Minneskrift om Mostertinget 1024 - Kristendomsbolken i den gamle Gulatingslov

Velg språk	Norrønt	Islandsk	Norsk	Dansk	Svensk	Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ►

Minneskrift om Mostertinget 1024

Kristendomsbolken i den gamle Gulatingslov

av Knut Robberstad

Innleiding

Fil:Gulatingslova.jpg

Den eldste Gulatingslova. Commons.

Kristendomsbolken er dei fyrste 33 kapitel av dei 320 som me har av Gulatingsboki. Dei gamle sette kristenretten fremst i lovbøkene sine; når tingreglane stod framanfor den, kom det av at dei totte tingskipnaden stod likesom utanfor, og fyrst laut tinget vera sett, fyrr det kunde vera spursmål etter kva det stod i lovene.

Grunnlaget i Gulatings-kristenretten er den lov som Olav den heilage og biskop Grimkjell vart samde um på Mostrartinget i 1024 og som sidan vart vedteki av folket på lagtingi. Det var ikkje kongen og biskopen, men folket som gav lover, og det Olav og Grimkjell vilde hava innført, laut difor verta vedteke av folket på lagtinget i kvart lagdøme. Lovene vart ikkje skrivne i bok på Olavs tid, den fyrste Gulatingsboki skal vera skrivi truleg umlag år 1100, men me trur likevel at det aller meste av det me no finn i Gulatingsboki som Olavstekst, er kong Olavs lov. På fire stader i Gulatings-kristenretten er det med reine ord nemnt dei avtalor som vart gjorde av kong Olav og biskop Grimkjell på Mostrartinget (kap. 10 § 1, kap. 15 § 1 og § 3, kap. 17 § 1). Sumt ser me likevel er nylover, vedtak som er gjorde seinare enn Olavs tid.

Men desse nylover er berre småting mot dei som vart gjorde i Gulatingslovi etter riksmøtet i Bjørgvin i 1164, der erkebiskop Eystein, jarlen Erling Skakke og riksens hovdingar og visaste menn gjorde dei vedtak som vart kalla kong Magnus Erlingsons nymæle. Serleg vart kristenretten då saumfaren, gamalt vart avteke og nytt vart sett til. At dette er so, kann me lett sjå, for i den lovtekst me har, er det skil millom Olavstekst, d. e. tekst frå fyre 1164, og Magnustekst, d. e. lovene som dei vart i 1164. Um sumt står det at begge er um det, det er helst stykke som Magnus har retta litt på.

Gulatingsboki er ikkje lovbok i moderne meining av ordet, soleis at den skrivne tekst nokotid har vorte vedteki som lov. Det er ei rettsbok, ei samling av rettsreglar som ein rettslærd mann har sett saman til eige bruk. Og me har difor ingi vissa for at det ikkje fanst fleire ulike Gulatingsbøker, tvertimot.

Det meste av det me har av Gulatingslovi er etter bøker skrivne seinare enn 1164; der er både Olavstekst og Magnustekst. Men me har og nokre stykke som er avskrivne etter fyrelegg frå fyre 1164, dei har ingenting um Magnus Erlingsons nymæle.

Dei avskrifter me har av kristendomsbolken er:

A. Ei pergamentsbok (nr. 137 qv. e donatione variorum, codex Ranzovianus) på Universitetsbiblioteket i Kjøpenhamn. Denne inneheld heile Gulatingslovi og har både Olavstekst og Magnustekst; nokre blad er burte men ikkje i kristenretten. M. Hægstad meiner at boki er skrivi av ein mann frå ytre Sogn eller nørdste Nordhordland kring 1250, og at ho beinveges eller umveges er gjord etter fyrelegg frå eldegamall tid.

B. Eit stykke av kristendomsbolken, innført i ei pergamentsbok (nr. 309 fol.) i den Arnamagnæanske samling i Universitetsbiblioteket i Kjøpenhamn. Det går til ut i kap. 29, har både Olavstekst og Magnustekst, og er skrive umlag år 1325. Boki høyrde til Mariakyrkja i Oslo, der rikskanslaren var prost.

C. Eit stykke av ei pergamentsbok (315 F fol.) i den Arnamagnæanske samling, frå Stadarhol på Island. Ho er skrivi fyre 1200, og M. Hægstad meiner ho må vera ei nord-vestlandsk avskrift etter ei enda eldre handskrift frå sud-vestlandet frå 1150 eller fyrr. I det heile har me 3 stykke av denne boki og dessutan eit stykke kalla

D or ei handskrift frå Skålholt på Island, men dei andre høyrer til den verdslege retten. I C er det ikkje Magnustekst. Noko meir som høyrer til C finn ein i nokre utdrag som syslemannen Bjarne Petrsson på Stadarhol har gjort på 1600-talet (A. M. 146 qv.).

E. Eit membranfragment (skinnlapp) i Riksarkivet i Oslo. I alt har ein 4 fragment, men dei 3 høyrer til i den verdslege lov. Her er både Olavstekst og Magnustekst. Boki er den eldste handskrifti av Gulatingslovi, som me no har noko att av, truleg frå umlag 1180, og M. Hægstad meiner ho kann vera skrivi av ein mann frå ytre Sogn.

I eit kristenrettsutkast frå Magnus Lagabøters tid, som uretteleg har fått namnet "Kong Sverres kristenrett", finn ein og sumt som må ha stått i Gulatings kristenrett og som ein ikkje finn andre stader.

Umsetjingi her går etter hovudteksti (A) som ein finn i "Norges gamle Love I", men dei viktigaste avvik som dei andre avskriftene har, er medtekne. Professor Sigurd Kolsrud har set gjenom umsetjingi, og etter hans framlegg er sumt retta og mange klårare ordlag komne inn. Gulatingsboki er fyrr umsett til dansk av Hans Paus i 1751.

Kap. 1. Den fyrste bolk er um kristendomen vår

Det er upphavet til lovene våre at me skal bøygja oss mot aust og beda til den heilage Krist um godt år og fred og um det at me må få halda landet vårt bygt og hava landsherren vår helsig; han vere vår ven og me hans vener, men Gud vere venen åt oss alle.

Kap. 2. Nylovene som vart vedtekne

Her er dei nylovene som vart vedtekne med samråd av M. k, Eystein erkebiskop, Erling jarl og alle dei visaste menn i Noreg.

1. Det er no dinæst at den skal vera konge over Noreg som er ektefødd son av Noregs konge, utan vondskap eller vetløysa tek makt med han.

2. Men um desse ting driv den eldste frå kongsmakti, då skal den samfedre bror hans vera konge, som erkebiskopen og lydbiskopane og dei 12 visaste menn av kvart bispedøme som dei nemner med seg tykkjer best vera skikka til det. Og dei ulærde menn skal gå til denne avgjerd med svoren eid på det at dei skal taka den til konge som dei for Gud synest er best skikka til det. Men denne eid skal jamvel biskopane svara for andsynes Gud, at dei skal gjeva eit sannings råd i denne sak, jamvel som dei ulærde som svér, etter som Gud gjev dei syn til rettast å sjå.

3. Men um Noregs konge ikkje har ektefødd son etter seg, då vere den konge som er næraste arving, etter deira umdøme som vert tilnemnde, um han er skikka til det. Men um denne ikkje synest vera skikka, då skal den vera konge som dei som er tilnemnde synest høver best til å vakta både Guds rett og landslovene.

4. Men um dei er usamde, då skal dei hava rett som vert dei fleste på si sida og som erkebiskopen og dei andre biskopar går med, og som sannar det med eiden sin.

