Thomas saga erkibyskups hin yngri

Velg språk	Norrønt	Islandsk	Norsk	Dansk	Svensk	Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ►

Heilagra Manna Sögur

Thomas saga erkibyskups hin yngri

Af Carl Richard Unger

Udgiven af Carl Richard Unger
Trykt hos B.M. Bentzen

Christiania
1869

Prologvs

Liost er vordit af letrum þeim er lærdir menn leifdu eptir sik i kristninni, at fleiri enn einn edr tueir af þeira fiold hafa skrifat æ ymissum timum lif ok lofsamligar mannrænir hins agæta guds pislaruotz Thome Cantuariensis in Anglia. Hafa þær idnir farit sem verda hann, at þat er einn setti framarr ok fullkomliga, het annar um lida, þuiat þeim, er sidarr var i verolld, uirdiz æigi naudzynligt at setia sem med nyrri letrgerd þat, er adr var fært ok fagrliga samit, frægt ok vida horit fyrir margan visan mann. Enn nu æ nyium timum syndiz godfusum monnum nytsamligt, at setia samt i eina bok, til lofs ok tignar sælum Thome, þat er af huerra ordum hæst berr ok lofsamhgaz uirdiz uitrum monnum, at hoghfismadr hafi nærhendis, huat er hann girniz i guds lofi af þraut ok þohnis mædi þessa pislaruotz, þuiat vel mæ segia med teknu dæmi, at hans blezut æsiona hefir dreift farit, sem þat skirazta gler hann audsyna, er sundr tekz i mærga luti, þuiat huer hans hfsbok, sem lesin vard, hodar enn leynir æigi, huer hædar skugsio ok hofdingia spegill hann hefir verit formonnum kristninnar med hreinleik ok hardlifi, med olmusugædi ok ubeygdri stadfesti, allt til krunu blodsins. Enn nu hedan upp i fra hann uera, at nockurum syniz, sem þessi bok megi med rettu kallaz ein ok sæmhalldin æsiana med hfsþattum, brefum ok iartegnum hins sæla Thome. Nu gefi þat Jesus Kristr fyrir arnadarord sinnar sætu modr ok meyiar Marie ok uerdleika hins heilaga Thome, at þetta verk sua upp byriz, framflytiz ok lukiz, at honum se til lofs ok dyrdar, enn þeim er heyra til andligrar gledi ok arnadarordz uid sælan Thomam.

Hier byriar sogv Thomas erchibyskups

1. A dogum Urbani pafa, annars med þui nafni, ok Heinreks Heinrekssonar mislendu keisara, vann Vilhialmr Ruduiarll, er kalladr uar bastardr, Eingland undir sik med herskilldi af Haralldi Gudinasyni ok rikti .xx. ær ok eitt. Hann atti eptir þria syni, ok hetu Uilhialmr, Rodbert ok Heinrekr. Vilhialmr tok riki, þuiat hann var ellztr, hann var kalladr Vilhialmr raudi, hann uar uhentihgr madr Einglandz kristni, þuiat hann var bædi metnadarsamr ok storum ægiarn. Brædr hans uoru utignir menn i landi, þar til at Rodbert krossadiz til Jorsala, ok tok ouægihgt lausagodz ut af konungsgardi, at hann mætti uel fara landz ok lagar. Enn er fehirdzlan var naliga hreinsut, legz Vilhialmr konungr i hernad at afla fiær i þann stad, ok heriar æigi æ heidinn dom ædr vtlenzka hofdingia, helldr æ hinn saklausa suein drottin Jesum, þuiat hann setr uþolhgt gialld æ klaustr ok kirkiur i Einglandi, helldr byskupsstola ok æbotadæmi sua leingi undir sinu vældi, sem hann lystir, sidan formenn falla fra, enn æigi skal adra til kiosa, skutlar iardir ok eignir kirknanna ok dregr vndir konungsgard, ok ær litid leid, saugdu iustisar ualldzins, at þat hefdi æfinliga konungs eign uerit. Kennimanna fund(i) i landinu, ær þeir kalla sinodos, uilldi hann æynga hafa lata, ok sua mikil var su eymdar agirnd til fiær ok frelsis, er hann hof ok efldi mot kristnum rett i Einglandi, at af þeim innleizlum, sidleysum ok ouonum leiddi sua langar hmar, at margs mannz lif dro til utlegdar, ok suma um sidir, sem greinaz mun, allt fram i dauda dyrr.

Nu sua rasandi sem for konungr þessi, fellr honum handleggr himnakonungsins, þuiat æ dyraueidi uar hann skotinn i gegnum at uuiha sialfs sins riddara, er Gallterus het, þa hafdi hann uerit konungr .xiij. ær. Lægu þa hofdingialausir þrir byskupsstolar ok tolf klaustr, til uitnis um þat sem tiædiz fyrri. Eptir hans dag uar Rodbert næstr ok tok riki at olldrum. Enn sakir þess at hann er nu fyrir vtan haf, tekr Heinrekr brodir hans konungdom. Ok litlu sidar kemr Rodbert aptr ok hefir ækall til rikis, enn Heinrikr uill eyngum kosti upp gefa. Fara sua þeira skipti, at þeir æiga tuær orrostur, ok i þeiri sidarri er Rodbert fanginn ok settr i uardhalld, leiddi hann sua sitt lif sem einn heremita, þuiat brodir hans trúdi honum alldri, ferr hann sua or sogu þessarri.

Enn Heinrikr styrkiz nu i konungs ualldi, ferr honum, sem hattr er ueralldar hofdingia, at eingin þickiz uhalla krunu bera, utan hann halldi med kappi þat, sem hellt hans forellri, ok þui uerdr, sem bok uottar, þycksettr stiginn i loganum, þa er huerr erfir annan i uleyfdum lutum. Af stiga þeim er lesit in Speculo. Jarll einn dro rangliga undir sik heilagrar kirkiu eign, ok þa somu hielldu ættmenn huerr eptir annan. Þui birtiz stia einni sæl, at stigi þeira frænda stod uppreistr i dynianda loga med þeiri skipan, at sæ er nyliga andadiz skylldi æ taka hit efzta stig, enn adrir skylldu þa um reitt ryma nidr undan, þar til at guds milldi mæddiz æ þessu rettdæmi, þuiat sæhn huarf aptr i likam at boda þeim er enn lifdi, huerr daudi honum var handuiss, ok hann skipadi giarna aptr eignina, at hann mætti fordazt samsætissbruna sinna ættmanna. Nu mun synaz sem stigagrein þessi luti at, konunginum i Einglandi, æigi þui minnr þott sagan leingiz. Nu sua sem ver hofum byriat konungatæl i Einglandi fyrir þeim stortidindum, sem eptir kuomu, sua syniz uel fallit at greina med fæm klausum, huerssti erchistolhnn i Cancia bidr þess hofdingia, er hann feck frægaztan um alla sina daga.

Anselmus vard erchibyskup i Cancia

2. Vilhialmr bastardr, sem enn var hann iarll i Ruduborg, efldi hann klaustr af grunduelh i þeim stad, er Kadon heitir, i sæmd hin signada Stephani prothomartiris. Þar til feck hann sæmilgan formann, er het Lanfrancus, sidlætismadr mickil(l) ok meistari einkar diupr, hann varadr prior Beccensis, enn þann tima sem bastardr tok riki i Einglandi fyigdi hann erchistolnum i Cancia, at hann gaf upp sagdan Kadonensem abota, at hann uurdi Kantuariensis erchibyskup. Þessi Lanfrancus uigdi til krunu Vilhialm konung rauda, vard þui nockuru likt um þeira samþycki, medan þeir hfdu badir, þuiat konungr het sem hann skylldi þyrma honum. Eptir Lanfrankum uthafinn var Anselmus erchibyskup adr prior Beccensis. Reis midil þeiræ Vilhialms konungs sua hord allda, at erfchibyskup vard at ryma land, so adr daudi Vilhialms konungs gaf honum aptrhuarf ok heimfararleyfi. Eptir Anselmum framfarinn til guds, sem vel birtiz i hans andlati, kemr Theaballdus i hans rum, tiltekinn af Becci sem fyrr Anselmus. Stiornadi hann Cantuariam, þar til saga greinir med vilia guds, huer skipan gerdiz eptir hann frafalhnn. En nu þessu næst skal aptr uikia til Heinreks konuugs ok siæ, huer tidindi geraz æ hans dogum.

Thomas fæddr

3. I þenna tima var sæ madr i Lundunum, er Gillbert het, hann var eiginkuæntr madr, het hans husfru Mailld. Bædi þessi hion voru godrar ættar ok rettuis fyrir gudi, hofdu þar verit ærdig at fe, adr elldzgangr eyddi þeira godz. Her berr sua til, sem hionum er kært, at Mailld er med barni, runnu fyrir þessum burd merkihgar synir, er fyrirbodudu þa storluti, er sidar kuomu fram. Eina nott dreymdi Mailld, at æ, su er Tems heitir ok rennr um midia borgina Lundun, geck henni sua nær, at hon fell i serk henni, ok sakir þess at hon var uitr kona, finnz henni um drauminn ok segir einum uitrum manni, ok sæ rædr hardla spakhga, segir, at likt rennanda uatn mundi fhota af hennar kuidi, sem grædarinn sagdi Samaritane, (at) hvern flytia mundi til hins eihfa lifs, er þar af drycki. Litlu sidar dreymdi hann draum annan: hon hugdiz koma til Kristzkirkiu þar i Lundunum ok uilldi inn ganga, enn er hun bar sik at dyrum kirkiunnar, vard hon sva digr i uexti sinum, at æ eyngua lund matti hon inn komaz. Var þetta sua þydt af uitrum monnum, er hon sagdi drauminn, at meiri mundi verda dyrd ok uirding þessa burdar, er hon geck med, enn iardhg kristni mætti med taka ædr skilning æ koma. Nu lidr sua tid Mæilldar, at hon tekr sott at fæda sinn burd, ok nærr sialfri fædinginni sigr yfir hann lættr hofgi, ok iafnbratt syniz henni, sem tolf stiornur af himni felh nidr yfir kne henni. Þessi syn er nu hos uordin, þuiat hennar son sæma æigi sidr einglar æ himni enn menn æ iardriki. Sem Mailld hefir son fætt. rennr i annan tima sem hugskotz þungi yfir hann, synist henni burdrinn sem einn logbrandr med sua hofum loga, at i hiinni stod. Er þetta sua glosat, at hennar son var sua heitr ok uppkueyktr af ast(a)relldi heilags anda, at fyrir pislaruætti var hann krunadr ok sættr i hit himneska sæti. Þessu næst er pilltrinn til kirkiu borinn ok skirdr ok nefndr Thomas, sem gud hafdi longu disponerat, ok fæm nættum sidar, sem hann er i vauggu lagdr, birtiz Mailld modr hans hin fimta syn sua fallin: henni syndiz sem eitt pell einkar ugnt ok sæmanbrotid lægi æ piltinum i uoggunni, hon þottiz æra ok girnaz so miok at siæ, huersu þat uæri uidt ædr breitt, þuiat hon ælskadi þat miok. Þar fyrir talar hon til þernu sinnar, er geymdi vogguna: "Tak pelht, sagdi hon, ok rek i sundr, þuiat ek uil siæ, huersu fagrt er." Ok sem hon byriar þetta bod, talar hon, sua: "Fru min, sagdi hon, þetta fær her æigi unniz, þuiat rumit tekur æigi." Mailld segir þa: "Far til hallarinnar her æ gardingm ok profa þar." Mærin gerir sua, okkallar sidan: "Fru min, sagdi hon, allt er sæmt ok adr, haulhn tekr med ongum hætti." Mailld talar þa: "Nu at þui, sagdi hon, farim badar sæmt ut æ uidan uoll, ok freistim, huersu tekzt." Ok sem þær standa þar at, kemr ilmandi rodd af loptinu sua mælandi: "Þetta starf þurfi fiit æigi leingia, pelht er uidara ollu Einglandi." Er nu þessi syn fallin undir hosa skyring, at pelht merkir heilagleik (ok) fegrd guds astuinar, er æigi at eins frægizt um Eingland, helldrum oll Nordrlond, þar sem hans blezad nafn er heyrinkunnigt til miskunnar ok medalgaungu uit hinn hæsta gud. Nu er umfairit þær framsynir, er fyrir runnu sælum Thome, sem hann kom inn i ueralldar hoss. Ok þann timæ hdandi sogunnar, sem heyriz hans bruttferd af verolldinni, mæ uitrum manni uirdaz bædi einkanhgt ok storum lofsamligt, ok æigi mun vida lesit i frumtignum heilagra, at ein persona ok sama hafi audlaz sua forkunnhgt upphaf ok frabæran enda.

Af Thomasi

4. Sæll Thomas uogs upp i Lundunum, hlydinn fodr ok modr, þeckr ok þydr huerium manni, biartr ok hhdr i asionu, ok þess yfirbragdz, sem uitrum monnum syndiz, at gæska guds miskunnar var ardsyn med honum. Ok sakir þess at su er hiu fyrsta næmtid i mannzsin(s) uppuexti, at god ok elskulig modir tekr hann kristihgum ordum, kynnir honum otta guds ok kennir heilog frædi, tekr ok ungi Thomas þenna fystan skola, þuiat Manilld modir hans var bædi uitr ok uihug til at gæfa honum god ræd. Af þeim rædum er sua lesit eitt millum annara luta, er hun lærdi hann at uirda ok uegsama hina sælu mey guds modr Mariam umfram alla helga adra ok skipa hann lifs ok uegæ hinn uisazta leidtoga, ok æn ollum æfa ladadi giarna signadr Thomms þetta heilrædi til sins hiarta, at elska uora fru, þuiat hann hafdi æ henni næst sialfum Kristi allt sitt traust ok trunat, ok her i mot lagdi honum iungfru Maria sua bhdan hug, at þegar sem hann var i æskutima, kiori hon hann sialf til hins hæsta kennimannz, æ nok(k)ura hkainynd ok lesit er af hinum helga so Dauid, at gud drottinn kiori hann til konungs yfir Israels ok smurdi hann fyrir hendr Samuehs þegar i barndomi, sem hann var smæsueinn i saudagoymslu, ok at þessi samhkan er æigi med ækefdarordum framsett, lysizt med atuikum ok þui sem eptir ferr.

Sanctus Thomas for i skola

5. Sem vngi Thomas hefir med litillæti ok sannri hlydni yfirfarit þann kennidom, er hann mæ fæ i fodrhusi, geingr hann i skola til hærra næms, madr sua fhottækr, minnigr ok gloggr i allri grein til briostz ok bækr, sem alldr Eflir ok timi lofar. Ok fyrir þa grein at heilog bok segir sua mikit af hans meistaradom, at um sidir hafi hann fagrliga skilit sia hofudhstir er hberales heita, hellt hann sik til skola bædi innanlandz ok iafnuel allttil Franz, einkanliga i hofudborg Paris, er æfinliga hefir halldit frægaztan skola æ Nordrlondum med lærdum ok bokhstum. Ok til marks um at sæll Thomas hefir Parisklerkr uerit, stendr i hans þaruistar duol sua uordit miraculum.

Jarteign

Skoh Parisiensis er breidr, safnadr ok inni margir burdugra manna synir i þeim alldri, sem næstum er girndin med holldhgri fyst ok holldhgri blidu, hann þat ok at þrysta margs mannz lifi nogu miok, þott æigi se hann fæddr i sua gladri uerolld ok rikdom sem þar var. Vaurla matti þann fau æf allri þeira fiold, at æigi helldi eina vinkonu ser vid hond, ok eyngan kunnum ver fra taka utan einn Thomam enska, hann hefir einga vinkonu iardneska, utan helldr er su hans un(n)asta, sem er drottning meyianna. Þessarri þionar hann nu þegar med hreinhfi andar ok likams, med hugskotzins íegrd ok faugrum bænum, sem hann mæ til tæmaz. Her ifir leggr hann þat, er ordfrægt er uordit. at hann dicktar lofgerdir uorrar fru, bædi til einshgra lestra ok prosur til kirkiunnar. Hann fænn fyrstr manna, at þui sem kunnikt er uordit nordr hingat, at hann braut nockurn skilning ut af huerium psalmi i salltara, ok yfir þann skilning samdi hann lofuersa uarri fru. At hans dæmum gerdi sua Stephanus Langatun i Einglandi, ok enn sidan þrir meistarar uestr na Skotlandi at bæn Isibell drottningar, er atti Eirikr konungr Magnusson. Þat er ok alsagt, at sæll Thomass hefir dicktat prosu Imperatrix gloriosa ok adra minni Hodierne lux dici. Nu fyrir þuilikt ok æfn)nat gott, er hann gerdi, feck hann þa blidu uorrar fru, sem uel mæ segiaz, at hon tæki hann ser i fadm, ok sægdi sua til hans: Dilectus meus mihi et ero ilh. Siæm nu þessu næst, huat klerkar hafazt æt, þuiat nu lidr sua timum, at dregr fram at langafaustu, sem lostataumrinn er uanr med breyskum manni at teygia sik i læingra lagi. Malstefnu hafa þeir þa stora med þui umfangi, at huerr hæhr sinni astvinu, segir at hon er uæn ok uitrmæl ok leggr a allt giorfua hond. Þessi er su stefna, sem Thomas einski sitr hiæ med ollu þegiandi. Þeir lita þa til hans med gra glenzi ædr gabbi nokkuru, segia at hann er hflaus ok htilmenni, er hann hendir at þui ecki gamann, sem hellzt er gladning i uerolldinni, iatta þat ok til, at hann skal heyra brodr sinn, ef hann hefir sama einlæti æ þui leikmoti, er uera skal næsta morgin. Enn þat er sua fallit, at þa skal bera til synis þat klokazta smaþiug, sem huers hiakona hefir sprangat. Ok med þui at sælum Thome er alogum heitid, sækir hann heim unnastu sina ok bidr framfallinn voræ frv, at hun muni leggia fram uid hann af sinum hannyrdum þat, er synilegt uæri milli kumpana, þott æigi tæki stora femuni. Eptir bæn giorua lidr nottina ok kemur malstefna. Bærr hann ok þa huerr fram æ rækibræku þat glys, sem hann hefir syslat. Þeir lita þa enn til Thomam, spyriandi huat hann hefz at. Hann suarar sua: "Ek skal i stad fara ok syna ydr þat, er min unnazta færdi mer i nott". Sidan geingr hann inn i sitt heimonhgt studium, ok finnr þar kominn kistil einn sni(o)huitan med skinanda filbein, hann er luktr ok sua hkadr, sem alldri kunni mannz hand sua polhzera. Þetta litla tekr hann ok tiæ(r) kumpanum. Er þa kistill aflokadr, ok syniz huat hann hefir. Enn þat er fliott (fra at segia), at her er hladit nidr i ollum byskupsskruda, ok sua giorla eptir farit, at iafnuel fylgdi bagalhnn. Lægir nu helldr hauada klerkanna, þuiat fyrir þessa dasemi fæ þeir skilt, at kosningr er fælhnn yfir þenna Thomam, ok at hans uegr liggr nockut. herra en þeira mænna, er leggiaz nidr i saur ok syndir þessa hins auma lifs. Enn þat er sægt uar af skruda þeim, er med uitzku sua takanda, at hann uar suo granhgs uaxtar, at hann matti fyrir mænz augum i litlum stad (geymazt.) Latum uær nu Thomam i skola uera, gott at nema, ser ok heilagri kristni til fagnadar, enn htim æ þessu næst, huat fram ferr romuerskum byskupum, fra þui sem soguna byriadi, at þat mad leidiz fram med skynsæmd, þar til er sæ nefniz, er sogunni gegnir framaz.

Er Stephanus vard konungr i Einglandi ok af pafatolv

6. Framm fra uirduligum herra Urbano papa secundo, er fyrstr uar nefndr i upphafi sogunnar, standa tiu postohgir fedr, er sva heita: Paskahs, Gelasius, Kahxtus, Honorius, lnnocencius, Celestinus, Lucius, Eugenius, Anastasius, Adrianus. Eptir þessa hdna geingr inn til uáldz herra Alexander pafi þridi med þui nafni, er æuint mvn æra um sauxin bædi af ofbelldi Romueria ok þeim stormi, er standa mun nordan af Anglia. Siæm nv þui næst, huathdr laindzstiorn ok hofdingium i Einglandi, at huartueggi ræs fæi somu endalyckt, þo uel megi segia, at her runnu margir mot honum, þuiat sumir pafarnir fylldu æigi ærit heillt, enn Heinrekr konungr Vilhialmsson var sva langhfr, at hann rikti .xxx. ok fiogr ær. Honum gafz ecki borinn erfingi, at sitia mætti yfir hans hasæti, dottur atti hann eina, er Mattilld hiet, hon giptiz sudr um sio Galfridi hertoga Andagauiensi, ok med þui at þenna tima er æigi konungsefni frammkomit af lendum Heinreks konungs, uikia sæmdir ser um reit ut til þess mannz, er Stephanus hiet, hann uar dotturson Vilhialms bæstardz ok systurson Heinreks gamla, þui tekr hann konungdom eptir modrbrodur sinn frafalhnn ok rikir, medan sa uegs upp, er næstr uard honum, enn sæ heitir annarr Heinrekr son Galfridi ok Matthilldar konungsdottur, er fullgilldis hlut mvn eignaz um sidir i sogu þessi.

Guds madr Thomas kemr heim af skola

7. Sem Stephanus er konungr uordinn, geingr hinn signadi Thomas ut af skola. Hann hafdi þa .xx. ar ok .ij., grannuaxinn madr ok hoshtadr, suartr æ hær, neflangr ok rettleitr, bhdr i yfirbragdi, huass i huguiti, inndæll ok astudigr i allri uidrædu, skorinordr i formæli ok stamrnockut litt; sua snarpr i grein ok skilning, at hann greiddi iafnan uitrhga uanndar spurningar; sua uar hann ok furduhga minnigr, at huat er hann heyrdi af ritningum ok lagadomum var honum tiltækt æ huerri tid, er hann vildi frammi hafa. Af þeim guds giofum, sem nu voru greindar, gaf jrnt uitrum monnum uel skilia, at hann uar fyrirætladr mikilli stett i kristni guds. Hefz hann nu vid i Lundunum i fodrhusi, uar modir hans þa undir lok lidin. Hann byriar nu þann hatt heimkominn æ faudrgard, sem þeim er ueniuligt, er fyrir litlu hafa i skola verit, þat er at studera sina bok ok stadfesta (þat) upp i s(i)a)fs sins minni, sem fyrr heyrdi hann af meistara munni. Er þat ok alsida midil þess hattar manna, ef þeir hafa til tæripeninga, at þann tima sem þeir buaz i sitt fostrland heim uenda, kaupa þeir giarna skolabækr, at þeir megi hallda med fullu þat gott, er þeir skildu. Enn huersu Thomas uikr nockut sinu medferdi litlu sidarr, stendr sua skrifat.

Er Thomas fell i ana

8. Madr er nefndr Rikærus, hann uar ueralldar ꜻdigr bædi at fæ ok sæmdum, þuiat hann var einn af hofgardi konungsins vel metinn i hans holl. Þessi Richeus ok Gillbert fadir Thomas voru godir vinir ok felagar, þat til marks, at þa er Richeus for at sinum eyrindum ok duelz i Lundunum, hefir hann optaz herbergi ok godan fognud hia Gillbert uin sinum. Ok nu sem Thomas er heim kominn, geingr sua til, at Rikeus kemr til gardz ok þiggr veizlu eptir vana. Ok af þeiri gisting geraz þau raid med fornum felagskap, at Thomas muni lypta sinni ferd ok geraz heimonligr Richeo. Þat sama fer fram, at Thomas gerizt hans notarius, ok kemr sua fyst med honum til konungs hirdar ok hirdsida. Verdr hann nu at uikia sinu medferdi i morgum lutum fra þui einfelldi, sem hann hafdi haftt i sinum uppuexti. For þat ok sua, sem verolldin baud honum nockut sina blidu framarr enn fyrr, at honum lypti til gladningar, þott hann veri hreinferdugr um þat allt, sem mestu vardar. Skemtan mikla hendi hann morgu sinni at fara med hauk ok ueidihundum, ok ef þat var nockut syndhgt i, feck hann sua falna hirting af gudi. Suo for til um dag, sem Thomas hefir sik uti med morgum kumpanum til leiks ob fyghngar, at hann fleygir sinum falk at fugh einum. Skilr sua med þeim, at haukrinn snarar langt i fra honum eptir bradinni fram yfir æ nockura ok sezt þar. Thomas uill sækia haukinn ok ridr fram æt ænni. Aa þessi var suo fallin, at hon hefir hafa backa ok fellr med odstreymi. Bryggia ein hardla mio var lagin nidr æ bakkana, er fehirdar uonnduzt at renna. Litlu fyrir nedan bruna var buit um mylnu eina. Var straumurinn þui sterkari, sem hiohnu geck nærri. Enn þadan fram var hardla skamt, adr ossinn siahr tok uid. Var hann sua meinligr med huitiyssi ok storgryti, at eingi hestr matti þar fæti koma, sem raun æ bar i þetta sinn. Thomas, sem hann kemr ridandi frammi ænni, sier fliott, at bryggia su litla fyrirkuedr med ollu at rida leingra, ok þui stigr hann af hestinum, geingr ut æ bryggiuna med meira flyti enn forsia, þuiat honum stockr fotur sua hæthga, at hann keyrir nidr i æna. Enn um þat stormerki sem drottinn uann i þessum stad, er at tala eptir ordum ok sogn priors Roberthz af Cretel, er skrifadi med latinu lif heilags Thome, at iafnfram sem honum varpadi nidr i odstreymit, stoduadiz hiolit i mylnunni, þui at æin vard i ꜻrgabragdi hit blidazta siluetni. Sua segir hann priorrinn, at æigi kom fyrr aptr straumrinn at snua hiolit, ænn allir limir hins sæla Thome hofz ur uatninu upp æ þurrt land. Enn þat mæ huerr uitr madr hugleida, huersu dasamhg lof þeir mundu gudi ueita, er her sæ upp æ, huersu Thomas var leystr ur hfshaska, þuiat mannz fullting matti honum æigi gagna sakir urdar ok ufæru sem fyrr var tiæd. Sannliga var þeim efni gefit at segia sua til himnakonungsins: "Þu ueitz, drottinn minn, giorla, huern þu hefir kiorid at standa ok strida fyrir þinum herbududum.

Thomas vard erchidiacon

9. Nv sem Thomas hefir verit tuo uetr med hirdsiduin ok hann hefir fiogr ær ifir tuttugu, leidiz honum þess hattar hfnadr, þuiat hann ser i morgum lutum atgerdir ueralldhgra hofdingia snaraz i mot lærdra manna reitt ok soma, ok þui lettir hann brutt fra þuisa lifi, enn leitar til Theoballdum godrar minningar Kantuariensis erchibyskups, er fyrr var nefndr, ok kemr ser i hans þionustu, meirr af sialfs sins tilstilh ok framkuæmd enn annara tulkan ædr tilmæh. Ok innan litils tima fær (hann) sua hagat sinu efni, at sakir uizku, htillætis ok þionustu tekz hjann med fremztum uinum erchibyskups ok heimonligum rædgiofum, ok þat var uel uerdugt, þuiat prior Robert skrifar þar um eitt dyrhgt efni ok morgum nytsamligt, huersu hann kunni ok uilldi sæma sinn herra. Hann uottar priorrinn, at erchibyskup var einfalldr madr, nockut fhotr i sinni lund, ok æigi sua forsiall i sinum ordum, ef æ hann feck, sem hoguerisregla bydr framaz. Ordsnilld hans var ok sua fallin, at mikit læ undir laungum, hueriar upptektir voru æ hafdar, ef hann taladi med rika menn. Enn mot þessarri grein huarritueggio skipar signadr Thomas sina godgirnd ok uitzku, at ef erchibyskup ræidiz i einhueriu, suarar hann æ þui miukara ok fridar sua hiarta sins andligs fodr. Sua ok i adra grein, ef ordfelh byskups feck nockut þrot, rennr Thomas undir ok klædir med klerkdomi, sua at nu ma synaz sem framburdr erchibyskups se textus uordinn vndir fagra glosu. Sie her nu þegar forkunnhgan manu, bædi i litillæti ok uandlæti laganna. Hann flydi fyrr af konungsgardi fyrir þæ eina sok, at æigi sæi hann lyti leikualldzins mot kirkiunni, enn þionar nu sinum formanni med þeim hugarkrapti, at alldri fanz ofran med honum, helldr var hann æ þui lægri fyrir gudi, sem hann var hærri fyrir monnum, ok þui var heyriligt eptir reglu drottins, at sæ hefiz er sik lægdi. Eigi hofum vær skyrt fundit, huersu leingi Thomas var i Kancia, adr hann geck til þeirar sueitar at geraz Kantuariensis kirkiu erchidiakn med ollum þeim soma ok arhgri rentu er þar læ til, þuiat þess hattar nafni fylgdi mikill vandi med ymiss storf i malaskipan ok odru upphelldi heilagrar kristni. ÍJui er af honum sua lesit, at hann geingr optliga til þess skola, er heilagrar kirkiu log lesaz ok utskyraz, at þui riettara megi hann ollum lutum skipa, sem hann skilur framar, huerssu til geingr ok efni vikr malunum. Bænar godfyst ok olmusugædi, sem Robert uottar, fylgdi honum alla tima, ok þui uard hinn uoladi þegar uiss med fullu, er femunir hans uxu. Enn allt framdi hann þat med leynd ok sem firz manna ordlofi, þott hann bæri fogr klædi, var hann fatækr i hugskoti. Optar enn uin sinn ferr hinn signadi Thomas allt til pafagardz fyrir kirkiunnar nytsemdum. Ok er æigi auduellt at greina, huerssu aluarliga hann leggr sitt lif ok mædu til þess, at allt veri skilrikt ok fagrliga fyllt innau landz ok utan, þat er honum var vmbodit, ok at honum var ærchibyskupinum hinn mesti afh. Sannliga þottuz þeir bezt hafa, er hans uinir voru, at hann flyti þeira mæl, at fæ einhueria sæmd, prouentur ædr beneficia. Eru þeir ok nockurir at sambinda vid hann stadfasta uinattu. Mæ þar ok til nefna tua sæmliga menn, Johannem Cantuariensem ok Rogerum Nevstriensem. Ok med þui at sæll Thomas þionar Cantuariensis kirkiu sua þægihga, sem nu var tioad, syniz vel fallit, at lysa med fæm klausum, huersu þat blezada sæti hofz i roksemd valldz ok virdingar ifir ollu Einglandi.

