mir<ref>''saal.,'' t&#339;m', H''</ref> láð 
::lýða börnum, 
::[drífr hryggr hèðan 
::her''r'' or landi<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref>: 
::at skógar<ref>''rettet;'' skiotla, ''H.''</ref> þar 
::skjótla vaxa 
::er ársamir 
::akrar<ref>''skrevet'' ackrar ''i H.''</ref> voru 
::fyrr með fyrðum 
::[á fold Breta<ref>''fra'' [''overskr. i H.'' - Erit miseranda regni desolatio, et areæ messium in fructuosos saltus redibunt, ''Geoffr.''</ref>.


::'''39.'''
::[Þá mun en''n'' hvíti 
::hjarlþvengr fara 
::snót saxneska 
::snarráðr laða, 
::ok með miklum<ref>''fra'' [''overskrevet i H, med Undtagelse af de sidste tre Bogstaver.''</ref> 
::man''n''fjölða kemr 
::fjarðbyg''g''s<ref>''i H skrevet'' fiarðbygs.</ref> Skögul 
::fold at byggja<ref>Exsurget iterum albus draco, et filiam Germaniæ invitabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''40.'''
::Man sáð koma 
::sinni öðru 
::útlent yfir 
::ora garða, 
::en sumt yfir
::á svalum barmi 
::eylands þrumir 
::ormr en''n'' rauði<ref>Replebuntur iterum hortuli nostri alieno semine, et in extremitate stagni languebit rubeus, ''Geoffr.''</ref>. 
 

::'''41.'''
::Fær hann lítið 
::af landinu; 
::þá kórónast 
::kap''p''s hvítdreki 
::ok saxneskir 
::seggir ríkja, 
::en eirjöfurr 
::ofan at stíga 
::verðr af bröttum 
::borgar armi<ref>Exin coronabitur Germanicus vermis, et æneus princeps humabitur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''42.'''
::Eru laufviðar 
::ljósum fjötri 
::takmörk gefin 
::í tali ára, 
::munað hann ríkja 
::um en römu sköp, 
::nè því enu fagra 
::fróni ráða<ref>Terminus illi positus est, quem transvolare nequibit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''43.'''
::Vera munu ára 
::í aga myklum 
::fimtán<ref>xv, ''H.''</ref> tigi 
::foldar belti, 
::en tír&#339;ð 
::tíri göfgaðr 
::hundruð þrjú<ref>iij, ''H.''</ref> 
::hann man sitja 
::Lundúnum at 
::ok lýða fjölð<ref>Centum namque et quinquaginta annis in inquietudine et subjectione manebit, trecentis vero insidebit, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''44.'''
::Þá man gumnum<ref>''saal. tydeligt og uden Overskrivning i H.''</ref> 
::gánga at móti 
::landnyrðíngr hvass 
::lundar fjötri 
::ok blóma þá 
::á brott reka, 
::er vestr&#339;nir 
::vindar gr&#339;ddu<ref>Tunc exsurget in illum aquilo, et flores quos Zephyrus procreavit eripiet, ''Geoffr.''</ref>.


::'''45.'''
::Man gull glóa 
::guðs húsum á, 
::en lögðis veðr 
::lægir þeygi, 
::man traut''t'' taka 
::tálsamr dreki 
::hið sín mega, 
::þvíat honum nálgast 
::víti fyri vèlar, 
::þatz hann verðr bera<ref>Erit deauratio in templis, nec acumen gladiorum cessabit. Vix obtinebit cavernas suas Germanicus draco: quia ultio proditionis ejus superveniet, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''46.'''
::Fá man hann uppgáng 
::afar litla stund, 
::hnekkir honum 
::hríngserkjað lið; 
::kemr sunnan sú 
::sveit um &#339;gi, 
::er hann ríki mun 
::ræna myklu<ref>Vigebit tandem paulisper, sed decimatio Neustriæ nocebit. Populus namque in ligno et ferreis tunicis superveniet, qui vindictam de nequitia ipsius sumet, ''Geoffr.''</ref>.


::'''47.'''
::Sá man lofðúngr 
::er liði stýrir, 
::brátt brezkum her 
::byggja jarðir; 
::mun sáð tekit 
::snáks ens hvíta 
::endr or úfám 
::[aldingörðum<ref>Restaurabit pristinis incolis mansiones: et ruina alienigenarum patebit. Germen albi draconis ex hortulis nostris abradetur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''48.'''
::Þá<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> man hann gjalda 
::grim''m''ra ráða, 
::er hans tíundað 
::tálaukið kyn, 
::verðr hann gr&#339;n''n''i 
::grund að vinna<ref>''de to förste Bogstaver af Ordet ere ulæselige i H.'</ref> 
::ok hann upp frá því 
::alldri ríkir: 
::tekr hann sv&#226; fyri svik 
::sárar hefndir<ref>et reliquiæ generationis ejus decimabuntur. Jugum servitutis ferent: matremque suam ligonibus et aratris vulnerabunt, ''Geoffr.''</ref>.


::'''49.'''
::Rikir en''n'' at þat 
::ormar tvennir, 
::missir annar''r'' þar 
::aldrs fyri skeyti, 
::en annarr man 
::aftr um hverfa 
::undir skugga nafns<ref>''tilföjet efter den latinske Text, Ordet er næppe læseligt i H.''</ref>,
::at sköpum vinna<ref>Succedent duo dracones, quorum alter invidiæ spiculo suffocabitur: alter vero sub umbra nominis redibit, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''50.'''
::Þá man ríkja 
::rèttlætis dýr, 
::þat er eyverskir 
::ormar ræðast,
::ok fyri sun''n''an sæ 
::sjállir ugga 
::viz ramlegir 
::valskir turnar<ref>Succedet leo justitiæ, ad cujus rugitum Gallicanæ turres et insulani dracones tremebunt, ''Geoffr.''</ref>.


::'''51.'''
::Þá man gull snarað 
::af grasi mörgu, 
::flýtr or klaufum 
::kálfs ættar silfr; 
::eru fagrbúin 
::fljóð í landi, 
::verðr at snótum 
::siðbót at því<ref>In diebus illis aurum ex lilio et urtica extorquebitur, et argentum ex ungulis mugientium manabit. Calamistrati varia vellera vestient et exterior habitus interiora signabit. [Pedes latrantium truncabuntur. Pacem habebunt feræ: et humanitas supplicium delebit]. ''Geoffr.''</ref>.


::'''52.'''
::Sprett er í miðju 
::mót penníngum, 
::mun gjörst gleði<ref>''saal. tydelig og uden Overskrivning H, hvilket forudsætter Formen'' gleðr = gleða ''eller'' gleðra.</ref>
::glatast ránsemi, 
::tennr munu gylðis 
::trausti numnar, 
::ok leó-vargar 
::verða at fiskum 
::hvassir hvelpar 
::hvaltúnum í<ref>Findetur forma commercii: dimidium rotundum erit. Peribit miluorum rapacitas, et luporum dentes hebetabuntur. Catuli leonis in æquoreos pisces transformabuntur: [et aquila ejus super montem Aravium nidificabit]. ''Geoffr.''</ref>.


::'''53.'''
::Verðr meinlega 
::mæki brugðit, 
::sè ek blóði ben 
::blása móður, 
::(líðr margt höfugt 
::yfir lýða kyn) 
::rýðr varðar<ref>''saal. H, hvilket her antages for Gen. Sing. [staaende i Apposition til'' móður] ''af'' vörð, ''der ellers kun findes i Plur.'' (Ægisdr. 33, Hervorar s. i Fornaldar S. Norðrl. I, 473)</ref> blóð 
::Venedociam, 
::ok síðan sex<ref>vi, ''H.''</ref> 
::snarpir lifra 
::kynsmenn drepa 
::Coríneus<ref>Venedocia rubebit materno sanguine, et domus Corinei sex fratres interficict, ''Geoffr.''</ref>.


::'''54.'''
::Þá munu gumnar 
::gráta á nóttum 
::ok þjóð gera 
::þ&#339;gjar b&#339;nir; 
::þá munu höldar 
::til himins kosta, 
::fá eð lánga líf 
::lofðar nýtir<ref>Nocturnis lacrymis madebit insula: unde omnes ad omnia provocabuntur, ''Geoffr., som derpaa har fölgende, hvortil ikke i det islandske findes noget tilsvarende:'' Væ tibi Neustria, quia cerebrum leonis in te effundetur: dilaceratisque membris a patrio solo eliminabitur. Nitentur posteri transvolare superna: sed favor novorum sublimabitur. Nocebit possidenti ex impiis pietas, donec sese genitore induerit. Apri igitur dentibus accinetus, cacumina montium et umbram galeati transscendet. Indignabitur Albania, et convocatis collateralibus sanguinem effundere vacabit. Dabitur maxillis ejus frenum, quod in Armorico sinu fabricabitur. Deaurabit bit illud aquila rupti f&#339;deris, et tertia nidificatione gaudebit.</ref>.

 
::'''55.'''
::En''n'' mun í skógi 
::sk&#339;ðir síðan 
::vargar vakna, 
::veiða í borgum, 
::þeir munu sína 
::sjálfir dólga 
::fella eða fjötra; 
::fáir munu verða 
::þeir er treystast þeim 
::telja at móti<ref>Evigilabunt rugientes catuli et postpositis nemoribus intra m&#339;nia civitatum venabuntur. Stragem non minimam ex obstantibus facient [et linguas taurorum abscindent. Colla rugientium onerabunt catenis, et avita tempora renovabunt]. ''Geoffr.''</ref>.


::'''56.'''
::Ein''n'' sitr nýtastr
::Nevstríe (or) 
::Englandi at 
::auðar skelfir, 
::þó ('ro) siklíngar 
::sun''n''an komnir 
::fimm eða fleiri, 
::foldu að ráða.


::'''57.'''
::Sá bjartar brýtr 
::borgir Írá 
::ok foldar til 
::fellir skóga, 
::gerir ræsir eitt 
::ríki margra, 
::tekr leónis 
::lávarð''r'' höfuð<ref>Exin de primo in quartum: de quarto in tertium: de tertio in secundum rotabitur pollex in oleo. Sextus Hiberniæ m&#339;nia subvertet, et nemora in planitiem mutabit: diversas portiones in unum reducet, et capite leonis coronabitur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''58.'''
::Er í reiðíngu 
::ráð þjóðkonúngs 
::en''n'' fyrra lut 
::fylkis ævi, 
::en en''n'' &#339;fri aldr 
::auðvarpaðar 
::líkar helgum 
::himinstilli vel<ref>Principium ipsius vago affectui subjacebit: sed finis ipsius ad supernos convolabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''59.'''
::Mun hann biskupa 
::borg um skrýða, 
::ok helgan stað 
::hefja margan, 
::tignar borgir 
::tvær pallíó, 
::gefr hann þygjum Krists 
::þægjar nossir<ref>Renovabit namque beatorum sedes per patrias, et pastores in congruis locis locabit. Duas urbes duobus palliis induet: et virginea munera virginibus donabit, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''60.'''
::Verðr af slíku 
::sverðels hötuðr 
::himna ferðar 
::hugþekkr grami, 
::ok at þetta líf 
::þíngdjarfr konúngr 
::taliðr er tig''g''ja 
::túngls með englum<ref>Promerebitur inde favorem tonantis, et inter beatos collocabitur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''61.'''
::Glíkt<ref>''i H skrevet'' Glíkgt.</ref> man gaupa 
::grams jóð vera, 
::vill þat sinni þjóð 
::sjálfri steypa, 
::en af þeim sökum 
::þremlast hann 
::b&#339;ði Írá ok Engla 
::auðgrar jarðar, 
::Nevstría ok<ref>''saal. ''H.''</ref>, 
::numin''n'' tignum<ref>Egredietur ex eo lynx penetrans omnia, quæ ruinæ propriæ gentis imminebit: per illam enim utramque insulam amittet Neustria: et pristina dignitate spoliabitur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''62.'''
::En eftir þat 
::óðals á vit 
::fara frálega 
::fyrðar brezkir, 
::þó er illa áðr 
::ært í landi, 
::eru úsáttir<ref>''saal.'' (vsatt'), ''H.''</ref> 
::enskar þjóðir<ref>Deinde revertentur cives in insulam: nam dissidium alienigenarum orietur, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''63.'''
::Ríðr en''n'' prúði 
::til Perítonis<ref>''saal. H.''</ref> ár 
::hvítum hesti, 
::hvatr öldurmaðr<ref>''i H skrevet'' avlld<sup>v</sup> m<sup>r</sup>.</ref>, 
::ok hvítum 
::þar hann markar staf 
::aldr&#339;n yfir 
::ákvernar hús<ref>Niveus quoque senex in niveo sedens equo, fluvium Perironis (''sic'') divertet, et cum candida virga molendinum super ipsum metabitur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''64.'''
::Kalla man Kónan 
::Caðvaladrus<ref>''saal. rettet efter Latinen;'' Caðvalodria, ''H.''</ref> 
::ok skilvínga<ref>''rettet efter Latinen;'' skilving<sup>r</sup>, ''H.''</ref> 
::Skotlandi af<ref>Cadwalladrus vocabit Conanum, et Albaniam in societatem accipiet, ''Geoffr. Den fölgende Skildring af Slaget maa være tildigtet af den islandske Bearbeider, da intet tilsvarende findes hos Geoffr.''</ref>; 
::rýkr af grim''m''u 
::Göndlar eli, 
::verðr eð mikla 
::málmþíng háið.


::'''65.'''
::Svífr eð hvassa 
::hagl tvíviðar 
::(hnígr hölda lið) 
::hart af strengjum, 
::en geyst hinig 
::gaflok fara, 
::meguð Sköglar ský 
::við skotum halda.


::'''66.'''
::Bresta brynjur, 
::bíta málmar, 
::eru dreyrfáðir 
::dörir á lopti, 
::flein''n'' á flaugun, 
::[fólk í dreyra, 
::bíldr í benjum, 
::broddr<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> á skildi, 
::[hjálmr á höfði, 
::hlíf fyri brjósti, 
::geirr<ref>''fra'' [''overskr. i H, med Undtagelse af de to sidste Bogstaver.''</ref> á gángi 
::guðr í vexti.


::'''67.'''
::Hittist [targa 
::ok en''n'' togni hjörr, 
::hjálmr ok hneitir, 
::hlíf ok örvar, 
::brynja en brezka 
::ok brandr roðinn, 
::manns máttug hönd 
::ok meðalkalfi, 
::hvítmýlíngar 
::ok hölda brjóst<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref>.


::'''68.'''
::Hrapa hræfa<ref>''i H staaer'' rapa ræfa, ''men her er'' h ''sat foran som Rimbogstav.''</ref> gjör, 
::hátt gjalla spjör, 
::er málmþrima 
::mest<ref>''merst, H.''</ref> á hjalli; 
::verðr ein''n'' við ein''n''
::valköstr hlaðin''n'', 
::munn blóðgar ár 
::af bjoðum falla<ref>''til denne og foregaaende Linje svarer hos Geoffr. dette Sted, som fölger umiddelbart efter det sidst anförte:'' tunc flumina sanguine manabunt.</ref>, 
::en vígroða 
::verpr á lýrni.


::'''69.'''
::Falla fyrðar 
::í fleindrífu, 
::verðr enskri þjóð 
::aldrspell skipað, 
::er völlr roðin''n'' 
::en víg boðin 
::hlytr<ref>lýtr, ''H.''</ref> háfan sigr 
::helmíngr Breta.


::'''70.'''
::Yppir fjöllum 
::fljót valbreka<ref>''i Schevings Exemplar læses'' Valbreta, ''som synes at kunne svare til'' Armorici, ''men da H her er ganske tydelig og uden Overskrivning have vi fulgt den, uagtet den synes at fjerne sig mere fra Latinen.''</ref>, 
::munu Brútus þau 
::bera kórónu, 
::gr&#339;nast öflgar 
::eikr Kornbreta, 
::fagnar slíku 
::fús Cambría<ref>Tunc erumpent Armorici fontes, et Bruti diademate coronabuntur. Replebitur Cambria lætitia: et robora Cornubiæ virescent, ''Geoffr.''</ref>.


::'''71.'''
::Eyðist eyjar 
::eð enska [nafn, 
::mun hon Anglía 
::eigi kölluð, 
::hlýtr hon at halda 
::heiti enu<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> forna: 
::[kend er við Brútum 
::Britannía<ref>Nomine Bruti vocabitur insula, et nuncupatio extraneorum peribit, ''Geoffr.''</ref>.

 
::'''72.'''
::Man villigöltr<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> 
::vígdjarfr koma 
::or kynstórri 
::Kónanus<ref>''rettet efter Latinen;'' komin', ''overskr. i H.''</ref> ætt; 
::sá vígtönnum<ref>''dette Ord er taget efter Schevings Gjetning, hvilken ogsaa stemmer godt med Geoffreys Text; i H er overskr.'' vigakonr.</ref> 
::valskar<ref>''dette Ord er dannet som en Gjetning efter det latinske Forbillede; Scheving har gjettet enten'' valdastar ''eller'' vildastar; ''i H er overskrevet valldi a, ''men med tydelige Spor til Forvanskning.''</ref> heggr<ref>''i H overskrevet'' he&#610;r.</ref> 
::ýngva<ref>''efter Gjetning; yng<sup>z</sup> ''overskr. i H.''</ref> sun 
::eikr or skógi, 
::þó mun hilmir 
::hollr smáviði<ref>Ex Conano procedet aper bellicosus, qui intra Gallicana nemora acumen dentium suorum exercebit. Truncabit namque quævis majora robora, minoribus vero tutelam præstabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''73.'''
::Munu Rabítar 
::ræsi ugga, 
::út í heimi, 
::ok Affríkar; 
::far<ref>''saal. H overskr.''</ref> mun vísir<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> 
::víðlendr gera 
::á eð ytra 
::&#339;gr Hispaníam<ref>Timebunt illum Arabes et Africani: nam impetum cursus sui in ulteriorem Hispaniam protendet, ''Geoffr.''</ref>.


::'''74.'''
::Sitr eftir hilmi 
::hafr at löndum, 
::hans erat skilja 
::skap frá vífni; 
::berr hann á höfði 
::horn or gulli, 
::er skegg skata 
::skapað or silfri<ref>Succedet hircus Venerei castri aurea habens cornua, et argenteam barbam, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''75.'''
::Blæs Mistar vinr 
::or<ref>''rettet overeensstemmende med Latinen;'' ok, ''H tydelig og uden Overskrivning.''</ref> nösum tjossa 
::þoku þvílíkri<ref>''saal. H.''</ref>, 
::at þekr um ey; 
::friðr um fylkis 
::fastr lífdaga, 
::brestr eigi þá 
::ár í landi<ref>qui ex naribus suis tantam effiabit nebulam, qua tota superficies insulæ obumbrabitur. Pax erit in tempore illius: et ubertate glebæ multiplicabuntur segetes, ''Geoffr.''</ref>.


::'''76.'''
::Þá munu (''um'') foldu<ref>''i H skrevet'' folld<sup>v</sup>.</ref> 
::fögr víf draga, 
::blístrar meyjum 
::metnuðr í spor, 
::munu kven''n''semi 
::castra smíðut, 
::svíkr gumna vin<ref>''saal. H.''</ref> 
::girnd en ránga<ref>Mulieres incessu serpentes fient, et omnes earum gressus superbia replebuntur. Renevabuntur castra Veneris: nec cessabunt sagittæ cupidinis vulnerare, ''Geoffr.''</ref>.