5. Men når kongen er død, då er alle biskopar, abbedar og hirdstjorar med heile hirdi sjølvstemnde til å søkja nord til den heilage kong Olav til samråd med erkebiskopen; og kvar biskop nemner 12 av dei visaste menn med seg; og alle skal vera på vegen innan den fyrste månaden etter dei spør at kongen er fallen frå. Og der skal dei ofra kruna etter den kongen som då er fallen frå, for sjeli hans, og der skal ho hanga i all æva Gud og den heilage kong Olav til æra, etter som kong Magnus, den fyrste krynte kongen i Noreg, lova.

6. Men um nokon let seg taka til konge på annan måte, då har han med alle som fylgjer honom i dette, forbrote gods og fred, og dei skal vera bannsette for Gud og alle heilage menn og paven og erkebiskopen og alle lydbiskopane.

7. Men dersom dei menn som biskopane nemner med seg, forsømer denne ferd, då er dei i forbod og er saka 40 merker til kongen og kan ikkje gravast i kyrkjegard um dei let livet i medan. Men i denne ferdi skal kvar fara på sin eigen kostnad; men kongen skal godtgjera all kostnaden for dei som ikkje fyrr sat med kongsgods.

8. Men um erkebiskopen ikkje er innanlands, eller han er fallen frå, då skal alle menn koma der til den avgjerd, slik som no er fastsett.

Kap. 3. Både Olav og Magnus tok ved dette

1. Det er no dinæst at me har vårt fastsette møte kvart år her i Gula, so mange tingmenn som me no er samde um. M. Det er 60 |: O. 2 menn på det ellevte ti (102) or Hordafylket og like mange or Rygjafylket, M. 50 |: O. 80 :| or Firdafylket, M. men 40 |: O. 4 menn på det sjuande ti (64) :| or Sygnafylket, M. 20 i: O. 27 :| or Egdafylket, nemndarmenn, so som i lovene er mælt; men frå Sunnmøre 16 bønder |: O. so mange som vil.

2. M. Men 2 lendmenn skal vera att i Egdafylket, 2 i Rygjafylket, 1 på Sunnhordland, 1 i Firdafylket, 1 på Sunnmøre, til å vakta hus og heim for folk mot tjuvar og ransmenn. Men alle M. andre Begge: lendmenn som er innan vårt lagdøme, skal fara til lagtinget or desse 6 fylke, utan kongen sine eller deira eigne naudsyner (forfall) kjem i vegen; og dei messeprestar som biskopen nemner til! O. alle som folk kjøper tenesta av :| 2 or kvart fylke, og alle årmenn skal koma forfallslaust. Men for dei er dette mælt (d. e. godkjent) forfall: um kongen kjem i eit fylke og byd sin årmann i næste fylke å greida det han skal ha til gjestebod for seg.

3. No er det dinæst at me skal koma her so mange tingmenn som no er tilnemnde M. Petersmesseaftan |: O. torsdagen i påskevika :| Begge: medan sol er uppe. Men um nokon ikkje kjem, da er dei bøteskyldige, kvar mann av dei som er nemnd til Gulating, dersom han kjem seinare enn eidane er framførde. Men um han kjem fyrr, men likevel etter var møtesdag, då skal han bøta 1 øre. Men um alle menn frå eit fylke forsømer å koma, då skal dei våren etter hava med seg 40 merker, det eig me lovfelagar (lovsambandet) halvt, men halvparten eig kongen vår. Men um ein fjordepart eller åttandepart av mennene forsømer tinget, då skal dei bøta ein tilsvarande lut av denne sumen etter som manntalet deira er. Men um einskilde menn forsømer det, då skal dei bøta 3 øyre.

4. Olav. Men me skal skaffa mat og pengar til dette or dei 6 fylke, ein halv månadsmat til kvar mann, utan vegen er lengre, og 1 såld malt og 1 øyre sylv. Men den mann som forsømer å yta i det, han hindrar då ferdi åt tingmannen, då skal han for det bøta 3 øyre. M. Men or Egdafylket skal 1 mann fara or kvar skipreida, og skipreidone skal jamnast til, so at 20 menn fer; og skipreida skal yta 2 månadsmatar smør og det same av mjøl, vegen øyre sylv eller so mykje i tald mynt som då vert siege av 1 øyre og 1 såld malt. Men dei skal fara som lendmennene eller årmennene eller syslemennene nemner til. Men denne utreidsla skal liknast ut etter fe-mengdi (medelen). Og 3 pund smør skal det vera i denne utreidsla. Men or Rygjafylket skal det fara 15 menn or kvar fjordung og reidast ut til kvar mann halvannan månadsmat smør og det same av mjøl, 1 vegen øyre og 1 såld malt. Og like mange or Hordafylket, og reidast ut til kvar mann 1 månadsmat av kvart, 1 øyre sylv og 1 såld malt. Men or Sogn 10 menn or kvar fjordung, og reidast ut til kvar mann 1 månadsmat av kvart og 1 vegen øyre og 1 såld malt. Men 13 menn or kvar fjordung i Firdafylket og utreidsla til kvar mann 1 månadsmat av kvart og 1 vegen øyre og 1 såld malt. Men av Sunnmøre skal reidast ut til kvar av dei 16 tingmenn 2 månadsmatar av kvart, 1 vegen øyre og 1 såld malt. Men den mann som let vera å svara utreidsla til dette, han hindrar då ferdi for den andre, då skal han bøta 3 øyre for det.

5. Olav. Altid når tingmenn vert skyldige vite (tingbøter) i Gula, då skal pengane verta framgreidde der; men dei skal alle Gulatingsmenn eiga. Då er det vel um han sjølv eller venene hans betalar; men vil han ikkje, då skal kongens årmann eller lendmannen betala det, kvar i si sysla, og taka tvifelt att heima.

Kap. 4. Olav baud, men Magnus tok burt dette

1. Det er no dinæst at me skal gjeva ein træl fridomen kvart år her i Gula. Men me har skift det fylki imillom, so at kvar av oss sitt år skal skaffa ein træl til frigjeving.

2. Men denne trælen skal vera gjeven fridomen den fyrste sundagen på Gulatinget. Og alle me Gulatingsmenn skal yta pengar til det, 6 øyre. Men um trælen ikkje vert gjeven fridomen den sundagen, då skal dei menn som er skyldige å skaffa trælen, bøta til biskopen 12 øyre og kjøpa ein træl og gjeva fri, um det og er seinare.

Kap. 5. Og dette sameleis

1. Det er no dinæst at me skal gjeva ein træl fridomen i kvart fylke i Gulatingslagen. Men me har skift det fjordungane imillom.

2. Men dei menn som er skyldige å skaffa mannen, skal hava gjeve han fridomen fyre jolenatti. Men um dei då ikkje har gjort det, då skal dei bøta 12 øyre til biskopen og kjøpa ein træl og gjeva fri, um det og er seinare.

Kap. 6. Både Olav og Magnus

1. Det er no dinæst at me har lova ølgjerd (d. e. ølgilde), det kallar folk samberingslag, øl av ein mæle for bonden og av ein for kona hans. Tri bønder minst skal slå seg saman, — utan nokon bur so langt ute i øyane eller so langt uppe i fjellet at han ikkje kann føra sitt brygg til andre folk, då skal han åleine brygg ja so mykje som Magnus: kvar av dei |: O. dei tri :|.

2. Men den som eig mindre bu enn 6 kyr eller mindre åker enn til 6 sålds såd, han skal berre bryggja um han sjølv vil.

3. Begge. Det ølet skal vera bryggja fyre Alle Heilagmenns messa (Helgemesse) seinast. Men ølet skal signast Krist og sancta Maria til takk, til godt år og fred. Men um nokon ikkje bryggjer til den tid, då skal han bøta 3 øyre til biskopen og bryggja øl, um det og er seinare. Men um nokon ikkje bryggjer, og vert han prova sannskyldig i det at han sit soleis i 12 månadar at han bryggjer ikke til samberingslag, då skal han bøta 3 merker for det til biskopen.

