Um fornaldar og miðaldar skaldskap og bókmentir
| Velg språk | Norrønt | Islandsk | Norsk | Dansk | Svensk | Færøysk |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Denne teksten finnes på følgende språk ► | 
|
Lesibók
Tórshavn 1911
Um fornaldar og miðaldar skaldskap og bókmentir
SkaldmentirnarhjáNorðurfólkunumvórusumhjáöðrumfólkumílangartíðireinbertmunnligagoymdurskaldskapur, áðrenntærvóruatskrivaðumbókmentum.Ogtærmøta okkumfyrstsumyrkingar(íbundnumstíli).
Taðersolangtífrá,atteirmennavnorrønariætt,ið festubúgvíteimskotskuoyggjunumogíFøroyumog seinniáÍslandi,vóruókunnigirviðskaldmentir,atvíkingadagarnir(c800 — c.1000)vórusannirgróðrardagarfyri skaldmentir,helsthariðvíkingaráttusamveruviðÁngulsaxar,írar(Keltar)ogFrakkar.Hesarskaldmentir,sum yðjandiríkarsprettaframíollumvíkingalondunum,líkafrá GrønlandiognorðastaNoregtilDanmarkar,erukanskafyri stóranpartineinendurnýggjanavgomlumnorðurlandayrkingumogsögnumellasögnum,iðferðasthövdufráöðrum germanskumfólkum:taðerhelstgomlumkappum,eldrienn víkingatíðin,ogteimfornugudunumoglívteirra,athenda yrkingsigirfrá,iðmenneruvaniratnevnaeddukvæðini. Menríkastblómaðihesinskaldskapurívíkingabygdunumí Vesturhavsoyggjunum,harvíkingarnirhoyrduAngulsaxarnar kvöðaumfornaldarkappar,umVölundsmið,umVölsungarogJúkungar(SjúrðSigmundarson),umTíðrikkong(avBern),umHúnakongar.Núeigavitikkinógveftir avhesumgomlueddukvæðum,sumsummiseinniítíðini eruskrivaðuppííslendskarskinnbøkur,meðanonnureru goymdílátínskumbúnaðhjáSaxo.Sumdømihava vituppíhesabóktikiðeddukvæðið"Hamarsheimteða Þrymskviða"ognökurörindiúreddukvæðinum"Hávamál" (ínýføroyskaritýðing),sumsýna okkummannahugsantá.
Menumframt"eddukvæðini"vóxframívíkingatíðini einannarskaldskapur,iðmennvanliganevna skaldakvæðir ɔ:kvæðir(nevnddrápurellaflokkar),sumyrkjarin(skaldið), iðtæniríhirðinihjákongiellahövdinga,kvöðurumharra sínogavreksverkhans,honumtilprís.Írlandsgomluhövdingarhövduvanligaífylgisínumslíkhirðskald,einsiður ið longuHaraldurkongurhinhárfagritók.Menfrámiðjum10. árhundraðiverðurhendaskaldayrking,lögdburtavöðrum, einahavduppiavÍslendingumavgóðariætt,iðvitjaðuog tæntuhjáútlendskumkongumoghövdingumogfyrisíni lovkvæðivunnusærheiðuroggull.Meðaneddukvæðinium gudarogfornaldarkappareru yrktí einföldum örindalagi(versa-lagi),soyrkjahesihirðskaldinieinsogteyírskuhirðskaldiniívandumörindalagiogkynstrigum"kenningum" ɔ:umskrivingum[1].Íhægstablómastóðskaldayrkinginí11.árhundraði.Avteimelstuleingimunnligagoymduskaldakvæðumeigavitsumoftastbertbroteftir,stundumeinastökörindi, uppskrivaðseinniítíðiniavsöguskrivarum,iðnýtatey sumvitnirumgamlarsöguligartilburðir.AnnarshilduÍslendingarframviðskaldayrkingígomlumformi(ídrápumogflokkum)langtniðurítíðinaeftirtaðatteirhövdufingiðskriftligarbókmentir;menevniðfyrihesiyrkingvarðtá meiratikiðúrtíkristnatrúarlívinum(heiligirmenn,Maria moy),ogtaðfrískaogupphavligaíyrkinginistirðnaðií faststandandi,oyðumorðasetningum(kenningum).Avskaldakvæðumerueingiheríbókini.
Meneisiniein"skaldskapur"íprosavarðífleiriættar-liðmunnligagoymdurhjáÍslendingum,áðrennteirfestuhanníbøkur.Taðvórusagdarsögur,sögursumsögdustfráslekttilslektummerkiligarmennogtilburðir,ogvarstórur denturlagduráatsigahesarsögursumbeinastogsum best;taðgaltnógvum,atsöganvarvælsögd,ogstoyptisthonsoleiðisífastan,vakranogfynduganform.Slíkar sögursögdustbæðiummerkiligtíðindirheima á Íslandi ogumtilburðirífremmandumlondum,sumÍslendingar vitjaðu,íGrønlandi,Føroyjum,Orknoyjum,Jómsborg,Danmörk,mesttóíNoreg.Taðeruhesarmunnligagoymdu sögur,sumseinni,táiðmennvóruvorðnirmeiriskriviførir,skrivaðustuppákálvskinn,særligaí12.og13.árhundraði,og sumerukendarumallantannmentaðaheiminundirnavninum"Táríslendskusögurnar"(Sagaer).