Hversu sancte Gregorius skipadi fyst kristni i Einglandi

10. Nv lystir at nefna þann mann, er heitir herra Gregorius pafi hinn milldi, fyrstr med þui nafni, þuiat hann er postoh Einglismanna ok setti þeim hfsbraud af munni Augustini abota. Ok er uors herra tru var tekin um landit, skipar herra pafinn med ualldi Roma kirkiu, huersu rikit skal sundr greinaz undir formanna stiorn i byskups syslur. Þar ifir er lesinn opinberhgha pafans bodskapr, nykominn af Rom inn i Eingland, at Augustinus skal uera Kantuariensis erchibyskup ok primas yfir ollu landi, ok hans eptirkomendr, ok at þat sæti skal med tign ok priuilegijs uera hæst i hofdings(kap) yfir ollu Einglandi. Þangat skulu undir luta tolf byskupsdæmi til kosnings ok uigslu. Enn ænnur iafnmorg skulu til heyra tueim byskupum Eboracensi ok Lundoniensi, ok þessum tueim leyfiz i herra pafans brefi at beida palhum af romuersku sæti, enn þui rædr lif ok hlydni, huart þeir fan þat. Fyrir þessa grein þarf eingi at undra i saugunni, þott fleiri beri erehibyskups tign ok nafn enn at eins Kantuariensis i Einglandi. Þetta er ok skrifat fyrir þa sok, at sidarr i þessu mæli geriz þa enn liosara, huerssu þat samir, ef nokkur kennimadr i Einglandi tylhz þess at gripa undir sik kirkiunnar frumtign i Kanncia, domdraga hennar formann ædr ueita honum einnhuern uansa med ofbelldi.

Er Heinrek(r) vard konungr yfir Einglandi

11. Enn nu næst er siænda, huad leikualldi lidr i Einglandi, þuiat Stephanus konungr, sem hann hefir rikt .xiiij. air, endar hann sitt uald med daudadægi. Gejngr þa til hasætis at erfdum Heinrekr, er fyrr uar nefndr. Hellt hann adr hertugadom Andegauie eptir dag fodr sins, ok þui vard hann uidlendari enn nockur konungr fyrir honum i Einglandi, at hann helldr þren riki, Angham ok Andegauiam ok þar til iarllzdom Nordmannie ok Aquitannie, er Einglandz kruna eignadiz at erfdum eptir Bastard. Theoballdus erchibyskup uigir til krunu þenna nyia konung, ok þui var vinatta þeira sæmilig. Setr Heinrekr konungr sitt hasæti i Lundunum, þuiat sæ uar stadr mestr ok glæsihgazr i laindinu. Ok med þui at hann uill þar iduhgaz uera, skrifar hann til Alexandrum pafa tertium, er fyrr var nefndr, at hann muni ueita honum til Lunduna þann byskup i rikinu, er uitraztr ueri til rædagerdar ok uænaztr til hialpar ꜻnd ok likama. Þessi byskup heitir Gilhbertt, kynstorr madr ok klerkr mikill, ordsniallr ok medallagi heill manna i millum, ok þat þiggr konungrinn, at Gillbert uerdr Lunduniensis (byskup.) Heinrekr konungr uar uitr madr ok glauggr i allri grein þegar æ ungum alldri, ordfagr ok, enn æigi hoss i skaplyndi, hardla forr, ef nokkur reis uid, ok æigi sidr langrækr, sem nogliga mun lysaz i þessu mæli, adr luki.

Er Thomas vard canceler

12. Eigi hefir Heinrekr konungr leingi rikt, adr ærchibyskupi syniz umræds vert, huersu fara muni landzstiorn ok lagahalldit, Einkannliga þat er at uikr kristnum reitt. Konungr er æskumadr ok ahlydinn, enn rædgiafar rikir ok æigi miok rettir, framgiarnir, enn æigi miok forsiohgir, ok sakir þess at margir standa bunir at briota batinn hins sæla Petri, uilldi erchibyskup fæ til mænn at stydia nockut færskostinn, at æigi leysi med ollu til brotz. Kærkostr ualdra manna til himinrikis er heilog kristni. Vel mæ segia, at æ þeim farkost uann fyrstr manna i Einglandi Vilhialmr raudi, sem skrifat var. Enn eptir hans dag uar þuilikt, sem konungar helldiz i hendr fram at elldinum, þa er huerr dro med hofdum rett ok frelsi kírkiunnar undir krununa. Enn i þetta rum, ær sua var mannuant at standa midil roksemdar guds laga ok framlutrar agirni konungs ok hans manna, sier erchibyskup eingan mann likara enn Thomam erchidiakn, þuiat hann er margfalliga profadr at uitru ok godum uilia. Er þat liost uitrum manni, at þessa sina astundan klædir erchibyskup med annarhgri æsionu, þa er hann flytr uid herra konunginn, at hann muni taka Thomam i sina curiam. Ok þat gerdi erchibyskup reitt, þuiat su er heilog undirhyggia, er eingum meinar enn eykr gudliga tign. Þetta ferr fram, at signadr Thomas lyptir nu at sinni brutt af Cancia ok kemr sua i annan tima i konungsgard. Suo stendr saunreiknadr hans alldr, at nu hefir (hann) .xx. ær ok atiæn, þuiat æ erchibyskups gardi hefir hann uerit .xv. uetr. Leggr hann nu af um stund erchidiakns þionustu, enn tekr i stadinn konungliga fylgd ok hirdsidu. Þar er nu hans æhyggia at uakta konung til suefns ok sætis med allri gaumgiefd ok goduilia. Ok æigi geingr þat langt, adr konungr med uitru sinni dæmir þenna Thomam meiri sæmdar makligan enn vera einfalldrar þionusto, ok þui leidir hann vars herra vin til þeirar stettar, er cancetlarius heitir. Sæ heitir eiginliga canceler, er geymir konungs innsigh, ok hefir sua i sinu ualldi, at ecki bref geingr ut af gardinum utan med hans uilld ok samþycki. Ok litlu sidarr geingr enn til uaxtar uirding Thome med hkendi nockuru sem lesit finz fordum af sæmdum Joseph ok ualldi yfir Egipto, þuiat uel mæ sua tala ok til ordz taka, at herra konungrinn leggr til hans sua mikinn kærleik, at hann uerdr sem annar hofdingi yfir ollu Einglandi, næstr i uirding rædi ok metordum. I hans ualld ok uilia æru naliga komin oll konungs mal ok rikisstiorn, borgir ok bæir, kauptun ok kastalar, gull ok gersimar, ok allar konungligar herneskiur. Her med ferr þat frelsi, at huar sem stendr konungs fe, er i hans ualldi, sua tæra rikum sem fatækum, sem þat se hans fodurleifd. Enn sua temprar hann þat med uitru ok uarud, at konungi likar sua uel ok bezt, sem hann skipar, þat til marks at umfram þessa luti, sem nu voru tiædir, gefr konungrinn kiothgæn son sinn, er heitir Heinrekr ungi, at hann skal sitia undir tygt ok meistaradom cancelers. Opptthga hafdi Thomas med ser mikit folk, bædi lærdra ok leikmanna, ok uar at ordum gert, at eingi hofdingi i ollu Einglandi elldi sua listuliga sina fylgd, bædi at uopnum ok klæduin. Ok þott hann væri likr metnadarmonnum i ueralldar eptirlæti. var hann þeim hardla ohkr, er elska þetta lif, þuiat hann uirdi alldri at minna godan maun, þo at íætækr ueri, ok alldri uondan at framar, þott ferikr ugri.

Af hattum hins heilaga Thomas erchibyskups

13. Svo skyrdu heilagir fedr, at skirhfr klaustramadr merkiz fyrir riddara þann, er geymir sitt godz ok lif i luktri borg. Enn sæ madr er hreinhfiz i uerolldinni, þydiz fyrir þann riddara, er uegr med suerdi ok skiolld æ uidum uelh, ok færr mælagiof þui fegri, sem sigr er frægri, þuiat forkunhgri ær su hst at standa obrendr æ glodinni enn at firrazt elldinn ok uera uskaddr. Þessi grein huartueggi lytr at lofsamhgum manni signudum Thome. Hann var settr af herra konunginum i sua mikla farsælld ok fullsælu ueralldar, sem adr er tiæd, ok æigi þui sidr bær (hann) æ sinu briosti sua trausta bryniu i mannkostanna med gudhgri nauistu, at hreinhfi ok beilog astundan braz honum alldri, þuiat ef fiolskyllda talmadi hann æ daginn, stod hann upp æ nattar tima at þiona sinum skapara. Ok huerssu hann offradi sinum gudi lofgerdir med hreinhfi, lysiz med tueim dæmisogum ber næst af þuisa efni. Sva skrifar Robert, at sæ madr ueri nafrændi hans, er sotti konungsgard æ þessi tid, sem sagan geingr. Hann for med mælaferh nockur ok þotti varda, at uel geingi. Hann hugsar gera, sem nu lysti margæn i Einglandi, at finna fyst Thomam canceler, tia honum mælauoxt ok bidia hann tenadar nockurs. Ok fyrir þæ sok at hann kemr æigi fyrr i stadinn, en dagr er miok lidinn, fyrirkuedr honum lofhgr uani at ganga fyrir sua rikan mann æ sidkuelldi, þui hneigir hann sik til herbergis. Enn þegar i ottu, sem fyrst dagar, hefir hann sik uppi at fylgia sinum eyrendum. Vikr sua til ueginum, at hann geingr hia kirkiu nockurri, ok bratt i huminu ser hann, at frami fyrir musterinu liggr madr til bænar, framfallinn allt til iardar. Enn er hann stendr ok skyniar, huat er honum syniz, fellr til med honum hneyri ædr hostakyn, sem verda hann. Ok þegar bregdr sæ uit, er frami liggr, ok riss þegar upp, hann hefr sidan upp hendr sinar til guds ok lyctar med þui bæninni, geingr sua i brutt þadan til herbergis. Var kuamumanni mikil foruitni, huerr af stadarfolkinu sua mundi uel fara, ok þui midar hann vit dagbruninni bædi uoxt hans ok klædabunat, at þui helldr megi hann kennazt, þott sidarr sæi. Er ok þui mæli sannprofan æi fiarri, þuiat iafnbratt sem hann hefir orlof a fund Thome cancelers, skilr hann uel, at þessi voxtr ok kledabunadr, er fyrr merktiz, heyrir eyngum manni utan honum einum sialfum, þuiat nu rett leggr Thomas af ser sitt yfirklædi sem nykominn i herbergit. Vottadi þessi madr fyrir frænda sinum Robert, sem hann kom heim, hueria dygd ok gudhræzlu hann hafdi fundit med sælum Thomase, moti þui sem flestir hugdu, ok hedan setti priorrinn þetta verk i sitt kompon. Her fylgir aunnur frasogn er bædi leidir sik til bænar ok skirhfis.

Af hinum heilaga Thomase erchibyskupi

I þvi þorpi er Staford heitir var ein kona bædi fogr ok fæmikil. Þat sogdu heimonligir menn Heinreks konungs, at þessi kona htiz honum uel um eina hrid. Enn med þui at þat er nu helldr i renan ok kolnan, kemr konungr þui sialldnar, ok honum fraleiddum berr sva til optliga, at Thomas canceler herbergist i þui sama þorpi. Ok sem hann duelz þar, presenterar þessi kona honum til bordz margar sæmligar sendingar. Her af hugsar husbondinn, er canceler uar med, at þessarri blidu uili hon fæ ser nyan unnasta. Þessi hugsan sinni gefr hann sua mikinn g ꜻm, at einn tima sem canceler duelz i hans herbergi, stendr hann upp um midnætti, tekr skridhos ok geingr til herbergis, er canceler hafdi, geingr inn, hlydiz um, ok heyrir til eingis, hugsar nu fyrir uist, at canceler muni geingit hafa annan ueg. Enn þann tima er hann bregdr upp skridhosinu ok skygniz um, profaz æigi sua med ollu, þuiat frammi fyrir sænginni æ golfinu ser hann berfættan mæn(n) framfallinn, ær eptir knefoll ok bæn hafdi suefn æ fallit. Kennir hann bratt, at þar liggr Thomas canceler, ok sua profaz i sannleik, at sæ er hreinhfr ok sidlatr, er grunsæmr madr hugdi ser likan. Blezut er su sæl, er heimskar uerolldina enn þionar sinum skapara. Þui æru þeir tuæir menn uel teknir til iafnadar sin i millum, hinn heilagi Sebastianus pislaruattr ok þessi Thomas, þuiat þeir uoru brædr likir i andligri hst. Sebastianus var skartzmadr ok þionadi heidnum konungi, æigi sidr uar hann uinr drottins, Thomas ær ok skrautmenni ok þionar Heinreki konungi, þuilikr at mannkostum sem synt er. Sua fellr sæmt i odrum greinum skaplyndi þeira, huartueggi madr dreinglyndr i ordafulltingi, trulyndr i so fyrirheiti, forsiall i rædi, ok biartr i allri sidbot. Her med lagdi herra Thomas þa milldi til fatækra manna ok utlendra, at uspart huggadi hann þeira uesaldir med fiægiofum, þott þat ueri leynt fyrir alþydu. Enn hofdingium ok stormenni ualdi hann opinberar giafir. Af sliku, sem uon uar, unnu honum fatækir sem sinum fedr, enn hofdingiar uirdu hann sem ser iafnan, ok ottuduz hann sem sinn formann. Þeir einir þottuz uel komnir i Einglandi æ þeiri tid, sem þiogu hans blidu. Enn þui matti hann mikit ueita ok margan hugga, at herra konungrinn ueitir honum serhga til aftektar ok auinnings þat riki, er nyir menn kalla baruniam, þat er sua mikit leen, sem þeim manni til heyrir, er kallaz bærun i riki konungsins. Enn greinanda er þat, at af þuilikri konungsins uinattu ok ueizlum margfolldum, sem nu hafa taldar verit um hrid, laugdu signoduin Thomase margir hofdingiar i Einglandi vbiartan hug, þott þeir syndi sik blida, þuiat þeir atuz innan af tueim lutum, þat er konungsins blida til cancelers, ok þat annat at þeir kuomu i þenna tima æigi sua illu fram moti kirkiunni, sem þeir uilldu, birtiz ok huerir þeir voru, þa er brestrinn kom, at briota konungsins uinattu. Enn sua uoru þeir fallnir, at giarna þagu þeir sæmdir ok syslur af krununni, enn logdu henni hatr i moti, þuiat huert þat brugg illzkunnar, er i þeim br ꜻtz moti Thomasi, var Sannliga moti krununni. Þuiat med sinum frama tok hann mikit Einglandz konungs riki, sem bækr uikia til, þott þat standi æigi med greindum atb(u)rdum ædr skyrri frasogn. Enn bædi nefnir bok stund ok stad þar til fyrir sunnan sio at landamæri midil Franz ok Nordmanniam, at hann hafi unnit med sinni uitru ok logligri æstodu, huer landaskipti at fornu hofdu verit millum Franz ok Nordmandi. Þat er ok lesit med godri frægd, huerssu roskr madr hann hefir uerit til strids, þuiat hans hugdirfd for uhollum fæti, huar er hann lysti, sem einkanliga greiniz i Uestrlondum, er Heinrikr konungr striddi upp æ Gaskoniam, er liggr undir borg Tolosam. Þuilik er hans framistæda, at huarki lif ne hkæm sparir hann til at efla rikit ok konungsins soma, ok þo skal hann þunga mæta af þeim, er konungs uinir kallaz uera, ok þui geingr sua, at raunar elska þeir midr konunginn enn sialfra sin ægirnd ok ofsa. Enn sua gloggr sem Thomas signadr var i ollu sinu uiti, fekk hann laungu skilt, huersu stormenni i Einglandi hug(d)i honum flatt, þott fagrt leeti. Þadan er skrifat, at morgu sinni bad hann Theoballdum erchibyskup med tarum, at hann skyll(d)i aptr takaz i hans þionustu ok færa sinn hæls undan þui ænaudaroki at standa millum kirkiunnar ok konungsmanna. Enn erchibyskup uilldi þat æigi ueita, þuiat undir andliga ombun segir hann Thomam kirkiunni þui naudzynhgra, sem hann þolir þyngra. Enn med þui at daudhgr madr uill æigi ueita, at Thomas rymi konungsgard, skal byriæ þessu næst i nafni guds, huerssu hin himneska forsio, er alldri mæ lallæraz, uikr hans uegum, at hann aptr uendi til Kanciam.

Er Heinrekr konungr kiori Thomas

14. Nv sua miklu rikari sem Heinrekr konungr uar enn nockr fyrir honum i Einglandi, krefr skynsemd, at hann hafi uti þui meiri vernd ok hardfeingi fyrir laundunum, sem þau voru uidari, þuiat þetta lif er sua fallit, at allt eftirlætid liggr undir anaud ok mædu. Hedan geriz suo, at þau tidindi flytiaz heim i Eingland af Nordmandi, at su þiod er Gualensis heita, ueitr æfflaup rikinu med ræn ok oroa. Þessi saugn leidir þann dyn i landit, at Heinrekr konungr ok Thomas canceler hua sik i herferd sudr um sio. Er nu Heinrekr ungi eptir i konungs stad med godu raduneyti, ok sitr i Lundunum æ hofutgardi fedr sins. Verdr konungr uel radfara at frida land sitt, ok hann duelz leingi i Nordmandi. En nu er at sia til Einglandz, huat þar horfir til mikilla tidinda, at virduligr herra Theoballdus erchibyslcup hefir feingit þann siukdom, at hann leidir fram af þessi uerolld til fedra sinna i sanna huilld. Þæ hafdi hann stiornat Kantuariensis kirkiu .xx. ær ok tuo, lofsanfhgr madr ok godrar minningar. Er nu kirkian i eckiudomi, ok þui æru bref gerr ut af Einglandi sudr um sio til Heinreks konungs, er votta frafall erchibyskuips. Geraz þau href sua fliott fyrir tuifallda skynsemi, þa adra at hirta konunginum framfor sua uirduligs hofdingia, fyrir þat annat, at konungsrikit geck sua hatt yfir Eingland i þessa tid ok upp fra Vilhialmi rauda, sem fyrr var greint, at ecki capitulum var sua diarft i landinu, at þyrdi til kosnings fram at fara, fyrr enn konungr leyfdi, þuiat kirkiurnar skylldi liggia til aftektæ undir konungsgard, medan þær ueri formanna lausar. Herra Heinrekr konungr sitr i þeim kastala, er heitir Phalase, sem (hann) fregn þessi tidindi. Er hedan æigi langt, þat er einkanhgt mæ synaz, at i þuilikri ueralldar uirding, sem Thomas canceler stendr æ þeim degi, lyptir margr madr til hans þegar sinu hugarfæri, at hann muni hhota sætid i Cancia. Enn konungrinn gerir med sinni lund, sem honum var giarnt, lætr sem þat lidi hia honum, vtan bydr Thomase canceler, at eptir konungligum uana hui hann sik til heimferdar i Eingland at skipa kirkiunni ok gozi hennar þa forsio af krununnar halfu, sem fyrr var sagt, þuiat þessi sysla var Thomasi handuiss, sidan hann kom i uolld. Sem hann er ferdar buinn ok hygz hafa oll sin eyrindi, geingr hann ok tekr orlof, heilsar merkiliga æ konunginn sem i þeira skilnadi ok snyzt i brutt. Konungrinn talar þa ok kallar hann aptr til sin ok tala(r) sua leyniliga: "Æigi ueiz þu enn til fullz um þina ferd. Værr nih er med ollu rædinn, at þu verdir Kantuariensis erchibyskup." Her i mot brosir hinn signadi Thomas nockut litt, ok tekr framan i handueginn æ kyrthnum, er hann bar, ok suarar suo lagliga: "Sie, minn herra, sagdi hann, huersu sidsaman mann ok heilagan þer uilit setia ifir þat haleita sæti ok sua marga munka ok dyrhgar personur, sem þar þiona gudi. Þurfi þer ok æigi at girnaz sua miok æ þetta mitt umskipti, þuiat ef þetta fer fram med þolinmædi guds, myndi ydr uinatta fliott fra mer uikia. Hafi þer ok sua lofsamligar personur i ydru rild, at min likamlig lausung ferr lægt fyrir þeira fotum. hann ok uera, minn herra, ef sua kastadi um minu efni, at ek ueri þeim ulikr [miok ok usamlynjdr, sem nu stendr her frammi, mundi ok þar uerda nogir menn til at [bera rog millum ockar. Þui bid] ek med allri mykt, at þer uikit annan ueg." Eptir sua talad hneigir hann konunginum ok geingr ut af herberginu. Sie her nu þegar efni dyrhgs manz, er æigi flytr sik i tignarsæti sem sumir adrir, helldr talmar hann med einurd, at konungrinn gæfi honum orlof ok frialsan. Enn fyst Heinreks konungs er nu sua heit i þessu mali, at æ eingan hatt suæfiz hon fyrir slikar motbarur, helldr by(d)r hann i stad, at su fylgd, er fara skylldi med canceler til Einglandz, kalliz inn fyrir hann. Þat er ok greinanda, at rett i þenna punckt er hiæ Heinreki konungi einn af cardinalibus, er heitir herra Heinrekr, af þeim stad er heitir Pisa, hann er ok legatus herra pafans nordr til Einglandz at sysla ok umsiæ þat, er romuersku sæti til heyrir. Hann er nu innkalladr, at merkiliga heyriz af ollu stormenni, huat herra konungrinn opinberar af sinum uilia. Sidan hefir hann þat upphaf, at hann nefnir sua marga, sem honum likar, af fylgd kancelers, ok gerir þa sina sendiboda heim til Einglandz, at þeir bodi capitulo Cantuariensis ok byskupum landzins, at þeir fari fram til kosnings eptir frafalhnn erckibyskup Theoballdum ok birti konungs uilia, at hann ser eingan betr tilfalhnn enn Thomas canceler at taka þat tignarsæti. Yfir þenna skilning huartueggia, samkall lærdra manna ok konungsins girnd yfir kosninginum, eru bref giorr, sem sidarr mun lysaz i Einglandi. Skrifar hann ok til Heinreks sonar sins heim i landit, at hann skal hafa uskert konungs ualld i ollum þeim greinum, er at luta krununni i þessu mali. Eptir þetta fullgert yrkir herra konungrinn æ þann riddara, er heitir Rikardr af Luci: "Rikardr, segir hann, mundir þu hallda son minn til rilds ok sæmda, ef ek uæri daudr?" Riddarinn suarar: "Sannliga, herraminn, skylldi ek hann til rikis hallda upp æ mitt lif ok hmar." Konungr segir þa: "Somu leid uilium ver ok biodum, at þu halldir Thomam uarn canceler til erchibyskups i Kancia." Vndir leggr ok herra konungrinn vid cardinalem, at hann stydi sua eyrindit, at æigi þarniz þat sina framkuemd. Huat leingra, enn eptir suo skipad af konunginum taka sendibodar orlof ok uenda i veg. Nu mun sua synaz med bradu tilliti, at þat samþycki varlla kirkiunnar logum, ad Konungligt ualld setti sua mikinn þatt i kosning þenna. Enn ef uitr madr hugleidir, hialpa þui mæli sannar greinir, þa ser satt uera at samnadi i Cancia, þott hann hefdi haft logligt ualld ok frialsi at fara framm til kosnings, hafdi hann æ sitt lif æigi sua diarfr verit at kiosa þa personu til erchibyskups, er sua margfalhg uar streingd i krununnar þionustu, konungsins kanceler ok landstiornarmadr, þar med æzta ræd, ok þeira logum æigi nær enn uuigdr leikmadr. Hær med run[nu at margirlutir, er] Thomasi gafuz i sauk at kiosaz til sua haleitrar stettar, sem var ueralldar skra[ut ok heimsins hegomi], sem sidar mun birtaz med berum motkostum bædi i Kancia ok Lundunum. E(r) nu liost af settum greinum, at lærdomrinn hafdi sua til mikillar uirdingar huarki ualld ne rædinn uilia, ok þui uar hardla naudzynligt, at sæ leidiz i malit, er þetta hafdi huartueggia. Herra konungrinn hafdi ualld at frialsa Thomam bædi af stett ok istodu, hafdi hann ok uilia oruggan, þott æigi væri miok granduarr med þeim æuinning, at hann treysti Thomasi framaz allra manna at hallda sina erfingia til hasætis, ef han(s) misti uid. Þat flaut med annat, sem æigi uar biart i konungsins hiarta, at (hann) hugdi Thomam eptirlatan sinni uilld um lagahalld ok konungligar sidueniur i rikinu. Enn þat uar af þui meinhg hugsan, at nu var sua fottrodinn uigdr sem ouigdr, ok sua dreginn til doms lærdr sem leikr. Nu uard her sem ritad er, at optliga kemr æ eitt mot godr uili guds ok illr ok uondr uili manz, sem uirduhgaz dæmi mæ til leida lausnina sialfa, þar mættiz elska guds vit mannkinndina ok hatr uida til vars herra. Enn her mættiz fyrirætlan guds ok undirhyggia Heinreks konungs, at þat sama uerdi Thomasi til dyrkanar, er konungrinn hugdi til glatanar, ok þat kristninni til uppreistar, er hann hugdi til hrapanar. Vel lysiz i lofi guds, at þat uerda rettlætis uopn, er hann neytir, ok þat log, er hann leyfir. Siæm nu til eptir þessa duol, huat lidr sendibodum til Einglandz.

Thomas kiorinn erchibyskup i Cancia

15. Signadr Thomas ok oll su ferd, er honum fylgir, tekr þæ stefnu til Einglandz moti Cancia, ok sem þeir fram koma, taka huarir sitt embetti. Thomas canceler skipar ytri syslur eptir nytsemdum kirkiunnar ok konungs bodi, enn sendibodar taka korsbrædr ok munka med konungs ordsending ok brefum, huern kosning hann uill geraz lafa yfir setid i Kanncia. Er her æigi langt at bida, adr andsuor koma mot helldr framhuoss ok ymislig. Munkarnir, er þetta mæl kemr mest til, ganga þegar i tuo stadi, segia sumir, at þetta muni storgott vera, adrir mæla þuers i mot, segia þetta alldri munu uel duga. Þeir er uel lata yfir, færa þat til sinnis, at konungr er þessa uin ok muni uerda honum styrksmadr; adrir suara her til, at ef sua geriz, mun konungsgardr at marki luka upp sinn munn at gleypa goz ok frelsi kirkiunnar, segia þat ok einkar miok uheyrihgt ok afiaga, at sæ skipiz forstiori yfir reglumonnum ok sidsemdar, sem adr suimr i leik ok lausung ueralldarinnar. Sem konungs sendibodar fæ skilt, at her æru kappautur fyrir kosning ok ogreidi fyrir godan uilia, nefna þeir sua marga ut af capitulo Kantuariensi, at æ nefndum degi komi þeir til kosnings æ konungsgard i Lundun med byskupum tilstefndum ok audru stormenni, ok sua skiliaz þeir þar uid enn rida til Lunduna. Lidr nu til stefnudags, drifr þa mikit folk samt i einn stad, bædi lærdir ok ulærdir. Þar er þæ Heinrekr ungi konungr ok hefir sed sitt valldzbreí af halfu fedr sins; þar er herra Heinrikr cardinalis, þrir æru byskupar nefndir, Gillbert i Lundunura, Heinrekr af þeim stad er heitir Uincestr ok Hilarius af Cistr, þar var ok signadr Thomas, ok var nv æhyggiusæmr um sitt efni. Margt var þar annara rikra manna. Er nu suo komit, at byskupar byria sina framferd med þu(i) upphafi at gera bæn til guds, er hiortu ser allræ manna, at siæ kiosiz hirdir ok hofdingi til Kantuaria, at bædi verdi þarfr kristninni ok þeckr folkinu. Þessu næst er framborit ok uppbrotid af sendibodum bref gamla konungs, þat er sua mælir eptir kuediusending til hofdingia i landinu, at til erchibyskups i Cancia sier hann eingan betr fallinn en Thomas, sagdi hann bædi til hafa uit ok uilia godan, ordsnilld ok siduendi ok flesta luti adra, þa er fylgia eiga gofughgum heilagrar kirkiu hofdingia. Eptir sua lesit ok heyrt, sem nu var greint, taka lærdir menn samtæl, ok ferr hktsem fyrr, attuideila verdr i samfnadinum, adrir fylgia fram konungs ordum, enn adrir standa aurdigir þuers i moti, segia Thomam þuilikri stett æ eingan ueg heyrihgan, þott hann sie merkihgr madr i leikualldi. Tillaga Gillibertz Lunduna byskups er su, at mælit bidi enn framleidis undir konungs atkuædi. Þar til suarar Hilarius byskup af Cister: "Huat uantar oss i fulla uissu, huar konungrinn er? Gnoghga birtiz hans uili nu fyrir litlu, ok æigi truum ver hann i þessu mali tuifalldan." Her eptir leggr til einn aboti: "Þat mundi synaz sumum monnum uel fallit, sagdi hann, at einnhuerr af regluhfnadi ueri kiorinn til sætis i Cancia, þuiat Augustinus fyrsti erchibyskup var af regluhusi kosinn." Honum abotanum suarar enn Hilarius byskup: "Hyggi þer, herra aboti, sagdi hann, at eingi megi gudi lika' æn ydrum sid? Langt ifra." Þessu næst tekr Heinrekr byskup sua til ordz: "Þui ærum ver saman komnir, at med hoguærd æ huerr at segia, sem syniz. Enn birta mæ ek minn uilia, at eingan finn ek tilfelldan sua at vera erchibyskup sem Thomam, ok þann see ek eyngan lut i hans fari, at honum brindi, ok eggiandi uil ek uera i guds nafni, at hann sie kiorinn." Laung var su dagþingan med ymsum atuikum ok motkaustum, þuiat sumir toludu skynsemd, enn adrir horfa upp æ sialfra sin auinning, ok æigi var uænhgt til gods enda, adr enn sira Heinrekr cardinalis geingr at med rauksemd ok ritningum, at þeira þof ok þrætur se æ einga(n) veg beyrandi, er tælma uilia kirkiunnar eyrendi. Ok af hans tilleidzlu iatta nv allir kosningi upp æ Thomam, þott hortu sumra færi annan ueg. Ok þui er signadr Thomas innkalladr, ok adr hann kemr inn an fundinn, skipar cardinalis Heinriki byskupi at byria kirkiunnar eyrendi, sem nu var komit.