::'''77.'''
::Verðr at blóði 
::brunnr en''n'' fagri, 
::þó er á grundu 
::gnótt hverskonar; 
::en á hólmi 
::hildíngar tveir<ref>''i H skr.'' .ij.</ref> 
::berjast um brúði 
::bjarthaddaða, 
::sú er í víðri 
::Vað-batúlí<ref>''saal. i to Ord H.'' Fons omnis vertetur in sanguinem: et due reges duellum propter leænam de vado baculi committent. Omnis humus luxuriabit et humanitas fornicari non desinet, ''Geoffr.''</ref>.


::'''78.'''
::Sjá þessi rök 
::þrennar aldir, 
::(þó er lýða ráð 
::ljótt fyri drottni), 
::unz landrekar 
::Lundúnum í 
::grafnir or grundu 
::gumnum vitrast<ref>Omnia hæc tria secula videbunt: donec sepulti reges in urbe Londoniarum propalabuntur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''79.'''
::Kemr árgalli 
::en''n'' hin''n'' mikli, 
::ok meinliga 
::man''n''dauðr um her, 
::eyðast borgir 
::við bragna tjón, 
::er nauð<ref>''rettet efter Scheving, overeensstemmende med Rimbogstavernes Fordringer;'' avðn, ''H uden Overskrivning.''</ref> mikil 
::nýtra manna, 
::flýr margr á brott 
::maðr or landi<ref>Redibit iterum fames: redibit mortalitas: et desolationem urbium dolebunt cives, ''Geoffr.''</ref>.


::'''80.'''
::Kemr kaupskapar 
::kappgóðr þinig 
::villigalti, 
::virðum samna, 
::þeim er af fróni 
::flýði áðan; 
::lætr hann byggja þá 
::brezkar jarðir, 
::borgir eyddar, 
::hól góligust<ref>Superveniet aper commercii, qui dispersos greges ad amissa pascua revocabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''81.'''
::Mun hans brjóst vera 
::brögnum f&#339;zla, 
::þeim er fátt hafa 
::fjár með höndum, 
::ok en tállausa 
::túnga hilmis 
::slökkvir þosta<ref>''i H staaer'' þiosta, ''med et Punkt under'' i.</ref> 
::þjóðans liði<ref>Pectus ejus cibus erit egentibus, et lingua ejus sedabit sitientes, ''Geoffr.''</ref>.


::'''82.'''
::Falla or orða 
::almærri vök 
::dynjandi ár 
::dróttar stýris, 
::þær munu döggva 
::dýrar jarðir 
::geðs í glæstum 
::gollorheimi 
::ok þurrar kverkr 
::þjóðar margrar<ref>Ex ore ipsius procedent flumina, quæ arentes hominum fauces rigabunt, ''Geoffr.''</ref>.


::'''83.'''
::Upp ren''n'' síðan, 
::(sè ek þat fyri)
::traust í túrni<ref>''i H skrevet'' t<sup>v</sup>ni.</ref> 
::trè Lundúna; 
::þrír eru kvistir 
::þeim lundi á, 
::en hann laufi þekr 
::land með ríngum<ref>Exin super turrim Londoniarum procreabitur arbor, quæ tribus solummodo ramis contenta, superficiem totius insulæ latitudine foliorum obumbrabit, ''Geoffr.''</ref>.


::'''84.'''
::Kemr þar af lægi 
::landnyrðíngr hvass, 
::lystr hann illum byl 
::eik af stofni; 
::þeir munu kvistir 
::er þruma eftir 
::þess rúm taka, 
::þat sè [ek gjörla<ref>Huic adversarius Boreas superveniet, atque iniquo flatu suo tertium illi ramum eripiet: duo vero residui locum exstirpati occupabunt, ''Geoffr.''</ref>.


::'''85.'''
::Hylja þeir<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> alla 
::ey [með laufi, 
::unz annarr þar 
::öðrum b&#339;gir<ref>''fra'' [''overskrevet i H.''</ref> 
::ok hann eyðir hans 
::öllu laufi, 
::tekr hann þrjú<ref>.iij, ''H.''</ref> rúm 
::þrekstórr hafa<ref>donec alter alterum foliorum multitudine annihilabit: deinde vero locum duorum obtinebit ipse, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''86.'''
::Ok hann síðan þekkr 
::þykku laufi 
::ein''n'' um alla 
::eybarms<ref>''saal. H.''</ref> fjöru: 
::meguð þá fljúga 
::fuglar í landi, 
::þvíat hann &#339;gir þeim; 
::en hann en''n'' til sín 
::laðar fugla fljótt 
::ferð útlendra<ref>et volucres exterarum regionum sustentabit. Patriis volatilibus nocivus habebitur: nam timore umbræ ejus liberos volatus amittent, ''Geoffr.''</ref>.


::'''87.'''
::Þá man illíngar 
::asni ríkja, 
::sá er fljótr taka 
::fè gullsmiða: 
::er lofða vinr 
::latr at hefna 
::gyldis barna 
::gramr ránsemi<ref>Succedet asinus nequitiæ in fabricatores auri velox: sed in luporum rapacitatem piger, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''88.'''
::Ok á hans dögum 
::harðla bren''n''a 
::ofs ramlegar 
::eikr or skógum, 
::en á litlum 
::lindar kvistum 
::vex örlega 
::akarn í lundi<ref>In diebus illis ardebunt quercus per nemora, et in ramis tiliarum nascentur glandes, ''Geoffr.''</ref>.


::'''89.'''
::Ok Ránar vegr 
::renn um ósa<ref>''rettet efter Latinen;'' asa, ''H.''</ref> 
::Sabrínus sjau<ref>.vij, ''H.''</ref> 
::(sè ek þat fyri); 
::en Óskará 
::(þat er undr mikit) 
::man mánuðr sjau<ref>.vij, ''H.''</ref> 
::máttug vella; 
::gervis fiskum 
::fjörtjón at því, 
::er or sjálfum þeim 
::snákar verða<ref>Sabrinum mare per septem ostia discurret, et fluvius Osce per septem menses fervebit. Pisces illius calore morientur: et ex eis procreabuntur serpentes, ''Geoffr.''</ref>.


::'''90.'''
::Munu Badónis 
::borgar verða 
::(líðr mart yfir) 
::langar kaldar, 
::ok hennar vötn, 
::heilnæm fírum, 
::gera þá dauða 
::drjúgt man''n''kyni<ref>frigebunt Badonis balnea: et salubres aquæ eorum mortem generabunt, ''Geoffr.''</ref>.


::'''91.'''
::Verðr tuttugu<ref>.xx, ''H.''</ref> 
::tjón þúsunda 
::ljóna ferðar 
::Lundúnum í;
::þeir munu drengir 
::drepnir allir, 
::gerir karla tjón 
::Tems at blóði<ref>Londonia necem viginti milium lugebit: et Tamensis fluvius in sanguinem mutabitur, ''Geoffr.''</ref>. 


::'''92.'''<ref>''her adskilles ikke Stropherne i H.''</ref>
::Munu kaps<ref>''saal. H.''</ref> mönnum 
::kv&#226;nföng boðin, 
::eru ekkjur þar 
::orðnar margar; 
::en<ref>''her begynder i H en ny Strophe.''</ref> á köldum 
::kall þeirra nest 
::menn Mundíu 
::montum heyra<ref>Cucullati ad nuptias provocabuntur, et clamor eorum in montibus Alpium audietur, ''Geoffr.''</ref>.


::'''93.'''<ref>''her er ingen Adskillelse i H. Det som fölger er, som Indholdet viser, tilföjet af Oversætteren.''</ref>
::Hèr mun ek lètta 
::ljóð at semja 
::ok spásögu 
::spilis bauga<ref>''overskr. i H.''</ref>;
::þó eru fleiri orð 
::ens fróða manns<ref>''herved sigtes udentvivl til den fölgende Deel af Merlins Spaadomme (Geoff. <small>VII</small>, 4), som er behandlet i det andet Digt, der i H er stillet foran dette; det fölgende viser, baade at Bearbeideren med Villie har udeladt noget i Originalen, og at det af Digtene, som her stilles först, er skrevet för end det andet.''</ref>,
::hefi ek sumt af þeim 
::[samit í kvæði.


::'''94.'''
::Þau eru önnur ljóð 
::upp frá þessum<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref>; 
::alviz<ref>''saal. H uden Overskrivning; Scheving troer at her burde læses'' ylviz (ylfist), ''men muligen er den her brugte Form beslægtet med'' ález (Oddrúnargrátr 4, ''i Udgaverne'' hlæz ''eller'' hlez) ''og'' álezta (''nu sædvanligviis'' álasa), ''som findes hos Snorre'' (Ólafs s. helga ''cap. 246''), ''skjöndt man i saa Tilfælde snarere ventede'' álezti, ''uden'' við.</ref> [eigi 
::auðs bendraugar 
::(bið ek þjóðir þess)
::við þenna brag, 
::þó at ek mynt hafa 
::mál að hætti 
::þeim<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref>, er spár fyri 
::[spjöll um rakti 
::málmþings<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> hvatuðr, 
::[í mörgum stað.


::'''95.'''
::Viti bragnar þat, 
::þeir er bók lesa, 
::hve at spjöllum sè 
::spámanns farið 
::ok kunni þat 
::kalldyrs viðum<ref>''fra'' [''overskr. i H, med Undtagelse af det sidste Ord og de fire sidste Bogstaver af det næstsidste.''</ref>, 
::[hverr fyrða sè 
::framsýnna háttr<ref>''rettet;'' hattv, ''overskr., H.''</ref> 
::mál að rekja 
::þau er menn vituð<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref>.


::'''96.'''
::Lesi sálma spjöll, 
::lesi spámanna, 
::[lesi bjartar þeir 
::b&#339;kr ok röðla<ref>röðlar (''egenlig Solene'') ''tages her, efter Egilsson, som en Hædersbenævnelse om de hellige Mænd'' (lesi þeir ok bjartar röðla bækr), ''saaledes som'' geisli (''Straale'') ''andre Steder bruges om Helgene.''</ref>,
::ok finni þat, 
::at en''n'' fróði halr 
::hefir horsklega 
::hageð spásögu<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref>, 
::sem [fyri hanum 
::fyrðar helgir.


::'''97.'''
::Virði engi 
::þat vitlausu 
::þótt hann hoddskötum 
::heiti gæfi 
::viðar eða vatna, 
::eða veðrs mikils, 
::eða allskonar 
::orma eða dýra; 
::táknar eðli 
::talðrar skepnu 
::spjörráðanda 
::spjöll eða kosti.


::'''98.'''
::Segir Daníel 
::drauma sína 
::margháttaða, 
::merkjum studda: 
::kvezt hann drjúglig sjá 
::dýr á jörðu, 
::þau er táknuðu 
::tiggja ríki, 
::þau er á hauðri 
::hófust síðan.


::'''99.'''
::Rekr en''n''<ref>''fra'' [''overskr. i H.''</ref> dýra 
::dóm konúngr 
::[margfalda spá, 
::ok mælir sv&#226;: 
::fjöll munu fagna 
::ok en''n'' fríði skógr, 
::en skæðar ár,
::skella lófum, 
::ok dalir ymna
::drottni sýngja<ref>''fra'' [''overskr. i H, det fölgende derimod ikke.''</ref>.
 
 
::'''100.'''
::Hirtiz höldar 
::at hæða b&#339;kr, 
::nemi skynsemi 
::ok skili gjörla 
::hvat táknað man 
::í tölu þessi; 
::er að en''n'' liðin 
::öll spásaga, 
::þó eru mörgum myrk 
::mál própheta.


::'''101.'''
::Frètti fyrðar,
::þeir er á fold búa 
::en''n'' at ora 
::ævi liðna, 
::hvat um her gerist, 
::ok huga leiði, 
::beri en nýju spjöll 
::við spásögu,
::sè síðan þat, 
::hve saman falli.


::'''102.'''
::Varð sú en enska 
::ætt fyri stundu 
::veldis missa, 
::nú er valskr konúngr, 
::þó er þeygi en''n'' 
::þeirra hætti 
::liðit af láði, 
::nè lýðs Breta 
::hvossum<ref>''i H skrevet'' hvorsvm.</ref> mæki 
::hjall eignaðist.


::'''103.'''
::Heilir allir 
::þeir er hlýtt hafa 
::fleinvarpaðir 
::fr&#339;ði þessu! 
::geri gott gumar, 
::en glati illu, 
::bíði bráða 
::bót afruna, 
::hafi hylli guðs 
::ok himinríki<ref>Amen, ''t. H.''</ref>!


'''30.''' Vortigernus spurði þá Merlínus, hvat honum mundi at bana verða. Merlínus svarar: sèþu við eldi suna Constantínus, ef þú mátt; á morgin mun úh&#339;gra: þeir Aurelíus ok Yðir munu hefna föður síns ok brenna þig inni ok eyða öllum Saxa her<ref>eyða saxneskri þjóð ok viændiss liði, ''B;'' invadent Saxonicam gentem: subjugabunt populum nefandum, ''Geoffr.''</ref>. Gekk þetta eftir, sem hann sagði, at Aurelíus kom til Bretlands, ok var hann til konúngs tekin''n'' ok kom at Vortigernus um nóttina, ok gekk með her at kastalanum<ref>kastal', ''H.''</ref> hans í Kambria, ok brenna ok brjóta kastalan''n'', ok bran''n'' þar Vortigernus inni ok allt hans fólk<ref>Síðan tók Aurelíus ríki og kóngdóm: hann var manna fimaztr ok huataztr i bardögum, ástsæll við her sinn ok hirð, hlýddi ecki á róg manna eða flúksögur, ''B.''</ref>. Heimgestr spurði fráfall konúngs, þá óttaðist hann Aurelíum, því at hann var mikill atgjörfimaðr; ferr hann þá norðr um Humru ok fengu sèr þar lið. Aurelíus s&#339;kir eftir ok finnast þeir, ok verðr þar harðr bardagi með þeim sem nú heitir Konúngaborg<ref>Kaerconan, quod nunc Cunungeburg appellatur, ''Geoffr.'' <small>VIII</small>, 5.</ref>. Saxar gengu sv&#226; fram hart, at hèlt við at Bretar mundu flýja, þá kom lið Aur''e''líus í opna skjöldu, ok brast þá flótti á Söxum. Með Aurelíó var Eldon jarl, hann m&#339;tir Heimgest í flóttanum, ok var þar eigi at frýja með þeim stórra höggva, ok mátti varla sjá hversu riða<ref>''saal.'' (ríða - reiða ?), ''H.''</ref> mundi. Síðan kemr þar Gorlín<ref>Gorlois (dux Cornubiæ, ''Geoffr.''), ''B, Geoffr.''</ref> jarl af Kornbretalandi, var Heimgestr þá handtekin''n''. Otta<ref>Otto, ''B;'' Octa, ''Geoffr.''</ref>, sun Heimgests, flýði í Jork með sínum mönnum ok Cossa<ref>Eosa, ''Geoffr.'' </ref>, mágr hans, með mikin''n'' her. Aurelíus kallaði til sín höfðíngja sína til ráðs, hvat gera skyldi með Heimgest. Eldon jarl svarar: hann hefir marga móður græt''t'', ok skal nú hans móðir gráta eiga, ok ljóp upp ok brá sverði, ok hjó af honum höfuð, ok var hann síðan í haug lagðr.


'''31.'''<ref>F&#339;ddr Artvr konvngr, ''overskr. med röde Bogstaver i H, men som ikke svarer til Capitlets Indhold.''</ref> Aurelíus ferr nú með her til Jorkar ok sezt um borgina. Otta sá, at mikill kraftr fylgði trú Aurelíus, ok hann mundi vinna borgina, ok með ráði sinna manna [gekk hann út<ref>''fra'' [''rettet;'' ok geck, ''H.''</ref>, ok hafði fjötur<ref>gestans catenam in manu et arenam in capite [''ströet Sand eller Stöv over Hovedet''], ''Geoffr; Udtrykket'' grashatt, ''som forudsætter en anden Læsemaade end'' arena, kan alene være fremkommet ved en Læsefeil, maaskee af'' avena ''for'' arena; ''B oversætter kun'' catenam: Otto hefði rekenndr í hendi, ok rètti að kóngi.</ref> í hendi ok grashatt á höfði sèr; hann gekk fyri Aurelíum ok mælti: sigruð eru guð mín af yðrum guði; nú takið fjötur þenna ok legg á mik, eða þat an''n''að er þú villt, nema þú vilir oss<ref>ors, ''H.''</ref> meiri miskun gera. Þá mælti Eldaldus<ref>Eldadus, ''Geoffr.''</ref> biskup: Gíbeoníte<ref>''rettet efter Geoffr.;'' Galíante, ''H.''</ref> komu til Gyðínga lýðs, ok fengu miskun eftir mikil afbrot, ok h&#339;fir yðr, herra, eigi verr at gera en þeim. Konúngr gerði sem biskup bað, gaf þeim öllum grið<ref>ok Norðymbraland, ''t. B;'' regionem juxta Scotiam, ''Geoffr. Resten af Capitlet er udeladt i B.''</ref> ok hèldu þeir vel trú við hann síðan. Þaðan fór konúngr til Lundúna, ok er hann kom í þat múnklí''fi'', er Heimgestr hafði föður hans drepit, þá felldi hann tár, ok vildi þar nokkura minníng gera; var þá kallaðr Merlínus spámaðr. Konúngr sagði<ref>sagða, ''H.''</ref>, at hann vildi láta búa um leg föðurs síns. Merlínus mælti: ef þú villt þessa umbúð sv&#226; mjök vanda, þá lát fara á land á Írlandi<ref>mitte pro chorea gigantum, quæ est in Killarao, monte Hiberniæ, ''Geoffr.''</ref>, þar eru mjök ágætir steinar ok skjoplast aldri, ef vel verða settir. Konúngr hló at ok mælti: vantar hèr grjótið í Englandi, þó at vèr takim þat eigi or öðrum löndum? Merlínus mælti: engir eru hèr slíkir steinar, fyri því at þeir eru settir við öllum meinum í heiminum, ok færðu risar þá utan af Serklandi. Síðan gerði konúngr Pendragó eftir þessum steinum, ok með honum xx þúsundir manna. Merlínus fylgði þeim, ok er þeir komu til Írlands, ok er Gallímanus<ref>Gillomonius, ''Geoffr.''</ref> frá þeirra erindi, samnar hann her saman ok vill verja steina þessa; verðr þar harðr bardagi ok hafa Bretar sigr, en konúngr flýði. Bretar fóru á fjallit ok hittu steina þessa, ok tóku stór reip ok f&#339;rðu á steinana, ok gengu á mörg hundruð, ok fengu þá hvergi r&#339;rt. Þá fór til Merlínus ok f&#339;rði litla stund þessa steina til skipa, ok siglðu þeir síðan heim til Bretlands ok þakkaði konúngr þeim sína ferð, ok var nú búið um gröft Constantínus konúngs með þessum steinum, ok veitti konúngr þar þriggja vikna veizlu öllum enum hæstum mönnum í landinu.