Kap. 7. Både Olav og Magnus

1. Enno ei ølgjerd (d. e. bryggjing) har me lova å gjera, mann og kona like mykje kvar, og signa det jolenatti Krist og sancta Maria til takk, til godt år og fred. Men um so ikkje er gjort, då skal ein bøta 3 merker for det til biskopen.

2. Men um nokon sit slik 3 vintrar at han gjer ikkje ølgjerdene eller greider dei bøter som me har fastsett i vår kristenrett, og vert han prova sannskyldig i det, då har han forbrote kvar pening av godset sitt, det eig kongen vår halvt, men halvt biskopen. Men han har høve til å gå til skrifte og bøta til Krist og verta verande i Noreg. Men um han det ikkje vil, då skal han fara ut or riket åt kongen vår.

Kap. 8. Magnus åleine mælte dette

1. Men me har mælt so med vår biskop at han skal yta oss tenesta, men me skal vinna oss henne med det at me gjer tiend heilt og fullt, både av all grøda og feal, fiske og alle rette innkomor.

2. Men ho skal skiftast so at biskopen skal hava fjerdeparten, og fatigfolk fjerdeparten, og kyrkja fjerdeparten, og presten fjerdeparten.

3. Men biskopen skal koma forfallslaust til kvart fylke kvart år og yta folket den tenesta som bør vera. Men dette er forfall um biskopen er sjuk eller kongen krev at han skal gjera ei ferd eller erkebiskopen sender bod etter han til å vigja ein annan biskop, eller andre stornaudsyner kjem på.

4. Men um ein mann sit soleis i 12 månadar at han ikkje reider ut si tiend, då er han saka 3 merker til biskopen. Men um han sit soleis i 2 tolvmånadar at han gjev ikkje si tiend, då er han saka 6 merker til biskopen. Men um han sit 3 vintrar soleis at han ikkje gjev si tiend, då har han forbrote kvar pening av godset sitt, både i land og lausøyre, og kongen eig det halve, men biskopen det halve.

Kap. 9. Olav åleine mælte dette

1. Men me har mælt so med vår biskop at han skal yta oss tenesta. Men me skal gjeva honom vederlag for ho, 1 ørtug for kvar 40 menneske innan vårt lovsamband. Men biskopen skal vinna seg den godtgjersla soleis at han skal koma til kvart fylke kvart år og yta folket den tenesta som bør vera.

2. Men når biskopen kjem til eit fylke eller ein fjordung, då skal han eller hans erendsmann kalla i hop ting og setja ein dag då han vil hava utreidsla si; då er det vel um folk greider ho.

3. Men um dei ikkje vil gjeva han utreidsla, og alle bønder i ei manngjerd let vera å svara ho, då er dei saka 3 øyre. Då skal biskopen eller hans erendsmann lovleg krevja dei for utreidsla på tinget. Men um færre (einskilde) menn let det vera, då skal biskopen sin årmann fara heim til dei og taka med seg 2 av grannane hans, dei som bur nærast; då er det vel um dei vil fylgja han, men vil dei ikkje, då skal han krevja dei til det, [vil dei då ikkje] då vert dei saka 3 øyre til kongens umbodsmann. Og sjølv skal han då få seg [andre] vitne og fara heim til hin og krevja utreidsla til biskopen og den bot som er fastsett, 1 øyre for kvar pening. Då er det vel um han greider det ut; men vil han ikkje, då skal han (årmannen) stemna han til tings for ran, og då vert han saka 12 øyre til kongens umbodsmann.

4. Men biskopen vår og hans årmann og alle prestane skal søk ja sine saker soleis som eg no har fortalt.

Kap. 10. Begge mælte dette om kyrkjone

Fil:Vetahaugenkors.jpg

Korset på Vetahaugen over gamle Moster kirke ble reist til 900 års-markeringen for kristenretten 1924. På Island fredhelget Torolv Mostraskjegg et tilsvarende fjell, Helgafjell. Foto: Knut Rage.

1. Det er no dinæst at me skal halda uppe alle dei kyrkjor og kristendomspåbod som Olav den heilage og Grimkjell biskop fastsette på Mostrartinget, og alle dei kyrkjor som sidan vart bygde.

2. Men det er ei kyrkja i kvart fylke som me kallar hovudkyrkja, som alle me fylkesmenn har skyldnad til å halda uppe. Men um den kyrkja brotnar saman og hyrnestavane fell ned, då har me å koma med timber til tufti innan 12 månader. Men er det ikkje då kome, då skal alle me fylkesmenn bota 15 merker, den boti eig kongen vår halvt, men helvti eig biskopen. Men um færre menn forsømer dette, ein fjordepart eller åttandepart av folket, då skal dei bøta ein tilsvarande lut av den sumen etter som dei er folketal til. Men um einskildmenn forsømer dette, da skal dei bøta 3 øyre for kvart tre som trengst og skaffa tre um det er seinare; men 1 øyre for kvart matmål (som arbeidsfolki skulde havt), 1 øyre for kvar nagle som vantar. No er kyrkja bygd.

Kap. 11. Og begge mælte dette

1. No skal alle fylkesmenn gjera gard um kyrkja. Då skal biskopen eller hans erendsmann gjera stemning til det og setja ein dag då garden skal vera gjord; då er det vel, um han vert gjord. Men um han ikkje vert gjord, og står kyrkja gardlaus i 12 månadar, da skal alle fylkesmenn hota for det 3 merker til biskopen. Men um einskildmenn forsømer dette, då skal dei bøta 3 øyre til biskopen for kvart tre som trengst og skaffa tre um det og er seinare, og byggja gard.

2. No er kyrkja bygd og gard um ho, då skal alle fylkesmenn kjøpa vigsla åt ho av biskopen med mat og hus 3 netter åt han og 30 mann.

Kap. 12. Og sameleis dette, um kyrkjebyggjing

1. No er det andre kyrkjor som det skal vera skyldnad å halda uppe, fjordungskyrkjor og åttungskyrkjor, heradskyrkjor og høgendeskyrkjor; alle dei kyrkjone skal me halda uppe og ikkje øyda tufti.

2. Men um kyrkja brotnar ned og hyrnestavane fell, då skal folket som eig den kyrkja lata det koma timber til tufti fyrr enn 12 månadar er gjengne. Men um det ikkje kjem, då skal dei som eig kyrkja, bøta for det 3 merker til biskopen og få til vegar og byggja upp kyrkja um det og vert seinare. Men um einskildmenn forsømer dette, då skal dei bøta for det 3 øyre til biskopen for kvart tre som trengst og skaffa tre um det og er seinare, og byggja upp kyrkja og aldri øyda tufti.

3. Men um einskildmenn byggjer kyrkja, anten lendmann byggjer eller bonde eller kven det so er som byggjer kyrkja, då skal han halda ho i stand og aldri øyda tufti. Men um kyrkja brotnar ned og hyrnestavane fell, då skal han hava timber på tufti fyrr en 12 månadar er gjengne; men um det ikkje kjem, då skal han bøta for det 3 merker til biskopen og få til vegar og byggja kyrkja likevel. Men um han ikkje det gjer og let tufti liggja aud 12 månadar til, då skal han bøta til biskopen 3 merker til for det. Men um han let tufti liggja aud 3 vintrar, då har han forbrote den jordi som kyrkja var bygd på. Då eig kongen jordi, og han skal odla seg ho med det at han får kyrkja bygd på dei fyrste 12 månadar. Men um han ikkje gjer so, då skal bonden taka si jord att og no byggja kyrkja på ho. Men um bonden ikkje har gjort det på 12 månadar, då eig kongen jordi, og ho skal aldri koma under bonden sidan.