Umár1100arbeiddusthesartvinnhandaðsagnirsaman ístørriogminnibólkaravmonnum,iðnevndust"fróðir" ɔ:sögukønir.Ogbráttskrivastnúhesarsögurupp.Tað fyrsta,vitvitaatveraskrivað,erkrýnikanumnorskar kongaravSæmundifróða; honvarálátínskummáii, menerikkilongurtil.Síðankemuríslendingabókin avArafróða,iðbæðisigirfránorskumkongumogmest fráÍslandssögutilc.1120.Síðangangafrásagnirnarjavnsíðis.Frásagnirnar,sumskrivastniðurumútlendsk tíðindir,erusögurumteireinkultunorskukongarnartil c.1200(söganumÓÍavTryggvason,umÓlavhinheilaga,umHaraldhinhárfagra,Hákunhingóða,Sverra)ogsögur umymisktíðindiríöðrumNorðurlondum(söganumEirik hinreyða,Føroyingasöga(Tróndarbók),Orknoyingasöga, Jómsvíkingasöga,Knýtlingasöga).Soviðogviðsamanskrivasteinkultarnorskarkongasögurístørrisamanhangandi soguverk("Agrip","Fagrskinna","Morkinskinna"),iðikki ollnúerutilíteirraupphavligaskapnaði,mensumöll era tikintilnýtsluítístórasamanfatandisöguverkiavSnorra Sturluson,Heimskringla,iðendarviðSverrakongi1177.Ur"Heimskringlu"erutrýsögubrottikinuppíhesabók.Frásagnirnarumíslendskheimatiðindieruættarsögur,nøgdavsögumumymsargamlaríslendskarættir. SumdømihavavituppíbókhesatíkiðeittstykkiúrNjáls sögu.Eisinihesarsögurendaíeinumsamlingsverki,"Sturlungasögan",samanskrivaðí13.árhundraði.Eittannaðsamlingsverker"Landnáma",iðsigirfráíslandsland-nám.Tilættarsogurnarkomabrátt biskupasögurnar.
Í13.árh.(o.u.1220)erhintiltiknaSnorraedda (avSnorraSturluson)skrivað,harSnorrimillumannaðsigir frágamlaritrúgvumheimsinsupphavogendaogum fornargudaroglívteirra eftirgomlumsögnumogyrkingum(eddukvæðum);úrSnorraedduhavavittikið"Tórs ferðtilÚtgarðaloka"og"Baldursdeyða".Fráhesitíðini erueisini"Fornaldarsögurnar"(ɔ:gamlarsagnir),sum sigafráaldursgomlum,oftafelagsgermanskusögnum(t.d. sagnirnarumVölundsmiðogSjúrðFávnisbana).Uppí "Sögurnar"(Sagaerne)teljisteisininøgdavsögum,týddum úr fremmandum tungumálum,helstlátín(t. d. Postula- sögur,Heilagramannasögur,Alexandersöga,Trojumannasöga, Rómverjasögur;Karlamagnússöga,Tíðrikssögaetc).
Frá12.og13.árhundraðihavaviteisinistóraríslendskarlógbøkur(t.d."Grágásin"),nøgdavprædikumogavlærdumbókaverkumavymiskumslagi.Stuttatsigafrá—hesitveyárhundraðirvórueinavberaríkandaiiggróðurtíðhjáíslendingumviðsjaldsamasterkum hugahjáalmenningieftiratlesa.
Mení14.árhundraðikennistafturgongan.Avoriginalumskapastógviligalitið(nakrarbiskupasögurt.d.).Frá söguligumtilburðumverðurnúmesteinasagtfráíannálunum,árbókum,sumárfyriárteknaupptað,iðfyrifellur. (Hesarannálar,iðlongubyrjaatsigafrátíðindumfrá12. árhundraði,haldaíslendingarframviðatskrivaseintniður ítíðina).Menöllteygomlubókaverkiniavskrivastogstór bókasavnskapast,sohugurinatlesaerennlíkastórur.Sum prosaskrivinginereisiniyrkingináfallandifóti;tóverður bæðiíhesumognæstaárhundraðiyrktnógvavgudiligum innihaldi,umheilagarmenn ogMariumoy,mentaðmesta avtíhevirlítiðvirði.Einnýggjskaldskapsgrein,iðmenn nevna"rímur",kemurframí14.árhundraði;meninnihaldiðavteimumerberttærgomiuskrivaðusogurnar,ið verðasettarúttiiat"berauppárím"(jvf.okkarakvæðayrking).YrkingavtílíkumrímumhavaÍslendingarhildið áframviðlíkatilokkaradagar,ítíatfólkiðhevirkvoðið hesarrímuríkvöldsetunumteylonguvetrarkvöldini.Meðan Íslendingarítígamladansinumhjásær,vikivakadansinum, iðfallburturí18.árhundraði,kvóðu"Íyriskar"sangir,ofta avgudligumellasiðvenjandiinnihaldi(vikivakakvæði).
Fotnoter
- ↑ Gamlarkenningarfinnastíokkaramiðaldarkvæðam,t.d.axla-grein(=armur),benjardogg(=blóð),benjarkolvur,eggjateinurogslíðra-spjót(=svorð),buðlungur(=kongur;ɔ:ættingiavBuðlakongi), bønardrottur(=Guð),herjanssonur(=níðingur;HerjanerÓðin),hildar-maður(=kappi),hildarting,hildarleikur,randargnýogsnildarmeingi(=bardagi),leikalindogliljuvond(=kvinna),siglutræ(=mastur),stavargrein(=skrift).