===Yðir tók konúngdóm===

'''32.''' Eftir er Vortigernus var fallin''n'', flýði Pacencíus<ref>Pascens, ''B.''</ref> sun hans til Saxlands, ok fèkk sèr þar lið, ok fór aftr til Bretlands ok vildi hefna föður síns. Aurelíus ferr móti honum með her, ok varð þar harðr bardagi, ok flýr Pacencíus til Írlands til Gallómanus konúngs, ok eflast þeir báðir at liði ok fara aftr til Bretlands. Þá lá Aurelíus konúngr kránkr í Vintonía<ref>''saal. efter B og Geoffr, som har:'' in Guintonia urbe morbo gravatus jacebat, <small>VIII</small>, 14; Tonícam, ''H.''</ref>, en [Yðir Pendragon fór<ref>''fra'' [''rettet overeensstemmende med Geoffr.;'' Yðer ok Pendrago fóru, ''H.''</ref> móti þeim með her; en er þeir spurðu kránkleik Aurelí, þá gekk fram ein''n'' írskr maðr<ref>nomine Eopa, ''tilf. Geoffr.''</ref> fyri konúnga, ok spurði hvat þeir vildi gefa til, at hann rèði Aurelíó bana. Pacencíus svarar: ek gef þèr þúsund punda silfrs, ok ef ek verð konúngr, skaltu vera hundraðshöfðíngi. Eoppa skerr þá hár sitt ok tekr múnks klæði, ok lèzt vera læknir, ok ferr síðan í Vintoníam<ref>Tomiam, ''her, H.''</ref> ok báðu menn hann gánga til konúngs, ok er hann kom þar, gerði ''hann''<ref>''tilf.; i B staaer:'' geyrði hann honum reyckiu hægia. Síðan geyrði hann honum dryck.</ref> honum drykk, ok er konúngr hafði drukkit, sofnaði hann, ok er hann vaknaði, ken''n''di hann at eitr fór um líkam hans, ok andaðist hann litlu síðarr. Eoppa komst til sinna manna ok sagði þeim sitt erindi. En þegar konúngr var andaðr, var sèn björt stjarna á himni, ok stóð af henni bjartr geisli, vaxin''n'' sem dreki, ok runnu or munni drekans ij geislar, ok skein en''n'' meiri suðr yfir allt Frakland, en annarr tók yfir Írland ok greindist í vij geisla. En er þessi tíðindi komu fyri Yði, þá spurði hann Merlínus, hvat þat merkti. Merlínus svarar: Óhó, mikill harmr! nú er Aurelíus dauðr, ok er þat hvers man''n''s skaði; far nú ok stríð, því at þú fær sigr, ok stjarna sú, er sýndist í dreka líki, merkir þig, en geisli sá er yfir Frakkland stóð merkir sun þin''n'', því at hann verðr sv&#226; voldugr, at hann eignast öll þau ríki er geislin''n'' stóð yfir; en annarr geisli merkir dóttur þína, hon mun giftast á Írland, ok munu vij kyn frá henni koma. Yðir<ref>Yðer fór þegar ok barðist uið Pascentem ok felldi hann með mikin heiðingia her, ''B, hvormed dette Haandskrift slutter ved en tilfældig Afbrydelse, saaledes at 6½ Linies Plads staaer uskreven.''</ref> ifaði hv&#226;rt sv&#226; mundi vera, en þó fór hann móti þeim Gallímanus ok Pacencíus, ok tókst þar harðr bardagi, ok fèllu þeir báðir Gallímanus ok Pacencíus, en Yðir<ref>Yter, ''her, H.''</ref> hafði sigr, ok tók konúngdóm yfir öllu Brettanía<ref>''T (Membran-Haandskrift i Thotts Saml. Nr. 1763. 4) begynder her med et nyt Kapitel og stort Begyndelsesbogstav:'' Uther tók ríki allt oc konúngdóm yfir Bretlandi.</ref>. Han''n'' lèt gera ij dreka or gulli, ok lèt hengja upp yfir leg föður síns í Ambrí<ref>obtulit unum in ecclesia primæ sedis Guintoniæ, ''Geoffr., men kort för berettes der, at Aurelius er bleven begravet'' prope c&#339;nobium Ambrii; lèt þar vera annan heima í kirkju, ''T.''</ref>, en annan''n'' lèt hann bera fyri sèr í [bardaga, hvar sem hann stríddi<ref>''fra'' [sócnum, huar sem hann háði bardaga, ''T.''</ref>; var hann síðan kallaðr Yðir<ref>Yter, ''H;'' vtherdrekahöfut, ''T;'' Utherpendragon, quod Brittannica lingua caput draconis appellamus, ''Geoffr.''</ref> drekahöfuð.


'''33.''' En eftir andlát Aurelíus samnar Otta Heimgestssun her saman, ok ferr til Bretlands, ok sezt um Jork, ok þar kemr móti honum Yðir með Breta her, ok tekst þar orrosta, ok börðust til netr; þá tóku Bretar at flýja á eitt hátt fjall, þat var allt lukt með hömrum háfum. Saxar settust um fjallit. En er nátta tók ok myrkt var orðit, þá steyptist Yðr með her sin''n'' ofan af fjallinu á Saxa úvarandi<ref>''T har Sagaen her vidtlöftigere, overeensstemmende med Geoffr.''</ref>; fèll þar fjölði af Söxum, en Otta varð handtekin''n'' ok settr í járn ok f&#339;rðr í Ytoníam<ref>þeir Otta ok Eupa (Eosa, ''Geoffr.'') vrðu handteknir báðir oc kastað í myrkuastofu. Gillomanius flýði heim til Írlandz oc hafði látið mikit lið oc vndi hann stórilla við sína ferð; hann lifði skamma stund þaðan af oc andaðiz af sótt, en til konúngs var tekinn eptir hann son hans er Loð hèt, hann var vinsæll maðr oc var engi vuin Breta, ''T.''</ref>. En at páskum gerði konúngr veizlu öllum ríkismönnum í landinu. Gorlóis Kornbreta konúngr var þá þar ok hans kona; hon var allra kvenna fríðust; konúngr rendi hug sínum til hennar, ok talaði við hana leynilega; þetta fann hertogin''n'' ok fór brott frá veizlun''n''i með konu sína utan konúngs orlof, ok setti hana í turn ein''n''<ref>lèt hana koma í einn háfan turn, er hèt Tindagiol, skamt frá sjó (posuit eam in oppido Tintagol in litore maris, ''Geoffr.''), þat var sua aurugt vigi, at þótt allr Breta herr sækti (sækta, ''T'') at, þá máttu vel þrír riddarar veria. því at þessi kastali var allr luktr sió oc hömrum, oc þángat var sua þraungt einstigi, at engi van var á at þángat mætti komaz, ef nockurir menn veri til varnar, ''T.''</ref>; en er Gorlóis vildi eigi fara aftr til veizlunnar, varð konúngr reiðr ok sendi menn at sitja um kastalann, sv&#226; at hv&#226;rki k&#339;mist menn þaðan til eða frá. Konúngr segir Merlínus<ref>''hos Geoffr. og T raadförer Kongen sig först med'' Ulfin de Ricaradoch (Vlfinnr, ''T''), ''og denne henviser ham til Merlin.''</ref>, at hann má eigi heilsu sinni halda, ef hann nær eigi konu hertogans. Merlínus mælti: þat er eigi mjök h&#339;gt, því at þángat er eitt þröngt einstigi, þat er verja megu fyri öllum Breta her iiij riddarar, þeir er þar vaka yfir b&#339;ði netr ok daga; en þó má ek sv&#226; gera, at þar sýnist Gorlóis sem þú ert, en Úlfin ráðgjafi þin''n'' [man sýnast, ok sv&#226; ek, sem hennar ij þjónustumenn<ref>''fra'' [sua sem Jordan, þiónustumaðr þeirra, en ek mun synaz sem Butabes (Briceles, ''Geoffr.''), annar þiónostumaðr þeirra, ''T, nærmere efter Geoffr.''</ref>, ok megu vèr þá fá orlofi í túrnin''n''. Þetta ráð þiggr konúngr; fara þeir síðan til kastalans ok verðr þetta allt sv&#226; sem Merlínus gaf ráð til; hugði Ígerna þá nótt at hon svæfi hjá Gorlóis bónda sínum.


'''34.''' En er herrin''n'' saknaði konúngs, þá hugðu þeir hann svikin''n'' vera ok ljópu á hendr Gorlóis ok drápu hann, ok mestan þor''r''a liðs hans. Menn sögðu Ígerne konu hans þau tíðindi, en hon vissi eigi hversu þetta kom til, því at hon þóttist hjá honum sofið hafa þá nótt. Konúngr mælti þá: sjá máttu at ek lífi, ok man þat ráð líkast, at fara á konúngs fund ok biðja miskunar. Gengr konúngr þá brott, ok til liðs síns, ok tekr þá aftr allan slíkan hátt sin''n'' sem áðr hafði hann. Hann gengr síðan til kastalans, ok segir Ígerne allt eð sanna [; hon samþykkir þá við konúng, ok fèkk hann þá hennar<ref>''fra'' [oc með huerium brögðum hann hefir hana fengit: oc þó at þú þikiz nú mikinn skaða beðit hafa í drápi bónda þíns, þá munu skiótt ráðaz bætr á því fyri þá grein, at nú skaltu vera mín drotníng oc skal ek í ockarri samuist allt þat bæta sem ek hefir áðr brotið við þig, en hon mælti með miklum harmi: nú er ek sárliga suikin oc hörmuliga gint; hó, hó! segir hon, mikil óskaup ero vorðin, sua er sem ek sè vorðin banamaðr bónda míns, sua ágætz, honum unna ek (sem) líkama siálfrar minnar oc sua sem lífi mínu, hann villdi mèr allt gott oc þat skal verða alldri at ek gángi lostig í sama sæng þeim manni, er minn bónda hefir suikit, ok fyrr skal ek láta mitt líf en þat verði. Hon grætr nú sárliga oc berr sua mikinn harm, at engi maðr mátti hugga hana. Konúngrinn berr nú þetta mál fyri Merlínum speking, oc biðr hann nú sua gera með sínum ráðum at frvin samþycki honum. Merlínus mælti: herra, sagði hann, þat er lítil þraut, þvíat ek má gefa henni þann dryck, at hon muni engar heiptir við þig, en verði þèr vel vnnandi. Merlínus gefr henni þann dryck, at hon kastar þegar öllum ecka oc ángri, oc samþyckir konúnginum, oc fær hann hennar, ''T, uden at noget tilsvarende findes i Geoffr.''</ref>; þau áttu ij börn: hèt sun þeirra Artúrus en dóttir Anna; ok litlu síðarr fèkk konúngr krán''k''leika mikin''n'' ok m&#339;ðilegan, ok meðan konúngr lá sjúkr, var þeim Otta leypt brott or myrkvastofu, ok fóru til Saxlands, ók fóru aftr til Bretlands með úvígjan her; ok er þetta spurðu Bretar, fýstu þeir konúng at gifta Annu dóttur sína Loð konúng''i'' af Írlandi, ok þat var til ráðs tekit<ref>ok voru þeirra synir Hóel, oc Móreið oc Valuen, ''t. T, men modstridende de övrige, som kalde disse Söstersönner.''</ref>, ok ferr hann síðan með her móti Söxum<ref>í mót þeim Otta oc Erfa, oc áttu þeir saman nockurar orrostur oc kom lið Breta iamliga á flótta oc féll þeim þúngt í öllum bardaugum. En er (Yðir) frá þetta, þá stefnir hann til sín öllum höfðíngium sínum, oc er þeir komu þagat, mælti hann sua: mikil hörmúng er þat, segir hann, ef tign oc velldi Bretlandz skal leg . . . . . ''her ere to Blade tabte af T.''</ref>, ok varð þar harðr bardagi, ok laukst með því at Bretar flýðú. Ok er Yðir<ref>Yter, ''H.''</ref> konúngr spyrr þat, stefnir hann til sín öllum höfðíngjum, ok lèt bera sig á börum móti her Saxa. Þetta þótti Söxum mikil sköm''m'', at þeir skylda berjast við sjúkan mann; þeir fóru þá í borg þá er Værolammum heitir, ok bjoggust þar fyri. Bretar brutu borgina, ok er Saxar sá þat, gengu þeir út af borginni, ok varð þar harðr bardagi; fèll þar Otta ok flest hans fólk, en þeir flýðu er lífit þágu. Konúngr varð glaðr við sigr sin''n'' ok mælti: heldr vilda ek sjúkr vega slíkan sigr en flýja heill. Ein''n'' saxneskr maðr blandaði eitri í drykk hans, ok dó hann litlu síðarr, ok fluttu þeir lík hans til þess múnklífis er bróðir hans hvílir í, ok var búið um [gröft hans<ref>''rettet; fra'' [hann gröft, ''H.''</ref> með mikilli virðíng, ok var hann mörgum manni mjök harmdauðr.


===Artúr''r'' til konúngs tekinn===

'''35.''' At þrim vikum liðnum eftir an''d''lát Yðir<ref>Yter, ''H. I Geoffr. begynder her den niende Bog.''</ref> var Artúrr sun hans<ref>hann, ''H.''</ref> til konúngs tekinn, ok kórónaðr í borg þeirri er Cilestría<ref>Cilcestria, ''Geoffr.'' </ref> heitir; hann var þá xv vetra gamall. Hann var mikill á vöxt, venn at áliti, spekíngr at viti, örr af fè, sterkr, harðr ok v&#226;pndjarfr, glaðr ok góðr vinum en grim''m''r úvinum, fastnæmr ok forsjáll, sið''l''átr ok sigrsæll, víðfrægr ok at öllu vel men''n''tr. En litlu síðar''r'' en hann var til konúngs tekin''n'' spurðist at Saxa her''r'' var komin''n'' í landit, ok hafði eytt allt ríkit frá Katanesi ok suðr til Humru. Síðan fór Artúrr með her móti þeim; höfðíngi Saxa hèt Kolgrímr<ref>duce Colgrino, ''Geoffr.''</ref>; þeir hittust þar sem Þverá<ref>juxta flumen Duglas, ''Geoffr. (<small>IX</small>, 1).''</ref> heitir, ok varð þar mikil''l'' bardagi ok flýðu Saxar í borgina Jork; konúngr settist um borgina. Þetta spurði Balldúlfr, bróðir Kolgríms; samnar hann at sèr vj þúsund manna ok ætla''r'' til liðs við Kolgrím; ok er þeir koma x mílur frá Jork, námu þeir staðar. Konúngr varð várr við þeirra ferð, ok gerir móti þeim Cador jarl með mikin''n'' her, ok rèðu þeir þegar til bardaga, ok fèllu sumir Saxar, en sumir flýðu. Balldúlfr undi illa við sinn úsigr ok lèt klippa hár sitt ok raka skegg sitt á leikara hátt; hann fær sèr hörpu ok ferr í herbúðir konúngs ok skemti þar; ok eina nótt kom hann sèr með festi í borgina, ok varð bróðir hans honum fegin''n''; gerðu þeir þá menn til Saxlands at biðja liðs Kelldrik<ref>''saal. senere H, men her'' Kolldrik; Cheldricum, ''Geoffr.''</ref> hertoga, ok samnar hann síðan her ok ferr til Bretlands með <small>DC</small> skipa; þeir koma við Skotland. Þetta spyrr Artúr''r'' konúngr, ok gerir hann boð eftir Hóel<ref>Koel, ''her, H.''</ref> systursyni sínum<ref>erat autem Hoelus filius sororis Arturi, ex Dubricio rege Armoricorum Britonum generatus, ''Geoffr.''</ref>, ok kom hann til konúngs með xv þúsundrað hermanna; fóru þeir síðan báðir saman mót heiðíngjum, ok m&#339;ttust þeir við á eina; tókst þar harðr bardagi, áðr heiðíngjar flýðu. Konúngr rak flóttan''n'' í skóg þann er Callídoníus<ref>nemus Caledonis, ''Geoffr.''</ref> heitir; þar tóku heiðíngjar móti ok felldu þar mart af Bretum. Síðan lèt konúngr fella mörkina at þeim, sv&#226; at þeir máttu hvergi brott komast. Heiðíngjar sjá nú, at þeir voru uppgefnir, sendu nú boð til konúngs ok buðu honum gull ok silfr sèr til lausnar, ok varð sú þeirra sætt, at þeir skattgildu ''sik''<ref>''tilf.;'' promiserunt se daturos ei tributum ex Germania, ''Geoffr.''</ref>, ok gáfu honum þar gisla til; en er þeir komu brott, min''n''tust þeir síns man''n''skaða ok rufu sættina við konúng<ref>konvngs, ''H.''</ref> ok herjuðu á ríki hans; en er konúngr varð þess varr, lèt hann drepa alla gislana ok fór síðan móti þeim með her. Hóel systursun hans var sjúkr, ok mátti honum eigi lið veita, ok er þeir sá herbúðir heiðíngja, þá talar<ref>takal, ''H.''</ref> Artúr''r'' konúngr fyri herinum ok eggjar þá til framgöngu<ref>''her begynder T igjen i Slutningen af Kong Arthurs Tale'' (''jevnf. Geoffr. <small>IX</small>, 3'') ''saal:'' í aullum mannrannum þeim er ver þolum fyri guðs nafni. ''Derpaa tilföjer T, frit efter Geoffr. <small>IX</small>, 4:'' Eptir þat geck Dubricius erkibiskup vpp á eina hæð, oc kallaði á lýðinn, sua mælandi: þèr góðer dreingir, er prýddir erut táknum kristiligrar trúar oc ágætir at góðum siðum, reyndir at ráðuendi oc rauskuer í framgaungum! minnumz á manndóm oc milldi þá sem erut skyllder at veita vinum yðrum oc fèlugum, er nú ero miog þraungðer af heiðnum mönnum, kostið nú oc dugit oc beriz hraustliga fyri yðru fè oc frelsi, því at á yðr mun liggia eilíft brigzli ef þèr standit eigi í mót af öllu megni yðrum vuinum. gángit fram vhræðiliga oc þolit þrekmannliga dauðann, þótt hann komi fram, því at sá dauði er sigr oc lausn alldarinnar, er maðr tekr sakar bræðra sinna. Nú látið yðr eigi í augu vaxa í þessa mannraun at gánga, því at hverr er til skripta gengr ok sýnir guði sanna iðran sinna synda, þá mun hann hólpinn auruggliga í sínum dauða. Síðan blezaði hann allt liðit oc bað herklæðaz skiótt oc vaskliga, í nafni drottins oc sællar Marie.</ref>; hann var sv&#226; herklæddr, at hann hafði fjórfalda brynju; hann hafði hjálm af enu sterkasta stáli, ok grafin''n'' á ein''n'' ormr með undarlegum hagleik; hann hafði þat sverð er Kalebúrnum hèt, þat var sv&#226; mikit at þat var fám mönnum v&#226;pnh&#339;ft; hans skjöldr var gerr af enum sterkustum húðum, ok pentað á líkneski v&#226;rrar frú, því at hann kallaði á hana jamnan sèr til trausts; hans stóra spjót hèt Ron<ref>''T beskriver saaledes Arthurs Rustning:'' Artus konúngr tók þá bryniu sína, gerua af hinu harðazta stáli, oc steypir (á) sig; síðan tekr hann hiálm sinn Herepandum, allan gylldan, harðara hueriu stáli oc grafinn í dreki einn af gulli, oc setr á haufuð sèr; þá tekr hann suerð sitt Kaleburnium oc gyrðer sig með, allra suerða bezt, þeirra er þá voru borin í þann tíma; hauggspiót sitt tók hann í haund sèr, þat er Eron (Ron, ''G'') hèt, allra spióta bezt, þeirra er þá voru borin. Hann tekr þá ok skiolld sinn Pridon (Priwen, ''G''), hann var þyckr oc þolinn, þar var laugð á með gulli líkneskia Maríe drotníngar, oc á hana hèt hann í raunum aullum til traustz sèr oc fulltíngs. Oc er hann var vápnaðr með sua góðri herneskiu oc ágætri, þá varð allr herrinn glaðr við, er þeir sá sinn haufðíngja oc formann sua vlíkan aullum avðrum, oc treystvz þeir sua vel hans ham''ín''giu, at þeir gengu aller glaðer til þessar orrosto.</ref>. Nú lystr saman liðinu<ref>lystr síðan sókn saman, ''T.''</ref> ok börðust þan''n'' dag allan, ok skilði nótt barðagan''n''.