Kap. 13. Um kyrkjegard

No skal dei menn som har på seg å halda kyrkja uppe, setja gard um ho, og hava gjort det innan 12 månadar. Men um han ikkje er ferdig innan 12 månadar, då skal dei bøta 12 øyre til biskopen. Men um einskildmenn forsømer det, då skal dei bøta 3 øyre for kvart tre som trengst og skaffa treet um det og er seinare. No er alle kyrkjor bygde og gard um dei.

Kap. 14. Um kyrkjevigsla

No skal dei kjøpa vigsla åt ho av biskopen. Alltid når jordi er vigd, men kyrkja uvigd, då skal dei kjøpa vigsla av biskopen med 12 øyre. Men alltid når både jord og kyrkja er uvigd, då skal vigsla kjøpast åt dei av biskopen med 3 merker; mat og hus i 3 netter med 15 mann [skal biskopen og hava]. No er alle kyrkjor bygde og vigsla åt dei kjøpt.

Kap. 15. Um tilsyn med kyrkjone

1. No er det dinæst at biskopen vår skal råda for kyrkjone, som Olav den heilage lova Grimkjell biskop på Mostrartinget og soleis som me sidan vart samde um det.

2. Biskopen vår skal no setja prestar til alle kyrkjor, og det slike som han veit kann gjera gudstenesta rett for folket.

3. Men me skal gjeva prestane slikt til livemåte som Olav den heilage og Orimkjell biskop fastsette på Mostrartinget, men [til prestar i] heradskyrkjor slikt som bøndene vert samde med den presten som biskopen set til der.

4. Dei skal no verta verande 12 månadar der biskopen har tilsett dei og gjera rett gudstenesta for folket. No fær han seg hus og hage og vener, då skal ikkje biskopen taka han burt frå prestegjeldet sitt, for me vil ikkje gjera kyrkjone våre til handelsvara.

5. Men um han misbyd folket fastedagar eller helgedagar ein gong på 12 månadar, då skal han bøta 3 merker til biskopen for det. Men um det hender han oftare, då skal han og bøta 3 merker. Og då har biskopen lov til å taka han burt frå prestegjeldet hans og tilsetja ein annan som veit å gjera tenesta rett for folket.

6. Men alltid når dei misbyd oss, eller bryt pålegg frå biskopen som gjeld vår kristendom, da skal dei bøta med pengar for det til biskopen. Men me har teke burt det (i lovi), at prestane skulde styrast med hogg og slag, for me gjer mågskap med dei eller let sonene våre prestlæra.

7. Prestane våre skal hava slik mannhelg som kvar av oss mot ein annan her i landet.

Kap. 16. Um sundagshelg

Det er no dinæst at kvar sjuande dag er det helg, og den dagen kallar me sundag. Men laurdagen fyre skal vera heilag frå non, når ein tridjepart av dagen er att, og måndagsnatti til hane-otta; so ein ikkje skal arbeida, fanga korkje fisk eller fugl, vinna korkje på åker eller eng, utan desse undantak som er gjort: um folk ror si leid og har snøre utanbords eller ror med farm som er lasta på ein kvardag; um dei kjem heim medan det er helg, og der er hamnløysa, då skal dei kasta farmen upp or flodmålet og berga skipet sitt; eller um folk fer landveges si leid og driv hest med kløv som er bunden på kvardag. Den som vert prova sannskyldig i det at han arbeider på sundag, han skal bøta 6 øyre for det og gå til skrifte og bøta til Krist. Men um ein manns utanlandske træl arbeider utan at eigaren vil det, då skal han hudstryka han eller bøta 3 øyre til biskopen.

Kap. 17. Um messedagar

1. No er det dei dagane som Olav den heilage og Grimkjell biskop fastsette på Mostrartinget og baud oss halda fasta og nonhelg fyre, dei skal ein akta sameleis som sundagene.

2. No er Jonsmessa ein, men Petersmessa den andre den tridje Seljumannamessa fjorde Jakobsmessa, femte den fyrste Olavsmessa, sette Laurentiusmessa, sjuande den fyrste Mariamessa, åttande Bartholomeusmessa, niande Mattheusmessa, tiande Mikjelsmessa, ellevte Tvo-Apostelmessa [Simon og Judas], tolvte Alle Heilagmenns messa, trettande Andreasmessa fjortande Tomasmessa. No er dei dagane upptalde som ein skal halda fasta og nonhelg fyre og bøta som for søndagsarbeid um ein arbeider då.

Kap. 18. Um messedagar

1. No er det andre dagar som det ikkje er nonhelg eller fasta fyre, som likevel skal vera jamheilage med sundag for arbeid. Men um folk arbeider på dei dagane, då skal dei bøta 3 øyre for det til biskopen. Men um ein manns træl arbeider utan eigaren vil det, då skal han bøta halvannan øyre for det.

2. No skal eg telja upp dei dagane. Det tek til med jolehelgi, fyrst 4 dagar, og den femte er åttandedag jol, den sjette trettandedagen; dei skal vera jamheilage alle. Men dagane imillom, då skal ein berga sitt bufe, um det er trong til det. Men næst etter jol er det då Brittivemessa, men so er det Pålsmessa, men so er det Kyndelsmessa, men so er det Mathiasmessa, so er det Mariamessa. No er det 3 dagar då ein ikkje skal opna jord eller setja ned lik; den eine er Skirtorsdagen etter non, men den andre heile Langfredagen, men den tridje Påskeaftan til nons, den fjorde heile Påskedagen. Men um ein set ned lik, då skal ein bøta for det 3 øyre til biskopen. Det er tvo dagar i Påskevika, måndag og tysdag, då ein ikkje skal arbeida, utan berga bufeet sitt um det er trong til det j men heile onsdagen er helg. Men so er det Tvo-Apostel messa [Filip og Jakob], so er det Krossmessa. Gangdagshelgi skal ein halda slik at 3 dagar skal ein arbeida til middags, men heile torsdagen er heilag som Påskedagen. No er det Hallvardsmessa, so er det Botolvsmessa, so er det Svitunsmessa, so er det Knutsmessa, so er det den siste Olavsmessa, so er det den siste Mariamessa, so er det den siste av Krossmessone, so er det Martinsmessa, so er det Klemetsmessa, so er det Nikolasmessa, som me skal halda heilage i vårt lagdøme.

Kap. 19. Berre Olav mælte dette

1. No skal prestane skjera [og senda ut] krossar fyre helgedagane, kvar i sitt prestegjeld der han held gudstenesta. Anten han held i fylkeskyrkja eller i fjordungskyrkja eller i åttungskyrkja, skal han senda ut krossane slik at dei skal koma til alle stader som høyrer til prestegjeldet. Krossane skal koma til kvart hus med rykande åre.

2. Men dei skal kvar mann bera til den næste, utan folk bur samtunes på ein gard, då skal dei bera han av garden kvar sin gong.

3. Men krossane skal fara til vinterhusi og ikkje til fjells (d. e. til setrane). Kvar bonde skal hava andsvar for eitt heime-hus, soleis at krossen ikkje stansar der, um han enn eig fleire heimar.