Thomas kuittadr af kr(ununni)

16. Nu sem Thomas canceler er innkominn, hefir Heinrekr byskup sitt mæl til hans æ þessa leid: "Almattigs guds forsio ok uart samþycki hefir kiorit ydr til erkibyskups i æzsta byskupssæti æ ollu Einglandi til dyrdar heilagri þrenningu, til stiornar kristninni ok folkinu til nytsemdar, ok bidium uer iafnfram, at þer samþyckit uorn uilia i guds nafni." Þessu eyrendi byskupsins suarar hinn signadi Thomas med tarum: "Hui syniz ydr, uitrum monnum, at uikia til min sua hafum lutum ok leggia mer oberan þunga yfir mina byrdi uleysta? Þer þraunguit mitt lif, þuiat ek kenni mina samuitzku hardla miok sekia i aughti mins bins himneska domara." Þetta er fatt af morgum hans motkaustum, þuiat æ alla lund telz hann undan. Ok sem bor stendr, syniz uel fallit at leida til minnis þat mikla umbod ok bryning, er Rikardr tok fyrir sunnan sio i kastala Phalase. Hann stendr nu upp ok tekr sua til ordz: "Til þess, sagdi hann, at su nytsemd heilagrar kirkiu, er þer hafit her byriat, fæi ęskihgan enda, see óllum ydr kunnigt, at minn herra gamli konungr hefir tekit or þessu mali allan trega, sem hann mæ framæz, at heilug kirkia i Ivancia fæi þui skiotara sinn loghgan soma. Vær barum hans breí af Nordmandi, i hueriu hann gaf syni sinum Heinriki unga fullt ok Konungligt uald til samþyckis ok frelsis allra þeira greina, er Thomasi til heyra, ok þat sama flytia mins herra sendibodar, at til se latid æn duol, greitt ok gert med ollum goduilia. Heyrir ydr ok einkanliga lærdum monnum at stydia þat mæl, þuiat i varygd ok uilru hæfir ydr at leida þa personu i fædm heilagrar kirkiu, er þer kiosit henni til formannz, þuiat þat efni skal uel byria, er sua miklu vardar, at hafi godan enda." Sua segir Rikardr ok fær godan roni æ sinu mæli. Ferr þetta sua merkiliga fram med uottum bundit, at herra konungsins uaild leysir Thomam af ollum lutum ok serhuerium, er krununni varda, sua at eingi um alldr sidan skal æ hann kæra, huat hann hefir stadit edr med konungs gozi farit. Sem þessi tilbunadr er allr ut, leita enn lærdir menn at fæ samþyckt ok iatyrdi kosningsins af signudum Thomase. Enn þat mæl er æigi fliott, þuiat morg bara geingr nu þegar i hans hiarta, honum er æigi okunnigt, huat setid i Kancia hefir til uegs ok uanda. Eiginni raun hefir hann ok profat, huert ottaefni stendr i hia konunginum ok hans iustisum. Skilr hann ok uel, at mutera þarf hann sialfan sik fra þeiri samþyckt, er nu hafdi hann ueitt um brid konurigsins uilia, ef kristni guds i Einglandi skal æigi med ollu hniga. Afla honum þuilikar hugsanir mikla rygd, þuiat þar kom samt i einu briosti uitrleikr med guds otta. Sem her er komit, segir til hans Heinrekr byskup: "Son minn sætazti, sagdi hann, lat þer æigi hrygdar afla þetta efni, þuiat hedan ifra muntu fagrliga bæta, ef þu hefir nockut brotid. Leid þer til minnis, huersu hann gerdi Paulus, hann uar fyrri motstodvmadr guds kristni, enn sidan mestr upphelldismadr i ordi ok eptirdæmi, ok dyrkadi hann at lycktum med sinu banablodi. Gefi þat gud drottinn, at þu likiz honum æ gotu lifs ok rettlætis." Þa suaradi signadr Thomas med upptendran heilags anda: "Leyndri guds þolinmædi, sagdi hann, er geingr med ydrum uilia i þessu mæli iatti ek, þott miok ottandiz. Þa stendr upp allr safnadr med hatidligri gledi. Syngz þa Te deum med hringdum klockum. Lykr nu sua þeim fundi, at erchistolhnn i Kancia ok enn helldr aull kristnin i Einglandi atti at lofa gud fyrir. Þa var lidit fra hingatburd uars herra Jesu Kristi þusundrat hundrat .lx. ok fim ær, þa hafdi Thomas uerit kanceler Heinreks um fimm ær ok vetr, ok hafdi nu fiora tigi ok .iiij. ær sialfs sins alldrs. Ridr hann sua brutt af Lundunum, at hann resignerar adr i hond Heinreks unga allt þat leen ok audrædi, er hann hafdi halldit nærr ok firr af krununni.

Thomas vigdr munkr

17. Signadr Thomas archielectus ridr nu af Lundunum med uirduhgri fylgd bædi lærdra ok leikmanna til þess stadar er Merintonia heitir. Þat er hans eyrendi þagat, at hann uill syna hædi gudi ok monnum sitt hægri handar umskipti. Hann lætr ser hugkuemt uera, huerssu forfedr i Kancia hofdu roksamhgir uerit i sinni inngongu, at naliga allir þeir fram fra Augustino uoru af regluhusi tilteknir, sem þrir af þeim voru nefndir i onduerdri sogunni, Lanfrancus, Anselmus ok Theoballdus. Þessum uill hkiaz blezadr Thomas, sem hann kemr i Merenton, þui sækir hann kirkiu unnustu sinnar iungfru Marie drottningar, þar leggr hann af ser nidr guduef ok silkiklædi, enn tekr upp suarta skickiu ok huita slyppu med kanunka uigslu, ok þa reglu hellt hann sidan med byskups embetti sua lofsamhga, sem fam er mattuhgt, at huarki hneig fyrir odru. Epter sua gert ridr hann ut af þeimastad i þa halfu, er uikr til Kanciam, ok rett æ ueginum, sem einn klerkr merkihgr madr ok honum heimonligr, er heitir Herbert af Boseam, ridr nærr honum, talar hann sua til hans lagliga: "Bar fyrir mik nockut i nott", sagdi hann. "A huern hatt var þat?" sagdi klerkrinn. "Svo syndiz mer, sagdi Thomas electus, sem einn uirduligr madr kæmi til min ok feingi til geymzlu .x. pund silfrs." Nu vard her, sem uitr madr mæ hugleida, at herra electus skildi synina, þott sakir htillætis leti hann æigi til þydinga. Enn klerkrinn skildi æigi i þenna punckt, huat hun hafdi at merkia. Enn nu er ollum liost, at heilagr formanzstettr hins signada Thome, er gud gaf honum, eru þau tiu pund eptir gudspialhnu, enn auoxtr salnanna ok upphelldi guds rettar er auinningr annarra .x. Ok enn segir herra electus til hans klerksins: "Med þui at þu ert oss heimonligr, uilium uær ok biodum þer, at þu segir oss einum samt, huer ordromr a legz þat, er uær forum fram, þuiat rikum monnum er þat hættligt, ef eingin dirfiz at segia þeim sinar afgongr." Ok enn talar hann til klerksins: "Þat uilium ver ok, at þu segir oss einardliga ok þo leyniliga, huert misfelli þu ser oss hætthgaz, þuiat fieira sia .iiij. augu en tuo", sagdi hann. Huat hefir at þyda þessi varygdargrein hins sæla Thome, utan i fæm ordum, at hann uill hafa sua sem skygn ꜻgu bædi bak ok fyrir, utan æ eyngan veg megi hann falla. sænnliga uill sa uerda rettr hirdir ok lofhgr leidtogi sinnar hiardar, er sua gerir. Enn er hann kemr til Kanciam, geingr stadarfolk ut i mot honum med andligri gledi, enn lærdir menn gera ut af hofutkirkiunni hatidhga processionem, sua leidandi hann inn sem sinum sælum af gudi gefinn. Æigi hofum ver fundit dagstætt, nærr signadr Thomas uar kiorinn i Lundunum til erchibyskups, en þat mæ skiliaz, af þui sem skrifat finz, at electio hefir gerz æ uorit eptir paskir, þuiat nu sem hann kemr i Canciam, stendr nælægt huitasunnudags hatid, ok med þui at su frægd flygr ut i rikit fiogurra uegna, at æ laugardag i helgu uiku muni Thomas electus uigiaz allt til prestz, enn æ trinitatisdag næsta til byskups, þæ fæm ver æigi greint, huilikt fiolmenni þangat sotti uida um lond bædi af kirkiunni ok curia, virda margir þar til konungsins uinattu, enn adrir æigi sidr þess mikilmensku ok astud, er uigiaz skal. Suo mikit megn uar i þeiri tilsokn, at þar koma samt fiortan hodbyskupar, þar med abotar, priorar, erchidiaknar ok decanar, korsbrædr ok klerkar, sua mikill fioldi sem æigi er summerat, þar er ok Heinrekr ungi med morgu stormenni. Enn sakir þess at þar æru sua margir byskupar framir menn ok mikils uerdir, ma þat hugleida, at meirr en einum þeira mundi þat fagrt synaz at bera hæsta rodd i uigslugerd sua mikils herra, ok þar hellt uit utn tima, at greinir mundi til renna, adr þat samþycktizt ollum samt, at uirduligr fadir Heinrekr byskup Uintoniensis skal ꜻdlaz þessa sæmd, ok er þat uel uerdugt, þuiat hann er madr bædi kynstorr, htillatr ok sidgodr.

Thomas vigdr byskup

18. A nefndan laugardag þiggr herra Thomas electus allar uigslur, ok segiz dyrhgt af þui efni, þuiat æ skipadiz til meiri giezku hans hiarta, sem bænarordin upplesin geingu til uaxtar med ueizlum ok aminningum vars drottins giafa. I sinni prestzuigslu tekr hann gull, er merkir ualld ok forrædi stadarins i aullum lutum faustum ok lausum, enn æ trinitatis hatid uigiz hann byskup i sialfri hofudkirkiunni, sem modir er yfir allri Einglandz kristni. Gerdiz su uigsla med allri sæmd ok heidr, er heilog kirkia hann at ueita sinum uoldum formanni. Sem Thomas er blezadr byskup vordinn, eru kosnir uirduhgir sendibodar til herra pafans curiam at þiggia palhum ok honum heim flytia. Er þar nefndr fremzti madr af þeim meistari Adam, aboti þess stadar er Ornaham heitir. Lypta þeir sinni ferd brut af Einglandi med mildum rikdomi, ok fyrr enn þeir kuomu fram, stendr uol at greina, huat þui uelldr, er uirduligr herra Alexander pafi rennr æ uegirm moti þeim allt nordr unr fiall. Fyrr i pafatah er Alexander tertius uar nefndr, fer þat med, at hann atti æuint i sinum ualdzdogum, bædi fyrir ofbelldi Romueria ok nordan af Anglia. Mun enskr oroi honum til mædu sidar greinaz. Enn unæd Romueria mæ sua byriaz. Herra Adrianus pafi fiordi med þui nafni uigdi Fridrek hinn fyrsta keisara til krunu. Ok þui syndiz keisari nækuru hæfr i hlydni uit Roma kirkiu, medan þeir hfdu badir. Enn sua sem herra Adrianus var uthafinn, skutlaz kardinales i tuo stadi, birtir þa Fridrekr, huat i honum bio, þuiat hann fylgir þeim cardinalibus, er uerr hofdu. Hefia þeir allir sæmt til pafuadoms sterkan þrætumænn, er het Octouianus, enn sidan rettir cardinales kiosa þann mann, er þann tima het Rollant, enn sidan Alexander tertius. Ok at þeim kosningi snyz Hloduir Frackakonungr med cardinalibus ok Heinrekr, nu konungr ifir Einglandi, enn þann tima hertugi Andegauie, ok sæ kosningr oflgadiz, þuiat gud uilldi. Enn Fridrekr keisari ferr sua ofdrvckinn med illzkunni, at þegar annar uillupafinn uallt, hof hann annan adt til fiorda manz. Sua heita hans þrætupafar, Octouianus, Guidon, Johannes ok Leuidonus. Enn pafadomr Alexandri angradiz af þui mest, at nockurir af þeim uoru cardinales ok foru med bannsetning ubættir af heimi. Þessi er sok til ofridar, er herra Alexander þolir naliga ut um .xx. ær ok eitt, er hann rikti. Enn þo sættuz þeir at sid(u)rztu, sem enn mun sagt uerda. Hedan lidr ok þat, er Alexander pafi elskar Heinrek konung ok þolir honum meira enn dæmi finniz til, þuiat i sinum hertogadomi uar Heinrekr aludaruin Roma kirkiu bædi med ordum ok expens. Nu er æigi undarligt, þott af þuilikum ofridarelldi angriz ok sturhz Romania, sidan storefhsmenn gangaz æ sem med sterkazta stridi. Her fyrir rymir herra Alexander brott af Roma, þuiat hann fær æigi uid halldiz, ok gerir sem væni er romuerskra byskupa, at ef þa sækir nockurar þraungshr, er blezada Frackland sem þeira erfd ok odal til allra godra luta. Hedan rennr su greiu, sem fyrr uar getid ok skrifat, at sendibodar uirduligs herra Thome þur(fa) æigi at leingia sinn ueg allt til Roms, þuiat þeir finna postoligan herra Alexandrum i þeim stad Franzie, er heitir Munipeler, ok þar þiggia þeir med sonnum goduilia herra pafans aull sin eyrendi, þuiat frægd ok mikilmenzka Thome flytr þeira mæl hardla uel a gardinum. Suo uenda þeir aptr i ueg ok koma heim med elskuhgri færsælld. Ok þuisa næst fagnar enn at nyiu beilog Cantuariensis kirkia, þuiat æ næsta batidisdegi þeira heimkuomu audlaz hon uirduligan erchibyskup med pallio ok postoligri roksemd.

Hversv Thomas erchibyskup hattar dagtiga sinvm hag

19. Sem uirduligr herra Thomas er erchibyskup uordinn, uendir hann um sinu sidferdi bædi med ordum ok athofnum, sem þeim manni til heyrir, er skaparann elskar yfir alla luti, sua sem hann (bætir) sitt lif, at bædi fyrir kenning ordz ok eptirdæmis megi hann leida sinn lyd æ sanna lifsgotu. Vel mæ til hans tala, at hann bar tuo dyrhga menn, var ænnar hardhfr reglumadr, enn annar uirduligr erchibyskup; þui reglumadr, at hann bar leyniliga snarpt harklædi æ sinn beran likam, enn þui uirduligr erchibyskup, at hann bérr fyrir utan þau klædi, sem bædi æru huit ok hrein, uid ok sid, med huitum skinnum ok luktum ermum, sua mundanghg, at huarki uoru þau ne med þeim ofranær mynd ne forlitning. Elskuhgt uarhonum at uera þuilikr fyrir guds augum. Enn sammyndadr fyrir monnum, yfir þessa hirting ok mædu er harklædit fær honum, med sinni myckt fremr hann þa godfyst ok litillæti, at hann legz morgu sinni lagt til iardær undir þann lima er han(s) trunadarklerkr ueitir honum. Mæ þat hugleida hiartagodr madr, huersu klerkr sa mundi ugladr ganga til þeirar gratligrar syslu at plaga ok pina naudigr sua blezada personu. Sua uenr Thomas nu þegar sina limu at þola þyngri luti, at pislaruættis nafn mæ hann i þuihliku hardretti uel greinaz. dagliga berr hann yztan stola huitan ifir oll sin klædi til æminningar, huat er hann reiknaz gudi skylldugr ser ok odrum til fagnadar. Enn nu sem greint er i stuttu madi, huerssu signadr Thomas skipar omiukhga vid sialfs sins lif ok likam, stendr vel, at ver heyrim þessu næst, huerssu miuklathga hann skipar vit hinu drottins vars Jesu Kristz, fatæka olmusumenn. A hueria nott sem uti var ottusaungr, eru innkalladir þrettan fatækir menn i nockut leynihgt herbergi, þar sem bord er sett ok buit. I þetta herbergi geingr sialfr erckibyskup ok leggr af ser klædit, enn gyrdir sik einum duk, ok þuær framfallinn þeira fætr, er fyrir sitia, med suo mikilli nægd gudligrar miskunnar, at tærin fram af hans augum samflutu þui uatni, er hann þuærr med. Med þeiri mykt ok framfalh bidr hann þæ guds olmusumenn arna so ser guds miskunnar. Sidæn þionar hann þeim til bordz bædi mat ok dryck, ok þar umfram gefr hann fiora skæra penninga huerium þeira þa enn med knefalli. Eptir þat ganga þeir ut, enn herra erchibyskup ferr at sofa um nockura hrid. Enn þui fremr herra erchibyskup þetta miskunnaruerk helldr natt æ dag, at hann firriz alla hresni, ok i adra grein at eingin fiolskyllda dragi hann fra þuilikri stadfesti. Annan tima moti lysing æru innleiddir adrir þrettan fatækir, þionar þessum ok þuerr einn brodir skipadr af erchibyskupi. Sæ brodir gæymir at nockurum lut fatækra manna fe, sem þessu manntali hæfir, hann hefir ok þionustu i stad erchibyskups i fyrra fotaþuætti, ef hann ær æigi heima. Er su misgrein þessarrar innleidzlu tuennrar, at i sidarri gefaz æigi penningar. Þridia samkunda er skipud nærri þridiu stund dags, i þeiri er hundrat fatækra manna, þiggia þeir allir braud ok dryck i nog. Nu sem heyraz mæ, æru þessar olmusugerdir sua storar, at eingi erchibyskup i Cancia hafdi geingit meirr enn til halfs vit Thomam, ok mun þo rett at hugsa, at æigi se her allar greindar, þuiat handuis var þeim olmusan, er badu, huart sem hann uar heima edr i syslu sinni.

Atferdi Thome

20. Nv er þar til at taka, sem fyrr var fra horfit, at herra Thomas erchibyskup hefir sofit um stund eptir fotaþuottinn, riss hann upp sua uakrliga, at þa ero enu adrir menn i nadum. Hann geingr þa inn i sitt studium bædi til bænar ok heilagrar ritningar, þuiat studium heilagrar bækr uar honum hardla kært, þegar æigi stod fiolskyllda fyrir. Sem hann hefir setid um stund ok trackterad, er suo Lofsamligr hans uani, at hann sendi skosuein sinn at kalla fyrr nefndan klerlc Iderbert af Boseam, at þeir badir samt greini lagrhga eptir rettu formi ritninganna, huersu þat rennr i samþyckt, sem syniz sundrhgt. Eptir þat gert sem byskupi likar, uikr sa brutt, er kalladr uar. Enn þat blezada hugskot sitr þa enn eptir i sama stad, lesandi saman i sinu hiarta sem hunanghgan sætleik þat, sem adr var tracterad med rauksamhgum skilning ok concorderan, þuilikan hug elskadi sa blezadi byskup, at vera odrum uitrari ok þyckiaz þo annarligrar uizku þurfandi. Sua sitr hann framan til messumæls einn samt, huart sem hann officerar ædr æigi. En þær hatidir sem sialfr hann skal syngia, geingr hann til skrydingar æ þridiu stund med sua lofsamhgu upphafi, at þegar sem hann ser messuklædin ok skrudann at ser borinn, ognar hann sinni samuizku med sua htillatri hugleiding, at þegar æru tarin uti, ok þeiri somu so godfysi helldr hann fram i allri sinni embettisgerd, at hans heilog æsiona þornadi alldri fra tarum, ok þadan af geingr sua hiartahgr tregi med hafum anduorpum, at uarlla feck roddin sitt frelsi til framburdar. Medan messan syngz fram til ewangehum, less hann þær bænir, er foruerari haus settrar minningar Anselmus erchibyskup hafdi componerat. Leingztum hafdi hann eiua collectu, hafdi hann ok þriar, enn fleiri trautt edr æigi. Einga nyiung leidir hann i embættisgerd sina, utan helldr hefir hann allt eptir heilagra fedra setning. Sua fremr hann ok embettid med fogrum hætti, at ollum var hugbot i, er hia stodu. Enn þat uar audsynt, at sakir uarygdar flygandi hugsanar, gerir hann alla sina þionustu med fliotu yfirbragdi. Þat er ok greinanda, at þa tima sem hann predicar fyrir sinu folki, geingr hann i þui embetti sua lystr ok lærdr af gudi, at framburdrinn uar bædi miukr ok mikilvirkr med reyndum rauksemdum ok sætleik elskuhgum. optliga mykti hann þat hiarta med sinum blezudum aminningum, er adr var hart ok frosit i langri uanrækt ok syndum, ok var þat likiligt, at hans tarlig godfyst leiddi adra menn til tara, Einkannliga fyrirþa grein, at hann lærdi þat eina, er hann lifdi sialfr. Her ma nu siæ ueghgan forunaut ok felaga þriggia konunga, er af austrriki foru med þrennum fornum at tigna drottin Jesum blezadan Mariu son, þeira oífr var gull, reykelsi ok mirra. Sannliga var nu lesit um stund, huersu heilagr Thomas erchibyskup geingr med sama offur um nætr ok daga fyrir uarn gredara. Gull fornar hann med rettri glosu, þa er hann þionar fatækum monnum med olmusugædi, tarum ok knefalli, þuiat gull er fegrzt ok dyraz yfir allan mælm, sua er ok olmusan æ domsdegi, sem heyraz mun aí sialfs drottins munni. Fornfærdi hann okilmanda reykelsi sinum gudi fyrir suo fallna glosu: Reykelsi lagt æ glod leitar i loptid giarna, somu leid for hans signada hæn til himna, þa er hann fornfærdi, er allt flaut i upphlitningar hæd ok ilmandi giæzku fyrir gudi. Til lagdi hann ok mirram þessi blæzadi byskup. Med mirru smyriaz daudra manna likamir, suo lagdi hann somu mirru upp æ sinn likam, þa er hanri deyddi sinn likam ok sitt horund med harklædi ok hudstrokum ok þiadi fra raungum girndum eptir vars drottins bodordum.

Af setningi Thome

21. Nærri nontima dags geingr signadr Thomas erchibyskup i holl sina til bordz med sua gott mænnual, at fæm hofdingium ueittiz þuilikt. Þeir æru .xx. at tolu uppsitiændi yfir hans hasetisbo(r)d honum til hægri handar, er allir megu med rettu kallaz meistaramenn i speckt ok ollum frodleik, sæmihgir i sidferdi ok heilogum lifnadi, þat til marks, at eptir liflat heilags Thome var eingi þeira minni madr i guds kristni en erchidiak(n) edr dæcan. Sumir vurdu byskupar ok erchibyskupar, einn af þeim vard ok sialfr pafinn Vrbanus tertius. þuilikir æru samsætismenn virduhgs Tllome erchibyskups, hafandi sua uænan sess, sem fyrr var tiad, til hægri handnr, enn munkar ok reglumenn til vinstri handar. Yfir þetta signad(a) bord heyriz eingi rodd nema heilog leccio ut alla maltid. Ok þui skipar erckibyskupinn riddurum ok odru hoffolki serhgt bord, at þeir megi hafa med lægri hofsemd sina skemtan. Varlla kom sæ tiginn madr æ gardinn, at brygdi þessu samsæti, sem adr er greint, æ tuær hendr herra erchibyskupi. Enn þeir uoru þo sæmdir dyrum sendingum af honum sialfum, er til gardz kuomu, þui framar sem þeir uoru meiri uirdingar. Þat er ok audsynt i sogu þessi, at bædi uirding ok langr uani bar til þess Thomam erchibyskup at hafa rikuhgt bord med fogrum ok ymissum reittum. Enn þott margir ok lystihgir ueri honum settir, tok hann af fæm ok þo hardla litid med sua miklum bindendis krapti, at upp fra bordinu stod hann i huern tima helldr uanmettr enn ofmettr, sem þeira skynsemd matti uel dæma, er sætu ihia honum. Somu dygd fræmdi hann æ uin upp ok uahnn dryck, at eingi beidni uleyfdrar girndar sigradi hann þar um. Enn er bord uoru upp tekin ok gratias gioruar, geingr herra erchibyskup med lærdum monnum i sitt herbergi, ef honum likar at disputera um helgar ritningar. Er þat ok til, at honum likar uel i þenna tima, at sofna nokknt litt. Þridia grein er su til eptir ætuikum at sitia yfir mælum manna, þuiat idiuleysit fordaz hann bædi nætr ok daga Enn þat uar likiligt, þott hans nattura beiddi, ath hann hneigdiz æ daginn til nockurrar huilldar, þuiat suefntimar hans uoru æigi langir æ nottina fyrir þionkan fatækra fyrir tær ok trega, bæn ok studeran. Enn sua heitt sem hann unni sinum lauard ok lausnara, var astud naungsins æ sammilskut i hans hiarta sameigin til allra, ok þo einkuni til aumra manna, sarra ok siukra, þuiat þessum ueitti hann fyrir guds nafn æigi at eins fædzlur ok fiemuni, helldr sua fodrliga umhyggiu, sem lesit er, at hann gerdi optliga heimonhga menn sina at uitia siukra manna herbergi, at þeir æhti med uanduirkt, huersu su renta ok uitværi aktaz inn ok geymiz, at þagat liggr med rettri skipan. Ok gudi til tignar uitiar hann sialfr morgu sinni þetta sæluhus, at eiginni raun sie honum liost, huat þeim lidr er þar liggia. Til þessarrar salubudar leggr hann tiund af ollu þui godzi, er a gardinn kemr, ok þat mæ segia med fæm ordum, at þær guds giafir, er hann hefir ualld yfir, æru allar ollum sameignar. Theoballdus erchibyskup uar milldaztr madr fyrir honum, ok þo sætr Thomas aull miskunnaruerk tuifolld yfir hans dæmi. Nu sua miukr sem hann uar uit litilmagnann, sua uar hann rikr ok rauksemdarfullr uid ribballdann þuiat þeim hardydgismanni, er standa atti undir hans iulogum, var mikit gefanda til, at hann hefdi fordaz huarttueggia sænit, þat er at skilia tiluerkæn glæpanna ok hirting þuilika. Enn þeir sem hann sottu med mykt ok idran annmarka, þott logbrot ueri afskapliga stor, mættu þeir æigi stridari æsakan sem hardlyndir, helldr fundu þeir bratt, huern fodr þeir attu fyrir innan, er allr lek i ell(d)i astarinnar ok gret med gratundum, ok þui sua at hans blezut sampining matti ecki aumt siæ.

Af roksemd Thome erkibyskups

22. Þessu næst er greinanda gudi til sæmdar, huersu signadr Thomas uar i sinni embættisgerd bædi uarr ok athugall, þat er uigslugerdum til heyrir, þuiat honum var hugkuæmt, huat er Pall postoh sagdi sinum l ęrisueini: Legg eingum manni uigsluhond æn forsio, at æigi samlagiz þu syndum hans. Þetta ord uaradiz miok herra erchibyskup ok setti laughga profæn þeim, er uigiaz uilldu. Ok fyrst allra luta litr hann æ eptir reglu rittninganna, huart sæ er uigslu uerdr sakir lifnadar, er framm ætlar, þar næst rænnsakar hann kennidom ok uitzku, sem þeiri uigslu heyrir til, er sæ stundar til. Þessu næst, skodar hann, ef vigslan ferr framm, hueria forsio ædr beneficium huerium hann megi ueita, at æigi þraungui þann aureign æ reikanar stig, er gudi skylldaz at þiona med sannri stadfestu ok heilagri vaktan sinnar uigslu. Sua var honum hugstædt allt samt þetta uanndlæti kirkiunnar, at uarlla uilldi hann treysta nockurum manni til þessarrar prouanar nema ser sialfum, þuiat hann sagdi berliga, at huerr sæ byskup, er uuerdan uigir æn logligri profan, styggir storliga miok sialfan gud, þott uigdr betri sidan sitt ræd. Þui var hann ok ræduandr i uigslugerdunum, æt hann (uar) til eyngrar aumbunar, æt til gullpennings siændi, þionkanar ædr eptirmælis, þuiat oll simonia var i utlegd fra hans hiarta. Somu gudhræzlu fyrir utan agirnd uardueitti hann i allri kristninnar stiorn, domum ok mælaferlum, þuiat florinn smaug alldri hans samuizku. Þat fylgir her med, sem dasamhgt er til frasagnar ok fagætt fyrir eyrum kristninnar, at af einum uældzmanni var allt hans raduneyti, sua sett ok samit i uarygd ok uoldu riettuisi, at ollum þeim var fiemutan sua leid sem hotr ouin, ok þui sitr heilagr Thomas med sinu radi riettr ok uhallr i malaferlunum, at þar inni var eingi sæ lostr, er rangsnyr dominum, sem er fesnikni ok mannamun, hatr ok uinatta, helldr uar þar i midiu framsett rettlætis uog med uægd eptir atuikum ok reglu laganna, huersu huert mæl æ at hneigiaz sem bezt sæmir. Enn þott herra erchibyskup siti med ollu kauplaust yfir æskilnadargrein sinna undirmanna, geti- hann sik betr hdugan at skoda uogst ok efni malænna, enn þeir sumir er skrapa hinn mællausa. Blezadr se sæ byskupsgardr, er sua var fyrir guds astriki fagrliga sidadr, ok æ þeim tima miok uirdandi, þuiat vuist er at nu finniz þuilikr. Enn at þetta lof hins blezada Thome er æigi ordum aukit, þa leidum uer til uott huerssu satt er. Aboti einn rikr kom til Kanciam med malefnum nockurum, er hann uill uirina. Ok sakir þess at honum er uel kunnig verolldin, huersu hinn kringlotti er iafnan þegir uinnr malin ok flytr fyrir hofdingium, hugsar hann, at her muni likr heimr ok i odrum stodum þui ytir abotinn florin æ gardinum ok ætlar at smyria ræd erchibyskups til framkuemdar mali sinu. Enn her er annat fyrri. Sæ gullpenningr, er uerolldin(a) lockar ok dregr med megni, er i þessum stad hatadr ok hrundinn, þuiat florin abotans uill ræd erchibyskupsins æigi siæ, ok æigi þui sidr færr hann oll sin malalok æ gardinum, sem uel likar honum. Sua ferr hann i brutt ok frægir þenna lut sem eina nyung. Hann tok sua til ordz: "Einn hofgard fann ek þann fyrir litlu, er gull fyrirsmær ok skipar þo mælum hardla uel. Enn huer mun bodat fæ med fullu þa sæmd ok sidferdi, er þessi guds madr audlmzt ok aflar bædi fyrir sik ok adra, ok þui mæ sua hugleida, at þetta sem nu hefir lesit uerit, er nockur tiluisan uitrum manni, huersu margtækr ok mikiluirkr sæll Thomas erchibyskup hæfir uerit i sinum kraptauerkum. Skal nu þessu næst uikia mælinu til þeira framferda, er hans syslu ok yfirferd til heyra.