'''36.''' Um<ref>''T fölger nærmere Geoffr. saaledes:'' Saxar sóttu upp á fiállit oc settu þar sínar herbúðer, oc höfðu þat fyri vígi um nóttina. En Artus setti sínar herbúðer vnder fiallinu, en þegar vm morgininn sækir hann vpp á fiallit með allan sinn her oc fær hann mikit manntión, því at Saxar vorðuz alldiarfliga bæði með grióti oc skotum, haufðu þeir iarðarmun oc áttu at vegu forbreckis. Oc þá komz Artus vpp á fiallit með allan sinn her oc tekz þá harðr bardagi oc ifanligr, huersu hníga mundi, lángar stunder.</ref> morgunin''n'', er vígljóst var, hófst orrosta með þeim af nýju, ok fèll mart fólk af hv&#226;rumtveggjum, ok fleira af Bretum; ok er konúngr sèr fall sinna manna, verðr hann ákaflega reiðr, ok bregðr sverði sinu ok höggr á tvær hendr, ok felldi á lítilli stundu lxx manna ok cccc, ok í þeirri svipan fèllu þeir báðir br&#339;ðr, Kolgrímr ok Balldúlfr, ok margar þúsundir manna; flýði þá Kelldrik hertogi ok allr Saxa her. Konúngr lèt reka flóttan''n'', ok fèll Kel''l''drik í flóttanum, ok mestr þor''r''i liðs hans. Konúngr fór þá til Írlands, ok lagði þat undir sig, ok sv&#226; Skotland með sama hætti<ref>''T udförer dette vidtlöftigere, i Overeenstemmelse med Geoffr., navnlig optager den Episoden'' de lacu Lumond ''og de andre Söer (G. <small>IX</small>, 6-7), saaledes:'' En þeir Írar oc Skotar flýðu í ey þá er í voru brunnar Arthi konúngs, oc voru þar margar gnípur oc í þeim gnípum voru iammargir ernir sem gnípurnar voru oc fylgðu þar þau merki, at honum máttu fáer hlutir á vuart koma . . . . Artus konúngr var þar um stunder sakir oc vndraðez Kóel miög vatn þat et mikla er þar var, því at af því vatni fèllv lx stór-á oc lágu þar í lx eyia, en í þeim eyium voru lx gnípna, en í gnipunum voru lx arnarhreiðra, oc þó at af því vatni flyti framm lx stór-á, þá féll þó eigi meirr en ein á til siáfar. Artus konúngr sagði honum til, at þaðan skamt fèll eitt vatn, oc var þat tuítugt at breidd, en hálfþrítugt at leingd, oc fiskar með fiórum kynium, oc ero í sínum fiórðúngi vazins huerir fiskarnir, oc gánga aunguer meirr en vm sinn fiórðúng. Þá sagði hann honum, at vatn þat var oc í hans valldi, er Liliguein (Linligwan, ''G'') heiter, oc quað hann þat vera suelg þá er þat kom í sjó, oc hrauð stundum sua hátt vpp ór sem fiall veri, en stundom dró at sèr fast, allt þat er í nánd var. ''Derefter beretter T om, at Artur gjenoprettede Erkebispestolen i York og indsatte tre Brödre, Loth, Urianus og Anguselus, i deres Riger'' (''jevnf. Geoffr. <small>IX</small>, 8-9'').</ref>. Systursynir Artúrs konúngs voru þá með honum. Hóel ok Módred, Valvein ok Lancelot, ok Yvein, hans faðir var Loth, Hörðalands konúngr, af Alrekstöðum í Noregi. Kona Artúrs konúngs hèt Gun''n''vör<ref>Guenuere, ''T;'' Guanhumara, ''Geoffr.''</ref>, hon var dóttir Kadoris hertoga. Artúr''r'' konúngr fór en''n'' aðra herferð til Írlands, ok lagði þat undir sig, ok í þeirri ferð vann hann<ref>lagði hann undir sig öll norðrlönd, ''T, hvorpaa der opregnes de samme Lande som her, i noget forskjellig Orden, og med den Forskjel, at Skotland staaer istedenfor Gotland. I Geoffr. staaer:'' Subjugatis itaque totius Hiberniæ partibus, classem suam direxit in Islandiam eamque debellato populo subjugavit, [ok eptir vnnit Írland stefnir hann til Noregs, oc lèttir eigi fyrr en hann hefir unnit allan Noreg, ''T'']. Exin - - Doldavius rex Gothlandiæ et Gunfasius rex Orcadum ultro venerunt. ''Flere Lande nævner Geoffr. ikke paa dette Sted, men lægger til, at Kong Artur derpaa er vendt tilbage og har været hjemme i tolv Aar.''</ref> Orkneyjar ok Hjaltland ok Suðreyjar, Danmörk ok Noreg, Færeyjar ok Gotland, ok lagði skatt á öll þessi lönd; síðan sneri hann heim til Bretlands, ok drifu þá til hans margra höfðíngja synir, ok gerðust honum handgengnir ok eiðsvarar hans. Í þenna tíma andaðist Sighjálmr<ref>Sigi, ''her, men nedenfor'' Sighiálmr ''T;'' Sichelinus, ''Geoffr.''</ref> Noregs konúngr, hann var bróðir<ref>fauður broðer Loths konúngs, systur sonar Artus konúngs, ''T;'' erat Lot nepos Sichelini, ''Geoffr.''</ref> Loths<ref>Lotht eða Lothz, ''H.''</ref> konúngs, er þá átti Önnu, systur Artúrs konúngs. Sighjálmr hafði fóstrað Valvein, bróðursun sin''n'' ok systursun Artúrs konúngs; hann gaf honum allt ríki eftir sig, því at hann var sunlaus, en Norðmenn vildu eigi hafa brezkan konúng yfir sèr, ok tóku þeir til konúngs þann mann er Rikúlfr hèt. En er þetta frá Artúrr<ref>Art<sup>v</sup>, ''H.''</ref> konúngr, þá ferr hann til Noregs með miklum her; varð þar harðr bardagi ok fèll þar Rikúlfr. [Vann nú Artúr''r'' konúngr allan Noreg ok Danmörk undir Valvein<ref>''fra'' [leggr Artus konúngr þá enn vnder sig í annat sinn allan Noreg, oc setr Loth frænda sinn þar ifir, oc þá gaf hann Danmaurk Valuen (Walvano, ''G'') systursyni sínum, oc var hann þá xij vetra gamall, ''T.''</ref>.


'''37.''' Síðan ferr Artúrr konúngr til Frakklands<ref>En er hann hafði vnder sig lagt alla norðrhálfu heims, þa fór hann suðr vm sió, sua sem segir í Merlínus spá, oc fór þar herskilldi yfir, ''T.''</ref>; Leó keisari hafði þann höfðíngja sétt yfir Franz, er Frolló<ref>''saal. H, T;'' Flello, ''Geoffr.''</ref> hèt, hann var tröllum líkari en mönnum fyri afls sakir<ref>hann var mikill sem risar oc suartr sem iörð, oc var þó meira afl en uauxtr, hann var oc allra manna fimaztr til vapns oc því var trautt menzkra manna at eiga við hann vápnaskipti, ''t. T.''</ref>; hann ferr móti Artúri konúngi, ok átti stríð við hann, ok flýði undan í Paris, en konúngr settist um borgina; en er Franzesum þröngði húngr, þá bauð Frolló Artúr konúngi til einvígis, ok þat játtaði konúngr glaðlega, ok riðust þeir síðan at með spjótum<ref>oc voru þeir dubbaðer til vtreiðar. Þeir tóku spiót sín oc aull sín vapn oc hlupu á sína hesta, oc hleypti síðan huarr móti auðrum alldiarfliga, ''T.''</ref>, ok skaut konúngr Frolló af hesti, en þó varð hann ekki sárr. Frolló ljóp upp ok lagði hestin''n'' undir konúngi, ok fèll konúngr þá til jarðar, ok hugðu Bretar at konúngr væri sárr vorðin''n''. Konúngr ljóp skjót''t'' á f&#339;tr, ok börðust þeir lengi, en sv&#226; lauk, at konúngr klauf<ref>klavp, ''H.''</ref> höfuð Frolló<ref>Flollo, ''her H.''</ref> með hjálmi allt í herðar niðr, ok eignaðist konúngr síðan allt Frak''k''land<ref>''her har T en udförligere Beretning, tildeels efter Geoffr.''</ref>. [Hann gifti Bjaðvöru dóttur sína Estrúsíam skenkjara sínum, en Adenagíam gifti hann Kæi<ref>Kiæi, ''H.''</ref> ráðsmanni sínum<ref>''fra'' [''synes at være fremkommet ved en Misforstaaelse, eller Urigtighed i det Haandskrift, som Bearbeideren har haft for sig; efter Geoffr. kan kun her være Tale om fölgende Sætning som Forbillede'' (''Geoffr. <small>IX</small>, 11'')'':'' Tunc largitus est Beduero pincernæ suo Neustriam, quæ nunc Normannia dicitur: Cajoque dapifero Andegavensium provinciam, ''hvilket i T gjengives saaledes:'' Artus konúngr gaf Beduero byrla sínum þat ríki, er nú heitir Norðmandi, hann gaf oc mikit ríki Kaio steikara sínum.</ref>; skipti hann síðan öllu Frak''k''landi með sínum mönnum. Rikon<ref>''saal. T og H senere, men her'' Rikion. ''Episoden om jætten Rikon'' (Rithonem ''hos Geoffr.''), ''som T ogsaa sætter her, forekommer hos Geoffr. först senere hen (x, 3), i Sammenhæng med Episoden om Jætten'' Innvis (''see nedenf. Cap. 40'')</ref> hèt kappi ein''n'' í Franz, hann var nálega risi at afli ok vexti<ref>oc enn mesti berserkr at yfirgángi oc viafnaði, oc bitu hann eigi iárn, hann tók þau fádæmi til, at, ''T.''</ref>; hann nauðgaði<ref>kúgaði, ''T.''</ref> konúnga, til þess at þeir flægi af<ref>honum, ''t. ur. H.''</ref> skegg sín<ref>at láta flá af sèr skeggin, með öllu skinninu, ''T.''</ref> ok sendi honum í skatt, síðan lèt hann þat gera til fóðurs undir eina skikkju<ref>en er þeir haufðu aunguan afla til at standa ímóti, þá fóru þessi endemi fram, oc lèt hann sèr þar af gera skickiu, ''T.''</ref>; hann sendi þá orð Artúr konúngi, at hann sendi honum skegg sitt, ok því meiri sem hann var en aðrir konúngar þá skyldi hans skegg til kjols á þetta klæði<ref>þvíat Rikon quez skylldu gera hans rètt því meira en annarra konúnga, at hans skegg skylldi vera til kials á skickinnni, ''T.'' Hic namque [''Ritko gigas in Aravio monte''] ex barbis regum, quos peremerat, fecerat sibi pelles, et mandaverat Arturo, ut barbam suam diligenter excoriaret, atque excoriatam sibi dirigeret: ut quemadmodum ipse ceteris præerat regibus, ita quoque in honorem ejus ceteris barbis ipsam superponeret, ''Geoffr.''</ref>. En er konúngi komu þessi orð, mælti hann: fyrri man ek gefa hann öllum tröllum, en hann fái mitt skegg eða kampa. Ferr þá konúngr til móts við Ríkonem, tekst með þeim harðr bardagi; Ríkon hjó eitt mikit högg í sk''j''öld konúngs, ok klauf hann allan niðr að guðsmóður líkneskju, þá beit eigi lengra. Konúngr hjó þá í höfuð risanum ok beit ekki, en þó varð höggit sv&#226; mikit at hausin''n'' lamðis''t''. Risin''n'' greip þá konúng sv&#226; fast, at konúngr hrökk<ref>hro&#610;, ''H;'' at hann stakaði við ok fór, ''T.''</ref> undan; þótti mönnum þá úsýnt hversu fara mundi; en sakir þess at haus hans var lamiðr, þá fèll hann fyri konúngi<ref>ok er þeir haufðu við ázt vm stund, þá mæddi kappann hausbrotið oc fèll hann oc geck Artus þá af honum dauðum, ''T.''</ref>. Artúr''r'' konúngr gerði þá boð öllum konúngum, [at hverr t&#339;ki sitt skegg, en þeir þorðu eigi at s&#339;kja, ok játtu sig vera í því hans undirmenn <ref>''fra'' [þeim er þángat áttu at vitia skeggia sinna, at þeir skylldu þau sækia, oc vinna þat til at gánga til einuígiss við siálfan hann, ella skylldu þeir vera hans undermenn oc honum skattgillder, oc engi þeirra var sua hraustr, at sækia þorði, þvíat þeir þóttuz ecki þar við sinn maka eiga at skipta, ''T.''</ref>. En eftir þenna sigr<ref>e. þessar barraztur oc hólmgaungur, ''T.''</ref> sat Artúr''r'' konúngr í Bretlandi kyrr um v ár; hann lèt reisa eina mikla borg við á þá [er Óská<ref>''saal. ifölge Geoffr. jevnf.'' Óskará ''ovenf.'' Merlínus spá 2, 89; super Oscam fluvium, ''Geoffr. <small>IX</small>, 12;'' við á þá at Aska er nefnd, ''T; fra'' [eroska heitir, ''H.''</ref> heitir, ok sv&#226; stórar ij hallir, at engar eru st&#339;rri í landinu, ok gervar á rúmverskan hátt<ref>ok ij. kirkiur, oc kanoka setr hiá annarri, en nunnnsetr hiá annarri; hann lætr oc gera leikhús mikit oc skipat sua allt innan, oc þar hefir hann sua mikinn viðbúníng, sem til slíks ero sízt dæmi, ''T.''</ref>; hann bauð til sín at hvítasun''n''u<ref>hvítadögum, ''T.''</ref> öllum konúngum, hertogum ok jörlum, ok öllum höfðíngjum í sínu ríki, ok var hann þá krúnaðr ok sv&#226; drottníng, ok er ''sú''<ref>''tilf.''</ref> veizla víðfrægjust orðin<ref>orðit, ''H.''</ref> á norðrlöndum b&#339;ði at fornu ok nýju<ref>''Geoffr. opregner ved Navn en Mængde verdslige og geistlige Magnater, som kom til Gjestebudet, deriblandt:'' Maluasius, rex Islandiæ; Doldavius, rex Godlandiæ; Gunvasius, rex Orcadum; Lot rex Norwegiæ; Aschillius, rex Dacorum; ex transmarinis quoque partibus: Holdinus, rex Rutenorum; Leodegarius, consul Boloniæ. - ''T derimod nævner kun nogle af de indbudte, og til de strax anförte svarer der:'' Dollanius, Griklands konúngr; Gunnarius, Orkneyja konúngr; Loth, Noregs konúngr; Áskell Danakonúngr (''og noget för:'') - Sunnan um sjó voru þessir hertogar: Holduin oc Leotiganus ( - garius). ''Derefter fölger i T Beskrivelsen af Kroningshöitiden'' (''jfr. Geoffr. <small>IX</small> 13-15'')'':'' Hinn næsta dag þessar veizlu var Artus konúngr leiddr til kirkiu af fiórum erkibiskupum, oc setti Dubricius erkibiskup kórónu á haufuð honum, en fiórir konúngar báru fiogur suerð fyri honum, sun búin sem á gull eitt sæi. Erkibiskupar leiddu oc drotníngina til sætiss oc settu kórónu á höfuð henni, oc gingu fyri henni fiórar [''r.'' fiórir konúngar; quatuor prædictorum regum, ''G''], oc báru með sínum höndum fiórar huítar dúfur, sua sem sníórr. Oc er tíðum var lokit, þá ferr konúngr heim til hallar sinnar, oc aller hinir ágæztu haufðíngiar hans með honum; drotníng fór oc til haller sinnar, oc fioldi ítra kuenna með henni. Þat hafði verit siðr lengi æfi, at sèr drucku huarir, karler oc konur [consuetudinem Trojæ servantes, ''siger Geoffr.''], oc enn villdu Bretar hallda þann sið. Hertogarnir af Fraklandi tóku þá sína þiónostu, þá er þeir höfðu haft fyrrum með Artho, til sæmðar huarumtueggium, þeim er þiónuðu oc hinum, er þiónat var. Kaius bar kráser fyri konúnginn Artum, oc var sua tíguliga búinn sem konúngar eða iarlar, oc voru meðr honum í þiónostu þúsund gaufugra manna, oc voru aller með einum búníngi. Krásadiskar aller voru af rauða gulli geruir, eða silfri oc settir gimsteinum. Beduerus byrli byrlar Artho, oc með honum fioldi annarra gaufugra manna. Aull ker oc bollar oc skáler voru af gulli eða brendu silfri; eptir slíkum hætti var allr búníngr í haull drotníngar, sua sem konúngs, eða framarr: allt var tialldat vefium enum dýrstum eða guðuef, oc gengu náliga aller menn í gullofnum klæðum. Þá er dryckiu var lokit oc hennar varð í milli, þá voru leikar oc taufl oc saugur. Þar var allzkyns streingleikar: fiðlur oc gígiur, bumbur oc pípur oc simphóníam oc haurpur. Riddarar fóru vt af borginni oc skylmaz eða túrneraz, en til sá af borgarueggium bæði karlar oc konur, sumer kaustuðu steinum, sumer lèku at skáktafli, en þeir er sigruðuz áttu vísar vanir giafa af konúnginum, en góðan orðstír af alþýðu. Artus konúngr hafði þangat cc spekinga oc fræðimanna, oc skylldu þeir gamna hinum ellrum mönnum oc öllum þeim er voru at leikinum, eða þeirri skemtan sem áðr var tínd. Þessi gleði stóð yfir .iij. daga hina fyrstu þessarrar veizlu oc maurg aunnur, sú at hèr er eigi getið. Hinn fiórða dag veizlunnar skipti Artus konúngr giöfum með mönnum, oc lèt þat huern af sèr þíggia sem hann var fúsaztr til: gull eða silfr, eða gersemar, v&#226;pn eða klæði dýrlig, borgir eða kastala, eða iók tign manna, er leituðu gaufugra kuanfánga. Biskupum oc ábótum oc öðrum lærðum mönnum veitti hann mikil gæðe, oc náliga gædde hann alla nockurri virðíngu, þá sem hann hafði þángat boðit. At þessi veizlu varð mart til tíðenda: Dubricius erkibiskup gaf vpp stól sinn oc rèz í einsetu, en í stað hans var vígðr Davíð, frændi konúngs, oc þótti hann miog líkiaz siðum Dubricii. Þá lèt oc Samson erkibiskup sinn biskupdóm, oc var Celerius prestr tekinn í stað hans, oc fimm biskupar aðrer voru þar vígðer, oc mart var þar annat til tíðenda, þat sem hèr er eigi sagt. Þeir Bretar haufðu nú áðr í kyrðum setið v vetr oc skemtu sèr at slíkum hlutum oc mörgum auðrum, oc lifðu í miklum blóma.</ref>.