4. Men let han krossen stansa, då skal han for det bota 3 øyre til den presten som skar krossen. Men um mannen nektar og segjer at ikkje kom krossen til hans hus, men grannen skuldar han for det, for han bar krossen dit, då skal han lata eid fylgja, at der kom han ikkje. Men hin som vart fyre eiden, skal bota; då er det vel, um han bøter krossvite. Men vil han ikkje, då skal presten fara heim til han med tvo av grannane hans og krevja han for krossvite, og [um han heller ikkje då bøter] stemna han til tings for ran, då vert han saka 12 øyre for den boti.

Kap. 20. Både Olav og Magnus

Fil:Grimkjhellogolav.jpg

Biskop Grimkjell og Olav den hellige. Fra utstillingen "Fra hedendom til kristendom" på Moster amfi.

1. Det er no dinæst at kvar sjuande dag skal me fasta for kjøt, den dagen kallar me fredag.

2. Men den som vert prova sannskyldig i det at han et kjøt på fredag, han skal då bøta 3 øyre til biskopen. Men um han åt det i vankunna, og nokon kjem inn og spør han kvifor han et kjøt på fredagen, har han då betar i munnen, då skal han rækja dei ut og mæla so at "eg åt dette i vankunna, og eg veit ikkje dagatalet", då skal han vera fri bot, men han skal gå til skrifte og bøta til Krist. Men svelgjer han det ned, då skal han bøta 3 øyre for det til biskopen.

3. Men hender det han oftare at han et kjøt på fredagane, då skal han bøta 3 merker for det til biskopen.

4. Men har han bøtt 2 gonger og vil han ikkje bry seg um fredagane eller påbodi i kristendomen vår, då har han forbrote kvar pening av medelen sin, men han har høve til å gå til skrifte og bøta til Krist. Vil han ikkje det, då skal han fara ut or riket åt kongen vår.

5. Men et nokon hestekjøt, då bøte han for det 3 merker til biskopen, kvar mann med vårt tungemål, og gå til skrifte og bøte til Krist.

6. Men um ein manns træl et kjøt um fredagane eller i utider, då skal han hudstryka han eller bøta 3 øyre for det til biskopen.

7. Men um biskopen eller hans erendsmann skuldar nokon for det at han et kjøt um fredagane eller i utider, men han segjer nei til det, då skal biskopen sin årmann fara heim til han og stemna han til tings og klaga han for det på tinget. Men segjer han nei til det, då skal han festa lyrittareid for det.

8. Men um nokon et kjøt i langefasta, då skal han bøta 3 merker for det til biskopen, utan han et av naud og ikkje har annan mat. Då skal han gå til 3 av grannane sine og byda dei matskifte; då er det vel um han fær det, men fær han ikkje, då skal han eta kjøt og soleis berga livet, avdi at heller skal han eta hunden enn hunden skal eta han.

9. Men um ein mann et hestekjøt i langefasta, då har han forbrote kvar pening av eiga si, og fare ut or riket åt kongen vår. Men um biskopen sin årmann skuldar han for det, då skal han festa lyrittareid for det. Men um den eiden fell, då fell han til utlegd for han.

10. Men um trælen til ein mann et utan at eigaren vil det, då skal eigaren selja han ut or riket åt kongen vår og nytta pengane, og ikkje eta i lag med han. Men et han i lag med han, då skal han bøta 40 merker for det. Men um biskopen sin årmann skuldar han for det, då skal han gjera lyrittareid for det.

Kap. 21. Magnus tok burt sumt

1. Det er no dinæst at me skal ala upp kvart barn som vert født i landet vårt O. utan det er født med slik uskapnad at andlitet vender dit nakken skulde, eller tærne dit hælane skulde, då skal ein føra det barnet til kyrkja og hevja det or heidendomen (d. e. døypa det) og leggja det ned i kyrkja og lata det døy der.

2. Begge: Men kvart barn som vert født etter jolenatti, det skal vera døypt fyre gagnfasta. Men er det født i fasta, då skal det vera døypt til påske. Men er det født etter påske, då skal det vera døypt fyre Jonsmessa. Men kvart barn som er født etter Mikjelsmessa, det skal vera døypt fyre jolenatti.

3. Dei skal lata den presten døypa som dei løner for gudstenestone i sokni, utan det er forfall. Men um barnet vert so brått sjukt at dei ikkje kann nå den presten, då skal den presten døypa som dei fyrst kann nå i; men det skal ingen prest nekta, utan han vil verta saka 3 merker til biskopen.

4. No er barnet so veikt at dei kann ikkje nå prest; då skal dei menn som fer med barnet, gjeva det namn og ausa vatn på det og mæla desse ord over barnet: "Eg døyper deg, N., i namnet til Faderen, Sonen og den Heilage Anden", då kann det gravleggjast i kyrkjegard. M. Men um dei ikkje kann få tak i vatn, då skal dei døypa i kva væta dei kann nå i. Men når dei ikkje i væta, då skal den eine sputta i handi og gjera kross på brystet og millom herdane. Med denne dåpen kann ei kona døypa jamvel som ein karmann, um dei ikkje kann nå i ein karmann.

5. Begge: Men um det ikkje vert døypt til den tid som fyrst er fastsett, då skal det bøtast 3 øyre til biskopen og barnet verta døypt um det er seinare. Men vil han ikkje lata det døypa og har ukristna barn hjå seg lenger enn 2 fristar, då skal han bøta 3 merker til biskopen og døypa barnet til kristendomen. Men vil han ikkje det, og har ukristna menneskje i huset i 12 månadar, då har han forbrote kvar pening av eiga si. Men han har høve til å gå til skrifte og bøta til Krist. Men um han ikkje vil det, då skal dei begge fara ut or riket åt kongen vår.

Kap. 22. Her har kong Magnus gjort det til ubotamál som kong Olav hadde gjort til tremarksmål

Hovudteksti er i dei 3 fyrste paragrafane berre Magnustekst, og segjer ikkje korleis Olavsteksti er, men det aller meste av denne siste finn ein i varianten cod. C. som er umsett i teigen til høgre.

Magnus 1. Um ein mann ber ut barnet sitt, ukristna eller kristna, og let det døy, og vert han prova sannskyldig i det, då har han forbrote gods og fred, og det kallar me det store mordet. 2. Men har nokon ein træl som let barnet sitt døy, ukristna eller kristna, då skal eigaren hudstryka han fyre femt, eller òg føra han til kongsmenn; og han skal hava høve til å selja han utanlands um han vil, og han skal ikkje hava samnøyte med han. Men har han det, bøte han 3 merker til biskopen. 3. Men um biskopen eller erendsmannen hans skuldar nokon for at han har late barnet sitt døy (d. e. har bore det ut), kristna eller ukristna, men han segjer nei, då skal han nekta dette mordet som kvart anna. Men den eiden fell til utlegd for han.

Olav 1. Men um ein mann ber ut sitt barn ukristna og let det døy, då skal han bøta 3 merker til biskopen. 2. Men har nokon ein utanlandsk træl som let barnet sitt døy ukristna, då skal eigaren bøta 6 øyre til biskopen og hudstryka ham og ha gjort det innan femt naar han er prova sannskyldig, eller han skal kjøpa hudi hans med 3 øyre til biskopen. 3. Men um biskopen eller erendsmannen hans skuldar nokon for at han har late barnet sitt døy (d. e. har bore det ut) ukristna, men han segjer nei, då skal han gjera lyrittareid for det...

4. Men um biskopen eller hans erendsmann skuldar nokon for det at han har grave ukristna barn i heilag jord, og vert det lygn når ein røyner det, då skal den mann som skuldingi kom frå, bøta for det dei 3 merker til biskopen som han hadde etla hin til å lota ut med.

5. Men um ein mann kjem heidning til landet vårt og talar slik som at han vil fara dit det er prestar og lata seg døypa frå heidendomen, då skal ein gjeva han føda og lata han hava matlag for seg sjølv.