Af vmvandan heilags herra Thome erkibyskups

23. Eptir litinn timæ sem guds madr Thomas erchibyskup hefir setid at stoli sinum, byriar hann sina uisiteran med sua haleitri godfyst uid folkit, sem byskupinum er bodit, med hialpsamhgum auiinningum predicanar embætti ok loghgum hirtingum, miukr ok astudigr var hann sinum lyd, ollum þeim er lydnir uilldu vera, en ranglatum uar hann huellr hamar til hegningar. Finnr hann ok þui giorr, sem hann ferr uidara, huersu logleysur ok uondar uueniur æru i moti kirkiunni sua sem hefdadar. einkanliga riss þat mæl af þui lastudga grunni, er fyrr var skrifat, af skutlan ok gripdeilld, er fyrr leiddizt upp sa guds eign. Nu kynniz sælum Thomasi framar enn fyrr, at iardir erchistolsins liggia nockurar sem herleiddar med eignarnafni undir leikinonnum, ok sakir þess at hann hefir skipt um rumin ok æ nu guds rettar at reka, syniz honum æ eyngan ueg þolanda, huer sem i lut æ. Hann ueit ok i sinu briosti, huersu mikinn uilia hann hefir til at ueita meira guds olmusum enn adrir forfedr at kalla aptr undir kirkiuna fasta eign ok lausa, er hon æ med rettu, huart sem undan dre(g)z at fornu edr nyiu. Ok þott rikir menn ædr konungsmenn halldi nu adr þessar eignir, verda þeir af lata, þuiat erchibyskup gerir i þessu mæli alla iafna. Nu þær eignir, sem nyhgahafa vndan lagz fyrir umbodsmanna uanmegn edr eptirmæh uid rikismenn, ok hann ueit uist at kirkian æ, tekr hann med sterkri hendi æn ollu profi aptr undir erchistohlin, þuiat hann segiz eingan rekstr ædr mædu uilia bera fyrir þui fie ok frelsi, er hann ueit efalaust kirkiunnar eign, ef hun skal urænt vera. Enn þar allz stadar sem meiri fyrnd er æ fallin, leidir hann til ellri manna uætti ædr letr skilrik, ok tekr sua aptr undir kirkiuna. Nu þott þessi framferd veri lofsamlig, likar hon æigi ollum þui helldr, þuiat þeir sturlaz hardla miok, sem her æiga hlut i. Sua ok hinir sem ottaz æigi sidr, at þeim falli flisin, þott sidarr sie. Þui lyptaz þessir huarirtueggiv nu þegar til unada, hafa sig brutt or landi ok sækia sudr um sio æ fund Heinreks konungs, fiytiandi helldr snidhuast af framferdum erchibyskups. Enn med þui at heimonleikr er hardla kær med konunginum til erchibyskups, tekr hann fridsamliga flvtningi þeira, segir at þat mæ uel hafa godan ennda, bydr þeim at uera sem uelkomnir, þar til hann uendir heim til Einglandz aptr sialfr, ok erchibyskup mæ heyraz. Ferr þetta sua fram, at litlu sidarr kemr herra konungrinn til Einglandz, ok þessir i hans fylgd, sem adr æru greindir. Signadr Thomas erchibyskup gerir eingua duol æ at finna konunginn sem fyrst, hefir hann i ferd med ser fostrson sin Heinrek unga, þuiat þeira i millum var sua mikil astud sem tueggia nastædra manna, huart sem þeir uoru dagliga badir samt ædr ser huarr. Þeir mæta konunginum i þeim stad, er Sudhamtun heitir, ok ganga suo i fyrstu inn fyrir hann, at þeir halldaz i hendr. Konungrinn synir sik uel bhdan, riss upp af sætinu mot erchibyskupi ok kyssaz med kærleik. Enn er þeir sia þenna fagnafund, er mishalldnir þickiaz, fordiarfaz þeir ok þegia, þuiat þeim syniz æigi færi at flytia, medan sua stendr. Duelz herra Thomas um nockura daga med konunginum, talæ þeir margt ok nytsamligt eptir uana sinum um rikisstiorn ok landzstiorn ok rett. Enn eptir þat lidit tekr hann orlof, ok skiliaz þeir med fullri blidv.

Af Thomasi erkibyskupi

24. Svo stendr skrifat, at herra Alexander pafi tercius hefir einkanliga þrent lof i krist(n)inni, þat fysta at hann sigradi fiora þrætumenn, sem fyrr var greint, lagasetning hans er onnur grein, þuiat hann samdi eina bok, er af hans nafni kallaz Alexander tertius, þat þridia, at hann hellt tuo kennimanna þing i sinum uældzdogum, annat i Rom, enn annat i Turon æ Fracklandi. Ok þat sem hann helldr i Turon hæfir þessum stad saugunnar, sem nu er komit, þuiat midil annarra byskupa ok lærdomsmanna, er uida um kristnina voru samt kalladir i einn stad, ferr uirduligr fadir Thomas erchibyskup ok sækir þetta þing. Byrr hann sik til þeirar farar med allri stormenzku bædi at rikdom ok ueghgu foruneyti. Þat er ok hans tilbunadr, at hann uill endrnyia þau priuilegia sinnar kirkiu, sem nv synduzt miok fyrnd, enn voru þa miok nytsamhg. Mæ þar nefna til þriar greinir, er noteraz i sogu þessi, er allar þurptu frumtignar af herra pafanum, ef þær samþyckia laugunum. Þat ær skrifat logmal, at kapitulum huerrar kirkiu skai kiosa ser byskupsefni, enn æigi er sæ kosniugr ofiugr, fyrr enn profaz logigr ok efiz fyrir herra pafans ædr erchibyskups ualld. Sua kiorinn ok confirmeradr mæ æigi uigiaz af nockurum lydbyskupi nema fyrir herra pafans ædr erchibyskups bodskap, Sua kiorinn confirmeradr ok uigdr skal sialfr sækia palhum i pafagard fyrir þa rauksemd, æt hin romuerska modir skal profa fyrr bædi lifs fegrd ok uizku, enn hon ueitir þat. Nv uill sua vera i setning laganna, at allra þessarra greina hafi Cantuariensis kirkia þegit priuilegia. virduligr Thomas kanceler uar kiorinn innanland(z) i Lundunum, ok þegar stod sæ kosningr med þui afh, at hann uigdiz litlu sidar æigi af herra byskupi helldr af herra Heinriki Vintoniensi, æigi sotti hann palhum utan fyrir sendiboda. Nu ma synaz likligr til þess blezadr Gregor us pafi, fyrir þa giæzku er hann lagdi upp æ Einglandz kristni, at erchistolnum i Kancia hafi hann gefit sua mikit frelsi, med þui at þat er hofutstadr i ollu Einglandi, fyrir þa grein at fostrson hans Augustinus uar þar fyrstr erchibyskup, ær ok kunnigt, at æigi sotti hann pallium Roms, æigi uigdiz hann ok þar, helldr i Saxlandi. Her fylgir fiorda grein i frvmtignum Kantuariensis kirkiu, at hennar erchibyskup er legatus herra pafans yfir ollu Einglandi, þat er at skipa þeim malum, er eingum heyrir til af logunum nema romuerskum byskupi. Ok þetta sama ualld hefir Thomas erchihyskup, sem birtiz i sogunni, þar til agirnd ok ofund riss i moti. Sæll Thomas erchibyskup sem hann er albuinn, tekr hann i haf ok færr þa hofn i Flandr, er Grafningr heitir, ok hefir adr tekit kierhgt orlof af Heinriki konungi med fullri blidu. Er þa æigi langt adr enn siæ mæ, huerrar fregdar ok mikilmenzku hann er, þuiat rikismenn i landinu sækia hans fund med sonnum goduilia biodandi honum sua med frialsleika, huat er hann uill af þeira gozi hafa. Af Flandr færr hann erchibyskup i Nordmanniam, ok er þat fliott til fræsagnar, sua sem hann kemr i riki Einglandz, er honum sua fagnat med allri uirding sem sialfum Heinreki konungi. Hædan kemr hann fram iuir Cenomanniam, ok er þuiat fliott til frasagnær, ok sua upp i Franz. Enn er hann nalgaz Turon ok heyrinkunnigt uerdr i horgina, at hann er nalægr, er þat med miklu megni, huersu stadarfolkit tekr þau tidinndi med mikilli gledi. Lærdir ok leikmenn hafa sik ut af stadnum framm æ ueginum i moti honum, ok æigi sidr sialfir kardinales med sua mikilli ferd, at æigi satu meirr eptir hia herra pafanum enn einir tueir. Her med fer þat til frabærrar sæmdar, at þann tima sem herra pafuinn heyrir herra erchibyskup kominn innan borgar, geingr hann ut af þui herbergi, sem adr hafdi hann setid, at æigi þraungiz hann af fiolmenni, sem þeir finnaz, þuiat honum er flutt, at herra erchibyskupi fylgir mikit follc. I þeiri soinu haull mætaz þeir med mikilli blidu, þuiat pafin hafdi longu girnz at sia ok heyra Thomam, fyrir sua goda fregd sem hann gaf efni til. Enn þo sakir þess at ærchibyskup er nu uegmodr, gefz honum bratt orlof til sinna næda. Syslaz honum uænt herbergi æ konungsgardi æigi langt fra pafans holl. Lidr nu sua framm til þings um þria daga. Kemr þar þa samt i einn stad uolldugt mannual ymissra stetta. Enn huerssu heilagr Thomas erchibyskup skipazt uirduliga til sætis, ræds ok tillogu med herra pafanum, þarf æigi langmæhs, þuiat stett ok uitzka margfalliga uel profut adr ok sidan skyrir þat uel fyrir heyrondum. Enn huilikt kirkiunnar eyrendi þar flytz framm i fyrstu, mæ æigi med ollu um lida, þott uisum manni see þat liost, fyrir þæ styriolld er nu ueittiz kristninni. Herra pafinn med fodrhgri æhyggiu uill tia fyrir lærdum monnum ok einkanliga hofdingium kristninnar, at þeir geymi sin med uarygd at samnetiaz æigi þrætumonnum, ok seti sik aurdiga moti þeim ueralldhgum hofding(i)um, er bregdaz heilagri Roma kirkiu, sem er Fridrekr keisari, ok nu kominn þar til Miklagardz konungr ok hinn þridi konungr Sikileyiar. Vel mæ segia i undirstaudu þessa mæls, sem hinn heilagi Paulus se fram settr i rnidiu, er hann skrifar til Thessalonicenses bidiandi fyrir tilkuomu drottins, at þeir skutliz æigi af reittum skilning, ok æigi sturhz þeir i ordum ædr hugarfari, æigi fyrir bref ordsendiug ædr fortolur, ok æigi dyrki þeir þann, er drambarr i hasætistign umakligr allrar uirdingar. Morg aminning roksamhg var þar gefinn, þuiat nu var at buaz i morgum æskeytum, ok at þar hofz unadin, sem afskaphgaz matti synaz ok mestan ufrid kristninni af leida. Sua lycktaz þingit, at huerr uendir i sit land. Bydz ok herraThomas til heimferdar at gerfum æskihga sinum eyrindum, er til heyra Cantuariensis kirkiu, ok tekr blidazta orlof herra pafans med iridarkossi ok fogrum ordum. Vændir herra pafinn nu brutt af Turon til þess stadar i Franz, er heitir Sennonis, þat er einn rikazti stadr med mikill argæzku, er uirduligr herra Hloduir Frackakonungr ueitir honum i sinu riki fyrir sæmd ok astud heilagrar Roma kirkiu. Blezadr Thomas kemr heim i Eingland med allri farsælld ok finnr Heinrek konung med blidum kiærleik. Vard þessi sæmdarferd hans mikil æ margan hatt, er gerdiz æ odru æri hans rikis.

Thomas vigdi byshupa ok tok or iordu likam Edvardar

25. I þenna tima hugleidir hinn sæli Thomas, huersu þat mun standa fyrir gudi, sem hans æhyggiu til heyrir in prouincia. Þat er sua fallit, at tuo byskupssæti Uigornen ok Hereforden liggia hofdingialauss, þuiat korsbrædr kirknanna þora æigi at kiosa ser formenn sakir konungsins ognar, þuiat eptir fornum uuana uill konungrinn draga undir sik rentur kirknanna, ok þui skulu þær hofdingialausar uera, medan honum likar. Yfir þessum hlut þorir Thomas erchibyskup æigi fyrir gudi leingr þegia, þuiat hann ser afskapligt vera, þui minnir hann æ konunginn meirr enn um sinn, at hann hæ tauminn ok leyfi, at formenn sie kosnir kirkiunum til stiornar. Enn med þui at konungrinn lætr seint uid, snerpir erchibyskup sinar aminningar um nockurn tima, þar til er konungrinn gefr samþycki ok þo miok um þueran hug. Mæ nu þegar hans briosti taka þæ liking, at lopt hefir skirt verit, enn missi nu nockut, ok dragi af mestu birti. Korsbrædr færa nu fram til kosnings med uilld erchibyskups, kiosa þeir þann mann til Vigornem, er Rogerus het, ungr madr ok tiginnar ættar, fagr i sidum ok godrar frægdar. Til Hereforden er kosinn meistari Robert, mikill madr i uizku ok skilning so heilagrar bækr. Vigiaz þessir badir sæmt af Thomasi erchibyskupi. Ok þessir tueirr byskupar uardueittu iafnan sælum Thomasi sina dygd, huart sem yfir stod blitt ædr stridt. I sauia argang, sem adr var greint, kaillar heilagr Thomas erchibyskup samt byskupa nockura, þuiat hann uill gera med konungs samþyckt ægæta kirkiuuigslu uit Uestmystr i Lundunum. Þat musteri hofdu eflt af grunduelh konungar i Einglandi, ok þar huilir Heinrekr gamli modrfadir þessa Heinreks. Giordiz su kirkiuuigsla med mikkili uegsemd. A sama æri gerdi enn heilagr Thomas hit þridia uerk mikillar nytsemdar, er hann tok or iordu heilagan likam Eduardar konungs, er leiddr hafdi uerit i Lundunum. Enn nu skipaz hann sannheilagr madr upp i millim annarra heilagra doma i þui nyuigda mustari, er adr var greint. Var Heinrekr konungr (þar) med morgu stormenni.

Hier riss misþykt milli byskups ok konungs

26. Litlu var lesit, huersu Heinrekr konungr hiellt undir sinu ualldi .ij. byskupsstola, adr Thomas erchibyskup feick dregit hann til samþycktar, at formenn yeri kiornir. Mæ þeim lysaz, er hugleiddi sogunni i upphaf, æt slik er erfd ok eptirdæmi Vilhialms rauda, ok þat dregr driugt, er af honum leidir, adr enn lykr mæli, ok einn lut þar af hæfir þessu næst at greina, er fridarspell gerdi i landinu millum konungs ok erchibyskups. Fyrr var lesit, huersu Uilhialmr konungr setti giælld æ kirkiur allar i landinu, at kuitta honum aptr þann kost, er Rodbert brodir hans hafdi or landi. Kælladiz konungr þat goz hafa lagt til frelsis Jorsa(]a)landi, ok stædi uel lærdum monnum at bera þat aptr konungi sinum. Enn sækir þess at konungsgardr hefir halldzsaman munn, stod þetta gialld ær af ari. Var i fyrstu kalladr Jorsalatollr, enn þui næst leidangrs fee, at konungr hefdi uti herskiolld til sameigins fridar i landinu. Enn æ Þessum tima er sua komit, at þetta utgjalld er krafit sem konungs uiseyrir af meira husi ok minna um allt Eingland undir eingu nafni audru enn forn skyllda lagin greinarlaust inn i konungsgard. Þessi framferd likar æigi Thomasi erchibyskupi, segir, at konungs ualldi samir æigi at heimta þuilikt fie med sua mikilli freku sem onnur konungs inngiolld, helldr sem atuik ok naudzyn beiddi landzfolki til fridar, ok fyrir utan þa skynsemd krafdi eingi skyllda at luka þessi hialpargiolld. Mislikar konungi þetta motris ok herdir nu þegar huginn sinn moti erchibyskupi. Safnaz ok hedan til annars um þetta sundrlyndi. Konunginum er flutt morgu sinni æn allri uegd, at Thomas erchibyskup gerir litinn uirdingarmun i skriptabodum sinum ok alaugum, lætr æ likan hatt undir luta rikan sem urikan, sua lensmenn ok uini konungs sem adra ut ifra, ef þeir raska guds rett med hotum lifnadi ædr leggia kirkiunnar eignir undir sik med agirnd ok ofbelldi. Þetta bryzt enn med konunginum, æigi þui uhkt sem i fyrstu æuiti hann sina samuizku, þuiat hann ser sik blecktau i þeiri hugsan, at Thomas mundi leika allr audradr i hans hendi, ok þui uæpnir hann sinn hug med forzi upp i moti kirkiunni, at hann skal þui freckhgar strida lærdominum, sem erchibyskup skriptar umiukara hans. Ok uel mæ segia at þeir lærdir menn sem nu ganga miok afskeidis i Einglandi æru storliga framlutir til illzkunnar, þuiat sua æru þeir nu gripnir af syslumonnum sem ulærdir ok dregnir undir limalæt ok skemdir, nema þeim uerdi undan skotid med roksemd ok rædi herra erchibyskups. Þuiat sua eru sumir ollu godu afflettir ok kieyrdir af andi brutt i eilifa utlegd, enn adrir streingdir inn i klaustr undir æfinliga idran, at med þeim flotta drægiz huarirtueggia undan meidzlum ædr konungsins suerdi. Sua bar til i syslu byskups Sarisberiensis, at einn prestr for sua uanstilltr, at hann serdi mænn til ohfis. Frændr hin(s) uegna kæra hann fyrir konungs ualldi, ok syslumadr gripr hann ok flytr hann fram undirbyskups dom. Rægiæ þeir hann med megni ok þo at uuerdugu, er eptirmalit attu, þuiat mandrapit er sua liost, at hann færr æ einga læid snaraz undan. Sem byskupin(n) hefir profat mælit prestzins, huerssu liott er, geingr bædi til med honiun uþoran moti konunginum ok uheil samuizka til i s erchibyskups, ok þui uill (hann) hlifa ser, at annar fæi vandkuædit, þuiat þessi sami byskup, Jocelin at nafni, profar sik mun sidarr leigumann einn, þa er vargrinn kemr at dreifa hiordina. Þat tekr hann til ræds at skrifa allan malauoxt til Thomam erchibyskups bidiandi med miuku yfirbragdi, at hann urskurdi mælit, huersu enndihga skal gera uid prestinu. Herra erchibyskup skrifar i mot med fullum sentencia, at prestr skal aftignaz allri sinni sæmd ok hræra all(d)ri sinn fot ut af idranarhusi, ok sua lyktaz hans mæl. Annar lutr fellr sæ til, er mikla hræring leidir af. Madr er nefndr Phihppus, korsbrodir i þeim stad er þeir kalla Bræis. Hann er vordinn kunnigr i sua uanstilltri tungu, at Heinrekr konungr þyckiz hardla miok smadr af, ok þui riss upp æ hann korsbrodrinn daudligt hatr bædi af konunginum ok rædinu, þuiat (sua er) hhod ordanna, at rikisstiorn ok framferd i landinu hafi hann fordiarfat. Herr(a) erchibyskup sier, at þetta mæl suellr sua med konunginum, at þat fer æigi atgerdalaust uerit, ok þui hugsar hann, at likamlig hirting upp æ korsbrodurinn muni fæ myckt þessa hræring. Suo ferr til, at Phihppus er dreginn undir opinbera hudst(r)oku, þi ollu framar at konungr skylldi þui h(e)lldr sefaz ok lata ser nægiaz sua mikla plagu. Enn þetta uinnr honum þorf æ onga lund, helldr grimmiz hann nu at marki upp æ allan lærdominn, þuiat þau undanskot ok skutlan, er hann kallær giorr moti krununni, liggia honum æigi uæl, ok þui hugsar hann, at þat mæl skal opinberliga til uegar ganga. Hedan leidir, at hann bydr lærdum monnum, at æ nefndan dag komi þeir til Lunduna at suara ser med rettri skynsemd til sagdra greina.

Deila konungs ok byskups

27. Þetta þing i Lundunum sækir herra Thomas erchibyskup med þeim fararbloma, at hann hefir med ser signad raduneyti, sem fyrr var greint. Þar koma byskupar ok abotar, korsbrædr ok klærkar, þar er ok Heinrekr konungr med ollum baronum ok morgu stormenni. Sem þing er sett, ær æigi langt adr enn sialfr herra konungrinn hefr sina rædu æ skada klerkdomsins i þessum skilning: "Vær hofum þagat um stund, sagdi hann, ok hlytt med hoguerd, huersu þer byskuparnir uilit skipa uid konungligan rett, ok riki uort her i Einglandi. Ok sem uer hofum sied ydra framferd, hugleiddum (uer) med oss med fridsamri eptlrleitan, huert lyti þer myudit oss finna, at uer skulim sidr makligr enn adrir konungar fyrir oss at bera uhalla krunu med þeim rettarbotum ok konungligum sæmdum, sem haft hefir ok halldit huerr eptir annan, ok einga lærda menn fyrir ydr lysti at draga undan konungligum soma, ok þott þær greinir fiolgiz dag fra degi, sem þær dirfiz meirr ok meirr. Vihum ver uikia nefnihga uorri rædu til þeira ohfismanna, er þer kalht klerka, enn uer kollum þui uerri enn ulærda menn, sem þeir drogu sik ofdiarfir fram undir sæmd ok uigslur heilagrar kirkiu, snuandi hennar tign ok frelsi upp i hæd ok herfihgan þrældom, þuiat þeir megu retthgar heita fiandans uerkrekar enn uigdir klærkar, er til eingrar skemdar spara sik miklu sidr enn margir ulærdir, er med sæmd ok hlydni laganna leida fram alla sina daga. Nu kalli þer byskuparnir, at þat standi skrifat i yduarri reglu at uernda þuilikan osoma ok draga undan rettri hirting, sem þer hugsit, at login keisarans ædr kirkiunnar kunni (æigi) nockur madr at skilia utan þer einir, enn uer uitum þat sænnara, at her med oss æro þeir uisdomsmenn til beggia laganna, at ydarn uanskilning mega uel uppræta ok med ollu bakfella. Þetta uotta þeir sua reitta glosu til ganga, at glæpamenn, þott uigdir sie, gefiz upp rettri hirting undir konungs ualld. Ok þui krefium ver ydr byskupana fyrir þa sæmd ok hlydni, ær þer ærut skylldugir krununni, at alla þa klerka, sem þer rænghga ruglid undan uoru ualldi i ymissa stadi innanlandz ok utan, skipi þer aptr undir uorn handlegg til rettrar hirtingar, ok her um uilium ver af ydr taka hos andsuor." Signadr Thomas erchibyskup, sem hann hefir heyrt þetta konungs eyrendi, er honum syniz helldr strangt moti kirkiunni, geingr hann an rad med sinum spekingum, huat upp skal taka i þuilikum uanda. Enn sua sem þeir hofdu iafnan eitt hiarta ok eina ond til samþyctar i godum lutum, er ein ok sama þeira tillaga eptir dæmum postolanna, at framar see hlydanda gudi enn monnum. Sem heyrt er ok hiartahga samþyckt af erchibyskupinum þat er þeir segia, lætr hann kalla byskupana, ok þeim komnum talar hann sua: "Nu krefr naudzyn at leida til goda athygh, huersu uer skulum suara konungs eyrendi, enn am duol mæ ek segia minn hug, at þa tign ok frelsi, sem gud gaf sinni kristni med fedranna setning ok somdu logmali, skall alldri eydaz med minu iatyrdi, ok sua uilldim vær, at þer gerdit." Þeir suara: "Ok med þui at þer erut skipadir uart hofud ok herra, hæfir at þer halldit upp suorum fyrir oss, enn vart er at skiliaz æigi uid ydr." Erchibyskup talar þa enn: "Buit hug ydarn til þolinmædi ok byskupligrar stadfesti, þuiat reidi konungsins er oss ollum reidubuin, ef uer risum moti hans uilia, ok giarna uilium uer bera fyrir guds nafni, huat er æ gnyr, helldr enn kaupa oss stundligan frid med eilifum haska." Þeir iatta allir at standa uel, ok koma sua fyrir konung. Blezadr erchibyskup Thomas byriar þa sitt eyrindi æ þenna hatt: "Þat ueri sanr uili uor byskupanna, at sæina ok uirda med uegsemd allan ydarn uilia, minn godi herra, ef hann snaraz æigi moti rettu. Enn ef (hann) setr sik þueran moti guds uilia ok logmali ok tign heilagrar kirkiu, megum ver æigi ne þorum at samþyckia honum. Bidium uer ydart ualld, at þer leidit inn til ydar lofsamlig dæmi godra hofdingia, þuiat æigi mun finnaz, þar sem kristnin er rett halldin ok logliga uardueitt, at suo skuli dæmaz uigdr sem uuigdr, þuiat fornar decretur heilagra fedra bioda sua: Ef klerkar uerda stadnir at þuilikum osoma, sem er manndrap, stuldr ædr ræn, skulu þeir fyrst suspenderaz af ollu embetti ok gersamhga or skipaz kirkiunnar godzi, sidan bansetiaz ok af ollum uigslum degraderazt, ok lægdir ok lyttir æru þeir komnir undir leikmanna log, ænn æigi fyrr. Nu bidium ver i annan tima ydarn herradom med allri mykt, at þer leidit æigi i land ydart nyungar i moti heilagri kirkiu, þuiat ef þer uilit þau log setia, er i moti gang(i) guds retti, ær æigi uort byskupanna þui at samþyccia. Vil ek þat ok birta ydr med hofsemd, at þær setningar, sem heilagir fedr logfestu til upphelldiz heilagri kirkiu, skulu her i landi æigi nidr falla, medan ek ma þeim upp hallda." Suo lycktar erchibyskup sitt eyrindi. Enn Heinrekr konungr suarar til med mikilli reidi: "Vitid íyrir uist, sagdi hann, at fyrir ydra illgirnd ok ofsa munurn ver æigi af leggia kouungstignina, þuiat med rettri erfd geingum ver til hasætis ok sæinda eptir fodr uorn Heinrek konung gamla, ok þui laeíium ver enn af ydr, at þer ueitid konungdominum frelsi ok frid, rettarbætr ok landzuana þuilika ok sua marga, sem syndir uerda, at um hans daga hellduz, ok her um krefium ver ydr samþyckis med handfestu." Her til suarar erchibyskup: "Alla lofsamhga uana her i landinu uilium uer hallda, heilli uigslu uorri ok uskerdum guds retti." Her standa nu allir byskupar um hrid, sem fylgiandi ordum erchibyskups at hallda konungliga uana heilli uigslu sinni. Enn sidan konungrinn ædiz uid þetta ord med sua forhgri brædi, sem allt hans ualld ueri fyrirlagt, fær þat nu þegar eigi borit einn af byskupunum, er heitir Hilarius fyrr nefndr Cisternensis, hann uendir um ordum sinum ok gerir þui annan lit. For þat sem makhgt uar, at þar er hann uisar fra ser dygdinni, færr hann eyngua þock af konunginum, þui helldr þar i mot, þuiat litlu sidarr stockr hann upp or hasætiuu med þeim ordum: "Þott þer snariz nu allir undir einn skiolld moti oss, munu þer æigi sigri hrosa, helldr skal sua ganga, at ef nockur ydar dirfiz fra þessum dægi at unada vart riki, skal sæ med rettu sialfan sik fyrir finna." Med þessum hardydgisordum lycktar konungr stefnuna. Enn herra erchibyskup lætr hrynia snarpt eyrendi æ berar brynn Hilario byskupi, huerssu laust ok leigumannhga hann stod þegar i fystu raun. Enn huerssu mikil stygd er nu var med konunginum, hirtiz i þui, ath þegar æ næstu nott ridr hann brutt leyniliga af Lundunum, fyrr enn lysir af degi, sua at eingi byskup blezar honum ædr bidr hann uel fara.