===Af Artúri konúngi ok hans mönnum===
 
'''38.''' Rúmverjar undu stórilla við, at fleir höfðu látið allt Gallíá fyri Artúri konúngi, en þeir fengu enga skatta af Bretlandi. Leó keisari var þá farin''n'' í Austrveg<ref>var í Austrríki, ''T.''</ref>, en yfir Rúmanía hafði hann sett þan''n'' höfðíngja, er Lúcíus hèt. En þau tíðindi urðu at enni stóru veizlu Artúrs konúngs, at þar kom''u'' sendimenn af Róm<ref>gerðu Rómueriar þat ráð, at senda menn til Artum konúngs. Þessir menn fóru með brèfum oc komu til Bretlands þá er Artus konúngr sat at veizlu, gættu sumir skipa en sumir gengu til hallar, oc gengu inn í haullina, þá er konúngr sat yfir borðum, xij menn venir oc vngir oc tíguliga búnir, oc bar huerr í hendi ker, en annarr lim af olífu-tre oc gengu fyri Artum oc kuoddu hann virðuliga, oc fengu honum brèf í haund, þat er sua mælti, ''T.''</ref>, með brèfi því er sv&#226; sagði: Lúcíus Rúmverja höfðíngi sendir Artúró slíka kveðju sem honum s&#339;mir. Mjök undrumst vèr yðra dirfð, er þèr þorið at halda þeim skattlöndum, er v&#226;rir forellrar vunnu af yðrum frændum, oss Rúmverjum til styrks ok trausts. Nú stefni ek yðr til sjálfs keisarans, at b&#339;ta þar yður en stóru brot, sv&#226; sem hans er miskun til, en ef þú fyrinemst þessa ferð, þá man ek hèr koma ok heimta þetta allt miskunarlaust af yðr. En er konúngr hafði lesið brèfið, reð''st'' hann um við vini sína hvat til ráðs skyldi taka: þá svarar Cador<ref>''saal. H andre Steder, T og Geoffr.;'' Sador, ''her, ''H.''</ref> Kornbreta konúngr: þat hefir ek óttazt at þessi veizlu, at vèr mundum<ref>''saal. her'' (mvndv&#772;), ''H.''</ref> sakir sællífis týna várri vígfimi<ref>sóknfimi oc sigrsælld, eða auðrum braugðum ágætum, ''T.''</ref>; höfu vèr ok á þessum v vetrum ekki gert, utan teflt ok leikit eða faðmað konur, ok fyri slíkt tapar margr veg ok virðíng; munu Rúmverjar engan sigr vinna yfir oss. Konúngr mælti: þat vitu vèr allir, at Júlíus Cesar eignaðist Bretland með svikum v&#226;rra landsmanna, en með engum rèttindum, þó at þeir hafi nokkora ríð hèðan skatt tekit; sýnist mér þau málaefni v&#226;r litlu minni, at heimta skatt af þeim, en þeir af oss, því at frændr v&#226;rir, Brennir ok Belir, hengðu xxx<ref>''saal. her H og T;'' suspensis in medio foro viginti nobilioribus Romanis, ''Geoffr., jevnf. cap. 16.''</ref> Rúmverja á einu torgi í Róm, ok eignuðust síðan allt Rómanía. Constantínus Elenu sun, v&#226;rr frændi, eignaðist þat ríki, ok hans synir; hví er þat nú eigi rètt, at vèr heimtim stundum skatt af þeim? en því játti ek, at Fránkariki höfu vèr af þeim unnið, ok þat hafa þeir at kæra. Þá mælti Hóel, konúngs systursun: yðr biðju vèr formann vera þessar ferðar, en vèr viljum allir fylgja yðr at s&#339;kja Rómanía<ref>villdi vèr nú eigi at þú lètir þat fyri vinnaz at sækia Rómaríki, ''T.''</ref>, því at sv&#226; hafa v&#226;rir spámenn fyri sagt, at iij bretzkir menn skyldu eignast Rómaríki; nú hafa ij eignazt, en þú ert en''n'' þriði; takið nú sigrin''n'', er sjálfr gengr heim at yðr<ref>taktu sigrinn, at siálfkrafl gengr at þèr! dýrkaþu oss sua at þú verðir tignaztr siálfr, ''T.''</ref>; man ek annaðhv&#226;rt, falla í þessi ferð eða fá sigr; skal ek fá yðr x þúsundir vaskra manna til þessar ferðar<ref>Þá reis vpp Auguselus Albanie konúngr oc mælti sua: ek em feginn yðuarri ætlan, sua at ek má þat eigi orðum inna oc ek gleymi öllum óttanum oc gleðiumz ek af bardaga, oc sua er ek giarn til bana Rómueria, sem sá maðr til dryckiu, er áðr hefir lengi þyst, eða stríðt vatn fellr til siáfar; feginn em ek þeim degi, at annathuart sè, at ek fái af þeim sár eða ek veiti þeim bana ella; góðr er sigrinn, enda er gott at falla við tír oc orðlofi, oc hafa vel fram gengit oc varit vel fè sitt oc frelsi, konur oc börn, oc gert konúngs sóma oc tign oc dýrð með dreingskap; hrindum af haundum rauskliga mannlærum þeim oc leggium alla þeirra tign við var metorð! ek fær til farar þessar ij þúsunder riddara oc of fótgángandi manna, at öllu vel búit, þat er þetta fólk þarf at hafa til herbúnaðar, skal ek huergi mik til spara, at gera konúngs sóma í öllum hlutum, þeim er ek má, ''T, jfr. Geoffr. <small>IX</small>, 18.''</ref>.


'''39.''' En er konúngr heyrir þessa áeggjan, þá býðr hann her út af öllu sínu ríki. Sv&#226; er sagt, at hann hafði eigi minna her en <small>XL</small> þúsundraða<ref>Hann hafði af Bretlandi einu saman lx þúsunda; með Artho voru í faur Skotar, Orkneyngar, Suðreyngar, Hialltar, Bretar, Gotar, Norðmenn, Danir, Valer, Frackar oc Flæmíngiar, Albaníar oc Norðimbrar, oc var talit allz riddaralið með honum cc þúsunda oc þriár þúsundir oc cc, utan fótgaungumenn oc knapar, ''T.'' At reges ceterarum insularum, quoniam non duxerant in morem equites habere, pedites, quot quisque debebat, promittunt, ita ut ex sex insulis, videlicet Hiberniæ, Islandiæ, Gothlandiæ, Orcadum, Norwegiæ atque Daciæ, sexies viginti millia essent annumerata; ex Gualliarum autem ducatibus, Rutenorum - - - octoginita millia; ex duodecim autem consulatibus eorum, qui cum Guerino Carnotensi aderant, duodecies centum. Qui omnes simul erant centum octoginta et tria millia et ducenti, præter pedites, qui sub numero leviter non cadebant, ''Geoffr.''</ref>, ok umfram fótgöngufólk; þessir höfðíngjar voru með honum: Cador Kornbreta konúngr, Gillimar Íra konúngr, Gunnasius Suðreyja konúngr, Palpanus Noregs konúngr, Áskell Dana konúngr, Angússelus Skota konúngr, Hóel konúngsfrændi, Malvasíus Tíle konúngr (þat heitir nú Ísland)<ref>''Geoffr. anförer ikke paa dette Sted Anförerne i Artus's Hær nærmere end i den foregaaende Anmærkning er anfört; T anförer dem nedenfor, see Fotnote 1034.''</ref>. Artúrr konúngr bað sendimenn Lúcíí segja sv&#226; honum, at hann mundi til hans koma ok heimta skatt af Rúmverjum. En er Lúcíus frá þetta, samnar hann her um allt Rúmariki<ref>um allan Austrueg oc vm Serkland, ''T.''</ref>, ok voru með Lúcíó þessir höfðíngjar: [Philippus Girkja konúngr, Manasar Serkja konúngr, Corobía Spánlands konúngr, Siris Medíalands konúngr ok margir aðrir höfðíngjar, b&#339;ði hertogar ok jarlar; þeir höfðu sv&#226; mikin''n'' her at tölu sem ccc þúsundraða ok xij hundruð manna<ref>''fra'' [Ephistromus [Epistrophius, ''G''] Grickia konúngr, oc Matezar [Mustensar, ''G''] Serkia konúngr oc Alimannas Libíalands konúngr [Alifantinam rex Hispaniæ, ''G''] oc Hirtacus Pardia [Parthorum, ''G''] konúngr, oc Bocetus [Boccus, ''G''] Medía konúngr, Serteris Labia konúngur [Sertorius Libyæ, ''G''], Pandasus [Pandrasus, ''G''] Egiptalandz konúngr, Miscipsa Babilons konúngr, Paliteres [Polytetes, ''G''] Bithinie konúngr, Theotus [Teucer, ''G''] Frigie hertogi, Euandus [-der, ''G''] hertogi Sirie, Ethion Boetie hertogi, Ypolitus af Crít, oc meðr honum margir jarlar oc haufðíngiar. Rómaborgar aulldrúngar voru þessir; Lucius Catellus, Marius Hericulus [Lepidus, ''G''], Gaius Metellus, Girtanius Muclius Catulsus [Quintus Milvius Catulus, ''G''], Quintus Carucius. Þar var talit lið með Lucio lx þúsunda hins fimta hundraðs þúsunda oc eitt c. Þeir hófu ferð sína huarirtueggiu, Bretar oc Rómueriar enn fysta dag augusti mánaðar. - Þessir voru haufðíngiar með Artho: Augocelus Albanie konúngr, Cador Kornbreta hertogi [rex Cornubiæ, ''G''], Gerinus Canocencis [Guerinus Carnoteusis, ''G''], Boso or Auxnafurðu, Loth Noregs konúngr, Áskell Danakonúngr, Hoelus oc Valuen, systursynir Arthi, Karos (Cajus = Kæi) skutilsueinn oc Beduerus byrli, Hollduin hertogi [Holdinus rex Rutenorum, ''G''] oc Guidardus af Peitu [Pictavensis, ''G''], Jugen oc Jonathas, Vrgenus [Urgennius, ''G''] af Badon oc margir aðrer ágæter menn oc haufðíngiar, ''T.''</ref>. Artúr''r'' konúngr setti eftir til landsgæzlu Móðreð systursun sin''n'' með Gunnvöru drottníngu.


===Stríð Rúmverja ok Artúrs konúngs===
 
'''40.''' Hina fyrstu nótt, er hann hóf ferð sína á Englandi, dreymði hann, at hann sá ein''n'' björn mikin''n'' fljúga í lopti; honum þótti öll jörð pipra ok skjálfa, ok allt þat sem á henni var, af eimun þessa ens mikla dýrs. Konúngr þóttist sjá ein''n'' mikin''n'' dreka, er kom móti birninum, hann flaug or vestri, ok lýsti af honum lánga leið um himinin''n'', ok tekst með þeim harðr bardagi, en sá varð skilnaðr þeirra, at drekin''n'' blès eitri á björnin''n'', sv&#226; at hann fèll til jarðar. Konúngr spurði spekínga sína, hvat þetta hefði at segja; þeir sögðu, at hans fylgja var drekin''n'' en björnin''n'' risa fylgja, ok konúngr mundi sigra risan''n''<ref>en Artus quez huggia at vera mundi fyri sameign þeirra Julii, oc mundi hann stiga yfir stólkonúnginn; þeir qváðu aðra raun á mundu verða. Þeir tóku land síðan oc gerðu sèr búðer á landi oc biðu þar vm nockurra nátta saker liðs síns, þess er vkomit var, ''t. T.''</ref>. Konúngr spurði, er hann kom í Franz, til þess risa er Innvis<ref>''Geoffr. giver ikke Jætten noget Navn men siger kun:'' Interea nunciatur Arturo, quendam miræ magnitudinis gigantem ex partibus Hispaniarum advenisse, et Helenam, neptem ducis Hoeli custodibus ejusdem cripuisse, et in cacumen montis, qui nunc Miehselis dicitur, cum illa diffugisse, ''T har Jættens Navn'' Jannis ''eller'' Januis.</ref> hèt, hann var þar sem Mikjálsfjall heitir; allt var við hann rætt<ref>hann var spánuerskr at ætt; hann var sua mikit traull at hann át menn, oc honum mátti ecki bella, oc var huetuetna hræðt við hann, þat er í nánd var, ''T.''</ref>; hann hafði tekit til sín þá mey, er Elín hèt, hon var frændkona Artúrs konúngs<ref>dóttur Hoels, oc þorði engi í mót at mæla oc engi eptir henni at sækia, því at hann kastar sua stóru grióti, huart sem at sækia skipalið eða ríðandi menn, ''T.''</ref>. En er konúngr spyrr þat, fór hann brott frá sínum mönnum eina nótt með iij mann, ok er þeir komu at fjallinu sjá þeir elda ij í helli brenna. Konúngr gekk til hellisins, ok sá at Innvis risi sat við eld ok steikti ein''n'' villigölt. Konúngr bað þá bíða úti. Konúngr gekk inn; ok er þetta sá risin''n'', tekr hann klubbu sína, þá er sv&#226; var þúng, at eigi lèttu ij menn af jörðu. Konúngr hjó til risans með sverði í ennið, en risin''n'' laust kylfunni til konúngs, en konúngr veik sèr undan, ok kom höggit niðr á jörðina hjá konúngi; varð þat sv&#226; mikit högg, at allt fiallið skalf við, en þó at sár risans veri eigi mikit, þá ljóp þó af honum stórt blóð; risin''n'' kastar þá kylfunni, ok ljóp at konúngi ok greip hann sv&#226; fast at konúngr fèll á knè; um síðir þá m&#339;ðir risan''n'' sv&#226; blóðrás, at hann gat þá eigi upp staðit, ok ljóp þá konúngr upp ok hjó af honum höfuð; hann lèt geyma höfuðit til sýnis, því at konúngr hafði aldri fyrr í líka raun komit, nema þá er hann átti við Ríkonem; fór hann síðan til skipa, ok varð mjög frægr um alla norðrhálfu heimsins af þessu stórvirki<ref>''dette Sagn, om Kampen med Jætten, beretter T noget anderledes, og nærmere efter Geoffr.:'' Á næstu nótt eptir þessa frètt rèz af skipum Artus konúngr oc með honum Kaius skutilsveinn oc Beduerus byrli, oc fóru leyniliga oc ecki með þeim utan knapar þeirra. En er þeir komu at fiallinu, þá sá þeir ellda .ij., oc annan meira nockuru. Þá sender Artus Beduerum at vita tíðendi, oc er hann kemr í nánd við enn minna elldinn, þá sèr hann huar elldr brenn í ey einni, hann finnr skip eitt oc ferr til eyiarinnar, oc er hann kemr þar, heyrir hann grát mikinn oc vissi eigi hueriu gegna mundi; hann bregðr þá suerði oc gengr at elldinum oc sá þaðan haug mikinn oc nýian oc sat þar hiá kona oc grèt; hon var miög við alldr oc harðla hrygglig. Hon kallar þegar er hon sèr hann, oc mælti sua: huí ertu hèr kominn, enn aumi maðr! skyntu á brott, at eigi sèr þú deyddr herfiligum dauða! hèr byggir einn risi, sá er aungu eirir; haugr þessi er orpinn eptir fóstru mína, er ek vnni sem lífi mínu, oc hefir hann valit henni harðan dauða, því at hon stóðz eigi áfáng hans; flýðu, ef þú mátt, oc bíð eigi hèr, því at mér er ecki lífi at nærr at þú sèr hèr drepinn, því at hann mun mér slíkan ætla sem fóstru minni. Beduerus huggaðe hana oc sagði at hon mundi þaðan leyst verða. Hann ferr nú síðan aptr oc sagði Artho þat sem hann hafði sèð oc várr við orðit. Artus konúngr ferr nú vpp á fiallit oc er þeir koma í nánd elldinum þeim hinum meira, þá sá þeir risann sitia við elldinn oc hafði gaullt á teini oc át af aðra stund. Artus bað þá bíða þar, en veita lið ef hann þyrfti. En er risinn sá, at Artus geck at honum, þá greip hann vpp kylfu sína, er lá hiá honum, at sua var þúng a''t'' trautt máttu .ij. menn lypta af iörðu; risinn færði á lopt kylfuna, en Artus brá í mót suerði sínu Kaleburnio oc hjó til risans oc veitti honum sár í enni, en hann laust fram klumbunni á iörðina, því at Artus skautz vndan, oc kom eigi á hann, en sua varð hauggit mikit at allt skalf fiallit. Nú þó at sár þat, er Artus veitti risanum, veri eigi banasár, þá fèll þó blóð í augu honum, sua at hann sá varla fyri; hann kastar þá klumbunni oc rann á konúnginn, oc tók hann sva fast at hann fèll á kne fyri. Atgángr þeirra var bæði harðr oc lángr, en þó vm síðer mæddi risann blóðrás oc fèll hann, en Artus konúngr hjó í haufuð honum, sua at heilinn var vti, oc kuað hann við hátt, sua at eik ein mikil, sú er þar var, losnaði vpp með rótum nærr [''i Geoffr. staaer:'' Exclamavit invisus ille, et ''velut'' quercus, ventorum viribus eradicata, cum maximo sonitu corruit ]. Konúngr lætr nú skamt hauggua í milli oc sæfiz risinn þá. Artus kallar þá til sín Beduerum oc bað hann hauggua haufuð af risanum oc hafa til sýniss. Artus hafði brott með sèr fóstru Helenu til skipa sinna, oc var nú kátr miög, oc sagði sua, at hann þóttiz eigi í slíka raun komit hafa fyrr, sem þá, nema þá er hann átti við Rikonem kappa. Þeir urðu fegnir sigri Arthi, en Hoelus lèt búa vandligs vm leiði Helene, oc lèt gera þar kapellu oc er þat kallat síðan tumba Helene. Þat heitir nú Michaelsfiall, því at hann er þar dýrkaðr.</ref>. Síðan flytr Artúrr konúngr her sin''n'' móti Rúmverjum, ok er hv&#226;rir sjá aðra, þá sendi Artúrr konúngr iij höfðíngja til Rúmverja: Galven gamla ok Bersó sterka ok Gervin en''n'' fr&#339;kna<ref>''til disse Navne svarer hos Geoffr.:'' (misit) Walganium nepotem suum, Bosonem Devadoboum et Guerinum Carnotensem; ''i T anföres Navnene:'' Gualganius oc Valuen, systurson Arthi, Thailus oc Gerinus.</ref>, ok bað Rúmverja rýma brott af Gallía. En er Lúcíus frá þetta, mælti hann: því síðr munu vèr flýja, at vèr skulum taka allt ríki Artúrs konúngs ok sv&#226; sjálfan hann. Þá mælti sá maðr, er Kvintus<ref>Gaius hèt, oc auðru nafni quintilianus, ''T, stemmende med Geoffr.''</ref> hèt: [mikla dul hafi þèr Bretar, at þèr ætlið að taka ríki v&#226;rt Rúmverja<ref>''fra'' [gnæga hefi þèr Bretar dul oc dælsku, hól oc hræsni, helldr en harðleik oc hyggendi, oc munu þèr kasta miög steini vm megn yðr, at því er mig varir, ''T.''</ref>. Galvein<ref>Valuen, ''T;'' Walganius, ''Geoffr.''</ref> varð reiðr ok brá sverði ok hjó höfuð af Kvintus, ok fór síðan aftr til sin''n''a manna, [en Rúmverjar sóttu eftir ok varð þar mikill bardagi, ok fèll fjöldi af hv&#226;rumtveggjum, áðr þeir komu aftr til sinna manna<ref>''fra'' [''berettes i T mere udförlig og nærmere overeenstemmende med Geoffr. x, 4-5:'' Rómueriar grípa til vapna oc sækia eptir Bretum oc vilia hefna Gaij, oc er þeir koma eptir, snýz Gerinus eptr í móti þeim, oc leggr í gegnum þann haufðingia með spióti er Malon hèt [''Geoffr. har ikke Navn''] oc hratt honum dauðum á iörð. Oc er Bulok [Boso, ''G''] sá þat, ríðr hann fram oc leggr spióti í hóst manni rómuerskum, þeim er Viron [''G. anförer ikke Navn''] hèt, oc felldi hann dauðan til iarðar. Þá reið frem af Rómuerium sá maðr, er Marcellus Mulius [Mutius, ''G''] hèt, hann villdi hefna sinna manna, hann ríðr at Valuen oc kom á bak honum vuorum, oc er hann heyrði gnýinn á bak sèr, snèri hann skiótt sínum hesti í mót honum oc leggr suerði sínu í brióst honum, sua mælandi: seg sua Gaio, kumpáni þínum, þá er þú kemr til Heliar, at Bretar kunnu fleira en dul oc hól, oc eftir þetta sló í bardaga með þeim oc verða Bretar nú ofrliði bornir, oc fóru nockut sua á hæli vndan; þeir höfðu látið sumt lið sitt bíða í skógi nockurum, meðan þeir fóru á fund Rómueria, oc ríða nú fèlagar þeirra af skóginum með <small>VI</small> þúsunder manna til liðs við þá, oc gengu þeir þá hart á hendr Rómuerium oc felldu Bretar þá mart af þeim.<br>