6. Men dersom han fer framum kyrkjor eller prestar og let seg ikkje døypa frå heidendomen, då skal biskopen sin årmann taka mannen og føra han til tings; då er det vel um han let seg kristna. Men vil han ikkje det, då skal dei gjeva honom grid i fem dagar (femtargrid) frå det tinget til å koma seg ut or riket åt kongen vår, og ingi natt føda han der han var natti fyre. Men um folk føder han lenger og har matlag med han, då skal ein bøta 40 merker for det.

7. Men alltid når bot for kristendomsbrot er større enn 3 merker, då eig kongen det halve og biskopen det halve.

8. Men kvar mann som sit 3 vintrar soleis at han ikkje svarar utreidsla til biskopen eller prestereidsla, og ikkje greider dei bøter som me har vedteke i vår kristenrett, han har forbrote kvar pening av eiga si.

Kap. 23. Um gravlegging i kyrkjegard

1. Det er no dinæst at kvart menneske som døyr, skal me føra til kyrkja og grava i heilag jord, utan udådsmenn, drottensvikarar og mordvargar, trygdbrytarar og tjuvar og dei menn som sjølv gjer ende på seg. Men dei menn eg no talde upp, skal ein grava i flodmålet, der som sjøen og grøntorva møtest.

2. Men lik skal ikkje stå inne over fem dagar utan naudsyn. Men står det lenger, då skal ein bota 3 øyre for det til biskopen og føra liket til kyrkje.

3. Men vil han ikkje det, og let daudt menneskje rotna inne, då har han forbrote kvar pening av eiga si. Då har han enno høve til å gå til skrifte og bøta til Krist. Men vil han ikkje det, då skal han fara ut or riket åt kongen vår.

4. Men um han bur langt uppe i fjellet eller langt ute i øyane og det der kjem slike ting i vegen for han at han ikkje kann føra liket fram — ufarande sjø eller fjell —, då skal han føra liket i eit uthus og festa det upp og ikkje lata liket stå på jordi.

5. Men um nokon grev lik ned i haugar eller røysar, då skal han grava det upp og bøta 3 øyre til biskopen for det og føra liket til kyrkje og grava det i heilag jord.

6. Men vert nokon sjuk og vil senda folk etter presten, då skal han senda etter den som han svarar utreidsla til (d. e. soknepresten sin), og vil han lata seg gjeva den siste oljen, då skal presten fara til han og gjeva han, O. og hava 2 øyre i oljekjøp. Begge: Men får han so brå sott og kann han nå ein annen prest fyrr, då skal den presten fara til han og gjeva han oljen M. for inkje. Men fer han ikkje, då er han saka 3 merker, utan han for si eigi skuld eller for sine soknefolk skuld ikkje kann fara, og dette hans forfall er vitnefast. Men han skal gjeva oljen til kvar mann som gjorde si tiend til han og då sa han vilde hava oljen medan han var i stand til å mæla.

7. Begge: Men når nokon er død og arvingen fer etter presten og bed han koma og syngja liksong over han, då skal han fara og syngja over liket, O. og for det skal han hava halvannan øyre, det kallar folk liksongskjøp.

8. Begge: No um liket kjem til kyrkje, då skal presten gå imot det og syngja over liket etter det ritual som høyrer til, setja liket i gravi, O. og med det tena legkjøp (d. e. gravpengar). Begge: Men um presten ikkje vil gjera dette, då skal arvingen etter den døde taka M. tiendi |:.O. gravpengane :| og kjøpa messesong med for sjeli åt den døde.

9. Men urn presten ikkje er heima, då skal ein likevel grava liket ned; men når presten kjem heim, då skal dei støyra hol ned til kista og slå vigjevatn i, og han skal syngja liksong over gravi.

10. Men ingen prest må utan naudsyn fara i sokni åt ein annan prest for å tena pengar. Men vert han prova sannskyldig i det, då skal han betala det attende til den presten som har den sokni og bøta 12 øyre for det til biskopen.

11. Men alltid når folk døyr og arvingen vil gjera gjestebod etter dei, anten dei vil gjera det til sjaund (d. e. sjuande dagen) eller tredivtedagen eller enno seinare, det kallar folk arveøl. Men gjer folk gravøl og kallar det sjeleøl, då skal dei beda til seg den presten som dei svarar utreidslor til for tenesta hans, dei skal beda han sjølv tridje i det minste.

12. Og presten skal fara forfallslaust til arveøl eller sjeleøl. Men vil han ikkje fara, då skal han tarna si tiend I: O. utreidsla :| so mykje som han skulde hava for 12 månadar or den manngjerd som gjestebodet var i. Men denne M. tiend |: O. utreidsla :| skal hin taka som er arvingen til den gravølet vart gjort etter, og nytta til sjelebot for han.

13. Men um det er fleire gravøl samstundes, då skal han fyrst fara til det som han fyrst er beden til, og vera der den fyrste natti. Men morgonen etter skal han fara til det næste. Begge: Men er det 3 gravøl og kann han fara att og fram til dei på ein dag, då skal han signa alle dei 3 øli. Men kann han ikkje, då skal han fara til det andre gravølet og drikka der medan ølet rekk.

Kap. 24. Begge mælte dette

1. Det er no dinæst at ingen skal hava frenka si til kona. Men vert nokon prova sannskyldig i det at han har kona som er meir nærskyld enn i lovene er mælt, då skal han bøta 3 merker for det til biskopen og lata kona frå seg og gå til skrifte og bøta til Krist.

2. Men det er løyvt oss å taka til konor våre frenkor i sjuande kne og sjuande led og dei andre kvinnor som er våre frenkor ved mågskap (d. e. ekkjor etter frendane våre) i femte kne og femte led; like langt ut skal me telja for dei kvinnor som er skylde den kona han fyrr har havt. Men um nokon tek kona nærare enn eg no har rekna upp, M. eller tek annan manns kona eller ei kona attåt den han fyrr har, Begge: då skal han bøta 3 merker til biskopen og lata kona frå seg og gå til skrifte og bøta til Krist. Men vil han ikkje det, då skal dei begge fara ut or riket åt kongen vår.

3. Men um biskopen eller hans erendsmann skuldar nokon for at han har kona meir nærskyld enn i lovene er mælt, men han segjer nei til det, han skal gjera lyrittareid for det.

4. Men so er det nokre kvinnor som me skal verna serleg vel, med di me gjer ubotaverk, dersom me kjem dei for nær. No er det fyrst eigi mor, den andre eigi syster, tridje dotter, fjorde stykmor, femte sonekona, sjette brorkona, sjuande sonedotter, og sameleis alle andre kvinnor som er like nærskylde; ved desse vert det rekna for ubotaverk. Magnus: Desse andre er stykdøtter, brordøtter, systerdøtter og dotterdotter, mormødrer og farsystrer og farmødrer og syster til kona si. Begge: Men um nokon vert prova sannskyldig i det at han ligg med so nærskyld kvinna, då er den mannen fredlaus, både han og ho, og skal fara ut or riket åt kongen vår, M. til dei har gjort den skrift (ɔ: kyrkjebot) som biskopen legg på dei, Begge: og har forbrote kvar pening av eiga si både i land og lausøyre; av det eig kongen halvt, men halvt biskopen, M. utan kongen eller biskopen vil gjera det betre for dei (d. e. gjera straffi mildare), når dei kjem heimatt.