Af Thomasi ok byskupum

28. Þa er þing var i Lundunum, sem nu greindiz, hafdi herra Thomas setid tuo ær i erchibyskupsdomi. Er nu þar komit hans timum, at hedan af lytr hiolit fyrir heimhgra manna augum, enn i sannlæik var hans tign æ þui meiri, sem hann þoldi fleira fyrir guds nafn. Mikil ær sæmd at vera smurdr erchibyskup, þar med legatus herra pafans ok primas yfir ollu Einglandi, enn morgum hlutum ædra at uera skrifadr æ lifsbok undir þann riddaradom, er hann audlad(i)z i holl himnakonungs. Vel fylhz æ þeim dogum i Einglandi med byskupum þat, er sagdi Sælomon hinn spaki, at reidi konungsins er sem grimd leonis. Þetta uirdiz þeim satt, þuiat þau afarord, er konungr setti þeim at skilnadi i Lundunum, hafa skekit or þeim allan stad, sua at naliga þraungiz huer fyrir annan at kriupa undir konungs ualld. Siæ þeir undirbrot heilagrar kristni, ok þa uanmegnaz þeir at standa henni. Skilnat gera þeir ok uit sinn andaligan fodr Thomam erchibyskup, ok yfir fram stunda þeir æ lund at leida hann brott af rettu. Margfolld er su freistni med ymissum fortolum, er nu profar Thomam erchibyskup, at hann skuli uikia til meiri myktar uid konunginn. Ok sialfr konungrinn tekr hann ordum meirr enn um sinn bædi blidt ok stridt, at hann skuli minnaz a fyrri daga ok felagskap þeira, ok huersu ferligt er, ef þeir fara til at deila. Enn herra erchibyskup stendr enn uhneigdr, þuiat samuizka hans hæfir æskiligt rum æ godum grundulli. Nu sem konungrinn hefir reynt, at herra Thomas uill æigi uikia eptir hans ordum, kemr einn byskup fyrir Heinrek konung af þeim stad er heitir Luxonion. Hann hefir fallit i oblidu nockura ok uill nu leita fridar, hann fer ser þuilikt efni guds otta utibyrgdum: "Minn herra, sagdi hann, ek hefir hugleitt, huerssu fasta fylking lærdomrinn setr i moti ydr, ok ær Thomas merkismadr fyrir ollum þeim, þui er audsynn uegr yduarri uitzku, at locka fra honum fylgdina sem aluarhgæz ok leida sua til ydar, at þeir ueiti ydr fylgi aptr moti erchibyskupinum. Þessi er tillaga byskups Lyxoniensis, ok veri uel, ef hun stædi æigi upp yfir halsinn æ honum, ok hedan af gerdiz sua, at byskup fær uingan konungs, þuiat af hans rædi heimtaz sua lærdir menn dagliga brott fra erchibyskupi sem ax af hueitikorni. A nockurum degi koma fyrir erchibyskupinn þessir þrir hofdingiar, byskup Herefordensis, iarlinn af Uintonia ok abotinn af þeim stad er heitir Almes. Þessir hafa tracteran i fyrstu af konungsins uonum, ær nu var kæraz til umrædu. Abotinn segir sik sendan til erchibyskups af Alexandro pafa med þui eyrinndi, at hann myki til fridar uid herra konunginn. Segir þat af herra pafans ordum, at herra konungrinn hafi suarit fyrir cardinalibus hans sendibodum, at leida eingua nyung skaduænhga upp æ kirkiuna. Enn þott nockut grand flioti med, uill herra pafinn sakir elsku fadernis ser lata kenna. Ok þessi er sæ flutningr, er Thomas erchibyskup uikr aptr ok sækir konungs fund, so talar med honum leyniliga, at hann skyldi blidka sinn hug, segiz nu uilia af leggia þeim ordum, er hann hefir stygt adr. Herra konungrinn synir æ ser nockut blidubragd ædr hetta her i mot, ehn segir þo med stauddum ordum, at sua sem æskilnadr þeira uard æ almenniligu þingi, sua skal ok þeira sættargerd med sama hætti, ok þui bydr hann lærdum ok leikualldi at koma samt æ nefndan dag i þeim stad er Clarenton heitir. Þyngiz nu enn af þessu efni hugr erchibyskups, þuiat hann skilr þui giorr, huerssu æstundan konungsins er diup ok meinhg kristninui, at hann lætr ser eingan ueg lika, utan þingbera hennar nidrbrot ok uansa, þui skipar hann aptr sina hugsan i fyrra stett at standa med einurd fyrir kirkiunni at uernda hennar laugligan reitt.

Er Thomas samþykkir konungs vana

29. Nv sem herra Thomas erchibyskup med lydbyskupum ok lærdum monnum kemr æ konungs fund i Clarenthon, kallaz þeir allir sæmt upp æ konungsgard til stefnu. Ok þegar i upphafui krefr konungrinn med mikilli ækæfd, at Thomas erchibyskup med odrum lydbyskupum fyli sitt fyrirheit at styrkia þa somu konungs uana, sem þeim risu greinir af. Thomas erchibyskup sierr, huersu mikit megn konungrinn ferir i at briota laugin ok reitt kirkiunni, þui skipar hann sik nu enn at nyiu onduerdæn med allri hans yifrgirnd. Enn er þat heyriz, skortir huarki ædi ne afarord af sialfum konunginum. Enn guds madr hefir sik hogueran moti honum ok kyrran moti kugan. Sem sua hefir stadit um hrid, ganga fram fyrir ærchibyskupinn tueir lydbyskupar af Sarisber ok Norduik bidiandi mikihga, at hann firri þæ alla sæmt sua bradu æfelli, sem nu liggr yfir, ok miskunni klerkdominum, at hann sie keyrdr i utlegd, segia hann mikla uansæmd erchibyskupsins tign, ef hann kugiz allt til myrkuastofu, þuiat hinir lægri byskupar falla sua fremi i fordæming. Herra erchibyskup stendr enn ok uiknar æigi. Þui næst koma fram fyrir hann iærlar luæir hardla rikir. Þeir flytia sua snartt eyrindi, sem her stendr. "Vitid æn efa, sogdu þeir, utan þer heptid ydart hardydgi ok af leggit þralyndi, munu þer med opinberuin konungsins bodskap sua framarhga kugadr, sem sa madr ær sinum herra leitar æfinhgra hneygsla." Sua segia þeir, enn heyraz æigi. Þessu næst setr æ eyrendi sæ madr, er Rikardr heitir, hann er mikill hofdinngi kominn af Jorsolum meistari yfir templumbrædrum. Hann tiær æ margan ueg med skreyttum malshætti, at herra erchibyskup uægi til fyrir þraunguandi naudzyn, at lærdomrinn fordiz enn meinhgra æfelli. Her med ganga fram byskuparnir enn at nyiu sem gratandi, scgia þann otta yfirkominn, sem konungsins suerd sie skekit ifir hans hæls, harma þat ok sialfa sik, sem þeir se allir samt i dauda dregnir. Þessar harmtolur allar sæmt afla erchibyskupi uidrkomningar, ok i þui sampiningaruætni brestr murrinn fyrir hans briosti, sua æt hann afleidiz nu at sinni sannleiksinns frægd ok sinnar modr sæmd, ok þui sua, at hann fallinn kenni sinn mannligan ueikleik ok upprisin dyrki hann med ser gudliga milldi sannliga uerandi. Ok til þess at eingi treysti ser helldr gudi einum, er til minniz leidaiula, huersu tueir guds astuiuir Pctr postoh oc Dauid konungr foru hnaugganjla fæti. Æi nefnaz þeir fyrir þa grein, at nockur elski faillt, helldr at hann upp risi eptir þeira dæini, ef Hann hefir fallit. Petr neitadi þrim sin(n)um varri þeira, enn Dauid konungr horadi eiginkonu riddara sins ok red honum bana. Huartueggi þessarra enndrbætti sinn stett fyrir tær ok trega sua heilaghga, ad gud lagdi þeim badum sidan þeiri sæmd enn adr, Tetro i kristninnar hofdingiadæmi, enn Dauid konungi med hevradom, ok þat samþyckir uel dyrdligum fedr Gregorio pafa, þa er hann setr sua fæll t dæmi. Mieiri fregd ok mæla þiggr sæ konungsins riddari, er syniz flottagiarn i onduerdum ofridi, enn snaraz sidan sua framhga moti sinum ouinum, at med sterkan handleg(g) drepr hann ok dreifir þeira ollum. Þessi tiltekin dæmi þiona einkar uel uirduligum herra Thomasi erchihyskupi, hann ueyktiz til þess, at hann skylldi eflaz, ok fell til þess cina, at hann skylldi sterkari upp risa. Enn huersu hann fellr, stendr þessu næst. Med þui at hann er æztr allra kennimanna i landinu, geingr hann fyrir odrum (il festu, ialtandi fyrst upp æ sin sannindi sem eid uinnandi at hallda alla furna konungsins uana, ok þegir nu ifir þui ordi heilli uigslu sinni. Petta sama sueria nu byskuparnir med forteknum eid, at hallda med samþyckt þa konung auanr. Er nu æigi langt, adr nockorir af hirdsueitinni ganga fram, er glogt segiaz uita. huerir konunghgjr uanar hafa uerit i Einglandi, ok þat er þeir fram hera, er þogar med konungs hodi skrifat sem laugprouat ok lytalaut, helldr, sem sidar reymhz, at margir articuli þar af voru æigi konnugs uanar, helldr uandzhgir nyiungar upp æ skada kirkiunnar. Enn þeir er samsetia sua mikinn saluhaska, segia at þessir æru nockurir konungs uanar uppnefndir, ok þo enn fæir hia þeim, sem enu liggja utaldir. Herra Thomas hylr sinn harm i sutfullu hiarta, þuiat hann grunar, sem gafz, at þessir menn leggiaz of rniok i liltion, er meirr ok meirr girnaz framm æ fottrod kirkiunnar. Konung(r)inn er ungr ok erchihyskup æigi gamall, ok þui hefir huargi her uissu yfir. Herra erchibyskup segir hosum ordum, at fyrir þæ grein hefir hann eynga logliga æstodu til motkasta, huat er þeir skrifa. Þetta letr sem laugleitt er sett upp æ þriar cedulas, tekr konungrinn eina, enn erchibyskup adr(a), þridiu Eboracensis byskup, sem konnugrinn skipar. Her yfir framm krefr konungrinn, at herra Thomas ok adrir byskupar gefi sin insigli þeim uaunum til æfinnhgrar styrktar. Enn þar undan hallaz erchibyskup uægihga fyrst at sinni, segir at eptir ordum hins uisa Salomouis stendr uel, at sua mal hafi skynsamliga bidstund. Enn sæ er girniz at heyra þessa uana, hyggi þann tima uel at sogunni, err Thomas erchibyskup less þæ upp ok skyrir fyrir sialfum pafanum Alexandro ok kardinalibus. Sua slitr þenna fund, at herra erchibyskup gefr æigi sitt insigli, huersu sem konunginum likar.

Hversu klerkr aavitadi Thomam

30. Sem fyrstr, er lidr timi, ridr herra erchibyskup brutt af Clarentuun æ þann ueg, er uikr til Uintoniam. Ok bratt i ueginum risa upp ymissar ordrædr med fylgdinni, huersu þing þetta hefir ut geingit. Þeir er uernda malit segia, at i þuilikan punkt var suo geranda. Adrir kasta þuerti mot, segia at guds rettr er sua rauksemdarfullr, at ecki hatr ædr hermd æ honum at ræda. Sæ klerkr, er krossinn berr fyrir erchibyskupi, hlutaz nu i malit, enn adrir þagna, hann segir sua lagliga fyrir munni ser: "Konungligt ualld ok uili sturlar nu alla luti. A Krist sialfan ædiz nu illzkan. Þinghus is andskotans saurgar ok suivirdir kirkiur Kristz. Satu hofdingiar ok æ eitt sattir urdu moti Kristi drottins. Eingin er sæ fundinn, er retlætid elskar, þeir einir uita nockut i dag ok uegsamaz, sem hofdingium þiona. Skok þessi stormrinn stolpa kristninnar, ok þæ er hirdirinn huarf, dreifduz saudirnir. Iluar mun nu uera stadr meinleysis ædr motstodu, ædr huer(r) mun sigraz i orrostunni at hertuganum felldum." Eptir sua talad þagnar hann um litla stund, ok enn segir hann sua: "Huat hellt sæ med ser af kraptinum, er tapadi sæmdina med fregdinni." Sem her er komit, suarar Thomas erchibyskup : "Huerium, son minn, hæyra þessi ord ?" "Rett ydr sialfum, minn herra, sagdi hann klerkrinn, ær iadud at hallda þa boluada konungsins uana, kirkiunni ok klerkunum til afelhs ok unada, samþyckiandi fiandans felogum ok hans þrælum." Sem Thomas erchibyskup heyrir sua fallin ord, kemz hann uit af ollu hiarta, sua þegar uoru tarin uti, med þuilikum ordum: "Minn glæpr er sua mikill uordinn so i þeiri herfihgri nidran ok uanuirdu, er ek hefir gert kirkiunni ok klerkdominum, at berliga dæmir hann mik uuerdugan at standa fyrir gudi minum i kennimanz þionustu, ok þui mun ek þegiandi sitia med sorg ok sut, þar til er hinn hæsti gud æ himnum sendir mer hialp at hugga mitt hiarta. Ok ær æigi undarligt at sua gangi, þuiat sakir minna synda mun heilog Einglandz kristni þuilikar uanuirdur þola, þuiat æigi uar ek kiorinn til þessa ualldz ok uirdingar af kirkiunni ædr klerkum, æigi af klaustri ædr sidsemdarhusi, sem adrir minir foruerarar ok forfedr Kantuariensis erchibyskupar, helldr uar ek tekinn af konungs holl ok huskollum. Aumr var ek minnar dirfdar, at ek dramsamligr ok hegomligr skylldi þora at skipaz geymslu(madr) yfir uingardi guds, þar sem ek næm alldri at geyma sialfan mik, þui veri mer sæ domr makliga dicktadr, at ur sua heilogu sæti veri ek langt med uanuirdu brott kastadr." Þuilik er idranar raudd hins blezada fodr Thome erchibyskups, er bædi mæ heita loflig ok æminnihg. Enn huerr klerkr sæ var, er þuilika einardartolu setti sua dyrdarfullum manni, utan fyrr nefndr Herbert af Boseam, þuiat til þuihks embættis tok hann fordum umbod af sialfum Thomasi electo. Hann bar ok til klerkdom at finna sua meistarlig ord. Lofsamligr er sæ erchibyskup, er sua litillatliga tok med nauitan sins undirmannz. Virdandi er ok sa þionustumadr, er sua godan lut kiori sinum formanni. Signadr Thomas ualdi ser þann ueg, er Salomon uottar godum manni tilheyræhgan, at æsaka sialfan sik i þessu tilfelli, þott hann mætti afsækaz æ nockurn hatt fyrir þa grein, at hann uard leiddr ædr enn helldr dreginn fyrir annara kuein. Enn sua fallin afsakan uill hann uist æigi til sin taka, helldr leggr hann likam sinn undir þiæn ok þyngshr, fostur ok meinlæti med sua miklum hætti, at iafnuel leggr hann um hrid sialft alltaris embættid. Med ollum skunda gerir hann sina sendiboda med brefum til pafagardz, i huerium hann greinir sua smasmughga herra pafanum allan hatt æ sinu falli, bidiandi þar med likn ok lausn at honum sendiz til styrks ok hugganar. Ferr þat sua beggiauegna, æt herra Thomas sitr i samhalldinni idran allan tima, medan sendibodar sækia til Sennonis i Franz ok aptr þadan heim til Kantuariam med sua æskiligt eyrindi, sem herra Thomas matti framaz kiosæ, þuiat med lausn ok fyrirlatning leggr herra pafinn honum faudrhg ord med aminning, at þui roskhgar risi hann upp med uernd ok frialsi kirkiunnar, sem nu i nalægd hafdi lot m uordit þeiri stadfestu, sem hann uar gudi skylldugr. Ok þessa frameggian herra pafans (tekr) Thomas sua gladr sem af gudi senda, þui hefir hann sik nu frammi sem nyrr i annat sinn, fullr uanndlætis, hreinsandi folkit ok leysandi af saurr ok syndum, huart sem helldr kostar med blidu ædr stridu. Kennir hann ok uspart, huat hafnanda er edr huat fylgianda, biodandi af guds halfu, at menn halldi þa log, sem heilagir fædr skipudu kirkiunni til sæmdar. Fyrirbydr hann ok sterkhgæ, at þeir uuanar gangiz uit, er nu voru nyliga innleiddir af konungsmonnum, ok þar yfir hotar hann andligri stridu. Enn alla þa uana, sem hann ueit stadit hafa ok honum synaz þolhgir, lætr hann um lida sakir fridar, þuiat eingin madr i Einglnndi girniz meirr sannan frid kirkiunnar enn hann sialfr, þott honum eigniz sidarr i sogunni allar unadir.

Agangr Heinreks

31. Nu er þar til at taka, sem Heinrekr konungr uerdr alluarhga uiss, at Thomas ærchibyskup uill æigi gefa sitt innsigh fyrir þa uana, er samsettir voru i Klarenthun. Grimmiz hann at nyiu moti ærchibyskupinum med sua miklu megni, at hatr ok afuirding er audsyn rned honum. Ok er þat finna gamlir vuinir erckihyskups, draga þeir sik framm or skugganum ok afklæda med ollu þa baulfada aufund ok illgirni, er þeir hofdu leingi borit i sinu briosti. Ok to er ferligt til frasagnar, at byskuparnir sialfir ganga i þenna flock at standa i aleitni ok umlestrum upp æ skada sins andligs fodr. Sumir fyrir þa sok, at samuitzkan tiær þeim þær hotar sakir, þott enn sie leyndar, er þeir ottaz med sarum bug, ef opinberar koina undir erchibyskups dom. Adrir fyrir þa, sok, at þeir hofdu ætlad ser þa tign, er hann hlaut. Sumir rægia hann fyrir eina saman illzkii sinnar ulyzku. Ma her til nefna þriæ byskupa, er fremstir ganga, Rodgeirr af Jork, Gillbert af Lundunum, ok Jocchn af Sarisber. Hardla fæir æru þeir af byskupum, er standa med huginum, þar sem erchibyskup uar, enn þo er þat leynihgt sakir konungsins ognar. Enn þeir sem med rogi fara, rangturna allar gerdir, ord ok uilia erchibyskups, þat er hann talar, þyda þeir til uinstri handar, ok þat er hann talar æigi, liuga þeir med liotum umlestri. Hofsemd hans ok hardlifi uirda þeir til hræsni, enn uanndlæti hans fyrirguds rett þyda þeir til grimdar. Eiarforad ok hagræfh kirkiunnar uirfla þeir til agirni. Ternpran, þa er hann uandiz at hafa i sinni uisiteran med minna fiolmenni enn Kantuariensis byskupar fyrir honurn, uirda þeir i þann hegoma, at hann þyckiz æcki traust æ heiminum hafa ædr i hans mannfiolda. Hofdingsskap hans heima uirda þeir til drambsemi. Þat er hann stendr æ sinum skilning vid huern, sem hann æ skipta, þyda þeir til einþyckis ok ofdirfdar, ok þat er hann hann framar kirkiunnar log enn adrir Kanntuariensis erchibyskupar fyrir honum, þyda þeir til suo uanstilltrar diorfungar, at hann þickiz einn uita allt. Þessar greinir, sem nu hafa lesnar uerit til afuirdingar Thomasi erchibyskupi, heyrir Heiiirekr konungr giærna, æ þeiiu timum sem nu ero yfirkomnir, ok þui snyz hann berliga med odrum ofundarmonnum til þess uegar, at minka erchibyskup ok hans kirkiu med þeiri framferd af illgiarnra manna tillogu, at þat legataualld, sem fyrr uar getid, skuli hann þiggia brott af Kantuariens(i) kirkiu til handa einhuerium sinna klerka. Þui gerir hann menn med brefum til herra Alexandrum pafa, i hueriu(m) hann skrifar af sogdu efni. Enn sakir þess at sua stendr i fornum skriptum, at Kantuariensis kirkia hefdi þetta sæmdarualld iduliga med tign halldit, let herra pafinn þetta æigi ueitaz i fyrstu. Enn sidarr sem hann hugleidir þetta mæl med ser, skilr hann af sendibodanna ordum, at af þeira kunnum grinileik, er konunginum voru heimonhgstir, mun Thomas erchibykup fæ mikil þyngsl, ef þetta ueitiz æigi eptir konungsins beidni. Nu sakir þess sendir herra pafinn Heinreki konungi bref, er honum birtir, ok mun Thomas(i) erchibyskupi mislika, at þat ualld sem hann beidiz, muni nockur hans manna fa med þui skilordi, at herra Thomasi leidi her af eingan þunga. Sem Heinrekr konungr hefir þetta feingit, hæliz hann, at nu hafi hann þegit af herra pafanum ualld yfir herra Thomasi erchibyskupi. Blidkaz hann ecki vid slikt, ne uanndredin minkaz, helldr hardnar hann þui framar, þuiat alla þa klerka, er at illgerdum uerda kunnir, lætr hann vægdarlaust gripa ok af sinum soknarmonnum dæmaz, suiuirda ok aflima sem ulærda rnenn. Enn huar er nu uandlæti guds yfir þuilikri uhæfu utan med einum Thomasi erchibyskupi. Byskuparnir siæ illzkuna ok þora æigi um at uanda. skilia þeir sinn saluhaska, ef þeir þegia, ok þo uirda þeir meira fielat ædr lifs tion, þui uerpa þeir herfihga sinum heruopnum ser æ bak, ok fyia sem latir læigumenn fra þeiri hiord, er þeim var umbodit af gudi sialfum, ok nu var dregin i uargm munn. Fra þuilikri sauk koma þar nidr hardindin aull ok hermd konungsins, sem Thomas erchibyskup er. Prir einir voru þeir byskupær i landinu, ær iafnan stodu med honum i godum uilia, Heinrekr Uintoniensis uigslufadir hans, ok tueirr uigslusynir erchibyskups Rogerus Uigornensis ok Roberth herefordensis, enn þo uar þeira goduili sem at baki erchibyskupi æui allri hhfd, þuiat konungs ognir slogu brutt af þeim allan styrk. Ok þui er rætt flutt, at i þeim stormi stod upp einn saman Thomas erchibyskup med liku dæmi sem þat tre, ær i sinum uegsti er rniok hatt uordit ok rotum hefir ramhga undir sik komit. þott kuistir tressins hifiz ædr brotni af storum stormi ædr sterkum huiríiluindi, stendr þo sialfr uidrinn fastr ok uskelldr i sinni stodu, ok þui sua, at berg er undir ok piprar huergi, huat sem æ gnyrr. byskupliga fylldi heilagr Thomas klausu þessa, þuiat eingin vuina stormr ludi hann ædr lamdi, helldr reisir hann sik aurdigan med rettlæti laganna moti sua boluodum hernadi, sem nu geingr æ kristni guds i Einglandi, ok at hans roksemd þui hosarí ollum þeim, er uel uilia, less hann optliga fyrir eyrum omilldra sua fallit decretum, er uottar frumtign ok frelsi klerkanna: "Ef sæ glæpr er gerr, sagdi hann, er heilagri kirkiu til heyrir ifir at dæma ok retta refsing æ leggia, fari byskupinn fram hennar laugligr domari eptir rettindum ok fornum setningum, profi malit ok dæmi sidan, þar med seti skript, eingum veralldhgum domara til kolludum. Þui er liost uordit af kirkiunar logum, sagdi erchibyskup, at ueralldhgt ualld stendr miok fiarri at leggia dom yfir klerka mal, fyrr enn kirkian hefir þeim fyrir sitt ofbelldi ok uaflathga illzku af sinum miskunnarfadmi med ollu brott kast(at). Nu af þuilikri einurd rægiz erchibyskup dagliga fyrir konunginum, þuiat uel mæ segia, at heilagr Thomas stendr nu i gudligu stridi med sua sterkum skilldi, at hann fyrirbydr undir bannz pinu, at lærdir menn se skemdir, ok þui þolir æigi konungrinn þuilika ok sua rauksamliga framferd, skrifar til herra erchibyskups, at hann stefnir honum æ nefndum degi til þess stadar, er Nordantun heitir, at hann suari þar ollum þeim greinum, er æ hann munu kæraz. Þagat er ok stefnt med sterkum bodskap byskupum ok bærunum med oilrum vælldzmonnum landzins.

Af fvndi i Nordanntun ok aakærv

32. Fundr i Nordanntun byriaz æ fimta dag uiku. Er þa kominn uirduligr herra Thomas erchibyskup med ollu þui stormenni, er þagat uar bodit. Lætr Heinrekr konungr þegar stefna þing, ok þui settu æru æn duol sakir bornar æ Thomas erchibyskup, ok er ein af þeim su i fyrstu framborin greinihga af konunginum, at hann for æigi kalladr einn tima æ konungs fund. Herra erchibyskup suarar her sua til, at hann logliga talmadr feck æigi farit sialfr, enn skipadi skilrikan ænnsuaramænn fyrir sik. Ok æigi þui sidr ferr þetta mal i dom bædi byskupa ok annarra ualldzmanna, at i þessarri uhlydni hefir erchibyskup ollu sinu lausagodzi aluarliga fyrirgert, nema konungsins milldi uili framarr miskunna. Sem herra Thomas heyrir þenna dom uppsagdan, suarar hann sua, einkanliga uikiandi at byskupunum: "Huilikr er þessi domr, er þer hafit mer sett? Þott ek þegi, munu vorir eptirkomendr i frasogn fera. Nyrr er þessi hattr domanna, kænn ok uera, at hann see eptir nyium logum diktadr, er næst voru sett i Klarenthun, ok þat truum uer ifalaust, at huarki hafi verolldin heyrt ne uitad, at her til hafi nockurr Cantuariensis erchibyskup verit sua dæmdr æigi íyrir meiri sok. Sannliga er þessi nyrr hattr domanna, at nockurr primas ædr erchibyskup se sua undir dom dreginn, edr nockurr fadir hafi sua uanuirdr uerit af sinum undirbyskupum ok andligum sonum." Med þessum hætti lyktaz fysti dagr þing(s)ins i Nordantun. A næsta morgin er kemr, sem blasit er ok þing sett, byriar sialfr herra konungrinn ok krefr herra Thomas erchibyskup sua mikit goz, sem hann segiz hafa lanat honum, er hann uar canceler. Reiknar konungr þat fim hundrat punda silfrs. Enn þott signadr Thomas uæniz þar uni uottum, at þessa peninga hafi konungrinn æigi led honum helldr gefit, þæ heyriz þat æ eyngan ueg, þuiat uitnin æru þar eingin, helldr er settr i stad domr annar, at þessa alla peninga skal Thomas erchibyskup konunginum med skilriki aptr luka, med þui at honum fellz eiginordit, enn konungrinn uill hafa. Sem sua er dæmt eptir einsogn Heinreks konungs, krefr hann þegar sialfa med mikilli ækefd utgreidzlu æ ollu gozinu nu i stad, ella borgan sua auruga, at gozit se handuist. Thomas erchibyskup tekr þui tomhga at fæ honum ne eina borgan, setr sik hofsæman ok lætr ser fætt um finnaz. Enn er konungrinn uirdir duol ok undandratt i fara, segiz erchibyskupi diarfhga af konungsmonnum, at hann muni fanginn vera. Sem i slikan uoda er komit erchibyskupsins mal, sampiniz honum nockurir godir menn af leikualldinu, þuiat þeir sia konunginn sua reidan sem buinn til ahlaupa, enn erchibyskup af ollum fyrirlitinn, ok einna mest af byskupunum. Gauga þeir fram fyrir konunginu ok borga þetta hundrat punda upp sa sitt eigit goz. Eptir sua gert stendr konungrinn, upp ok geingr brutt. Lykr sua stæfnu þann dag. A laugardaginn sem herra erchibyskup hefir lesit, sitr hann i herbergi, ok byskupar margir hia honum, ok æro .vii. nefndir þar af, Heinrekr Uintoniensis, Gillbert Lundoniensis, Hilarius af Cistr, Robert af Linkolni, Bartholomeus Exoniensis, byskup af Uigornen, ok byskup Rofensis. Þessir sæma vit herra byskup, ok þo med ohkri samuitzku, sem reyndiz. Ok er so þeir sitia sua, skipar Heinrekr konungr breida mælstefnu med sinu stormenni, radgiofum ok hirdfolki. Stefna þessi er æigi kristihgri enn sua, at sialfr konungrinn kærir æ sialfæn Thomam erchibyskup fraueranda med þui efni, at hann bryttr upp allau þann tima, er Thomas uar canceler æ konungs gardi, ok lætr sua risa, at hann hafi einga skyn ædr reikning fyrir gert af aullum þeim innrentum ok æuoxtum, er hann tok æ fim ærum af byskupsstolum ok klaustrum formannzlausum. Her af krefr konungr sitt fullretti, þuiat sua mikit goz sem þetta reiknaz skal falla med þui nafni, at Thomas hafi suckat ollu undan krununni. Her til kuedr konungrinn þa menn, er kafllaz klokir æ þess hattar reikning, at þeir feri sæmt ok summcrj, huersu mikit fe þetta er uordit i sua laungum tima. Ok þeir salugir menn horfa litt æ sina uhæfu, þuiat þeir lata, sem þenna reikning geri þeir med nockurri uissu ædr skynsemdar ansionu. Leggia sidan sa orskurd, at þetta godz hefir sua niikit uordit brænt silfr at markatali sem þrirtigir þusundrat. Enn er þessi reikningr kynniz monnum, tala tueir ok tueir med ser mikit af forzi Heinreks konungs æ gardirium, at æigi horfi lettliga erchibyskupinum. Sumar bækr segia suo mikit af Heinreki konungi i þessu mæli, at medan þessi stefna stod, hafi hann lætid streingia med læs herbergit ifir byskupi, at eingin talman ædr tillaga rynni moti hans rongiim uilia. Enn þann tima sem stefnan er uti ok husit upp lokit, flytz herra byskupi, buat nu er fram farit i moti honum. Enn hann þagnar uid i fyrstu ek þackar gudi alla sina m ędu, uikr sidan til Heinreks byskups, huat honum syniz her til suara. Byskupinn talar sua: "Ek is hugdi, sagdi hann, at fleirum, ér her sitia, enn mer einum, veri kunnikt, huersu til geck i Lundununi, þa er þer uorut kosnir til erchibyskups, leystr ok lidugr gerr af ollum þeim lutum, er konunguim ok hans gardi til heyrdu, huart sem helldr snart med ydr uerk ædr uilia, ok þui mun æigi ollum liost uerda, huat fe,æl þessi upp renna." Fæzst þessum uitnisburd ecki motkast, þuiat þessi sannindi voru alkunnig. Þessu næst talar byskup Gillbert: "Fadir, sagdi hann, ef þer uilldit æ minnaz þa dygd, er minn herra konungrinn tinadi ydr med ualld ok uirding, æru þer skylldugir æigi at eins ærchibyskupsdom fyrir honuni upp at gefa, helldr annat tiu lutum meira, ef hann uill krafit haía. Væri ydr okuirdanda, i huern oroa þer hafít leidt orss byskupa, ædr enn helldr allæ Einglandz kristni. Nu ef þer uilldit mykia minn herra konunginn med þeiri uægd, myndi tuænt gott sæmau fara, hann myndi hægiaz allr til fridar, onn þer aptr þiggia fulla sæmd ok uskerda ydvarrar tignar." Sem hann þagnar, suarar erchibyskup: "Liost er þat, brodir, huat þer leggit til." Lætr hann her standa sakir hoguerdar. Enn Heinrekr byskup suarar sua til: "'Þetta ræd, er Gillbert gaf til, er heilagri kirkiu med ollu skaduænligt, ædr huad tlcal þa kirkiunnar rettr ædr rauksemd standa, ef uorr erchibyskup ok allz Einglandz primas gcfr oss slikt eptirdæmi, at fyrir hofdingianna ognarhot skuli hann sina erchihyskupliga sæmd ok heilagrar kirkiu rætt upp gefa, ok þær sæhr uid skiliaz, sem hann tok af sialfum gudi. Munu þa uel fara, ef ver skulum byskupa(r)nir þegar kriupa, er ueralldhgt valld ueitir oss nockura stygd. Huar munu þa kirkiunnar læg ædr setning fedranna? slikr er þa uigdr sem ouigdr, lærdr sem ulærdr." Eun Hilarius byskup byriar sitt mæl æ þenna hatt: "Sannliga syniz mer, at þessir lutir veri sua halldandi, sem þer herra Heinrekr hafit sagt, ef illz(k)ufulhr timar veri æigi sua harder upp æ guds kristni med þuilikri sturlan. Enn huersu sem vanndlæti laganna hliodar, syniz mer efalaust, at i þenna punkt sie hardydgi heftanda, sem fremz bera formenn traust æ, ok ef sua geriz med uitzku ueg um nockura tid, mæ kirkian uel sidarr þui framarr fagna i sinni farsælld, þuiat æigi h ęfir uitru at bera leingi rauda kinn fyrir bradan punkt, er fliott mæ um lida til meinleysis, ef hagligan ueg er um geingit, medan raunar timi stendr." Sua endar hann sina tolu. Enn Robert af Linkolni tekr sua til mæls, einfalldr madr ok mætrar skynsemi: "Þat er ollum liost, sagdi hann, at dagar þessir æru bædi harder ok hormuhgir, ok þo geingr þat hæst i þeira uesold, er berliga syniz eptir leitad blodi ok lifi þessa mannz erchibyskupsins, ok þui mun tuennr uegr honum heyra, þat er at geia upp ærchibyskupsstohnn ædr lata lifit. Ok hann ek æigi siæ, huersu hann skal erchistolsins niota, sidan þat skal hans bæni ædr daudasauk, ef hann uill æigi upp gefa." Er hans eyrendi uti. Enn Bartholomeus tekr sua til ordz: "Þat veri hugleidanda sem uiuhr hulning ok skugga þohnmædis, huersu timarnir æiu krankir, enn þott rettuisi laganna syniz moti risa, uirdiz mer i þenna punkt bardla miok þyrmarida, at ver megum sua auflugan storm ok sturlan uskaddir um lida. Ok einkanliga fyirir þa sok er stridum uirdanda ok u ęgianda, at þessi hræring ok oroi geingr æigi upp ifir almenning heilagrar kristni, helldr i eins manz ofsokn til fiær ok frelsis. Ok þui sætir þat ræd, þoh (helldr) einn madr nockur uandkuædi, enn oll kristni guds leggiz undir ogrædihga(n) hærm her i Einglandi." Sua ségir Bartholomeus Exoniensis, ok niun þu sanna uilia, at hann so er sporgongumadr Caife byskups i Jorsólum, þuiat þeira tillaga liktiz, þa er Caiphas byskup sagdi gydingum eeki annát fridkaup lydnum fliotara, enn uorr herra dæmdiz i dauda. Her næst er spurdr byskup Uigornensis, huat hann leggr til. Hann suarar sua: "huat hann ek her til leggia, sagdi hann, þuiat ek særi minæ sæl fordæmda pinu, ef ek segi þat ualld fyrir konunghgaf ognir upp gefanda, er her tokum i ændhgri stiorn gudi ueitanda. Enn ef ek segi konungsins uilia þuert i moti risanda, ottaz ek, at konungsmenn heyri ok mik fyrir siolfum honum æflaz beri, er þa synt, at ek mun falla i konungs feidi ok reiluiaz med þeim, er i somu tid fyrirlata bædi lios ok lif. Ok þui gefr ek eingan orskurd yfir þessu mæli, at ek uil fordaz lygd ok mins herra stygd." Sua lætr hann standa sina tolu, ok eptir þat þagna allir i herberginu, adr herra erchibyskup kuedr til einn mann, at hann kalli honum .ij. iarlla af konungsins fylgd, er sua heita, ok þeir kalladir koma fliott ok fyrir erchibyskupinum frammi stan(da). Hann talar sua til þeira: "Þat stormæli sem i dag hefir fundiz upp æ uorn skada, vihum ver traktera med oss til þeira bezta ansuara, er uer kunnum þar til gefa. Mun þat ok godum monnum kunnickt, huersu þat mæl æ med reittu at fara. Nu flytid þat fyrir minum herra konunginum af uorri halfu, at þetta mæl bidi morgins. Ok þat sama skulu flytia med yckr byskup Gillbert ok byskup Rofensis." Sua geriz, at þessir fiorir ganga æ konungs fund, ok þott adrir flyti i nockura mynd, tekr Gillbert til uana sins ok lundar, at hann fleygir af þueru mælinu ollu, segir konunginum þat undir bidstund erchibyskups at hugsa med stoddu rædi, huerssu honum hæfiratuægia framar enn fyrr, konunginum ok 15 rikinu til fullra næda. Ok med þui at konungrinn truir ordum Gillibertz, sendir hann iarllana til erchibyskups med samþycki þessar beislu. Ok sem þeir hafa flutt erchibyskupi, at bidstund er þegin upp æ þa fridargrein ok mycktar, sem flutti Gillbert, suarar erchibyskup: "Þessi er su ordagerd ok umuending, sem ver buduin eingum manni at bera, ok þui skulum uer hann tned ollu eyda eun i eingu hallda." Skammaz nu Gillbert, þuiat krokar hans ok slægdir hafa nu enn um sinn rodit hans uonda kinn, fer þo eptir hit hærra, þa er pafinn slærr hann. Med þessum ordum lyktaz su dagþingan.