Þessi frètt kemr nú fyri þann haufðíngia Rómueria, er Petronus [Petreius, ''G''] hèt, hann var í aulldúnga taulu, [oc ferr hann til] med x þúsunder manna oc vrðu Bretar þá ofrliði borner oc fèllu þeir marger, oc þá kemr til liðs við þá sá haufðíngi er Biklerus [Hiderus, ''G''] hèt, með v þúsunder manna, oc gengu þeir þá hart fram Bretar, oc gerðiz þá mikit mannfall af Rómuerium, en sumir flýðu, sumir handteknir. Balok (Boso) ríðr þá framm milli sinna manna oc mælti sua; gerum nú sua sem dreingir, oc látum minn herra Artum konúng þat til spyria, at vèr sigrim vara vuini, gaungum nú af þui ígegnum fylkíngar varra vuina, oc ef vèr berum gæfu til þess, þá skulum vær annathuart drepa Petronem, eða taka hann haundum oc færa (hann) yfirkominn Artum konúngi. Bretar ríða nú hart framm á hendr Rómuerium með miklu kappi. Vikerus Bretahaufðíngi ríðr fram oc hauggr til þess manz er Baluk hèt oc klauf hann í herðar niðr. Dosuk (Boso) ríðr nú, at freista at hann gæti Frontone [''r.'' Petrone = Petreio] náð, oc þat varð, oc leggr hann sínu spióti vnder hans hægri haund, en sua var brynia (hans) traust at hon hèllt hans lífi þessu sinni, en sua lagði hann fast til, at hann fèll af sínum hesti. Gerinus oc Valuen voru nærr stadder, oc tóku hann þegar haundum er hann var fallinn, oc fingu hann í hendr sínum skialldsveinum. Nú geriz mikit kall í liði Rómueria, oc villdu þeir sækia eptir haufðíngia sínum, en Bretar hófuz undan með herfáng sitt, þat er þeir höfðu veidt. Þeir komu á fund Arthi með Petronem oc marga aðra haufðíngia, er þeir haufðu tekit, oc haufðu þeir fengit fagran sigr oc (undu) vel við sinn hluta.<br>

Artus varð feginn sigri þessum, oc þótti góð hin fyrsta framreið þeirra, kallar þá saman Borellum oc Siritakum [Richerium, ''G''] oc bað þá fara fyri í Paris með hina herteknu menn, oc gæta þeirra oc bíða hans þar. Rómueriar verða nú varer við þessa fyriætlan oc senda xv þúsunder hermanna á veginn fyri þá, oc voru þessir haufðíngiar fyri þeim: Vlltius [Vulteius, ''G''] Katellus oc Kuintus oc Carucius oc Euuander konúngr af Sýrlandi oc Tonus [Sertorius, ''G''] Libie konúngr. Vm morguninn komu Bretar þar sem Rómuerier voru fyri við skóg nockurn, þeir höfðu x þúsunder manna, hlupu Rómueriar þá á Breta óuara oc gengu í gegnum fylkíngar þeirra í fyrstu náliga, en Bretar skipuðu þá liði sínu oc skylldu þeir Rikerius oc Beduerus geyma (hina) herteknu menn, en Cador oc Borellus hèlldu vpp bardaga oc fylktu vannliga liði sínu oc reðu í mót ravskliga oc haufðu þó ecki liðs við. Þá verðr varr við þenna bardaga Guidardus hertogi af Peitu oc kemr til fulltíngs við þá Breta með iij þúsundir manna, oc tekz nú harðr bardagi. Euander Sýrlandz konúngr ríðr þá at Borello oc leggr í gegnum hann oc hestinn oc hrindr honum dauðum á iörð. Fiórer haufðíngiar fèllu aðrer af Bretum oc mikit lið annat, en fengu þeir halldit enum herteknum mönnum oc komuz með þá í Paris, oc þó fengu Bretar sigr í þessi, því at þeir komu aptr til bardagans Rikerius oc Valuen, en fingu ena herteknu menn borgarmönnum til geymslu. Valuen ríðr nú rauskliga at einum haufðíngia rómuerskum, þeim er Vulcius [Vulteius] hèt oc hauggr til hans með suerði oc veitti honum banasár. Rikerius drap Catellonem, rómuerskan haufðíngia, oc þá villdi Euander Sýrlandz konúngr hefna hans oc ríðr Rikerius honum þá ímót oc hauggr til hans með suerði oc klýfr skiolld hans til mundriða. Í þessi suipan kemr Cador Kornbreta hertogi oc leggr spióti í gegnum Euandrum Sýrlandz konúng oc við þetta leita Rómueriar undan, ok fara nú huarer til sinna herbúða oc sögðu sínum haufðingium þat sem til tíðende hafði vorðit í þeirra ferð, oc láta Bretar at Artus muni hafa sigr í hendi. Artus varð glaðr við þessa saugu, oc þótti vel hagnat í fyrstu oc þackar þeim vel sína framgaungu.</ref>.


'''41.''' Nú spyrr Artúrr konúngr at Lúcíus var komin''n'' í þá borg er Augustídúnum heitir, ok ætlaði annan dag at fara til Langvíónisborgar<ref>Linkolni, ''T, og'' Antisiodorum ''for'' Augustidunum; civitatem Lengrias aditurus, ''Geoffr.''</ref>, ok þá sömu nótt<ref>bað ''t. overfl. H.''</ref> lèt konúngr sína menn herklæðast, ok setti konúngr <small>VII</small> fylkíngar sinna manna í dal þeim er Lúcíus skyldi fara; þetta fólk var at tölu <small>XL</small> þúsundraða ok <small>VII</small> þúsundrað ok átján menn<ref>''Geoffr. siger at hver fylking bestod af 5555 Hoveder, og Artus's egen af 6666.''</ref>. Konúngr lèt þar segja messu, oc vígja kirkjugarð, til graftar þeim mönnum er þar fèlli<ref>''T beretter efter Geoffr. (x, 6-7) udförligere om Hærordningen, Anförernes Navne og Arthurs Tale:'' hann skipaði sèr huaru, riddara liði oc fótgángandi manna; hann skipaði á huaratueggju hönd riddurum. Fyrir einni fylkíngu voru þeir Auguselus af Albanie oc Kator Kornbreta hertogi, oc var sá sueit á sína haund huar með riddara sueit. Annarri sueit stýrðu þeir Gerinus oc Karnotensus [Guerinus Carnotensis] oc Helo or Auxnafurðu [Boso de Richiden, quæ lingua Saxonum Oxineford nuncupatur, ''G'']. Þriði(u) fylkíng stýrði Loth Noregs konúngr oc Áskell Danakonúngr; fiórðu stýrði Hoel oc Valuen, systursynir hans. Þessar fiórar fylkíngar voru fremstar setter; hèr var miog valit lið þat sem fræknast var í þessar fylkíngar, en þessar, er nú eru taldar, standa á bak hinum: þar var fyri einni Beduerus byrli oc Gaius skutilsueinn; annarri stýrði Holldran [Holdinus] hertogi oc Guidardus af Peitu; þriðiu Rugen oc Jonathan [Vigenis de Legecestria et Jonathal Dorecestrensis]. Þá var sétt en átta fylkíng á bak þessum fylkíngum oc stýrði þeirri Vrbgenius af Badon; Artus siálfr enni níundu fylkíng, oc var í þeirri vj þúsundir einualaliðs oc vj. c. oc vj. tigir oc vj menn; hinni tíundu fylkíng stýrir Moruuid, oc hefir Artus þessa fylkíng til þess at hon skal fara laus oc koma í opna skiölldu Rómnerium, þá er sókn ueri sem ákaufuzt. Artus setti þá niðr merki sitt á viðan völl, dreka af gulli geruan, oc reisa þar herbúðer sinar; hann bað þángat færa alla þá sem sárir voru oc haufðíngia þá er fèlli, oc lèt hann þann stað vígia aðr vandliga. Þá talar hann enn fyri lýðnum oc tók sua til máls: þat vil ek segia yðr aullum, ástuinum mínum, at ek vni stóruel við þat, at ek sè, þó at vær hafim nockura hríð í kyrðum setið, at vèr hafim enn eigi týnt sigrsæli oc sóknfimi, oc várt ágæti á helldr van at á lopt muni færaz en niðr falla; vèr höfum gort æðri Bretlandz tign en annarra landa, oc haufum vèr sua aukit vara tign; er miög þegar mikit skarð haugguit á þeirra lið oc eigu þeir nú þegar at siá eptir sínum hlut við oss, oc er sua inndællt at drepa þá sem suín eða sauði. Eigi varir mik, at þeir ætli yðr anuirðissmenn, at þui er ek hugða nú alla vera hrædda við yðr orðna, eggiumz nú á, góðer bræðr, oc gerum þeim eindrægia hríðina, at þeir viti hueria þeir hitta fyri, at þá haufum vèr sigraz oc kostgæft, er minna hefir boðiz. Ef oss verðr auðit at ráða fyri Rómariki, þá skulu þèr hafa gnógar virðíngar oc yfrit gull oc silfr, hèruð oc þorp, borgir oc kastala oc vapn, at huerr eigi kost at kiósa sèr tignar nafn þat er hann vill siálfr. En er hann hafði lokit sínu máli, þá lètuz aller vilia falla helldr en flýia oc bera eilífa skaumm oc brigzli af huerium er til spyria.</ref>. Lúcíus verðr varr fyriætlanar Artúrs konúngs, ok setr hann niðr merki sitt á ein''n'' fagran völl, þat var sv&#226; skapat, sem væri einn ari or gulli; ok lèt síðan skipa sínar fylkíngar í<ref>''rettet;'' ok, ''H.'' </ref> átta staði<ref>hann skipaðe sínu liði [í] tólf fylkíngar, oc voru í þeirri serhuerri vj þúsundir fótgángandi manna oc vj. c. oc lx oc sex menn, en riddaralið allt vmfram, oc var fyri þessi fylkíng Lucius Gatellus oc Alipanias [Alifantinas, ''G''] Spanialands konúngr, annarri Miruanus [Hirtacius, ''G''] Pardia [Parthorum] konúngr, oc Marius, oc Leuidus [Mar. Lepidus, ''G''] Rómaborgar aulldúngr, [''den tredie overspringes, under Boccus og Cajus Metellus, efter G'']; hinni fiórðu stýrði Sertorius Libia konúngr oc Kuintus Milius [Milvius, ''G''], Rómaborgar aulldúngar. Þessar - - - ''her afbrydes T ved at eet Blad er tabt, men Indholdet af det tabte er Fortsættelsen af den romerske Hærordnings Beskrivelse og Slagets Begyndelse (jevnf. Geoffr. x, 8-9).''</ref>. Síðan talaði Lúcíus fyri herinum: yðr man kunnigt vera um þat ránglega tilkall, er Artúr''r'' konúngr hefir uppá v&#226;rt ríki, ok hve mikla sköm''m'' eða manna missi er vèr ok v&#226;rt ríki hefir fyri honum ok hans frændum farið; veri oss nú hitt betra, at reka þenna fjanda flokk af höndum oss með s&#339;mð, heldr en leggjast undir f&#339;tr þeim með skemð; min''n''ist ok á, at þessi d&#339;mi gjörðu af sèr v&#226;rir hinir fyrri frændr, at þeir tóku fyrri s&#339;mð með sigri en peninga með skemð, fengu þeir þá jamnan sigr er þeim þótti dauði sýnni; mun þessi nótt nú brátt líða, ok kemr sá dagr er vèr rekum þessar vanmennur af höndum. En sv&#226; mikin''n'' her höfðu Rúmverir, at í hverri þeirra fylkíng var vj þúsundrað manna ok xj hundruð<ref>''dette Tal beroer rimeligviis paa en Feil, uagtet det kunde forsvares ved at hvert Tusinde tænkes bestaaende af 1200; i Geoffr. og T (ovenf. Anm.) angives Tallet til 6666, her burde derfor læses'' vj Hundruð lx ok vi menn.</ref> ok vj menn.


'''42.''' Eftir þetta ríða Rúmverjar fram í dalin''n'' ok m&#339;tast þar þeirra fylkíngar, ok tókst þar harðr bardagi ok urðu þau tíðindi þar fyrst, at Bokkó Medía konúngr reið móti Boðveró, ok lagði spjóti í gegnim hann, en síra Kæi<ref>''i H'' Ke&#772;i, ''men Læsemaaden er utvivlsom ifölge Geoffr, da her nævnes'' Cajus dapifer (Kæi ræðismaðr)</ref> vildi hefna hans, ok var særðr banasári. Híreglas, frændi Boðverí, varð reíðr mjök er hann sá fall hans; gekk hann sv&#226; hart fram, at hann drap Bokki konúng<ref>''her begynder T igjen saaledes:'' oc ei nam hann fyrr staðar, en hann hafði hefnt síns frænda oc fellt Bokconem oc dró hann dauðan eptir sèr til herbúða Arthi (''Geoffr. x., 9'')</ref>; gerðist þá hörð orrosta ok man''n''sk&#339;ð<ref>manski&#339;ð; ''H.''</ref>. Í þeirri orrostu fèll Rómithel<ref>Alifantines, ''Geoffr.;'' Alkania, ''T.''</ref> Spánlands konúngr af Rúmverjum<ref>Miskflá (Micipsa) Babilons konúngr, ''T.''</ref>, ok Qvintus, Marcíus, Lepídus<ref>Quintus Milvius et Marius Lepidus, ''Geoffr.''</ref> Rúmverja öldúngar ok iij hertogar af Bretum<ref>en af Artus liði fèllu þeir Hollduin hertogi [Holdinus rex Rutenorum, ''G''] oc Leodegarius oc þrír consules oc Tursales [Cursales, ''G''], Gualio [Galluc, ''G''] oc Vrbgenius, ''T.''</ref>. Nú kemr Lúcíus með sína sveit, ok ráðast móti honum Cador ok Hóel, ok rukku þeir Cador undan. Nú sèr Artúr''r'' konúngr úfarar sinna manna; brigðr hann nú sverði sínu Calebúrnu, ok [mælti: látum engan nú lífs undan koma, fallið heldr með s&#339;mð en flýið með sköm''m''<ref>''fra'' [hauggr til beggia handa, oc mætir einum haufðíngia spánlenzkum, þeim er Vtalin hèt, hann var hinn bezti riddari oc allra manna fræknaztr, hann hafði diarfleik at ríða fystr í móti Artho, oc þegar konúngrinn leit hann, ríðr hann at honum oc hauggr til hans með suerði sua ofan í hans hialm gylldan, oc klýfr allan hiálminn oc búkinn bryniaðan oc sua hestinn, at fèll huartueggi dauðr á iörð. Artus kaller nú hátt: heyrit góðer dreinger, segir hann, taukum vel við í fyrstu oc rékum af haundum oss ómannan þessi, oc látum aunguan með lífi undan komaz, minnumz á þat, at þèr hafit vnder mik vnnit xxx ríkia með yðrum fræknleik. Minnumz hinna fyrri frænda varra, huat þeir deilldu Rómuerium af: þeir skattgilldu þá vnder Breta oc voro þá stærri oc torsóttligri Rómueria haufðíngiar en nú ero, oc falli helldr huerr varr vm þueran annan en vèr flýim með skemð, ''T.''</ref>. Konúngr hjó síðan á tvær hendr, ok fyri hverju hans hög''g''vi fèll annaðhv&#226;rt maðr eða hestr; hann felldi ij Rúmverja höfðíngja: Sertóríus Libía konúng<ref>kr (konvngr), ''H.''</ref> ok Pólite<ref>Polytetem, ''Geoffr.''</ref> konúng af Bithiníe<ref>Bithime, ''H.''</ref>; var þá mikit man''n''fall af hv&#226;rumtveggjum. Lúcíus hjó með h&#339;gri hendi sverði, en lagði með spjóti vinstri hendi; en þar sem Artúr''r'' fór, þá rökk allt undan. Í þenna tíma kom Morvið í opna<ref>oppna, ''H.''</ref> skjöldu Rúmverjum<ref>þá er þessi atgángr var sem harðaztr, þá kemr riddara lið, er Moreið [Moruid consul Claudiocestriæ, ''G, jevnf. ovenf. Anm. 1050''] sendi honum frændi hans, í opna skiölldu með sína fylkíng, sua sem Artus hafði ráð fyri gort; æpa þeir heróp oc blása í lúðra, oc gera sua harða árás, at hundruðum fèll lið Rómueria, kom þeim þessi ófriðr á vuart oc sló ótta á þá. Bretar dirfaz nú við oc sækia hart framm oc eggiar huerr annen, verða Rómueriar nú í klyfinum oc fellr nú hverr yfir annen; er nú sua mikill vapna burðr, at eigi má siá fyri heiðan himin, ''T.''</ref>, ok fèll þá þúsundruðum Rúmverja lið, ok í þessarri orrostu fèll Lúcíus með góðan orðstír; brast þá flótti á Rúmverjum. Artúrr konúngr lèt reka flóttan''n'', þar til er þeir gáfust í vald honum ok sóru konúngi trúnaðareiða<ref>í þessi hrid var skotinn í gegnum Lucius Rómueria haufðíngi, oc er hann var fallinn, þá slógu Bretar vpp sigrópi, en Rómuerier sneruz nú aller á flótta, þeir er vpp stóðu, en sua haufðu þeir Moreið hlaðit valkaustum háfum af Rómuerium, at varla mátti flýia firir; varð hèr nú sua mikit mannfall, at varla mátti taulu á koma, fèllu nú merki Rómueria, en Bretar ráku flóttann oc var flótti sua lengi rekinn oc fèll þá enn fiöldi. En er lauk orrostu oc annathuart haufðu aller Rómueriar flýit eða á haund gengit, þá lát Artus kanna valinn oc færa lík allra haufðíngia, þeirra er með honum haufðu verit, huers til sinnar haufutborgar, en hann lèt lík Lucii færa til Rómaborger oc þá hina gaufgaztu haufðíngia, er af hans liði höfðu fallit, oc bað Rómuoria þar taka við skatti, þeim er hann villdi þeim lostliga giallda, eða við bæta þat er þeim þætti á skorta. Artus var þann vetr í Gallia, en vm sumarit fór hann til Rómaborgar oc lagði hana vnder sig oc aull þau ríki er þar voro í nánd, ''T. Geoffr. anförer Navnene paa de Borge, hvortil de faldne Hövdinger skulde være förte, deriblandt er'' Holdinus, dux Rutenorum Flandrias delatus, in Terivana civitate sua sepultus est.</ref>. Artúr''r'' konúngr lèt búa um lík allra þeirra manna sem þar höfðu fallit, sv&#226; Rúmverja sem sinna manna; sat konúngr þann vetr í Gallía, en um sumarit eftir fór hann til Rúmaborgar ok lagði hana undir sig, ok öll þau ríki er þar til lágu.