5. Men um biskopen eller hans erendsmann skuldar nokon for at dei har gjort slikt ubotaverk, men han segjer nei til det, då skal han gjera settareid for det. Ein skal nemna upp 12 menn, jamgode med han; av dei 12 menn skal han hava 1, men sjølv skal han vera den andre, men den tridje den næraste av hans skyldfolk, dertil 3 som kann svara for ord og eid på vårt mål; den eiden skal dei gjera framfor kyrkjedøri. Men dersom den eiden fell, då er han skyldig i udåden. M. Men um enn eidane fell for han, skal han likevel få reinsa seg med gudsdom fyrr han skal vera rekna sannskyldig. Begge: Men kvar mann av dei som går til å reinsa seg for skuldingi, anten han gjerer eiden eller tek gudsdom, og vert funnen skyldig, han har fem dagars grid frå kyrkjedøri.

Kap. 25. At ein mann skal hava [berre] ei kona

1. Det er no dinæst at kvar av oss skal berre hava ei kona, den som han har gift seg til med 'mund' (giftingsgåva, d. e. brudkaupsmedel, medel til eiga for kona) og 'måldage' (d. e. gifteavtala). Men dersom han gifter seg tvo konor med ’mund’, då skal han lata frå seg den kona han tok sist og bøta 3 merker til biskopen og gå til skrifte og bøta til Krist.

2. Men det barnet han fær med den kona han tek sist, det skal ikkje taka arv etter nokon mann, utan berre etter sin løysing.

3. Men vil han ikkje lata frå seg den kona han sist tok seg, då skal dei begge fara ut or riket åt kongen vår og hava forbrote kvar pening av eiga si.

4. Men dersom ein mann har trælkvinna si attåt kona si, og har henne i huset til frilla, eller korleis han har henne til meinkona for kona si, — vert han prova sannskyldig i det, då skal han bota 12 øyre for det til biskopen og gå til skrifte og bota til Krist og lata kvinna fara.

Kap. 26. Um gudsivjar

Det er 6 gudsivjar som me skal verna som frendkonone våre. No er den fyrste den som held barnet under primsigning, men den andre den som tek det or dåpsvatnet, tridje den som tek det or dåpsklædi, fjorde den som held det under biskopen si hand (fører det fram for biskopen til terming d. e. konfirmasjon), femte den som løyser fermebandet, den sette den som leider inn kona i kyrkja. Denne siste skal me verna saman med berre den kona, men for alle dei andre 5 gudsivjar skal det vera same skyldskap til faren og mori som til barnet. Men dersom nokon vert prova sannskyldig i det at han har gudsivja si til kona, då skal han bøta for det 3 merker til biskopen og lata kvinna fara og gå til skrifte og bøta til Krist.

Kap. 27. Um brudlaup

Konor skal ein halda brudlaup med i lovleg tid og ikkje i utider. Men dersom ein mann gifter seg til kona med ’mund’ og 'måldage' i utider eller på den tid då biskopen har forbode oss å halda brudlaup, nemleg sundagsnatt eller fredagsnatt eller onsdagsnatt eller dei netter som det er fastedag etter frå morgonen; eller heilagdag; eller gangfasta, då det er 3 vikor til Jonsok og 3 til Mikjelsmess og 3 til jol M. |: O. :| og 13 joledagar; — dersom ein mann gifter seg på dei dagar eg no talde upp, då skal han bøta 3 øyre for det til biskopen. Men gifter han seg i langefasta, i dei 9 vikor då biskopen held fasta, og påskevika den tiande, då skal han bøta for det 3 merker til biskopen.

Kap. 28. Um spådomar og galdrar

1. Det er no dinæst at me skal ikkje lyda spådomar eller galdrar i eller vonde gjerningar (d. e. trolldom).

2. Men den som vert prova sannskyldig i det at han segjer spådomar eller fer med spåing, då er han utlæg og uheilag mann med kvar pening av eiga si; av det eig kongen halvt, men halvt biskopen.

3. Men den andre, han som lyder spåing og vert funnen skyldig i det, han skal bøta 40 merker, det eig kongen halvt, men halvt biskopen.

4. Men den som fer med galdrar og trolldom og vert prova sannskyldig i det, han skal fara ut or riket åt kongen vår. Slikt skal folk ikkje lyda etter, men lyder dei, då har dei forbrote kvar pening av eiga si. Men dei skal hava høve til å gå til skrifte og bøta til Krist.

5. Men dersom biskopen eller hans erendsmann mæler det at ein mann fer med spåing eller galdrar eller trolldom, men dei segjer nei til det, då kann han fri seg for skuldingi på denne måten: Um ein mann er skulda for at han fer med spåing, nekte han med settareid; ein skal nemna 12 menn som er jamgode med han, av dei 12 menn skal han hava ein; men sjølv skal han vera den andre, den tridje den næraste av hans skyldfolk, og dertil tri slike som kann svara for ord og for eid; eiden fell til utlegd dersom han fell.

6. Magnus: Men um ein mann vert prova sannskyldig i at han gjer usverjande eid eller fører andre folk med seg, då er han sjølv saka 15 merker, men 3 merker for kvar som svor med han, dersom dei ikkje visste at det var usverjande. Men dersom dei visste at det var usverjande fyrr enn dei gjorde eiden, då bøte kvar 15 merker som han.

7. Men um kvende vert skulda for det at dei fer med galdrar og trolldom, då skal ein nemna 6 konor, 3 på kvar sida av henne, husmødrer som folk veit er gode; desse skal bera vitne um at ho kann ikkje galdrar og trollskap. Dersom dette vitnemålet fell for henne, då fell det til utlegd; då eig kongen helvti av eiga hans, og biskopen helvti. Men arvingen skal føra henne ut or riket åt kongen vår.

8.Men dersom ei kona vert skulda for det at ho er trollkjering og mannetar, då skal [dei berre taka upp saki, um] dei segjer det mot henne i 3 hus, og berre um det fyreåt går ord um det i heile heradet. Men vert ho funni skyldig i det, då skal dei føra henne ut på sjøen og hogga henne i ryggen. Men dersom ho nektar, då skal ho hava gudsdom for seg; ein skal vigja [heitt] vatn og kjelen og ho skal taka ned i vatnet. Då er det vel um ho vert skir (d. e. reinsa). Dersom ho vert skir, då skal han (som klaga henne), setja sin fot der som han tenkte at foten hennar skulde koma (d. e. i den heite vatskjelen). Men vert det sagt or berre eit hus at ho er trollkjerring og mannetar, då er det å rekna for lygn og sladder.

Kap. 29. Um blot

1. Blot er oss forbode, so me skal ikkje blota til heiden gud eller til haugar eller horgar. Men vert nokon prova sannskyldig i det, då har han forbrote kvar pening av eiga si; han skal gå til skrifte og bøta til Krist. Men vil han ikkje det, då skal han fara ut or riket åt kongen vår.

2Men dersom nokon vert prova sannskyldig i det at han legg upp haugar eller byggjer hus og kallar det horg eller reiser upp stong og kallar det skaldstong, kva av dette han gjer, då skal han bøta 3 merker for det til biskopen og gå til skrifte og bøta til Krist. Men um han ikkje vil det, då skal han fara ut or riket åt kongen vår.

Kap. 30. Um udådsmenn

1. Det udådsverk er oss og forbode, at ingen av oss skal blanda seg med bufe, men um ein vert prova sannskyldig i det at han blandar seg med bufe, då skal han gjeldast, Begge: og han skal fara ut or riket åt kongen vår som ein udådsmann og aldri koma att. M. Men dei umbodsmenn som har syslor både av kongen og biskopen der, skal lata han gjelda. Begge: Men den mann som eig nautet, han skal jaga det på sjøen og ikkje nytta det. Men dersom han nyttår det, då skal han bøta 3 merker til biskopen.