Af þvi Thomas sykizst

33. Sv grimd ok ægangr med ymissri umleitan, er Heinrekr konungr hrærir moti Thomasi erchibyskupi, hristir nu þægar sua hart margs manz hiarta, at bædi dygd ok fylgdin med tekr æ flotta. Hedan er sua skrifat, at æ sama laugardagi firraz hann ok fyrirlata margir þeir, er med honum þangat ridu, ok hans rikuhgt bord leingi so þægu. Nu eyda þeir hans samsæti fyrir sitt uþoran ok stadleysi. Enn guds madr erchibyskupiun bydr inn þegar odrum i stadinn, þuiat ero astuinir hans utlendir ok fatækir. Med þeim skipar hann sitt herbergi ok sitr suo gladr yfir guds giofum þann dag, sem honum snviz allt i hag. Suo geingr drottinsdagrinn eptir, þuiat konungrinn lætr hann þa kallzlausan sakir hatidar. Enn eptir gledi þessa dags kemr mikil hrygd, þuiat herra erchibyskup færr sua stridan krankdom um nottina eptir, at hann mæ æ oingan hatt ur reckiu risa. Lidr nu sua fram sa manadaginn, þar til stefnutimi er kominn, flytz þa konunginum sem odrum monnum krankdomr erchibyskups, ok þegar slær ser þar inn umgrauptr ok æleitni, huart hann muni siukr nockut, þott hann læti sua, ok til profs her um gerir konungrinn sina menn at lita sottarfær hans. Ok ef þeim profaz hann med nockurum hætti færr, skulu þeir bioda honum æ konungs fund. Enn þeir er sendir uoro, gera þui verr, at æn allri umhugsan kalla þeir erchibyskupinn æ stefnu. Hann suar(ar) sua: "Sem þer siæit, fer ek æigi i dag komit, enn ef gud lofar, skal ek þar æ morgin koma, ok þott uanmattr þraungui mik, skal mik helldr i borum bera, enn ek riufi stefnuna." A þenna sama dag brestr upp hardr ordromr i stadnum, at herra Thomasi muni omiukhga fagnat æ konungsgardi, ef hann kemr þar, huart sem hann mætir fyrr myrkuastofu ædr hflæti. Ok þann hurr hinn harda heyrir erchibyskup ok ottaz nockut, þuiat hann dæmir sik enn æigi makligan at pinaz fyrir guds nafni. Her fyrir gefr honum þa tillogu einn godr madr ok uitr, at sua sem gud Eflir heilsu hans, muni hann segia messu æ þridia daginn til lofs ok dyrdar sælum Stephano prothomartyri, at sæ guds madr myki med sinni bæn þann uppgang ok oroa uondra manna, er nu uanstilhr ok syniz aluarliga bodinn til motgangs ok meingerda. Tekr herra erchibyskup þetta ræd med mikilli samþyckt. Lidr nu sua manadagr(i)nn, at hann liggr, ok lettir þo mikit, þuiat þat hann optliga uerda, at bradr krankdomr linaz bratt. Kemr sua þridia dags morgin, at uorr drottinn hefir aptr skipat fulla heilsu sinum uin, ok litlu sidar enn hann er klæddr, koma byskuparnir nockurir fyrir af konungsgardi, blidir i æsianu med beiskri samuitzku, þeir hkæ sik samharmandi, enn ero allt at eins sinum fodr meinmælum brigslandi stundum, æeggiandi at hann kriupi konunginum ok fyrirkomi sua kirkiurettinum. Enn þeira falshgum flutningi suarar sua erchibyskup med hoguerd ok einfelldi: "Brædr minir, sagdi hann, þer siait nu, sagdi hann, at heimrinn med sinum kumpanum herdir sik moti mer, ok þo hormum ver sarhgar enn allt annat, at synir modr minnar strida moti mer, ok þott uer þegdim þar um, munu æigi þegia uorir eptirkomendr, huersu þer hafit oss fyririlitid ok ydr at baki latid i uorri þraut, æigi at eins fyrirlatid, nema helldr ydarn erchibyskup þot(t) syndugan med uorum motstodumonnum undir dom dregit, ok enn grunar oss af sialfra ydarra ordum, at þer seed æigi at eins framlutir æ oss i fiærsokum fyrir annara hond, helldr bunir at rangdæma oss med leikmonnum. Enn at þer heftiz af sua miklu rædleysi, fyrirbiodum uer ollum ydr i kraptj lj'd(n)inuar undir haska uigslunnar at sitia hedan ifra nockurn þann dom, er minni personu til heyrir. Ok at þer megit oss ajigi dæma upp hedan ifra nockurn þann dom, þai stefnum uer ydr alla samt upp æ pafans gard ok heilagrar kirkiu dom, ær rangdæmdum gerir rett ok þeim hialpar, er uanhluta uerda. Sua ok i adra grein, at sæ kuittr ferr med folkinu, at konungsmenn muni leggia hendr æ mik med hardindum, þa biodum uerydr i krapti lydninnur, at þer uerndit oss med þeiri stridu, er laugin leggia þeim, ef þuilikt gera. Enn þat uil ek, at þer uitid, at þott fiandinn med sinum fylgiorum grinnniz ua mik, skai ek heden iira alldri fyrir þeim æ hæl fara, helldr fylgia þeiri skylldu med hugarkrapti, er ek tok af sialfum gudi." Sua lykr þessu mali, at merkismadr ok odduiti byskupanna Gillbert af Lundunum setr þegar æ appelleran fyrir þa alla upp i moti erchibyskupinum. skilia þeir sua, at byskuparnir flestir skunda fti konungs fund ok gard, enn Heinrekr uigslufadir is hans duelz eptir hia honum med sæmdarman ok heilogum kærleik, sem hattn uardueitti iafnan stodugt.

Hier snuazt byskupuar i moti sancte Thomasi

34. Sem byskupar æru brutt, geingr Thomas til kirkiu ok gerir sem fyrr uar honum radlagt, segir allar tidir af hinum sæla Stephano prothomartyre ok syngr sialfr messu, ok nu med pallio moti uana, þuiat eingin uirkr dagr hefir þat priuilegium. Sem mossu upphafit byriar Eterdin sederunt, eru nær staddir kirkiunni nockurir konungsmenn ok klerkar, hugleidandi med nækurri undran, huat saungrinn þyddi, ædr bui hann mundi sunginn þenna tima. Sem embettid ær uti, leggr Thomas af ser pællium ok mitruna eptir rædi uina sinna, enn skryddr messuklædum fyrir utan hokul leggr hann yfir sik eina klerkakapu. Her med sakir mannligs otta ok sterkrar truar til guds miskunnar tekr hann ser til hlifdar uars drottins likam lucktan i propiciatorio ok lætr unp undir kapuna, styrkiz hann þegar i huginum at sua blezudu færuneyti. Ok sua buinn uilcr hann ut af kirkiunni æ ueg til konungsgardz æigi fiolmennari sinna uegna enn med tuo klerka. Seni hann nalgaz gardinn, tekrhann siallr krossinn af odrum klerkircum, er adr bar, ok þui nær koma byskupar ut af gardinum, er enn Gillibertt af Lundunum þeira foringi, meirr kominn af foruitni, huat ærchibyskupi lidr, enn nockurri godgirnd ne goduild, sem bratt profaz, þuiat hann uarpar þegar meinyrdum æ guds mann fyrir þa eina sok, er hann bar sialfr krossinn. Segir hann lysa i sinum uanmetnadi, huart hugarffar hann hafdi. Erchibyskup segir, at þat var cyngum manni uanmetnadr at bera pislarmark Jesu Cristi, sem siaffr hann uottar: "Ef nockur uill koma minn ueg med eptirdæmi, taki hann krossinn ok fylgi mer. Enn ef suiuirding er nockur ædr uanmetnadr muni helldr þui mæli til heyra, er þer uilit mer fyrirkoma ok med ulærdum monnum mik dæma, þar sem þer ættid mik at ueria ok ydart blod fyrir mitt ut æt leggia. Sua ær decretad, at alldri skal hinn hærri dæmaz af hinum lægra ædr bindaz af hans atkuædi. Miok ræsar þa heimsins skipan ok hneisiz guds rettr, ef saudr berr hirdinn, ædr þræll herra sinn, ædr lærisueinn meistara sinn, edr son fodr sinn. Ek uar fyrr med Heinreki konungi hans canceler, hlydandi hans bodi gott ok iilt, enn nu þiona ek odrum konungi, ok æ ek nu þess rettar at reka. Enn at tilteknu dæmi skilr þeira konunga rett sua mikit sem gull ok bly, þat, er huartueggia mælrnr ok æigi iafn, annar er biartr, fagr ok skirr, annar suartr, dauckr ok uskirr. Heilug kirkia hefir gofugt uelldi af sialfum gudi, enn annat ualld þat ær stiornar eptiruilld sinni, annat er fagrt enn annat suart, annat af gulli, annat af blyi, annat til sælu anndhg(r)ar, annat til sælu addlihgrar. Fyrir þessa merking ueri ydr byskupunum siænda, huar þer standit, þa er þer dæmit mik, þar sem ver eigum med rettri settning alla ydr at clæma, æigi at eins at dæma, helldr at binda ok leysa, æigi at eins æ iardriki, helldr bædi æ himni ok iordu." Sem her ær komit eyrindi erchibyskups, geingr at honum hoguerhga Robert byskup Herefordensis ok segir sua: "Minn fadir, sagdi hann, lætid mik helldr bera krossinn, þuiat sua hæfir." Erchihyskup suarar: "Betr ær at ek sialfr beri hann, þa þarf eingum vera efanligt, huerium ek þiona." Þeim ordum suara(r) sua Gillbert: "Suo herklæddr sem þu þickiz nu, ok komir þu sialfr slikr i konungs herbergi, mun hann uenda sinu suerdi upp æ þinn so hals." Heilagr Thomas suarar: "Vær hidium gud, at hans milldi geri ræd fyrir orss." Gilibert suarar: "Leingi hefir uuitzkan farit med þik, ok yckar skilnadr mun seinn uera." Moti þessum meinyrdum leggr guds madr oingi andsuor, nema geingr þegiandi fram at þui herbergi, sem sialfr konungrinn sitr i. Enn sua sem honum flytz af ferdum erchihyskups, huersu hann er buinn, ok herr sialfr krossinn, vikr hann undan i annat herbergi med ollum skunda, ok æigi lætr hann frammi þat huassa suerd at sinni, sem Gillbert ognadi. Thomas erchibyskup setz nidr med sinum klerkum i þat herbergi, sem konungririn hafdi adr setid ok rymt, ok byskupar annan ueg gegnt honum. Eptir litla hrid þysia inn konungs menn med þeim bodskap upp æ Thomam erchibyskup, at hann gialldi skyn ok goda grein herra konunginum fyrir allan þann fiærhlut, er hann hafdi undir sinni forsio meira ok minna, þa er hann uar canceler, ok ueiti þat skilriki nu i stad, at eingum konungsins uarnadi hafi hann suckat æn orlofi, ok leggi æ eid sinn, ef hann fellr at mæli, skal hann þola byskupa dom ok annara rikismanna. Heilagr Thomas suarar her sua til: "Þa er uer uorum kiorinn til erchibyskups i Lundunum, er undir margra manna uitordi, huersu herra konungrinn gerdi oss frialsan af þeim lutum ollum, (er) til heyra krununni, ok sakir þess at beztum monnum innan landzerþetta kunnigt, þa ær æigi sænnligt, at nu see oss sakir gefnar til fegiallda ædr reiknings, sem ver ærum byskup vordin, ef þa uar þagat, er uer uorum i lægri stett. Ok med þui at ver eigum eingan reikning at gera, vilium uer þui sidr eid vinna, at ver uilium ongu til suara." Þessi fortekin andsuor herra erchibyskups æro þegar flutt herra konunginum. Ær nu æigi langt, adr byskupar ok annat stormenni æru kalladir med ækefd i sialfs herbergi, ok er þeir koma þar, byriar konungrinn sina kæru æ Thomam erchibyskup med þuihliku efni: "Godir hofdingiar, sagdi hann, huar er heyrt fyrr enn her, at nockur roadr gangi sua i konungs herbergi sem þessi Thomas, oss ok uaru rædi til haduligrar suiuirdu, þuiat æigi sotti hann oss sem dygdarmann ok trygda, helldr sem einn suikara, gerandi þa med sonnu sialfan sik opinberan at suikum. slikt skal af eingum manni heyrt, at ne einn hafi lyst at ueita konungs ualkh sua matka uanuirdu, sem þessi hefir oss uunnit." Þetta sanna þeir allir med konunginum, segia erchibyskup iafnan verit hafa miok hegomligan ok metnadarfullan, ok þessi uanuirda sæ æigi konunginum einum gerr, helldr ollu rikinu. Segia ok nockurir, ær diarfari voru, at slikt fellr konunginum makliga, at hann mæti af þeim meingerdum, ær hann hof yfir alla menn ok gaf sua mikit efni til ofbelldis. Konungrinn suarar: "Þat motkast, sagdi hann, er oss rettliga fundit, ef ver hofum þuilikan metnadarmann med uorum ordum. Skulum ver hann þui sidr mikla hedan ifra, at huerr sem at þui uerdr kunnr, at honum ueiti fylgd fra þessarri stund, skal sua dæmaz sem ovin vors rikis. Her med skal hann dæmaz ok þola doin fyrir þa alla odygd ok eidrof, grun ok illgirnd, er hann hefir gert krununni." Enn er byskupar heyra, at enn skal i dom fara, ottaz þeir nockut, þuiat þeir mega muna, huersu Thomas erchibyskup fyrirbaud þeim i krapti hlydninnar at dæma sik optar, þui bidia þeir orlofs um litla stund at uikia i annat herbergi til rædagerdar. Konungr bidr þa gera god ræd. Sem þeir tractera, æro morg uppkost af ustadfesti þeira, enn þat uerdr stodugt, at med þeim hætti skulu þeir undan færaz uid konunginn at sitia dominn, at snaraz med honum i fylgi ok alla adra frammistodu, er þeir megu ueita moti Thomasi erchibyskupi innan landz ok utan. Sem þessi uegr er fastmælum bundinn, standa þeir upp ok birta þat sama konunginum, bidiandi sik sua undan dominum. Þessum utueg iattar konungrinn, at þeir skulu allir vera sem einn madr at uinna yfir Thomam erchibyskup.

Guds madr Thomas ridr af fundi

35. Nv sem konungs ualld ok byskupar hafa samhundiz moti sælum Thomasi, skorter æigi skynleysi med ymsri umæd fram i þat herbergi, at herra Thomas sitr i. Lokusueinar sla ser lausum med steingr ok stafi ok lata miok ferhga. Her med er fiaukt ok ferd byskupanna til ok fra med ymissum ordflaugum. Huar af suo stendr, at Bartholemeus Exoniensis kemr nu fyst til erchibyskups. Hann likar sik godan med knefalli ok segir sua: "Fadir, sagdi hann, þyrmit ydr sialfum ok oss byskupunum brædrum ydrum, þuiat allir ver fordiorfumz i dag aí þeiri hermd, ær herra konungrinn ok hans ræd hefir æ þinu hofdi. Bodskapr er nu birtr, at huer sæ byskup ædr annar madr, er med ydr stendr leingr, skal sua haundlaz sem konungs suikari." Herra Thomas serr upp æ hann byskupinn, medan hann flytr, ok suarar sidan: "Gack brutt þu hedan, sagdi hann, þuiat þu skilr æigi guds uilia." Litlu sidarr koma fram fyrir hann fim byskupar. Er þa Hilarius af Cistr sua sem þeira foringi. Hann byriar sua: "Her til hefir þu uerit vorr formadr, ok af þui attum ver þer at hlyda. Nu ær sua komit þinum hag, sem æigi er kiorligt. Þu sort minum herra konunginum at ueita honum trunad, enn þat hefir þann skilning, at hans lif ok limir med ueralldhgu ualldi sie af þer heihr ok halldnir med ollum þeim vonum, sem hann uill hafa i sinu ualldi ok riki. Nu med þui at þu uill þær siduæniur fyrirsmæ, verdr þu hoss meinsæramadr, ok þui uilium ver hedan ifra þinu rædleysi æ eingan ueg hhta. Ok til þess at uer byskuparnir færimz þui loghgar undan þinu oki, setium ver enn at nyiu oss ok uort godz undir ualld ok uernd herra pafans, stefnum þik þar med m nefndan dag, at þu suarir i curia, huat er æ þik kæriz." Her til suarar erchibyskup æigi fleira: "Heyri ek", sagdi hann. Sidan uikia byskuparnir til sætis annan veg moti honum ok sitia þægiandi, medan Heinrekr hefir ræd med sinu stormenni. Enn su uar lyckt æ fieira manh sem undir doms atkuædi, at Thomas skal rettkalladr eidrofi ok konungs suikari. Eptir þa gerd standa upp iarllar ok barunar nockurir ok ganga fram til erchibyskups. Einn af þeim heitir Robert af Lecestr. Hann tekr sua til ordz iælinn: "Herra konungr bydr þer at ganga til sin at gefa skynsæmd, sem þu hietz fyrra dags, af ollu þui, er æ þik kiæriz, ella heyr þann dom, er þer dictadiz." "Dom!" segir erchibyskup. Þa tajar Vilhialmr iall af Rundinel: "Hugsit, herra, med ydr, sagdi hann, at fyrir vtæn ærchibyskups tign munum ver kallaz ydrir iafningiar fyrir kynferd ok adra hluti, ok þui megi þer uel þola uorn dom." Erchibyskup suarar: "Herra iarll, sægdi (hann), uer sogdum fyrr i dag, huersu frials ok lidugir ver uorum heilagri Kantuariensis kirkiu upp gefinn fyrir utan skulld ok fepinu, ok þui segium uer likt ok fyrr i dag, at i kennimnænnhgri stett æigum uer æigi fesektum sunra, ok æigi uilium ver." Þa suarær Robert iarll: "Þetta ueit uid allt odruuiss, venn Gillibert af Lundunum flutti minum herra konunginum ok oss." Thomas erchibyskup talar þæ enn: "Heyr oss, herra iarll, sagdi hann. Sua rniklu mætari sem sæhn er likamanum, skylldaz þu at ]yda osi framar enn hofdingia iardneskum, þuiat sua sem hann hefir ualld yíir holldinu, sua hofum ver uæld yfir sælinni. Þui skilr þu, at eingin log leyfa þat, at synir dæmi fodrinn, ok enn sidr uill heilog skynsemd, at þeir fordæmi hnnn. Ok med þui at eingin iardligr madr æ mik æt dæma nema einn herra pafinn, þa dreg ek mik med þui moti undan konungsins domi sem allra annarrn, at ek set mik ok mina kirkiu med ollu þui godzi fostu ok lausu, sem henni til heyrir, undir herra pafans valld ok uernd. Her med stefni ek ydr ollum byskupum, orllum ok bænarunum, at þær suarit mer æ pafuagardi, huat þer hafit moti oss framfarit, ok sua hlildr undir skildi almennihgrar kristni ok postoligs sætis uernd geing ek nu hedan brutt at sinni."

Med þessum ordum stendr hann upp ok geingr fram i gardinn, ok æigi langt adr hann drepr fæti ok ransar miok. Enn þetta tilfelli þyda sua hans olundarmenn, at nu syniz fyrir manna augum, huersu hann ferr radlauss ok ræsandi med sinni uandygd ok þralyndi. Samlagaz þessir heimskum monnum, er lif ok mænnkosti dæma giarna eptir veralhgri æsionu. En sæll Thomas erchibyskup likiz þeim dægi guds postolum, er fagnandi foru af þui meingerdarþingi, er iudar settu þeim, med hudstrokum ok afarkostum. Sem erchibyskup med sinni fylgd kemr ut at portinu, var þat læst i fyrstu. Ok þat, aflar honum nockurn otta, þuiat herra Thomas er rædinn i at leita brutt af Nordantun, ef hann færr komiz. Lettiz ok bratt med guds uilia þessi tælman, þuiat þeir sita lyckla marga einshuers stad(a)r æ mvrinum, ok bera til huern at odrum, þar til portinu hæfir. Er þar fyrir uti su fylgd erchibyskups, ær æigi uill hann fyrirlæta, hestr hans med saudli ok þat annat, sem honum til heyrir. Sua stigr hann æ bæk ok uikr æ ueg til klaustrs nockurs, er heilagr Andress hefir hofdingskap yfir, ok framm æ ueginn fyrir hann renna fatækir menn med andligum fagnadi sua segiandi: "Blezadr se sæ gud, er frelsadi sinn (honustumann af ualldi ouina." Sem herra erchibyskup ser þenna fiolda ok heyrir þeira fagnad, talar hann sua til sinna manna: "Sie, sagdi hann, huersu uæna fylgd uarr grædari ueitir oss ut af ualldi þeira, er oss þyngudu. Þui er naudzynligt, at þessir sie i bodi uoru i dag, at vær gledimz allir stnmt i gudsgiofum." Sua kemr hann fram til klaustrsins ok geingr bratt til bordz med þeiri fætækra manna fylgd, er adr uar greind. Ok er hann hefir setid um stund gladuærr ok bhdr sinu folki, koma þagat tueir byskupar fram fyrir hann, Gillbert ok Hilarius, med þui eyrindi, at þeir segiaz fundit hafa einn godan ueg til fridar millum konungs ok erchibyskups. Herra Thomas spyr, huerssu sæ er fallinn. Gillbert suarar: "Med þui at feemæl er i milli ok greinir mest i sundr ydart sæmþycki, er sæ uegr uænn til fridar, ef þer uilit leggia minum herra konunginum i pant .ii. iardir Oxenford ok Uingeth, þa mun hann blidkaz ok litlu sidar ydr bædi samt aptr skipæ iardirnar ok sina uinattu." Herra Thomas suarar: "Oss er sannliga fiutt, at su iord er Ecka heitir, ok enn i dag helldr Heinrekr konungr undir sinu ualldi, er eign Cantuariensis kirkiu, ok þott hennar formanni heyri med skylldu at kalla aptr iordina, ottar oss, at þat dueliz æ uorum dogum. Enn þui sidr skulu uer uedsetia adrar turer iardir, at þessa iord Eclcam skulum ver alldri upp gefa ok eingan lut annan hedan i fra, þann er Cantuariensis kirlkia æ med rettu æt hafa, þott ver þrotnim aptr at kalla." Sem byskupar heyra andsuorin, snua þeir reidir æ brutt, segiandi konunginum af sinni ferd. Æsiz konungrinn þa enn med sinni reidi ok hermdarordum til ercbibyslcups.

Nu er aptr at venda til herra Thomam, sem hann sitr yfir bord ok letr lesa af Tripartita Hystoria, þar sem skrifat stendr af þeim ofridi, er gerr uar Liberio pafa, ok þessi ord vars herra, er hann talar til sinna lærisueina: "Ef þer hafit i þessarri borg ofsottir uerit, flyit þa til annarrar." Erchibyskup litr þæ til kler(k)sins ok hugleidir einkanliga, huat hann less af þeim gudspialhgum (fl)otta, sem bratt profadiz. Vm kuelldit sama dags, sem sidla er uordit, koma til erchibyskups tueir gofgir menn ok hans godir uinir, þeir æro med sarum ængri ok þeim tidindum af konungs gardi, at nockurir menn miok frægir af illgerdum bafa sambundiz i þa guds reidi, at hafa fyrr erchibyskupsins lif enn sinn mæt a næsta morgin. Herra Thomas hugleidir þetta mæl, i huern haska nu er komit, ok uirdir med sinni uitru, at kirkiunnar sauk er minnur kunnig innan um kristnina, helldr enn sua miklu mæli heyrir, ok þui ottaz hann, ef hann þolir þegar lifiat, at þat kalliz meirr framit ok þolt fyrir nokura hans sialfs eiginliga sok enn uernd ædr frelsi guds rettar, ok þadan fæi heldr kirkian nidrfall erin riockurauppreist. Pui stadfestir hann sinn hug at leita undan fyrst at sinni at dæmum hins blezada Pauli apostoli, er hann flydi or Damasco æ nattarþeh til leingri nytsemdar heilagri kristni.