===Af Artúr konúngi===
 
[[File:The Death of King Arthur by James Archer (1860).jpg|right|thumb|500px|<center>James Archer: '''Kong Arthurs død'''</center>]]'''43.''' En er þetta var tíðinda þá komu sendimenn af Bretlandi, ok sögðu konúngi at Móðreð systursun hans lagði undir sig Bretland, ok hann hafði brullaup gört til Gunnvarar drottníngar, konu Artúrs konúngs, ok hann hafði samnað at sèr heiðíngjum at verja landit<ref>''Her er Beretningen udförligere i T end i H, eller selv i Geoffr.:'' Nv er at segia huat er í Bretlandi gerðiz tíðenda, meðan Artus var í þessi herfaur. Moðreið systurson hans kemr at máli við drotnínguna Guenuere, sua segiandi: frú, sagði hann, nú er þinn herra Artus konúngr farinn í herfaur vt í Galliam, at beriaz við Lucium Rómaborgar aulldung, oc þó at hann sè mikill kappi oc rauskr í framgaungum, þá er honum þó ofrefli at deila kappi við rómuerskan her, er nú þess van, at kapp hans oc forsiáleysi valldi hans skamlífi, mun hann ecki koma aptr or þessi herferð. Nú er þat mitt ráð, frú, at láta mik taka til konúngs yfir allt Bretaríki, en þú skalt vera mín drotníng, oc skal ek gera til þin alla hluti eptir því sem þú kant beiða, oc þó at sua verði, at Artus komi aptr, þá hefir ek gnógan afla til at hallda ríkinu fyri þeim, oc munu við, frú, sagði hann, alla ockra lífdaga mega niótaz fyri þeim saukum. Kelldrik enn vtrvi var oc við staddr þessa ráðagerð, oc fýsti hann þessa drotníngina á marga vega, oc sagðiz til skylldu leggia við þau allan þann styrk sem hann fingi af Saxlandi, oc kæmi Artur aptr til Bretlandz. Drotníng hlýðir nú á þeirra fortaulur, oc ferr þetta fram, at Moðreið geck at eiga Guenuere, oc gerðiz nú konúngr yfir Bretlandi, oc vna þó margir landzmenn oc vinir Arthi stórilla við þessi suik, oc verðr þó sua at standa.<br>

Moðreið spyrr nú, at Artus hefir sigraz á Rómuerium, oc hann hefir vnder sig lagt allt Galliam; þóttiz hann þá oc vita, at hann mundi brátt aptr venda til Bretlandz, gerir hann þá þat ráð, at senda Kelldrik til Saxlandz at safna þar liði, en hann safnar siálfr heima oc dregr at sèr huern mann er hann fær, bæði heiðna oc kristna, oc alla illgerðamenn, því at hann ætlar at veria Artho landit, ef hann kemr til. Einn maðr er nefndr Koronandus, hann var vin mikill Arthi oc náfrændi hans, gerir hann ferð sína leyniliga brott af Bretlandi með nockura menn, oc vill gera Arthum varen við þau suik er honum voro gior. Artus sitr í Rómaborg, þá er Koronandus kemr þar, hann gengr þegar til fundar við konúnginn oc kueðr hann; konúngr tekr blíðliga queðiu hans, sua mælandi: vel þú kominn Koronande! hvat kantu at segia mèr af Bretlandi, eða var drotníngin heil, eða huersu stýrir Moðreið, minn systurson, mínu ríki, eða huersu vna Bretar sínu ráði? - ok þá mælti Koronandus með hryggleik: herra, sagði hann, þaðan kann ek segia ill tíðendi, oc ero þó saunn: Moðreið systurson yðuarr eignar sèr allt Bretland oc hefir lagt hiá sèr Guenuere húsfrú yðra oc gert til hennar brúðkaup (''her afbrydes T, ved at eet Blad er tabt'').</ref>. Við þessi tíðindi var konúngr mjög ryggr, ok sneri hann heim til Bretlands með mestan þor''r''a hersins, en hann sendi Hóel frænda sin''n'' til keisarans at sættast við hann; gekk honum þat mál vel; tókst þar sætt ok fullr friðr. En er konúngr kom til Bretlands, kom Móðreð<ref>Moðret, ''her og paa flere fölgende Steder, H.''</ref> móti honum með her, ok varð þar hörð orrosta, fèll konúngi þúngt ok lèt hann marga sína menn, en sv&#226; lauk þó, at Móðreð flýði í borg þá er Vintonía heitir. Konúngr lèt búa um lík sinna manna, ok var mjög ryggr af sínum mikla sk''a''ða. En er Gun''n''vör spyrr þetta, ferr hon um nótt á laun til Lundúna<ref>ab Eboraeo ad urbem Legionum diffugit, ''Geoffr.''</ref>, ok gekk þar í nunna klaustr ok endi þar sitt líf. Þrim dögum síðarr fundust þeir Artúr''r'' konúngr ok Móðreð, ok tókst þar þá harðr bardagi ok mikit man''n''fall; lètti Móðreð þá en''n'' undan; gáði konúngr þá<ref>en ''tilf. urigt. H.''</ref> eigi at jarða sína menn, rak hann þá flóttan''n'' allt til ár þeirrar er Kamla<ref>ad flumen Cambula, ''Geoffr.''</ref> heitir. Þar nam Móðreð við ok fylk''t''i sínu liði; hann hafði þá eigi minna lið en lx þúsundraða; þó hafði konúngr meira lið, ok eggjaði hann fast sína menn, ok sneri sjálfr at þeirri fylkíng er Móðreð var fyri. Konúngr gekk sv&#226; í gegnim hans fylkíng, sem hann væði mjöll; fèll Móðreð í þessum bardaga ok mörg þúsundrat manna með honum, ok þessir höfðíngjar: Kelldrik ok Elafius, [Erlingtus, Brúnigus, Saxon, Gilla, Patrik ok fjölði Íra ok Skota ok Orkneyínga<ref>''fra'' [Egbrictus, Bunignus, Saxones; Gillapatriæ, Gillamor, Gislafel, Gilarium, Hibernenses. Scoti etiam et Picti, cum onmibus fere quibus dominabantur, ''Geoffr.''</ref>. Konúngr bauð nú grið öllum er þiggja vildu, en af hans liði fèllu þessir höfðíngjar: [Loth Noregs konúngr, Áskell Danakonúngr, Cador ok Casíbellánus<ref>''fra'' [Olbrictus rex Norwegiæ, Achillius rex Daciæ, Cador Limetiæ Cassibellaunus, ''Geoffr.''</ref>; ok margar þúsundir annarr''a'' manna. Í<ref>''istedenfor det fölgende af dette Capitel har T et kort Slutningscapitel af Artus saga, som fölger:'' Nv er þat eptir at segia, at meira er: í þessi enni siðaztu atlaugu feck Artus sár, þau er hann leiddu af þessa heims lífi til eilífs lífs; hann var færðr til Assyslu eyiar til lækníngar, oc þar andaðiz hann; þá var liðit frá burð Kristz v hundrut oc xl oc tuau ár; hann var öllum góðum mönnnum miog harmdauði oc þikir eigi verit hafa ágætari maðr en hann í þann tíma: hann var bæði vinr guðs oc góðra manna, oc var ágætliga hans grauftr búinn, sem honum sómði, oc tók ríki eptir hann Constantinus, son Cadoris hertoga, því at Artus hafði gefit honum allt ríki eptir sinn (dag) at sèr lífanda, oc lýkr þar nú þessarri saugu. ''Derefter har T Begyndelsen af'' Valuens þáttr; Hèr hefr vpp oc segir frá herra Valuen oc hans ferðum, ''o. s. .v, hvilket optager Resten af dette Brudstykke, noget mere end 1½ Side. Om dette Haandskrift saaledes har sluttet med Artus saga, med Tilföjelse of nogle af Sagnene om hans Kæmper'' (Artus-kappa sögur), ''eller den har optaget hele Geoffreys Cyclus, med disse Sagn som indskudte, kan ikke afgjöres.''</ref> þessu''m'' bardaga fèkk konúngr sár, þat er hann leiddi til bana; hann var f&#339;rðr til Avolló-eyjar<ref>in insulam Avollonis, ''Geoffr.''</ref>; lá konúngr þar litla stund, áðr hann andaðist, ok var harmaðr mjök af sínum mönnum. Lík hans var jarðat at Kristskirkju<ref>krizkirkiv, ''H.''</ref> í Cantarabyrgi; er þat mál manna, at hann hafi allra Breta-konúnga mest styrkt kristni á Bretlandi. Þá er Artúr''r'' konúngr andaðist, voru liðnir frá burð v&#226;rs herra Jesú Krists<ref>Ih'u x&#503;&#772;c, ''H.''</ref> <small>D</small> ára ok xl tvau ár, ofarlega á dögum Leónis keisara.


'''44.<ref>''H har Overskrift med röde Bogstaver;'' Anlát Artvrs konvngs.</ref>''' Eftir an''d''lát Artúrs konúngs tók ríki yfir Bretlandi Constantínus, sun Cadors hertoga, sem sjálfr Artúr''r'' konúngr hafði skipat; átti hann litla stund um kvirt at sitja, áðr Saxar gengu á ríkit; voru fyri því liði ij höfðíngjar, synir Móðreð; þeir unnu Lundúnaborg ok Vi''n''ton, ok sátu þar í um stund. Í þenna tíma andaðist Daníel biskup, ok Davíð biskup í Cantarabyrgi<ref>obiit sanctissimus urbis Legionum archiepiscopus David in Menevia civitate, ''Geoffr.''</ref>. Constantínus dró mikin''n'' her saman, ok fór móti þeim br&#339;ðrum, ok tókst þar hörð orrosta ok eigi löng<ref>''rettet,'' lángr, ''H ved en Forglemmelse, ligesom om'' bardagi ''havde staaet istedenfor'' orrosta.</ref>, áðr Saxar fèllu, en þeir br&#339;ðr flýðu í Maríukirkju í Lundúnum. Constantínus ljóp in''n'' eptir þeim, ok drap fyri sínu altari hv&#226;rn þeirra. Constantínus ríkti um xx ár; hann varð bráðdauðr, ok er grafin''n'' í þeim stað er síðan er kallaðr Aneskó<ref>''som svarende til denne Sætning har Geoffr. fölgende:'' Exin tertio anno (''altsaa 3 istedenfor 20'') interfectus est a Conano, sententia dei percussus, et juxta Utherpendragon intra lapidum structuram sepultus fuit, quæ haud longe a Salisberia mira arte composita Anglonum lingua Stanheng nuncupatur.</ref>. Eftir hann tók ríki sun hans er Aurelíus<ref>Aurelius Conanus - - ipsius nepos, ''Geoffr.''</ref> hèt; ekki var hann vitr maðr til ríkisstjórnar; hann lèt drepa föðurbróður sinn, er Aurelíus hèt, ok ij sunu hans, ok eignaðist síðan allt ríkit ok rèð xxx ára<ref>secundo regni sui anno defunctus est, ''Geoffr.''</ref>. Eftir hann tók ríki Vortiporíus, ok herjuðu Saxar mjök um hans daga í landit. Eftir hann tók ríkit Malgó, hann lagði undir sig allt Bretland ok Skotland, Írland, Ísland, Orkneyjar, Danmörk ok Gotland, ok voru þessi lönd öll honum skattgild<ref>Hic etiam totam insulam obtinuit et sex comprovinciales oceani insulas, Hiberniam videlicet, atque Islandiam, Godlandiam, Orcades, Norwegiam, Daciam, adjecit dirissimis pr&#339;liis potestati suæ, ''Geoffr.''</ref>, en karlmenn þýddist hann en eigi konur, ok því varð guð honum reiðr.


'''45.''' Eftir hann tók ríki Karsíus<ref>Careticus, ''Geoffr.''</ref>; hann var úvitr maðr ok grim''m''r við sína menn, varð hann af því hv&#226;rki kærr<ref>kiæ&#640;, ''her, H.''</ref> guði nè mönnum; þolðu landsmenn honum illa úfrið, ok leita sèr trausts<ref>travstz, ''H.''</ref> í önnur lönd. En er Saxar fregna þetta, samna þeir liði, ok fara fyrst til Írlands; þar rèð sá konúngr fyri er Guðmundr<ref>Saxones iverunt propter Gormundum regem Africanorum in Hiberniam, ''Geoffr.''</ref> hèt, ok fengu þaðan mikin''n'' styrk, ok fóru síðan til Bretland''s'', ok eyddu allt landit norðan. Karsíus samnar her í mótí þeim, ok varð þar harðr bardagi, ok eigi lángr, áðr konúngr flýði í borg þá er Cirestría<ref>Cirecestria, ''Geoffr.''</ref> heitir. Saxar settust um borgina ok fá eigi sótta. Þá kemr til móts við Íra konúng Iskarðus<ref>Isembardus, ''Geoffr.''</ref> systursun hans, ok vinna þá borgina. Gekk þá Carencíus<ref>''saal. her H,'' = Karsíus, Careticus.</ref> út með sínum mönnum ok hjó til beggja handa; verðr nú Carencíus ofrliði borin''n'', flýr hann þá til skipa ok fór or landi, ok kom alldri aftr síðan. Þeir Guðmundr konúngr ok Saxar lögðu nú allt land undir sig, brendu þeir b&#339;ði borgir ok kirkjur, ok eyddu kristinni, flýðu þá biskuper brott með alla helga dóma, ok suðr um sjó; gekk síðan Bretland or Breta konúnga ætt til forráða; báru Saxar þar þó eigi konúngs nafn, ok skipti þá landit nafni, ok var síðan kallat England. Var þá Aðalbrikt<ref>''Geoffr. omtaler'' Ethelbertus rex Cantiorum ''og'' Ethelfridus rex Northanhumbrorum.</ref> konúngr yfir syðra luta lands, en Aðalráðr ok Ella fyri Norðhumrulandi, en kristni var þá víðast eydd ok niðrfallin um allt landit.


===Kristnað England af Augustínó===
 
'''46.''' Í þenna tíma var en''n'' helgi Gregoríus papa í Rómaborg, ok spurði hann hvat fram fór um kristnina í Englandi. Han sendi þángat ein''n'' ágætan<ref>agiætan, ''H.''</ref> sin''n'' lærisvein, en''n'' helga Augustínum, ok marga aðra kennimenn, hann prèdikaði þar trú, ok skírði Aðalbrikt konúng, ok var hann síðan mikill styrksmaðr heilagri kristni; hann setti sin''n'' erkistól ok klaustr í borg þeirri er Bavgor<ref>Bangor, ''Geoffr.''</ref> hèt; þeim var skipt í vij staði, ok var ábóti yfir þeim ein''n'' lærisvein''n'' Augustíni, sá er Dinot hèt, ok voru undir honum ccc múnka; þeir vunnu jörð sèr til matar. Þá voru konúngar yfir Norðhumrulandi Aðalráðr ok Ella, sem fyrr var ritað, ok vildu þeir því síðr við trú taka, at þeir gerðu fullan úfrið kristnum mönnum, hvar sem þeir náðu þeim, þvi at þeir lètu drepa ein''n'' dag xij c. múnka; voru þeir síðan dýrkaðir af kristnum mönnum sv&#226; sem aðrir guðs píníngarv&#226;ttar. Eftir þat tóku Bretar sèr þann konúng, er Cadvanus<ref>''saal. Geoffr. og H selv senere;'' Cadvarus, ''her, H.''</ref> hèt, ok fór hann með her í móti Aðalráð konúngi; tókst þar harðr bardagi, ok fèll þar eigi fær''r''a lið en x þúsundrað. Síðan var sætt ger, at Cadvanus<ref>''rettet;'' Cananvs, ''H.''</ref> skyldi hafa land fyri sunnan Humru; urðu þeir síðan góðir vinir. Litlu síðarr lèt Aðalráðr konúng''r'' eina konu sína, en tók aðra í staðin''n''. En hon fór á fund Kadvaní konúngs ok tók hann hana í sitt vald ok setti hana í hásæti hjá drottníngu. Þær fóru báðar sen''n'' at hvíla, ok f&#339;ddu ij sveina; hèt sun Kadvanus Kaðall<ref>Caduallo, ''Geoffr.''</ref> en Aðalráðs Edvin, ok vóxu þeir báðir upp með konúngi; þeir unnust mikit <ref>''Geoffr. <small>XII</small>, 1 beretter, at de bleve sendte'' ad Salomonem regem Armoricanorum Britonum, ''hvilket ogsaa Ordene i Begyndelsen af fölgende Capitel'' (fóru þeir þá til sinnar föðurl.) ''forudsætte, jevnf. Cap 48 Begynd.''</ref>.


'''47.''' Í þenna tíma anduðust feðr þeirra; fóru þeir þá til sin''n''ar föðurleifðar; tók Kaðall Norðhumruland, ok er hann hafði ríki haft um ij ár, vildi hann láta kóróna sig til konúngs<ref>rogavit Cadwallonem Edwinus, ut sibi diadema habere liceret, celebraretque statutas solennitates in partibus Northanhumbrorum, quemadmodum ipse citra Humbrum antiquo more consueverat, ''Geoffr.''</ref>; hann talaði þetta fyri fóstra sínum [ok systur<ref>''dette Tillæg fra'' [''stemmer hverken med Geoffr. eller med H selv senere, hvor Brian kaldes'' fóstri ''til'' Kaðall; ''efter Geoffr. havde Kongerne Möde ved Floden'' Duglas; ''Cadwallo hvilede'' in gremio cujusdam nepotis sui, quem Brianum appellabant. ''Medens Sendebude bragte Svar frem og tilbage, græd Brian saa heftigt, at hans Taarer vædede Kongens Ansigt og Skjæg; denne troede at der faldt Regn og reiste sig op men da han saae den unge Mand græde, spurgte han om Aarsagen, og fik Svar i Lighed med det fölgende.''</ref> er Brian hèt, en er hann sagði henni þetta, þá kom sv&#226; mikill grátr at henni þat var fád&#339;mi; þetta spurðist um allt ríkit. Konúngr spurði hvat voldi hryggleikr sá er á henni var; hon svarar: mèr þikkir hörmuleg þín fyriætlan ok meirr af lítilmenzku en af viti, mundi sv&#226; þikkja enum fyrrum frændum þínum: at beiðast kórónu en hafa eigi þrek til þess at vinna undir sig landit með sverði; man þetta ríki s&#339;mðarlaust þikkja, meðan Saxar hafa vald hèr í landi; hafa þeir jamnan verið oss<ref>ors, ''H.''</ref> ok v&#226;rum ættmönnum útrúir, fyrst Vortigernus ok hans æt''t''mönnum, ok nú síðan griðníðíngar, er þeir fóru í sveit með Módredó ok unnu þann skaða er alldri var hèr unnin''n'' annarr slíkr, ok sv&#226; man æ vera, meðan þeir eru hèr í landi. Eftir þat sendi Eddvin orð Kaðali, at hann vildi taka kórónu, ok fylla konúngs tign, ok heita yfirkonúngr, en konúngr játtaði því eigi. Edvin varð þá reiðr, ok sagði, at hann mundi eigi varða hv&#226;rt hann lofaði eða eigi. En er Kaðall spyrr ætlan Edvins, sendi hann þá menn til Edvin''s'', at þat kostaði hans höfuð, ef hann lèti sig til konúngs taka; síðan samnaði hv&#226;rtveggi liði ok hittust við Humru, ok varð þar harðr bardagi, ok flýði Kaðall til Írlands ok lèt margar þúsundir fólks. Eddvin herjaði nú í ríki Aðalráðs konúngs, ok sótti þat oddi ok eggju, ok drap alla þá menn er hann náði. Kaðall samnar her, ok ferr til Englands, ok náði hvergi á land at koma fyri samnaði landsmanna. Edvin hafði með sèr þan''n'' mann er vissi allt um þeirra ferð, ok ner sigrdagar voru, ok börðust þeir þá at eins<ref>venerat namque ad cum quidam sapientissimus augur ex Hispania, vocabulo Pellitus, qui volatus volucrum cursusque stellarum edoctus, prædicebat ei omnia infortunia, quæ accidebant, ''Geoffr.''</ref>.