2. Men um biskopen eller hans erendsmann skuldar nokon for at han blandar seg med bufe, men han segjer nei til det, skal biskopen sin årmann fara heim til han og stemna han til tings for dette udådaverket; han fester for det M. settareid O. lyrittareid

3. Han skal hava gjort det innan 10 vikor med sverjedagar, for det er same frist for alle eidar som er feste etter lovene. Han skal fara soleis åt ved den eiden at han skal fara heim til den som skal sjå eiden gjord, og seg ja han til 5 netter fyre, til å møta ved den kyrkja der han skal gjera eiden; då er det vel um han fer dit og høyrer eiden. Men um han ikkje fer, då skal han gjera den eiden med vitne.

4. Ol.. Han skal taka tvo menn [med seg til denne eiden, og] sjølv vera den tridje, dei tvo skal vera uvildige menn, den eine [...] som kann svara for ord og for eid.

5. Begge: Den eiden skal han gjera framfyre kyrkjedøri; leggja boki på dørstokken og taka ho upp frå dørstokken; då er det vel um han gjer eiden retteleg. Men vert det eidfall for han, då er han utlæg og uheilag mann; dei skal gjeva han fem dagars grid frå kyrkjedøri.

6. Soleis skal ein gjera alle dei eidar som er feste for våre kristendomsbrot.

Kap. 31. Um sjølvdaudt og uetande

1. Sjølvdaudt er det oss forbode å eta. Men vert ein mann prova sannskyldig i det at han et det som er sjølvdaudt, då skal han for det bøta 3 øyre til biskopen og gå til skrifte og bøta til Krist. Det kallar me sjølvdaudt, som ingen mann veit banen åt.

2. Men folk kann eta det som vargar bit og tek livet av, og folk et det som bjørn slær eller hundar bit; folk et og det som druknar i rennande vatn og det som fell utfor berg og det som klaven kyrkjer. Men alt det etande som døyr på sovore vis, skal ein vigja med salt og vatn, som me har på kjøtet, og sidan fester me det upp og let blodet torna or det. Det er det rette å selja hudi og skifta verdet; helvti skal han hava sjølv, men med hi helvti skal han kjøpa voks (til ljos) og senda til den kyrkja som han høyrer til i.

Kap. 32. Magnus gjorde denne nylov

1. Men alle dei menn som bryt trygd som er gjevi millom folk i drapssaker, dei er ubotamenn, har forbrote fe og fred, land og lausøyre, odelsjorder jamvel som andre.

2. Dei menn som let livet sitt for stuld og ransferd, anten dei ranar på skip eller på land, og sameleis for mord og trolldom og for uteseta til å vekkja upp troll og med det fremja heidendomen; sameleis dei menn som gjer seg til snikmordarar for å drepa folk dei ikkje har sak med og tek pengar for det, utan det er menn som kongen let refsa til landreinsing og fred; sameleis dei menn som tek kvinnor med ran, anten det er konor til andre menn, festekonone eller døtterne deira utan deira vilje som er giftingsmennene deira, eller imot deira eigen (d. e. kvendi sin) vilje, korleis so deira vilje vert sidan når dei har livt ihop som ektefolk; sameleis dei som hemner desse ubotamenn eller krev boter etter dei, um vitne veit [at dei var ubotamenn]; — desse er alle ubotamenn, har forbrote gods og fred, land og lausøyre; og dei er fredheilage som vil verja sin eigedom og sine frenkor for dei; men hine er alle ugilde, anten dei fær sår eller bane, både for kongen og frendane.

3. Alle dei domar som skal setjast i drapssaker eller i saker um legemål med dei kvinnor som me etter lovi har rett til drapshemn for, dei skal alle setjast med lov og grid til fyrste bøtedag (forfallsdag). Men den som bryt lovleg dom fyre forfallsdagen eller på fyrste betalingsdagen, utan naudsyn, han forbryt då sin grid og han er trygd-brytar og har forbrote gods og fred. Men naudsyn (d. e. lovleg grunn til å ikkje fullfylgja domen) er det, um ein er sjuk eller såra eller har noko andre slag viktige forfallsgrunnar som gode menn ber vitne um han ikkje kunde råda for. Men det fyrste avdraget på bøtene skal koma fram innan ein månad etter domen og førast heim til ettermålsmannen og vera frambode med tvo vitne. Men hin skal der taka mot, eller hans umbodsmann, so framt ikkje han som skal taka mot, skulde vil ja gjeva drapsmannen noko lettare vilkår (utdrygjing).

4. Men i alle andre søksmål der folk set lovdomar (mannloga, skilsdom) seg i millom, der vert den som bryt domen, saka 18 øyre til saksøkjaren og skal halda domen som fyrr, men til kongen 15 merker; og kongen eller syslemennene skal søkja det begge til handar; hin skal då fyrst taka ut sitt krav etter det som domen dømde. Men bøtene til begge skal sidan skiftast etter høvet millom sumane.

5. Men vil han ikkje halda domen, då skal syslemennene stemna han til tings og gjera han utlæg, utan han betalar det som var dømt.

6. Men um ein mann gjer forlik med den som har lege med kona hans, då skal han som eig kona, gjeva trygd. Men um hin ligg andre gongen med kona hans, då er hin trygdbrytar, jamvel som denne vart det um han drap når trygd var gjeven.

7. Men um ein mann drep son sin, eller son far, anten han so er kristen eller heiden, eller mor eller bror eller dotter eller syster, då er han ubotemann kva det so fyrr er mælt, utan han er vitlaus mann og det so folk veit at vitet er burte.

8. Men um tvo menn blandar seg med kvarandre til lekams lyst og vert prova sannskyldige i det, då er dei begge ubotamenn. Men dersom dei nektar og det likevel går ord um det i heradet, då skal dei nekta med jarnburd. Men vert dei funne skyldige, då eig kongen helvti av eiga deira, men biskopen helvti.

9. Men um folk slæst i kyrkja eller på kyrkjegard som er vigd, då er dei ubotamenn; og biskopen skal hava 3 merker for det og dertil det som skal svarast for kyrkjegardsvigsla, men kongen det som er att Men er det ikkje meir att i buet, då skal kongen og biskopen skifta likt millom seg, um dei då ikkje skulde gjeva honom mildare vilkår.

10. Men um ein mann er gjord til ubotamann og saksøkjaren ikkje har makt eller kunnskap til å stemna ting, då er han likevel ubotamann.

Kap. 33. Um biskops ferd og føring

1. Det er no dinæst, um biskopen fer upp på land frå skipet sitt for å vigja kyrkja eller gjera onnor tenesta for folket, anten han då skal langt eller stutt, skal bøndene skaffa han 18 ridehestar, men 30 um han fer for å vigja hovudkyrkja. Men um dei ikkje vil skaffa ridehestane, då er dei saka 3 øyre kvar bonde som forsømer det.

2. Men um biskopen eller hans erendsmann skuldar nokon for det at han har misfare seg i noko, so er det eit kristendomsbrot som biskopen skal hava bot for, og segjer han nei til det, då skal biskopen sin årmann fara heim til han og taka 2 av grannane hans, dei som bur nærast han; då er det vel um dei vil fylgja han; men vil dei ikkje, då skal han krevja dei til det; [nektar dei], då vert dei saka 3 øyre kvar til kongens umbodsmann. Men årmannen skal sjølv få seg andre vitne og fara til huset hans og stemna han til tings for saki og klaga han på tinget. Han skal festa lyrittareid for det. Men vil han ikkje festa lov eller søk ja ting, då vert han saka 12 øyre til kongens umbodsmann. Men biskopen vår og årmannen hans og alle prestar skal søkja sine saker soleis som eg no har fortalt.