Er Thomas ferr brott ok af bustigli merking

36. Gvds madr herra Thomas erchibyskup, sem hann hefir stadfest at uægia fyrir sirruin ouinurn at sinni, hefir hann þann tilbunat, at hann lætr gera sæng sina millum tueggia alltara i klaustrakirkiunni. Þagat til geingr hann sem natt(ar), enn gefr allri sinni fylgd orlof til næda, vtan helldr eptir hia ser einn brodr, er hans fullkominn trunad hefir i þéssu mæli. Sem hans menn æro i brutt, stendr heilagr Thomas æ bæn ok less .vii. idranarpsalma med letania, íallandi æ kne vit huert heilags manz nafn. Enn eptir þat legz hann nidr i sængina fyrir tuenna sok, þa adra at huila nockut mæddan likam, enn þa adra at stadarfolkit tæki aluarhgan sueín, adr hann leitar ut af kirkiunni ok klæstrinu. Sem honum þickir timi til, stendr hann upp laghgæ, ok sæ brodir med honum, ganga ut af klaustrinu laundyrr nockurar ok sua framm i ueg um nottina, sem Jesus Kristr gerir ræd fyrir. Her ferr nu sæ bustigull, er klerkr nockur sæ þuilika syn af æ þeiri somu nott. Honum syndiz, sem Heinrekr konungr feri æ dyraueidi med ollu sinu stormenni, byskupum, iorllum, abotum, priorum ok barunum med odrum virdingamonnum sins uælldz, æ þann skog, er Valburg heitir. Sem þeir hafa sik fram æ morkina med opi ok þys, springr upp fyrir þeim þat dyr, er bustigull heitir. Sem þeir siæ dyrit, renna þeir ækaíhga þar eptir med æeggian ok lnnreysti. Enn bustigull leitar undan hært ok hlyckiott higat ok þagat, at haim megi forda ser, stefnandi tii siofar med ollu megni. Þat er hans farærblomi, at hann berr sa baki ser þa bok, er heitir Actus Apostolorum. Enn þat þarf i syn þessa, at allir er ofsækia dyrit, æru æ eiunhuern hatt vænad(i)r æ sina limu, halltir ædr læmdir, eineygir ædr nefskornir, uarralausir ædr læsmærir med einhueriu kyni. Sem bustigull kemr til siofar, hleypr hann æ kaf ok kom alldri upp sidan. Enn er konungrinn ok hans fylgd ser þat, snua þeir aptr, ok litlu sidar kastar upp þyckri þoku yfir iordina, ok þuisa næst rignir blodi. Honum klerkinum þyckir Heinrekr konungr snua til herbergis. Þat syniz honum eitt eydihus miok þaklaust fiarri mænna bygdum. Her setz konungrinn nidr, hafandi nu sua undarhgan bunatæsinu hofdi, sem eitt siappel, uundit sæman af refaholum einum. Klædnadr han(s) nidr fra er med huitu hnæ, bædi uidr, skuckottr ok sidr. Ok sem hann sitr einmana, rignir blodit nidr yfir hann, þuiat husit var þakuana, sem fyrr sagdiz. Taka nu refahalarnir fyrst med sua miklu hlodi, sem þeir uerda fylldir, enn sidan drypr æ sem tidaz æ klædnat konungsins, þar til at allar skuckur ok hruckur linklædisins voru sua fvllar, at flytr yfir. Geingr nu þessu næst blodit sua i uoxt umbergis hann, at um sidir fellr i munninn honum, ok geriz nu su nægd at blodinu, at ymiz fellr ut ædr inn. Er nu draumrinn vti, enn hans þyding er su rettskihn, sem her fylgir.

Vtskyring af (drauminum)

37. Bvstigull þessi, er upp uaktiz fyrir op ok akall Heinreks konungs ok hans rikismanna, merkir Thomam erchibyskup, sem fyrr var tiæd. Þuiat hann var haduhga mot rettindum utrekinn af riki konungsins ok sinni attiord med atkalli stormennis i landinu. allir þeir er elltu þenna bustigul fra sinni bygd, uoru uanadir einhueriu lyti, er þydiz fyrir þeira andlig sær. Þeir uoru blindir ok eineygir, nefskornir ok uaglæygir, uarralausir ok halltir, biugir ok fotbrotnir, handlami ok uisnir, aflausir ok lasmærir. Sæ er blindr eptir ordum sæls Gregorij, er hatar gudligt hos ok geingr i myrkrvm heimligs eptirlætis med skammsyni fallualltrar blidu. Sæ er eiusynn, er ser med huguiti, huat er fremiænda veri, enn illuili blindar hann, sua at hann hafnar andhgu lifi. Sæ er nefskorinn, er eyngua skynsemdar grein berræsina gerd, þuiat neflauss madr hefir eingæ kenning ilms ædr fylu. Sæ hefir fleckott ꜻga, er sua þyckiz uitr, at þar fyrir gleymir hann sænnri uitrv, er uikr til himinrikis, þa er hann uefr sitt hugskotz auga i ueralldar hegoma. Sæ er uarralauss, er sik iattar undir stiornarualld heilagrar kristni, enn þegir sidan yfir æminning ok reittri hirting sinna undirmanna, þuilika kallar spæmadrinn sem þa hunda, ær æigi kunna geyia. Sæ er halltr, er uel ueit, huat hann skal gera, enn drepr fæti sua hært i sinni vueniu, at hann halltrar brott af guds gotu. Sæ er hryggbiugr, er sua æluarhga legz undir ok ueralldar ahyggiu, at þar fyrir gleymir hann allri upplitning, enn greyfiz nidr i iardhga blidu. Þeir æru fotbrotnir, handlami, uisnir ædr lasmærir, er þat kosta med allri æstundan at fullgera fystir sins likama, ok þui uanmegnaz þeir fra þeim krapti, er leitar eihfra fægnada. Þessir allir sua lyttir ok lamdir, sem stendr i drauminum, syna þat af konungsmanna íiguru, er taupudu natturuligri fegrd andligrar skynsemi, þa er þeir sottu sælan Thomam erchibyskup sua sem til utlægdar fyrir suikara nafn ok feepinur.

Nu er at uikia til þydingar, hui varr herra syndi Thomam helldr fyrir bustigul enn ænnat kvikuendi. Enn þar ær hos skynsemi til, þuiat bustigull er med hordu hari ueriandi sik med þeiri hhf fyrir uopnum, dyrum ok ofrhita. Hærsins snarpleiki merkir hardlifi heilags Thomæ, er hann skryddi moti skeytum andligrar freistni, ok þui bar hann uel ser æ haki postolanna verk, þæ er hann gaf sik at þeira dæmum undir þimn ok þyngd likamans, ok at sidrztu undir sialf bodafoll mannligrar grimdar med sarum dauda. Her eptir syndiz klerkinum, sem myrkr ok þoka þraungdi iordina, ok vr þeim myrkua rigndi blodi. Jord merkir i þessum stad iardligar sæmuitzkur, er fyllduz syndamyrkri at fyrirkorna rettuisum med sinum ologligum domi. Þessum sangdi spamadrinn: Vei þeim er med laugleysu þraungua rettuisa. Sannliga lcorn myrkr yfir þær samuitzkur, er drogu kristinn rettinn vndir uondar uueniur. Af þeim myrkua rigndi blodi, þai er uillter menn fra guds logum gafu dreyrugt ræd yfir ærchibyskupsins hofut. Þessu næst sitr Heinrekr konungr i eydihusi med huita linklædi, er bædi var sitt ok uidt. Þat ldædi merkir ueralldar blidu stundligs rikis. Þat klædi uilldi Heinrekr konungr rumt hafa, þa er hann dæmdi sua lærdan sem olærdan. Krvnu bar hann æ hofdi samsetta refaholuni. Sæll Gregorius uottar hofut mænz merkiaz fyrir hugskot, þuiat limir luta hofdi, enn hugsænir briosti. Reflig kruna æ konungs hofdi uoru suik ok slægligar fort ꜻlur at draga konungsins hiarta i moti erchibyskups uilia, þui uoru halar, at refsins slægd liggr i halanum. Hah er ok endir æ hueriu kuikuendi, sua feingu þeir ok dahgan ennda, er reidu manndrap ædr uunnu ubættir med ollu. Skuckur i klædi konungsins merkia illa rædgiafa, er hans riki ueralldhgu gafu þa skugga ok stærd hugarins, at hann beri sik brott or aullu hofi. Þessir halar ok skuckur uppi ok nidri baru konunginum um sidir sua noga bloddryckiu, at bædi hann ok þeir hofdu þar af fullan munn. Þessi er saunn glosa, sem uitr madr mæ uel skilia, þott æigi see langt vm gert.

Fylgir ber ok onnur syn, er uard æ somu nott, ok enn þydiz til þess flotta, er guds madr Thomas tok upp med frelsi læganna. Klerkar erchibyskups hofdu ser einir herberg(i) til suei'(n)s æ þeiri nott, er herra Thomas þydi, ok þui æru þeir aillz uuitugir, huern skæda þeir feingu. Einn æf klerkunum heyrir i suefni nærri midnætti, at ein skærlig rodd til(i)odar þessa tuo uerssa upp i loptid: Anima nostra sicut passer erepta est de (laqueo) uenantium, laqueus contritus est, et nos hberati sumus. Þetta þydis sua: Vart hí er sua leyst af ueidimanna snoru sem einn titlingr, snaran er slitin, enn ver ærum frialsir. Þessi raudd audsynir, at dauda snaræ uar upp egnd fyrir ercbibyskupi, adr enn hann fordadiz med flotta. Enn huat nuia þar um ætlæ, huersu særan ængr ok hormuhgan þeir mundu fæ at morni, ær med brædum atburd hofdu lætid sua blezad faderni, er bædi var blitt ok sætt ollum sinum monnum, sua at allir unnu honum hugastum. Þui er þat liost, sem sidar stendr skrifat, at allir þeir er af erchibyskupsins fylgd, sem framarr voru mentir, leitudu sudr um sio, þegar þeir hofdu uissu sins uirduligs fodr. Enn þann tima sem Heinrekr konungr spyrr med sannynndum þessor tidindi af brottferd erchibyskups, verdr hann bædi hryggr ok reidr, kallandi sæman þegar i stad bædi byskupa ok adra landzhofdin(gia) til ræ(da)gerdar. Siti þeir nu um stund æ rædi, sem þeim likar, enn ver hyggium at merkiliga þessu næst, huat lidr heilogum Thomasi.

Hier byriar flotta Thome erchibyskups

38. Uirduligr guds madr heilagr Thomas hof sinn heilagan flotta, þæ er lidit var fra holldgan drottins þusundrat hundrat .lx. ok .viij. ær, æ þrettanda kalendas dag Nouembris manadar æ annarri nott eptir festum Luce ewangeliste. Þuiat þing i Nordantun byriadiz æ fimta degi uiku, sem fyrr segir, þat er pridie idus Octobris, þat er festum Cahxti pæua, er ver kollum at uetrnottum. Þingit stod um sex daga, byriadiz sem nu sagdiz, enn laukz þridiudag i annarri uiku. Ok æ þeiri næstu nott for heilagr Thomæs af klaustri Andree postola. Þat samþyckir æri uars herra, at þa hafi hann erchibyskup uerit þria uetr, enn hafi nu .xl. ok .vij. uætr sialfs sins alldrs.

Heilagr Thomas torkennir sik fyrir nafn ok klædabunad, at æigi uerdi hann kendr ædr fanginn. Lagdi af klærkaklædi, enu hafdi einfalldan kanunkabunat, ok æigi uill hann nu kallaz Thomas ærchibyskup helldr brodir Kristianus, ok þat nafn heyrir honum uel, þuiat Kristianus þydiz kristinn madr. Æigi uill hann ok ganga þiodbrautir, helldr leyniliga smæstiga. Stefnir hann sinn ueg nordr til Linkol(ni) okgeingr æ fystu nott .xx. milur ok fiip fram til þess bæiar, er Graham hæitir. Þar huiliz hann um hrid ok sofnar, enn geingr sidan framm til Linkolni adrar .xx. milur ok fim. Þar tekr hann herbergi nockut fraskilhga i husum þuattara eins. Annan dag flytz hann yfir æ þæ, er þar fellr i gegnum stadinn enn geingr sidan .xl. milur framm til heremitorium nockurs, er stendr einsliga, þuiat uotnin kringia næliga umbergis. Þar duelz sæll Thomas uel þria daga ok lætr uotnin geyma sin. Einn samt hefir hann herbergi ok æigi rikara. kost, enn brodirinn kaupir uti, huart sem verdr ertrarettr ædr eitlhuert potagium. Brodirinn stendr fyrir erchibyskupi, medan hann etr, hugleidandi, huer fatækt ok fasinni er þar í var inni hia sua uirduligum manni. Tekr hann i hiarta, sua at hann tæraz af, geingr ut af husinu, at hann geri æigi guds manni hrygd i sinum grati.

Af þessu heremitorio geingr hinn sæli Thomas til Botulfs steins. Enn þadæn fer hann enn um uatn nokkut til þoss bæiar, er Hauelorr heitir. Enn sidan leggr hann af dagferdir, þuiat i þeim luta landz hefir hann opt uerit ok er miok kunnigr. Þui liggr hann i leynum æ daginn, enn geingr um nætr, ok stefnir nu miok ueginum til austrs, þuiat hann ueit uel, huar hann ætlar til brottferdar af landinu, ef gud lofar. Ok sældr þess at hann þarf bædi menn ok hesta ok farkost sudr yfir sioinn, enn ær æigi sialfr festerkr nu uordinn, uendir hann at þui siotuni, er Hestræi heitir, þar er formadr yfir prior einn, er lytr undir Kanciam. Þui leggr herra erchibyskup allan sik ok sinn uilia i hos fyrir honum. Þar kemr hann nockurum fnam dogum fyrir allræ heilagra messu, ok duelz þar frum um hatidina. Stendr hann i litilli afstuku, medan messurnar syngiaz, ok ser þadan um einn glugguars herra likam. Priorinn syslær hoiium einn litinn hæt til sioferdar ok tuo rosku prestbrædr til fylgis. Allra heilagra messa var þa æ manadegi. Ok æ þeiri næstu nott eptir godri stund fyrir dag, ferr heilagr Thomas brott af Estrehi fram til siofar med þrim brædrum sinum, ok lætr ut af Einglandi, þær sem Sanduik heitir. Ok sæ þridi dagr, er hann er i hafi, er hinn fimtandi fra þeim þridia degi, er hann uar mest angradr i Nordanthun.

Suo uel uerdr hann rædfara med uilia guds, at sama kuelld tekr hann Flændr eina milu fra þui þorpi, er Grafningr heitir, helldr hann þegar æ ueg tram til þorpsins. Stormr er uedrs med mikilli vætu, enn uegrinn blautr, auckaz leirrinn uid fetrna, ok er miok þungfert. Erchibyskup ferr afkapunni ok uefr benni um herdar ser. Geingr hann sua mædiliga, sem uitr madr mæ marka, var nykominn af sio ok þeim uelltinguin, er uerda kænn æ litlum bati, enn uuanr þuihliku uasi aullu iafnsaman. Ok reitt, i ueginum berr sua til, at nockurir ungir menn koma i mot honum, ok einn af þeim berr fægran falk ser æ hendi. Enn þott ærcbibyskup ueri miok modr, uikr honum þegar til fyrri glædi, er hann sæ, fuglinn, ok nemr stadar. Enn er þeir siai, æt Thomas gefr ser at um fuglinn, horfa þeir upp æ hann, ok einn þeira talar sua: "Sie, sagdi hann, þessi madr er Kanntuariensis erchibyskup, utan ek fælleriz." Annarr suarar: "Sannliga ertu uuitr madr, at Kantuariensis erchibyskup mundi sua fatækhga fara mega." Enn er signadr Thomas heyrir ordrædu þeira, helldr hann ecki til duala, ok beíir sik þegar fram æ ueginn, ok æigi langt adr hann fyrirlegz med ollu, þuiat uegrinn var sua meinligr, sem fyrr sagdi. Hann tælar sua til brædranna: "Hedan fer ek æigi farit, vtan þer berit mik ædr sysht mer reidskiota." Þeir renna þegar i bygdina, er næst uar, ok leiga eitt ross fyrir pening silfrs, þat er beislaust ok saudullaust, nema hefir sila nockurn um hælsinn. Þeir breidæ klædi sin æ bækit ok letta ærchibyskupi sua til reidar. Ok litlu sidarr koma uæpntir hofmenn med hestum æ moti honum, ok spyria þegar, sem þeir mætaz: "Ert þu Cantuariensis erchibyskup?" Hann suarar þegar sem brosandi nockut litt: "Satt er þat, segir hann, at sua ridr hann rett Ivantuariensis ercbibyskup." Fyrir þessæ hans undirtekt af leidaz þeir sinni æstodu ok skilia uit sua buit.

Ridr Thomas framm til Grafnings, taka þeir ser herbergi med husbonda einum. Ok þann timæ er undir bord er skipat, sitr brodir Kristian sidarstr af þeim fiorum kumpanum. Husbondinn er uitr madr ok merkir med ser, at sæ brodir, er Kristianus kallaz, hæfir ser einn hæt(t) ok hæuersku yfir bordinu. Hann skyniar her med hans likamligt forra, huerssu þat er fagrliga skapat med æsionu uel falhnni, med breidv enni ok fogrum augum. Þui tekr hann med ser stodugt ræd, at þessi er meiri madr, enn hann hafdi fyrr tekit i sitt herbergi. Ok med þui at kuittr hafdi komit i Flandr, at Cantuariensis erchibyskup hafdi fliott ok leyniliga af Nordantun brutt farit, hyggr hann ok fyrir sætt, at þessi Kristian sie Cantuariensis erchibyskup. Fyrir þessa sok kallar hann til sin kerling sina ok talar vit hann launmæli, huert efni her mun i vera um gestinn þenna. Sem hon heyrir þetta, verdr henni annars hugar vid, ok skundar þegar fram fyrir bordit, stendr ok ser upp æ hann brodr Kristian, brosirsidan ok snyrr brott til husbondans: "Sætt er, sægdi hun, hann sialfr er." Er nu æigi langt, adr rettir fiolgaz, þuiat kerling trytir æ sem tidaz at bera fyrir Thomam, brodr Kristian, þat er hon hefir bæzt til, ertrnar, ephn ok ostana, þuiat lætr hon, sem hon siæi eyngan utan þenna Kristian. Enn er erchibyskup ser, huersu horfir, grunar hann um, at kerling muni hafa feingit nockurn auital, huerr madr hann er, ok giarna uill hann þui kaupa nu, at hafa rettu færri ok vera æigi rettkendr af henni. Sem bord er upptekit, geingr husbondi til brodr Iíristian sua gladr sem med oluerd, ok (mællti til hans) þessum ordum: "Verit gudi velkominn, sira minn, sagdi hann, ok glediz af þui godzi, er ek mæ ydr ueita." Brodir Kristiæn tekr honum uel ok hardla blidt ok bidr hann sitia til sæmrædu upp i hia ser. "Nei, sagdi hann bondinn, þat ær æigi mittsæti nerum, helldr æ golfinu fyrir fotum ydr." Brod(i)r Kristian suarar: "Huerr er ek, sagdi hann, einfalldr brodir, at þer þurfi nockut um mik at finnaz?" Bondinn segir: "Sialfum þer er kunnigt, huerr þu ert, þott þu latir ænnat yfir fliota, ok fyrir vtan ef þickiumz ek uita, at þott þu nefniz einfælldr brodir, æru þer i sænnleik Cantuariensis erchibyskup." Herra Thomasi þyckir uandi nockurr i uera, honum likar æigi lygdin, enn uilldi þo giarna leynæz. Þat rædr hann af, sem honum samir bezt, at hann segir bonda nærgætan uera, enn bidr hann þo iafnframm med godum trunadi þat geymæ. Husbondi heitr þui ok gerir sua. Enn þui uarar hinn heilagi Thomas, at husbondinn halldi þar trunad yfir, at han(s) uizka ser i gegnum, huat æ mundi koma, ædr huersu morg eptirleitan ok forgilldra honum mundi ueitt af Heinreki konungi, at huergi mætti hann frials faræ ædr sinum fæti huilldar leita.

Ok þetta profadiz sua. Huiat Heinrekr konungr gerdi bædi bref ok ordsendingar sudr um sio íiogurra uegna fyrir hann. Einkannliga skrifar hann iarlhnum i Elandr, er Fihppus heitir. I þui brefi standa sua hærdsnuin ord, sem her fylgir: "Þat see ydr kunnickt af aullum uorum uinum, æt sæ Thomas, er var um tima Cantuariensis erchibyskup, hefir leynz ok flyit oruoru ualldi sem einn uondr drottins suikari, ok þui skal honurn uei vera i ollu uoru riki ok uorra uina, sua framt sem var ord ok uald mæ honum þyngia." Tok Fiiippus iarll þetta bref Heinreks konungs med mikilli blidu ok sæmblæstri, þuiat hann uar adr hinn mesti ouin Thome erchibyskups fyrir þæ sok, sem her stendr skrifat. Stephanus konungr, er rikti næst fyrir Heinreki yíir ollu Einglandi, atti dottur eina, hon uar fogr mær ok geck i klaustr þegar ta ungum alldri, þroadiz hon sua i godu lifi, at i fulltida alldri gerdiz hun æbbadis yíir þeim lifnadi. Nu er at uikia þangat, at Filippus iall i Flandr æ brodr þann, er Matheus heitir, iarll yfir Bolonia. Þessi Matheus at rædi brodr sins hefr þat bonord at fæ abbadisar konungsdottur til eiginhusfru. Er þa suakomit tima, at Heinrekr er konungr, enn Thomas kanceler æ hans gairdi. Jarllarnir sækia traust Heinreks konungs æt þessu mæli, ok hann var buinn at gang(a) med þeim i þessa guds reidi, adr Thomas canceler stod i moti med ollu megni. Ok þat fær hann afiat med guds uilia ok fulltingi, at sua hotr hiuskapr tokz æigi. Þessi var hans sauk æ sidan uid þa brædr bada, at hann dro þa brutt or heluiti med sinni rettuisi. Feck hinn sæli Thomas fagra merking i þui mjah, er hann tælmadi sua hotan hordom, ok tok þar hatr fyrir, þuiat liost er i þui verki, at hann stod til hægri handar sælum Johanni byskupe. Enn hueria þialma nærr ædr firr Heinrekr konungr egnir fyrir fætr Thoine erchibyskupi, ferr hann frials ok lidugr, þuiat gud greidir hans gaungr. Enn þo hugsar hann einkanliga at fara, sem hann mæ leynilegaz, urn land Phihppi iarllz.

Af ferd Thome

39. Snemma um morgininn, sem uarlæ er ueghost, rædr hann æ ferd brutt af Grafning, geingr hann .xij. milur þaun dag miok krankan ueg sakir leirs ok u ętu, ær uerda hann æ uetrar tima, er iordin blotnar af regnum. Nær kuelldi þess dags kemr hann til gramunkaklaustrs nockurs, er Klaremaries heitir ok stendr uit stad hins heilaga Audomari byskups. Þegar fer hann þadan urn nottina, sem segiz ottusaungr, stigr æ skip ok flytz upp eptir uatni þui, er klaustrid stendr hia, til þess stadar, er Valdemunstr heitir, þat var fordurn einseta heilags Bertini abota. Er hann nu uel hirdr fyrir sinum ouinum, þuiat sæ stadr er alla uega luktr uotnum. Ok sem hann duelz þar um fim daga, kemr þagad Godskal aboti, bi(d)iandi erchibyskup fara med ser til abbatiam sancti Bertini. Stigr þa enn herra Thomas æ skip ok flytz upp eptir uatninu til stadarins. Ok i ueginum talar einn madr sua til hans i skipinu: "Siræ minn, sa(g)di hann, ver munura koma i dag til godra manna, er ydr munu fagrliga fagna, einkanliga fyrir þat er þer komuz heilir or ualldi ydvarra ouina. Latid þa kenna ydra tilkuomv ok gefit þeim gott orlof at eta tuimgllt i dag, huat er gud gefr fyrir utan kiot." Heilagr Thomas suarar: "Miduikudagr er æ morgin, ok þui hæíir oss at þarnaz." Sem her stendr, talar annar madr til hans: "Siræ minn, sagdi hann, vera hann, at þeir i klaustrinu hafi fiskafatt at fagna ydr, ok þurfa þeir þæ uorkynndar." Erchibyskup suarar: "Vorr herra beri þar forsio fyrir." Ok reitt sæmtida þessum ordum stockr einn mikill fiskr or uatninu ok frarnan i fang erchibyskupi, ok erhann halldinn i stad. Lofa þeir gud fyrir fagra sending, ok uirda suaþegar nockurir, at varr herra syndi kiærleik sinn i þessarri sending ok uidbragdi til erchibyskups.

Enn er heilagr Thomas erchibyskup kemr til klaustrans., er honum þar fagnad med allri blidu bædi af abota ok ollum hans brædrum, ok her er hann ladadr ok leiddr til builldar eptir langa mædu. Hann er nu kominn i Fracka konungs riki brutt or ualldi sinna ouina. Her ueitiz honum ok af gudi su gledi, at hans heimonhgzi madr Herbert af Bosea ok enn fleiri adrir klerkar af hans fylgd koma til motz vit hann, þuiat astiu, sem fyrr var snagt, hrærdi hiortu þeira at sækia sem fyrst landz ok lægar sua blezadan fodr ok herra. Her berr ok sua til, at fyrr nefndr Bikardr af Luci, hardla kiærr Einglandz konungi, kemr þar til klaustrans, sem hann uendir heim af pilagrims ferd nockurri. Sem hann fer sanna uissu af, at herra Thomas erchibyskup er þar kominn sem med þuihliku efni, sem um rid hefir sagt verit, geingr hann til motz vid hann med þeim fagrmælum at koma honum aptr i fulla vinattu Heinreks konungs, ef hann uill snua þeim til Einglandz med honum. Erchibyskup hefz undan ok truir honum varlla, ok þui sua, at Rikardr hefir gefit honum þæ ræun. Ok sem ecki uinz at, stæriz mettnadr Rikardar, sua at ærchibyskupi ueitir hann einga uirding, helldr lætr hann nockur þau ord um fara, sem hann megi Iionum sækir gefæ ædr finna. Ok þui skihæ þeir vit sua buit. Færr nu erchibyskup sanna uissu fyrir framburd klerka sinna, huat fram for i Einglandi, sidan hans flotti vard kunnigr, ok þui skal nu sæll Thomas huilaz i klaustri Bertini, medan ver uikium þangat sogunni.

Er konungr sendi til Roms

40. Nv er þar til at taka, sem fyrr uar uppgefit, at Heinrekr konungr for i ræd med byskupum ok odru stormenni, huat upp skal taka i sliku vaudknædi, sem nu var nyliga vordit i flotta Thome erchibyskups. Ok uerdr þat stodugt, at fim byskupær af landinu skulu fara til kuriæm at flytiæ mæl Heinreks konungs moti Thomasi erchibyskupi. Ok æru þeir til ualdir, sem æru klerkdomsmenn miklir ok mælsniælir, enn huarki til fullz raduandir ne uinir erchihyskups. Þeira fremztr er Gillbert af Lundunum; annar Rodgeirr af Jork, hann bar palhum med erchihyskups nafni, sem enn mun sidarr getit uerda i þessu mæli; þridi Hilarius af Cistr; fiordi Bartholomeus af Exonien; fimti Roger af Uigornen. Her med skipar konungrinn þeim til fylgis nockura sæmliga menn af sinum klerkum, er þat skulu ællt sanna, sem þeir uilia fram bera. Gerir hann ok æigi sidr nockura mikils hattar menn af leikualldinu. Ma þar nefna til Vilhialm iarll af Arundinel, ær sæmliga stendr i sinu rumi, huart sem hann er innan laudz ædr utan, hann tekr med brefurn herra konungsins, þuiat hann skrifar hædi til Fracka konungs ok pafans. Ok til þess at sendibodar konungsins megi honum bera sem mesta frægd, sua fyrir herra pafanum sem Fracka konungi ok odru stormenni, huar er þeir koma, gerir hann ser þa liking, sem hann uili login giarna geyma, at allr uarnadr ok eignir Kantuariensis kirkiu skulu standa med fullri næd ok frelsi, sua sem Thomas setti þat allt saman undir uernd sinnar appellacionis til heilagrar Roma kirkiu ok herra pafans. Med þessum bodskap geraz fiogurra uegna þeir rennarar um rikit, at þar til sendibodar koma heim af curia, skal allt kyrt uera. Enn þann tima er sendibodar æru albunir med miklum metnadi, rada þeir i ueg ok hafa nægra silfr enn saunindi, meira gull enn þann goda uilia, er þuilikum personum til heyrdi. Þær presentur, ær þeir bera med ser af konungsins halfu, æru æigi smæleitar, þuiat uel ær kunnigt, huersu sialfr herra pafinn ær nu feþurfe sakir þess ufridar, er honum ueitiz af o(f naudum. Suo ær ok hans so romuersku raidi þat hugat af Heinreki konungi, at þeir muni meirr hyggia at presentum enn rettindum, ok sua muui þeim synaz mælelnin, sem fegiafir dikta fyrir þeira briosti. Sua sækiæ þeir sina ferd med miklum pris, þar til er þeir koma sudr um sio, ok þæ somu nott sem Thomas erchibyskup tok æ litlum bati ut af Einglandi ok feck bliduidri, feingu þessir (i) storu skipi sua mikit væs bædi storms ok ofsæuis, at þeim hellt vit haska. Sem þeir voru komnir i Flandr, hallda þeir þegar fram æ ueg, ok þann sama dag at aptni, sem Thomas erchibyskup hafdi farit andr um morgininn af klaustri heilags Audomari, koma þeir i stadinn ok æru þar um nott, ok þo leynizt firir þeim, huar byskupinn ferr. A næsta morgin rida þeir ok sækia upp i Franz.

Verdr nu heilagr Thomas erchibyskup sænnliga uiss af þeira ferdum, ok gerir, sem hann uar uanr, med mikilli uitzku sin nud ok utuegu æ þann hatt, at hann sendir meistara Herbert ok enn annan sinn klerk uitran mænn at slaz i foruneyti med seridihodum konungsins uuit ꜻndum, at þeir megi aull þeira ræd ok framferdi þui smæsmugligar skilia, sem þeir fylgia fæstara. Sua fara þessir eptir, sem hinir fara undan, ok hafa dagliga uissu af, huat þeim lidr.