'''48.''' Kaðal''l'' fór þá at finna Solómon konúng<ref>Salomonem regem Armoricanorum Britonum, ''Geoffr.''</ref>, er þá var vitrastr<ref>vitraðstr, ''H.''</ref> maðr, ok hann hafði upp f&#339;tt, ok tók þá veðr mikit, ok rak þá til eyjar þeirrar er Grandregia<ref>Garnareia, ''Geoffr.''</ref> heitir, með ij skipum; honum fèll þá sv&#226; ner manna missir með sinni úsigrsæli, at hann átt ekki nè drakk vj d&#339;gr<ref>tribus diebus et noctibus, ''Geoffr.''</ref>; hann lagðist í hvílu af þessa öllu saman. En er sv&#226; var komit, bað ''hann''<ref>''udegl. i H,'' cepit eum maxima cupiditas edendi ferinam carnem, ''Geoffr.''</ref>, at Brian fóstri hans skyldi fara at veiða honum dýr í eyn''n''i; hann fór allan dag at leita dýra ok fann ekki. En er hann kom heim, þá skar hann vöðvan''n'' or læri sèr<ref>scidit femur suum et inde frustum carnis extraxit, ''Geoffr.''</ref> ok steikti, ok gerði til matar konúngi, ok sagði honom dýrahold vera; konúngr át, ok þóttist ekki jamgott<ref>''usikkert i H;'' admirans, quod tantam dulcedinem in aliis carnibus non reperisset, ''Geoffr.''</ref> etið hafa, ok varð hann nálega heill á iij dögum; fóru þeir síðan, ok fundu Salúmon konúng ok spurði hann ráða; gerðu þeir þat ráð, at Brian fór brott, ok skyldi freista ef hann næði spámanni Edvins<ref>Magum Edwini regis - - perimeret, ''Geoffr.''</ref>. Brian tekr á sik stafka''r''ls búníng, ok lætr gera sèr hvassan járnstaf; ferr hann síðan, þar til er hann kemr í Jork, var þar fyri Edvin konúngr með mikin''n'' prís. Brian slæst í stafkarla sveit, ok settist við hallardyr ok bað sèr mater. Ok er hann hafði litla stund setið, gekk kona ein or höllin''n''i, hon var systir Brians; hon skyldi taka vatn, því at Edvin hafði hana hertekit; ken''n''di hon Brian þegar hon sá hann, ok bað hon hann skunda brott, áðr konúngsmenn ken''n''di hann; sagði hann þá henni, hversu hans ferð vissi við, ok bað hana gera sv&#226; ráð fyri, at herbergi spámanns veri eigi læst þá nótt: hon hèt honum því, ok gerði sem hann bað. Brian var með stafkörlum til netr; en er allt fólk var í svefni, fór hann til herbergis spámanns; þat var úlæst. Brian gekk inn, ok at hvílu hans, ok lagði járnstafnum fyri brjóst honum ok í gegnim hann, ok lèt þar standa eftir stafin''n''; síðan gekk hann til stafkarla, ok var hjá þeim þár til er yfir dofnaði, ok fór hann síðan brott leynilega, ok kemr hann á fund Kaðals ok sagði honum sitt erindi, ok þótti honum þat gott vera<ref>''Efter Geoffr. drog Brian til'' Exonia ''og forkyndte Britterne hvad han havde gjort, befæstede Staden for at holde sig indtil'' Cadwallons ''Ankomst og sendte han Underretning om det skete.''</ref>. Síðan ferr Brian heim í borg sína, ok litlu síðarr kemr þar sá maðr er Pendrak<ref>Peanda, rex Merciorum, ''Geoffr.''</ref> hèt, með Saxa her. Kaðall sendi honum mikin''n'' her ok varð þar hörð orrosta, ok eigi löng, áðr Pendrag varð handtekinn ok drepin''n'' mestr luti liðs hans. Þetta spyrr Edvin, ok samnar liði, ok ferr til fundar við Kaðal, ok hittast þeir á velli þeim er Holóel<ref>Hevenfeld, i. e. celestis campus, ''Geoffr.''</ref> hèt, tókst þar mikill bardagi ok harðr, fèll í þessum bardaga Edvin, ok sun hans Úsvið<ref>Offridus, ''Geoffr.''</ref> ok sá konúngr er Baldr<ref>cum Godboldo rege Orcadum, ''Geoffr.''</ref> hèt, ok nálega allt þeirra fólk. Síðan fór Kaðall um allt England ok lagði undir sig, ok drap alla Saxa, b&#339;ði börn ok konur; eftir þat fór hann í Skotland, ok drap þar Eadan<ref>Ædanum, ''Geoffr.''</ref> Skota konúng ok ij hans systursyni.


===Af Ósvaldi konúngi===

'''49.''' Eftir hann tók ríki en''n ''helgi Ósvaldr konúngr yfir Norðhumrulandi; hann var fyri því ríki ix ár; hann var friðgarn ok fályndr, örr við fát&#339;kja menn. Kaðall gekk mjök á ''ríki''<ref>''tilf. som udegl. i H.''</ref> hans, ok lètti Ósvaldr konúngr undan til Skotlands, þar er m&#339;ttist ok England. Þetta spyrr Kaðall, ok gerir síðan her á hendr Ósvaldi konúngi<ref>''rettet;'' kr&#772; (konúngr), ''H.''</ref>, var þar formaðr fyri Pendan<ref>''det er den för nævnte'' Peanda (Pendrag ''efter H'').</ref> konúngr. Ok er þetta spyrr Ósvaldr konúngr, lèt hann setja niðr á einum velli kross v&#226;rs herra Jesus Kristí<ref>''i H skrevet'' ih'c xpi.</ref>, hann bað þángat s&#339;kja alla sína menn, ok bað þá falla á knè ok biðja almátkan guð, at þeir vegi sigr á sínum úvinum; þeir gerðu sem hann bauð, gengu síðan í bardaga, ok gerði guð þat eftir þeirra b&#339;n, fyri verðleika ens helga Ósvalds konúngs, at Bretar flýðu. En er Kaðall frá þetta, varð hann reiðr mjök ok samnar her, ok fór móti Ósvaldi konúngi, ok tókst þar harðr bardagi; hafði Ósvaldr ekki liðs við. En er Ósvaldr sá, at engi viðrstaða mundi verða, settist hann niðr ok sá í gaupnir sèr, ok bað til guðs fyri öllum þeim er þar börðust, ok síðan lèt hann þar líf sitt ok fór sv&#226; til almáttigs<ref>almattix, ''H.''</ref> guðs, ok segja menn at Pendan yrði honum at bana; flýði þá allt lið hans, þat er lífit þá. En eftir bardagan''n'' gekk at konúnginum ein''n'' gamall maðr af mönnum Kaðals, hann hafði fengit mikit sár á hendi; hann skriðnaði ok stakk niðr hendinni í blóð Ósvalds konúngs, ok er hann stóð upp, var heil höndin<ref>''dette Jærtegn findes ikke berettet i Geoffr.''</ref>. Margar jartegnir ok stórar gerði guð fyri hans verðleika, þó at þær sè eigi hèr ritaðar. Eftir hann tók ríki yfir Norðhumrulandi Ósið<ref>Oswius, ''Geoffr.''</ref>, bróðir Ósvalds konúngs; hann sættist við Kaðal, sv&#226; at hann skyldi hafa ríki sitt í friði. Síðan setti Kaðal''l'' frið um allt Bretland, sv&#226; at sá skyldi af höndum ok fótum, er frið bryti innenlands. Í móti Úsið reis upp Alfrið, sun hans, ok Orðvald<ref>Ethelwaldus, ''Geoffr.''</ref>, bróðursun hans, en þeim varð b&#339;ði við hann aflafátt ok sv&#226; gæfuskortr: flúðu þeir undan ok sóttu á fund Pendrags, ok báðu hann fulltíngs móti Úsið. En hann var fullr vèla ok svika, ok vildi gjarna hjálpa þeim, en þorði eigi þó at brjóta frið konúngs, ok hugsaði um vèlar.

 
'''50.''' Í þenna tíma gerði Kaðal''l'' konúngr eina stóra veizlu, ok voru þar allir Engla konúngar nema Úsið ein''n''. Pendrag spurði konúng, hví Úsið veri eigi þar, en konúngr sagði hann sjúkan vera. Er an''n''aðhv&#226;rt, sagði Pendrag, ella hefir hann sent menn til Saxlands eftir herliði, ok hyggst hefnast Ósvalds bróður síns; hefir hann nú brotið frið þann er þèr settuð. Nú er yðr þat ráð, at taka hann af lífi eða reka hann or landi. Konúngr talaði við sína menn, hvat hann skyldi til ráðs taka, þat at hann bryti eigi sjálfs síns grið, þau er hann setti. Þá svarar Makaduð<ref>Margadud, rex Demetiorum, ''Geoffr.''</ref> konúngr: eigi muni þèr gerla<ref>''dette Ord er usikkert i H.''</ref>, hvat land v&#226;rt hefir þolað af þessi þjóð, eða hvern trúnað vèr eigum henni at launa; höfum vèr aldri<ref>siþan, ''tilf. H.''</ref> í friði setið, síðan Saxar komu í þetta land. Konúngr gaf í vald Pendrag at fara með þessu máli sem honum likaði. Pendragó samnar liði miklu ok herjar á ríki Ósvið konúngs, ok brendi borgir ok b&#339;i, ok drap b&#339;ði börn ok konur. En er konúngr spurði þenna úfrið, þá rèzt<ref>reðs, ''H.''</ref> hann um við sína menn, hvat til ráðs skyldi taka, en þeir fýstu hann at leita sætta, ef kostr veri, því at ekki var lið til mótistöðu; ok bauð hann til sætta b&#339;ði gull ok silfr, ok enna beztu manna dóm á öllum þeirra málum. Pendragó neittaði þessu, ok kveðst ætla sèr ríki en honum dauða; en er Ósvið spurði, at engar fengust sættir, þá mælti hann til sinna manna: oss mun þat fyri betra, er þeir neita sættum, skulu vèr þángat s&#339;kja til traust, sem urugt er, heitum á almáttkan guð oss til fulltíngs, ok munu vèr í hans trausti fagran sigr vega; göngum fram rösklega ok sýnum enga ræzlu á oss, því at gott er hv&#226;rt sem heldr kemr upp, at vèr fallim á föðurleifð v&#226;rri, ella sigrímst. Síðan tókst harðr bardagi með þeim, ok eigi lángr áðr Pendan fellr, ok með honum xxx jarla, en Úsvið ok hans menn lofuðu guð fyri fagran sigr. Eftir Pendrag tók konúngdóm Villifer<ref>Wulfredus, ''Geoffr.''</ref>, sun hans, ok rèðst hann þegar til bardaga við Úsvið, ok með honum jarlar ij, Ebba ok Edbort, en Kaðal''l'' fyribauð þeim at berjast, ok sætti þá heilum sáttum, ok sat Úsvið síðan með friði at sínu ríki.


===Andlát Kaðals konúngs===

'''51.''' Nú er Kaðall hafði konúngr verið átta vetr ok <small>XL</small>, tók hann sótt ok andaðist, ok var hann jarðaðr í Lundúnum, ok var þar kirkja ger ok vígð enum helga Martínó, ok er þar hvern dag lesin sálumessa fyri hans sál. Síðan var þar steyptr af kopar ein''n'' hestr, ok þar maðr á baki með öllum herklæðum af eiri, ok gert sem líkast konúnginum, ok settr síðan yfir borgar lið í Lundúnum; þetta líkneski var allt gyllt sem logi. Var þetta gort konúngi til s&#339;mðar. Er hans ártið <small>XV</small> kal. Decembris<ref>xv kalendas Decembris ab hoc seculo migravit. Cujus corpus Britones balsamo et aromatibus conditum in quadam ænea imagine, ad mensuram staturæ ejus fusa, mira arte posuerunt. Imaginem autem illam super æneum equum, miræ pulcritudinis armatam, et super occidentalem portam Londoniarum erectam in signum prædictæ victoriæ, et Saxonibus in terrorem statuerunt, ''Geoffr.''</ref>. Eftir hann tók ríki sun hans, er Beda prestr nefnir Tedvallum<ref>Successit - in regni gubernaculum Cadwalladrus filius ejus, quem Beda Ethelwaldum juvenem vocat, ''Geoffr.''</ref>; hann var b&#339;ði vinsæll ok friðsamr. En er xij vetr voru liðnir frá andláti Kaðals, þá tók konúngr vanmátt mikin''n'', ok gerðist stjórnlaust landit. Var þá úáran mikil ok sultr ok man''n''dauðr sv&#226; mikill, at eigi varð hálft jarðat; flýðu þá brott allir þeir er því komu við. Konúngr fór ok brott með nokkut fólk, en er hann skildist við England, mælti hann með tárafellíng: til ills hafa spara''zt'' v&#226;rír lífdagar af syndum v&#226;rum ok forsjóleysi, ok ástleysi við guð, er nú skulu þau úd&#339;mi hèr yfir gánga er alldri urðu fyrr, ok megu vèr eigi dyljast við, at þetta er guðs hefnð; hèr hafa gengit yfir Rúmverjar allt Breta ríki, ok margar aðrar þjóðir, ok hefir hèr þó alldri slíkt verið sem nú, en fyri öðru verðu vèr nú at flýja; eigi þröngva oss nú heiðnar þjóðir, ok eigi annarr úfriðr, heldr verðu vèr, at flýja með guðs vilja ok hans mætti, ok þurfu vèr, at þessi ánauð snúist oss til synda lausnar. Konúngr kom til Armonía<ref>Armoricam petens, ''Geoffr.''</ref> ríkis með sínum mönnum, ok var þar með Alanus konúngi xj vetr, hann var sun<ref>Salomdnis nepotem, ''Geoffr.''</ref> Salómons konúngs, fóstra föður hans, ok var hann þar meðan úöld hèlzt á Englandi.


===Bygðist England<ref>''i H skrevet'' engl'ð.</ref> annat sinn===

'''52.''' Í þenna tíma kom til Norðhumrulands drottníng sú er Sæburg<ref>''Denne'' Sæburg ''findes ikke omtalt hos Geoffr, der staaer kun:'' nefandus populus ille (Germaniæ) collecta innumerabili multitudine virorum ac mulierum, applicuit in partes Northanhumbriæ (''Geoffr. <small>XII</small>, 16'')</ref> hèt, með mikit lið; hon lagði undir sig allt Norðhumruland. Ok er Thedvallas<ref>Cadwalladrus, ''G.''</ref> konúngr spyrr, hvat títt var í Englandi, ok þar tók æfi at batna, ok þar var komit nýtt ríki yfir, bað hann Alanus konúng fá sèr lið ok skip, því at hann fýstist aftr til Englands. Konúngr játtaði honum þat, ok er skipin bjoggust, vitraðist Thedvalló<ref>Theovallo, ''her, ''H.''</ref> konúngi guðs engill, ok bað hann eigi fara aftr til Englands, ok sagði þat vera móti guðs vilja, ok bauð honum at fara til Rúmaborgar á fund Sergíí papa, ok taka skript af honum, ok kvað hann þá mundu hittast í heilagra manna tölu, sagði, at alldri síðan mundu hans kynsmenn ríki hafa yfir Englandi, nema þeir nyti hans verðleika viðr. En konúngr ken''n''dist við, at þá gekk eftir spá Merlínus spámanns ef sv&#226; f&#339;ri; virði konúngr meira boð guðs en fýsi sína; var þá rofin''n'' þessi skipabúnaðr, ok sú ætlan er áðr var ger. Bjó þá konúngr ferð sína til Róms, ok kom á fund Sergíí papa, ok tók hann feginsamlega vid honum, ok styrkti [hann með<ref>''fra'' [''rettet;'' hm&#772; (honum), ''H.''</ref> mörgum fögrum orðum ok dýrlegum d&#339;mum í sinni trú, ok sv&#226; segist, at hann gaf þar upp sitt konúngsnafn ok allt ríki, ok síðan vígdi Sergíus papa hann til biskups; hann lifði síðan eigi lengr en átta daga, ok andaðist í Rómaborg til eilífs fagnaðar xij kal. Maíí. Þá var liðit frá burð v&#226;rs herra Jesú Kristi <small>DC</small> ára ok lxx ok ix ár<ref>''efter Geoffr. Aar 689.''</ref>.


'''53.'''<ref>''til dette sidste Capitel findes intet ligefrem tilsvarende hos Geoffr.''</ref> Sv&#226; er sagt, at síðan var ekki Breta konúnga ríki yfir Englandi, utan af þeirra sjálfra ætt fyrir Norðhumrulandi rèð Sæborg drottníng eitt ár. Öll þessi tíðindi, er nú hafa sögð verið: frá Bretlands bygð ok þeirra konúnga viðskiptum er þar voru yfir, eru rituð eftir þeirr''i'' bók, er Historia Britórum<ref>''saal. H; r.'' Britonum.</ref> heitir, ok er hon ger af fyrisögn Alexandrs Lundúna biskups ok Valtara erkidjákn''s'' or A''u''xnafurðu, ok Gillo ens fróða<ref>''Ved'' Gilli enn fróði ''menes udentvivl'' Gildas, ''hvis Skrifter Geoffrey omtaler i Forening med Bedas i Begyndelsen af sit Værk.''</ref>. Kaðvalla var konúngr xxx ok vij ár; hann lagði fyrstr Rómaskatt á allt England, á hverju ári at gjalda; eftir hann var Aðalráðr xiij ár, þá var Simbur drottní''n''g eitt ár, þá Kinjúlfr konúngr viij ár ok xx, þá Bricíus xvij ár, þá Eggbrigtus xxx ára ok vij mánuði; hann lagði mörg ríki undir sig; þá Eiðúlfr sun hans, er ríkti hálft an''n''að ár; þá Edelalldr, sun hans, v ár; þá Aðalbrigt, bróðir Eiðúlfs, vj ár; þá Alfriðr bróðir þeirra viij ár ok xx, hann eignaðist fy''r''st þessa konúnga allt ríkit, ok rak brott alla úfriðarmenn, ok stýrði ríkinu vel ok lengi; eftir hann ríkti Játvarðr sun hans iiij ár ok xx; eftir hann Aðalstein''n'' góði xj ár ok xx, ok vj vikur ok þrj''á'' daga; hann fóstraði Hákon, sun Haralds konúngs hárfa''g''ra.


----


'''Noter:'''
<references />

[[Kategori:Alfabetisk indeks]]
[[Kategori:Tekster på norrønt]]
[[Kategori:Riddersagaer]]
[[Kategori:Jón Sigurðsson]]