Er nu æcki fyrr at segia af sendibodum Heinreks konungs, enn þeir koma i þann stad, er Kompin heitir. Þar hnna þeir Hlodui Frackæ konung, ganga fyrir hann ok kuedia, sem honum somdi, tiæ honum sidan href Heinreks konungs af Einglandi. Huert uppbrotid hefir likan skilning, sem lyrr uar skrifat af I’hihppo iarlli, at s ꜻ Thomas, er fyrr uar Cantuariensis erchihyskup, haíi ur hans riki sua flyit ok farit sem einn suikari. Her med stendr sua, at Heinrekr konungr bidr Hlodui konung sua sinn herra, at hann lati þann Thomam huarki hafa fridland ne nockura næd i ollum Franz. Sem Hloduir konungr hefir brefit ifirlesit, hitnar hann i sinu hiarta med gudligu vandlæti ok herdir sinn hug i moti þui ordi Heinreks konungs, ær hann kalladi Thomæm sælan (at) sinni aftignadæn ok undir suikara nafn settan, þuiat forhgt ord gerir optliga stygd godum manni, þuiat Salomon segir, at sæ einn mæ uitr kallanz, er tempra hann sina tungu. Hlauduir konungr talar þa: "Her stendr sua skrifat, sægdi hann, at Thomas se afiagdr sinum heidr ok ualldi, enn ver spyrium ydr, huerr þat matti med rettu gera at deponera hann. Þat er kunnigt, at Heinrekr er konungr i Einglandi, ok uer ærum rettr konungr æigi sidr her i Franz, ok megum ver þo æigi þui helldr aftigna einn minzta klerk i ollu voruriki." Enn er Heinreks konungs sendibodar heyra þuilikt andsuar, ær eingi þeira sua hærdr, at uernda kynni þat, er hann sægdi, fæ þeir ok eingan orskurd af Hlaudui konungi, þann er þeir megi hera sinum herra. Ok þui taka þeir fliott orlof ok gera sinn ueg framm til Sennonisborgar.

Enn eptir þeira bruttferd af Kompin koma þar næsta dæg sendibodar Thome erchibyskups. Þeir beidaz einkanliga at finna konunginn, þuiat þeir hafa bref erchibyskups til hans, i hueriu hann kynnir konunginum sina utlegd, bidiandi fridlandz i hans riki fyrir guds skylld. Þeir fæ fliott orlof, þuiat Fracka konungr tekr þeim med sannri blidu, einkanliga i þann punkt sem þeir bera honum kuediu erchibyskups, þuiat honum hafdi Thomas alla tima hugþeckr uerit, af fyrsta er hann uard Heinreks konungs canceler, fyrir þa dygd ok mikilmenzku, er hann ueitti sinum herra med heilum rædum rettrar skynsemdar. Enn sækir þess at Fracka konungi æru þessir badir menn ukunnigir, sem nu standa fyrir honum, spyr hann þa sua fallit: "Eru þit af heimamonnum Thome erchibyskups?" Þeir segia sua uera. Konungrinn tekr þa hæuerskliga moti þæim bædum ok minniz til þeira. Sidan tekr hann Herbert til frasagnar, greinandi þa mædu, er Thomas erchibyskup hafdi þolt æ sio ok landi, sidan hann for brutt af Nordantun, segir hann ok konunginum, hueriar meingerdir ok afarkosti hann feck, adr enn hann fordadi ser med flotta. Enn er Hloduir konungr heyrir sua hormuliga rædu, taraz hann med heilagri sampining. Sidan segir hann þeim innuirduliga, huat Heinrekr konungr hafdi skrifat til hans æ skada erchibyskups, ok huerssu hann hafdi suarat, ok enn talar hann: "Heinreki konungi hefdi nytsamligt verit æ þessi tid at hugleida, huat Dauid setr sua rettskyrt i salminum, at su reidi er ein abyrgdarlaus fyrir gudi, sem æigi snaraz i gegn hans logmali, ok æigi riss med yfirgirnd, helldr af harmi laugbrottzins." Her med til suarar meistari Herbert: "Minn herra, sagdi hann, þessarrar ritningar mundi konungrinn giarna geymt hafa, ef hann yndi ser iafnuel i kirkiunni sem þer, þa ær þuilikt uerdr sungit." Konungrinn brosir at ordum hans. Brytr nu upp þessu næst bref erchibyskups, er stendr med þeiri beislu, sem adr var sagt, ok þo suarar konungr eingu þar til at sinni. Eru sendibodar æ konungs gardi um nottina frialshga reiknadir bædi med blidu ok godum kosti. Enn um morgininn timanliga kallar konungrinn sitt ræd, birtandi þeim bref ok beizlu erchibyskups. Geingr þat fliott, þuiat allir standa med, at þat hafi godan enda. Eru þui næst sendibodar innkalladir. Konungrinn taladi sua til þeira: "Herra Thomas hefir skrifat til uor sua fallin ord, at ver munim gefa honum fridland i uoru riki, ok þat uilium ver gera giarna, þuiat krunu Fracka konungs hefir þat leingi fylgt at utlægia æigi saklausa, helldr at hialpa þeim, sem utlægdir uerda fyrir uandlæti guds bodorda." Þeir þacka honum hæuerskliga af halfu Thomas erchibyskups, taka sidan blidt orlof ok hafa sik fram i ueg til Sennonis, sem herra Thomas hafdi bodit þeim.

Af sendimonnum Thome

41. Sem sendibodar Heinreks konungs koma degi fyrr med nkdom ok presentum fram i pafagard enn fatækir sendiinenn Thome erchibyskups, yta þeir þegar bædi flutning ok fiærlut uid cardinales ser til fylgis. Var þar suo skipat, sem battr ær heimsins, at menn æru mislikir, adrir tapa rettuisi ok fylgia femunum, enn adrir ottaz gud ok sinna logunum; adrir segia Heinrek konung i Einglandi bardlæ rettuisan ok stiornsaman, enn Thomam erchibyskup framgiærnan ok forzugan; adrir mæla þuerss i mot; adrir mæla þat, at ercbibyskup frammi standi med guds retti, sem hann sor i uigslu sinni, ok þui kalla þeir skylldugt, at hin romuerska modir styrki hann i logligri framferd, enn beriz æigi mot þeim, er bun æ at efla til allra godra luta. Vel mæ sua kalla, at cardinales geingi med þrætum i tuo stad(i), þuiat sumir ruglaz af ægirnd, sumir af otta, fyrir pafans hond ædr sina, ef Heinrekr konungr hefir æigi fullnat allræ sinna mæla, ok þui uilia þeir þat ecki heyra, sem erchibyskupsins mælum ær til greida, ok æigi uilia þeir minnaz vid hans boda, sem þeir koma æ gardinn. Þat angrar miok þa kumpana, þuiat þeir skiliæ uel, at slikir æru uinir Heinreks konungs enn aufundarmenn ercbibyskups. Þo flytr drottinn sua þeira mæl, at þeir fætækir fæ fyrr orlof sama dags sinnar þarkuoniu inn fyrir herra pafann enn byskupar fullrikir at fe. Enn er þeir koma inn, kuedia þeir virduliga, sem vert var, postoligan herra, bera honum þar næst audmiuka kuediu sins uirduligs fodr Thome ærcbibyskups. Þeir segiaz fyrir þa sok þar komnir, at kynna herra pafanum, huat ærchibyskupi lidr. Byria þeir þar med orlofi herra pafans i fyrstu, huersu Thomas ercbibyskup var ofsottr i Nordantun af Heinreki konungi ok hans stormenni. Þer næst, huersu hann fordadi ser med leynligum flotta, sidan þueria farleingd ok uegarvas, er hann bar landz ok lægar allt fram i klaustr sancti Bertini. Enn er Alexandr pafi hafdi heyrt rædu þessa, kemz hann vid ok klaukkr af huggædi, enn talar sidan : "Thomas erchibyskup, sagdi hann, lifir enn i likamanum, ok þo krunaz hann þegar med pislaruættis fegrd i andanum." Sua segir hann blezadr ok gefr sendibodum ærchibyskup(s) blitt orlof m(ed) postoligri blezan til sins herbergis.

Enn þegar an næsta morgin sem cardinales æru samt komnir i consistorio herra pafans, kallaz þagat sendibodar Heinreks konungs, bædi byskupar ok leikmenn. Þar koma ok sendiinenn beilags Thome, at þeir megi heyra, huat geriz, þott þeir standi lægra ok flyti færra. Sem kominn ær heyrligr timi stefnu þeirar, synir enn Gillbert af Lundunum sina mikilmenzku, þuiat hann stendr fyrstr upp ok tekr sua til eyrendis upp ta personu pafans: "Heilagr fadir, sagdi hann, almenniilg stiorn heilagrar guds kristni vikr at ydr þeiri forsio yfir andligum sonum ydrum, at þeir er uel uilia, styrkiz med yduarri rauksemd þat gera, sem þeir skilia reitt, enn þeir rangt skilia med illum uilia, sio af pafahgu valldi sua hirtir, at þeir snariz fra illu ok geri gott. Sæ madr truiz æigi ydarri uitzku uel lika, er ser einum truir ok eingis manz ræd uill heyra, vtan helldr gera allt med brædi ok sinu einrædi, herandi sundrlyndi medal var byskupanna, at huerr hati annan, virda eingis ualld ok uilia konungs af Einglandi, nema helldr leggia hans herradom sua odyrt sem allz ecki. Sua ueit vit, sem ek hann segia ydr, at nyliga hefir upp sprungit mikit missætti millum kirkiunnar ok konungs i Einglandi, er auduelliga myndi lægz hafa, ef goduili ok uizka hefdi um geingit meirr med stilling enn stridu, meirr med rædi enn rasandi forzi. Thomas erchibyskup eignaz þann lut at heyra eingis manz ræd, æigi helldr var byskupanna enn annara, ok þui ferr hann med sinni framleypi þat er hann fysir, þat er unæd ok mar(g)falldr oroi, ær sturlar fridsama menn. Þuiat hans ækefd gefr eyngu gaum, æigi timunum, ei skynsemd, helldr egndi hann ser ok oss byskupunum þer snorur, at ef uor uizka hefdi æigi skilit þæ somu þialma, myndi þessi mal enn til uerri lyckta leidt hafa. Enn sidan ver fordudumz hans umsætir, sneri hann sinum glæp upp æ herra konunginn at uanuirda sua allt hans ræd ok riki. Her med ufrægdi hann oss hrædr sina, ok til þess at hann mætti hædi konunginum ok oss fyrirmæla, uann hann sua uheyrdan lut, at hann flydisitt fostrland fyrir utan ogn ok afarkosti. Þui mæ honum uel segiaz, at hann flyrr hinn omilldi, þott eingi hiodi honum ofriki." Sem her er komit æyrindi byskupsins, talar herra pauinn: "Þyrm, brodir!" sagdi hann. Gillibert suarar: "Sannliga mun ek þyrma honum." Herra pafinn segir: "Eigi bidium uer, at þv þyrmir honum, helldr sialfum þer." Vid þessi ord sliofar sua drottinn uit ok skilning byskupsins, at æigi geck sidan ord af hans munni.

Enn Hilarius byskup tekr sidan til mæls, er meira traust hefir æ sniollum framburd glæsihg(r)a orda enn æ sannyndum mætra skynsemda. Hann segir sun til herra pafans: "Heidarligr fad(i)r, segir hann, ydarri hæd ok heilagleik til heyrir aptr at kalla ok enndrbeta vtan alla duol til fridsamhgrar farsælldar ok rettrar uppreistar, huat er kristni guds ok almuganum verdr til æskilnadar, sem nu hafi þer heyrt af Lunduna byskupi um hrid. Þer megit æigi dissimulera, ef eins manz uanstilh sturlar heilaga kristni med dul ok drambuisi, ok þess kostar at huerr hati annan. Harmr er oss þat, er Thomas erchibyskup hafnar huerss manz rædum ok dictar sua meinhga utuegu med sinu einrædi, at hann megi ser ok sinum herra konunginum, þar med lærdum ok leikfolki, sem mestar unædir inn bera. Enn slik framferd i kristni guds heyrir æ eingan ueg sua mikilshattar personu, ok þui skilduz þeir rettliga vit hans forz ok rædleysi, sem adr uoru hans undirmenn af skylldunni. Byskupinn talar sua snialla latinu, sem huert ord veri skreytt, ok þui þickir monnum sem nockur ueralhg gledi, huersu listuliga hann þyckiz sina tolu greida. Hedan geriz sua, at hlatr mikill brestr upp i herberginu, þuiat menn hofdu leingi bundiz. Her med leggr honum einn rikr madr byskupinum sua fallin ord: "Seint ok illa komtu til hafnar." Þessu ordi gerir gud byskupinn sua þauglan, sem hann hafi latid tunguna.

Enn er Rodgeirr erchibyskup af Jork ser þat, huersu þessir tueir hafa farit, hugleidir hann nu med ser, at honum skal æigi sua takaz, at nokkur ueiti honum hlatr fyrir sina uanstilh, helldr skal hann tempra sik med megni, huat sem honum byr i skapi. Hann hefr sua sitt mæl til herra pafans: "Verk ok uili Kantuariensis erchibyskups fra upþhafi æru eingum kunnari enn sialfum mer, ok þuii kænn ek lysa, huerr hans lund er, at þat er hann hefir statt um sinn, mun hann æigi auduelliga um uenda, ok þui mæ skilia, at þat hugar hardindi hefir hann fætt med longum uuana fyrir þæ grein, at hann profadiz iafnan madr sua þragiærn. Þui ser ek æigi likara utueg honum til hirtingar, enn ydr skilning ok skipæn leggi honum heillt ræd med hardri hendi, sua at harin megi kenna sialfan sik." Sem her er komit taulunni, huiliz hann litla hrid, enn leggr sidan til þessi ord: "Þat uænti ek, sagdi hann, at þeim, er undirstanda min ord ok uorn uanda Einglismanna, negiz uel, þott ek tæh æigi leingra." Sem hann þagnar, talar Bartholomeus sua til herra pafans: "Heilagr fadir, sagdi hann, þetta mæl þarf æigi draga monnum til mædu med ordafiollda, þuiat sua mikit efni geingr æigi til uegar, fyrr enn Thomas erchibyskup er nærr. Þui bidium ver ydart ualld, at þer skipit þa legatos af ydru sæti, at þessum malauoxtum ueiti logligt prof, ok ydr sua flyti, sem fallit er." Eigi tælar hann þeira. Vigornensis byskup þagdi æ stefnu þessi, ok mæ þat truaz af godum uilia, þuiat Thomas ærchibyskup var uigslufædir hans, sem fyrr sagdi. Enn þessu næst stendr upp iarlhnn Vilhialmr af Arundinel, bidr orlofs at tala nockur ord, ok þui gefnu hefr hann sua sina rædu: "Heilagr fadir, sagdi hann, huat er byskupar þessir hafa talad um stund, er oss med ollu leynt, er æigi undirstondum latinu, þui hæíir oss eptir uoru uiti at gera ydr kuntiigt, til huers ver rerum sendir æ ydarn fund af minum herra konunginum. Eigi er þat uart eyrendi at efla þretur ædr meinmeli, einkanliga sizt fyrir sua agætum herra, sem þer erut, huers bodi ok banni aull kristnin hneigir ok allt iardriki lydir, helldr ærum ver komnir at hera ydr href ok eyrindi mins herra konungsins af Einglandi, birtandi þann goduilia, er hann ugnst at uænda til ydar ok enn uendir hann. Enn fyrir hueria matti hann sina giæzku ok goduilia ydr kunnan gera næma uollduguztu menn af sinum londum? Hefdi hann þessum ædri fundit, veri þeir giarna her komnir sakir yduarrar tignar. Væl er ok minniligt, huilikan ueg ok uirding minn herra konung(r)inn ueitti ydr ok heilagri Roma kirkiu i uigslu sinni, þæ er (hann) setti sik ok allt sitt godz uudir ydart ualld ok uilia, ok þat ma med sonnu segiaz upp iu mir.a tru, at herra konunginum i Einglandi finz eingi ueralldar stiornari til fridargiæzslu traustari ok til ydar godfusari. Sua ær ok æigi sidr Thomas Cantuariensis erchibyskup uel uordinu i sinu ualldi ok uitrleik, þuiat hann ær hædi skygn at greina sik ok adra, þott nockurum syniz Hann nockut forr ok frammhuass. Ok ef þessi sturlan veri æigi til uor innkomin, mundu lærdir ok leikmenn med fagnadi lita undir godum konungi ok hinum baztaærkibyskupæ. Þui ær su uar bæn einkanlig til ydar, heilagr fadir, at ydart ualld ok inilldi beri þa forsio, at þetta strid mætti lida, enn fridr formeraz med fagnadi sannrar elsku." Jarllinn taladi sua heidarhga upp æ sina modrtungu, at margir lofudu miok.

Margt var talad æ stefnu þeiri, þuiat sendibodar Heinreks konungs hofdu margan vtbriot, at hans uili mætti fulgeraz. Su er ein þeira umleitan, at herra pafinn dæmi konunginn rettuisan i ollum skiptum þeira erchibyskups, ok æigi er fegra, enn þetta flytia med þeim nockurir cardinales, er meirr elska presentur Heinreks konungs enn frumtign heilagrar kirkiu. Enn i þessarri raun stendr uel herra pafinn, þuiat hann ottaz uel skapara sirn ok þickiz uist uita fyrir skilrikra manna fluttning, at allar gerdir Heinreks konungs, er at uikia kirkiunni, æru med eyngum hætti logleidandi. Sæ er annarr bænastadr konungsmanna, at herra pafinn biodi Thomasi erchibyskupi upp æ hlydni, at hann fari heim i Eirgland til kirkiu sinnar ok geri eingum manni unadir upp hedan. Alexander pafi duelr þat, þuiat honum þickir ug(g)ligt, ef sua geriz, at skipti þeira konungs ok erchibyskups fari nockut likt sem midil herra dyflizunnar ok banditigians, þa er annarr lemr, enn annarr liggr undir. Sem þetta huárki ueitiz, ær su þridia umleitan, at herra pafinn geri sina sendiboda til Einglandz at profa malin ok urskurda sidan allri appelleran fraskilldri. Ok þetta syniz herra pafanum vel sagt æ nockurn hatt, ok þo ferr hann undan þessum ueg, þuiat hann treystir eyngum sinum undirmonnum til þeirar rettuisi, at þeir standi uhallir i þeim hædar mun, sem nu syndiz i millum konungs ok erchibyskups, ok þui lycktar sua stefnuna, at sendibodar þiggia med ollu æcki utan þat, at herra pafinn gefr þeim orlof ok eggiar, at þeir bidi þar Thome erchibyskup(s), þuiat i hans fraueru [segir hann eingan veg æ geranda mælinu. Ganga sua sendibodar ut af stefnunni, at helldr uit hot, huerssu þat muni lyda, er konunginn i Einglandi skal eingis uirda, segiaz æigi þora upp æ sinn hals at duehaz leingr i kuria, enn þeim var bodit, ok skiliaz med htilh blezan vit sua buit. Rida þeir sua brutt af Sæinz, at flestra þeira ord uoru meirr hardlig enn heilaglig, meirr med reidi enn rettuisi. Ok þvi fari þeir nu, sem uegr uisar, enn ver snuum þessu næst til hins heilaga Thomam, þar sem (hann) var uppgefinn i klaustri sancti Bertini.

Thomas kom i curia

42. Sendibodar herra Thomas erchibyskups voru nærr ok heyrdu, sem fyrr var sagt, huat er fram for i dagþingan fyrir herra pafanum, ok þui taka þeir blidt orlof med postoligri blæzan aptr uendandi sinum ueg. Hafa þeir at flytia sinum herra þau tidindi, sem helldr blidaz hann med, bædi af herra pafanum ok Fracka konungi, sua ok at hans motstodumenn feingu ecki eyrendi. Þui syniz heilogum guds manni at finna herra pafann fyrr enn sidarr. Weitir gud drottinn honum nu þegar sua mikla huggan, at uirduhgir menn koma til hans biodandi honum sitt fylgi upp i Franz bædi honum til sæmdar ok traustz moti ouinum. Mæ þar til nefna tignaztan mann, er heitir Rollu Treuerensis byskup ok annan Gottskal abota. Sua ridr herra erchibyskup ut af klaustra heilags Bertini upp i Franz til þeirar borgar, er Suescon heitir, ok duelz þar um nottinæ. Ok þegar æ næsta dag eptir med guds uilia kernr þar Hlauduir Fracka konungr, synandi sælum Thomasi sua mikla blidu, at ænduol geingr hann til þess herbergis, er erchibyskup sitr i. Verdr þar mikill fagnafundr med tueim godum monuum. Harmar herra konungrinn þrer þynganir, ær ærchibyskupinn hefir þolt, ok þar med segir hann sua: "Alla þa næd ok naudzyn, sem þer uilit af voru riki þiggia, skal i ydru ualldi uera. Godz uart ok sannr goduili skal ydr styrkia sua leingi, sem var herra þolir, at þer þurfit varra uelgerda." Þenna frialsleika ok sua konungliga milldi þackar hinn heilagi Thomas med fogrum ordum. Duelz hann i Sueskon um nockura daga, enn tekr sidan blidt orlof. Gerir Hloduir konungr hann sua uel af gardi, at hann færr honum marga sueina af sinu hirdfolki bædi til uegaruisis, ok at hann hindri eingan lut þann i sinni umreid, er hann þarf ath hafa. Sua kemr herra erchibyskup i pafagard, ok þar kominn finnr hann skiott ok bratt, at cardinalæs venda sumir til hans litilli blidu, ok skilr hann glaugt, huadan þat leidir, enn æigi þui sidr færr hann blitt orlof sama dag inn fyrir herra pafann. Er þar likt ordfelli ok fyrr uar lesit af Fracka konungi, þuiat rekstr ok mædu ærchibyskups med utlegdarpinu harmar herra pafinn ok hans cardinales, þeir er sin hiortu syndu med gudi. Ok eptir litla stund talar sua herra pafinn til ærchibyskups: "Nu at sinni, brodir uorr, munu þer taka huild ok herbergi, enn koma fyrir oss i morgin ok bredr uora med frammsettum greinum, er snaraz millum kirkiunnar ok konungs i Einglandi." Þetta geriz sua, at herra Thomas tekr blezan til herbergis.

Er Thomas less sakir

43. Sem heilagr Thomas sitr nædugt i sinu herbergi, birtir hann klerkum sinum þa skipan herra pafans, at æ næsta morgin er kemr skal honum tiæz med greinum æskilnadar efni þeim Heinreks konungs. Yrkir hann æ þa, ef nockurr uill þenna framburd æ sik taka. Enn þat er fliott at flytiæ, at her um segiaz allir uanfærir, ok þui skilr herra Thomas, at þessi uandi uill at honum luta. Kemr nu svæ tima, at hann er innkalladr ok suo uirduliga tekinn af herra so pafanum, at hann skipaz rett hitt næsta til sætis honum. Ok eptir hugsanartima litinn talar ærchibyskup sækir pafuans uirdingar at flytia standandi sitt eyrindi. Enn herra pafinn gerir honum signum, at hann siti. Sidan byriar hann sitt mæl med þuihliku upphafi: "Þat or monnum kunnigt, sagdi hann, at ek uar fordum med Heinreki konungi, ok þa bar ek hugsan fyrir þui, at mik skylldi æigi stort greina mot hans uilia. Enn sidan gud drottinn þoldi, at ek uikiz þadan i brott til nockurrar forsio heilagrar kirkiu, þott ouerdugr, syndiz mer, sem ek leiddiz ur þui ruini at gera allt, sem konungrinn uilldi. Nu hefir ek litt skipat mik aunduerdan hans uilia, ok þegar flydi fra mær aull hans uinatta. Enn þott hon hafi firdz mik um tima, þarf ek þar um eingis mannz fylgi, ef ek uil hann aptr kaupa, þuiat ef ek segi iæ ollu þui, er hann uill, þa er hann sattr uit mik. Nu þott felagar minir einskir menn orrlfleyti þat, at ek hafi fyrir lausung eina lyptz or minu ættlandi, þa ær þit æigi fagr fluttningr. Ef sekum manni þyckir iafnan su meingerd mest at utlægiaz fra sinu fostrlandi, þa semdi mer hardla litt at firraz mina kirkiu, mina hiord ok skylldu, ok þola þenna uansa utlegdar ok fatæktar utan skynsemdar sauk, utan helldr at eins til lytis ok amælis. Ok huersu þat er i sannleik, hann uera med guds uilia, at her lysiz." Sidan brægdr hann upp rollu einni, er hann bar fordum af Clarenthun, ok æ standa uanar konungs i Einglandi. Ok talar sidan til herra pafans: "Heilagr fadir, sagdi hann, her er min utlegdar sok, ok ef þer orlofit, fari hon bædi samt her i dag undir ydra heyrn ok þann urskurd, sem þer viht æ leggia, þuiat æigi kendi ek þat mins ualldz at samþyckia þer nyiungar, sem her standa skrifadar." Herra pafinn bydr, at þer heyriz. Sidan less erchibyskup.

Stendr þar sua i fyrstu, sem konungsmenn dicktudu, at þuilikir æru konungs uanar i Einglandi:

Ef lærda menn skilr æ ædr leikmenn, lærdan ok leikmann, um einhueria rentu edr inntekt heilagrar kirkiu, þa skal þeira æskilnadr profaz æ konungs gardi ok urskurdaz.

Sæ annar: Huat sem tueim klerkum ædr fleirum uerdr til æskilnadar uid leikmenn, komi þeir æ konungs gard ædr stefndir fyrir syslumenn, ok eptir þeira ramnsak æ mali klerkanna, sendiz þeir um dom byskups. Ok þui sua, at konungs ualld ok leikmenn megi þui framarr skilia, med huilikri skynsemd kirkian semr sina doma.

Enn ef klerkr fellz fyrir uottum ædr uidr geingr, þa skal hann sidan einga uernd af kirkiunni hafa.

Sæ þridi: Eingi erchibyskup ædr liodbskup ne nockurr af meirum formonnum kirkiunnar skal fara brott af Einglandi, nema med konungs orlofi, ok þo sua at þeir sueri þann eid at gera konunginum eingan uantrunad i sinni bruttueru.

Sæ fiordi: Þott leikmadr hafi bannsettr uerit af byskupi, skal hann eyngan eid sueria, adr hann leysiz, helldr at eins fram iatta sik æ dom kirkiunnar.

Sæ fimti: At sæ skal eingi bannsetiaz af byskupum, sem hefir konungs uælld ædr herradoni i landinu, fyrr enn konungr er fundinn ædr hans umbodsmadr, taki þa landz laugmadr til sin ok orskurdi þat, er konungdæminu heyrir. Enn þat er iustisar leyfa kirkiunni, fari til byskups.

Sietti: Su skal appelleran i Einglandi, er erchidiakn gerir til byskups, ædr liodbyskup til erchibyskups. Enn ef erchibyskup fyrirsnemz at gera rett af, skal konungs ualld þrysta honum at dæma, þuiat til herra pafans skal æigi appellera brott af rikinu.

Siondi: Ef erchiotoll, byskupssæti, abotadæmi ædr priors æru hofdingialaus fyrir fræfæll sinna forinanna, luta þegar allar þessær eignir ok innrentur vndir konungs gard til ærhgrar aftektar. Enn þann tima sem konunginum likar, at madr kiosiz i stad hins framfarna, kallar hann sæmt i sina kapellu þa lærda menn, sem hann uill at med þeira samþyckt ok sinu ræduneyti kiosiz formadrinn. Ok i þeim sæma stad skal kiorinn eid uinna at uera konungin trurr til lifs ok hnia ok veralligra sæmda.

Sæ er hinn attandi: Ef sekr madr ryfr logsamda stefnu byskups ædr erchidiakns, mæ hann forbodaz enn æigi bannsetiaz, ef hann er af þeiri borg, kastala ædr bæ, sem konunginuin til heyrir, þuiat ualldzmadr af konungs halfu yfir þeim stad, ær stefndr sitr i, skal gera rett af honum. Enn ef hann uanrækir, sæ stefndr æ konungs miskunn, ok þa mæ byskup hirta þat er hans ær i mælinu.

Sæ er hinn niundæ Heinreks konungs uani: Ef lærdan ok leikmann skilr æ um einhueria eign, huart hon heyrir kirkiu til ædr konungs ualldi, nefniz i doin þar yfir tolf menn af leikualldi, huarr rettara mælir, ok huart er þeir dæma eptir atuikum undir konungs uallld ædr kirkiunnar domara.

Er Thomas yfirvann kardinales

44. Sem her er komit framburdi herra erchibyskups, birta kardinales, huerir þeir uoru, ok huersu fiarri þeir foru rettlætis ueg i niælum þessuni fyrir oleylda uingan Heinreks kouungs, ok ma þo serliga nefna til þess efnis einn kærazta konungsins uiu i curia, er heitir herra Uilhialmr kardinalis, byskup af þeiri borg, ær kallaz Papia. Hann setr sik berliga fram i fylgi med konunginum med sua morgum utuegum, at þat aflar guds manni mikla mædu æ þeim degi, þuiat kardinalis sparir huarki klerkdom ne klokskap at hafa uti badar hendr, adra til lofs ok eptirmælis vid konung i Einglandi, enn adra til lytis Thomasi erchibyskupi. Suo til eptirmælis vid konunginn, at allar þær þyngauir, sem nu voru lesnar upp æ skada kirkiunnar, skreytir hann ok fegrar med falligum lit af rettindum laganna, at þui framarr megi þat lofaz ædr med nockurum hætti uel þolaz. Enn gerdir guds manz i framferdir ok flotta leggr hann sua lægt, at hann setr honum spurningar grein, hui hann lysti einn primas at leida sua mikinn oroa inn i guds kristni fyrir sua litid efni. Enn æstundan þossa kaidinalis greiuir su bok, er heitir Speculum Hystoriale, at hann hugdi byskupinn minna briostz ok ueykra, enn sidan reyndiz, ok at hans frammburdr fyrir herra pafanum myndi annarligrar uitzku ok ordfellis ænn æigi hans undirstodu, ok þegar nyteknar greinir ridi at honum med uuoru, myndi hans fæuitzka fordiarfaz ok fælla til hinnar mestu hadungar fyrir sua dyrum herra. Enn þetta for allt æ adra leid, enn hann hugdi, þuiat sæ feck suiuirdu, er til hennar hafdi sæd, þuiat flærdin hann þat opt uinna, at hon særir opt sinn upphafara. For ok sua i þessum stad, þuiat þenna dag uard ollum liost framarr enn fyrr, at uirduligr herra Thomas erchibyskup var nogligarr græddr eiginni uitru fyrir gudliga milldi, enn nyliga særdr af ser íægra manni, ok þott æigi se langt um gert, mæ merkiligt synaz uitrum manni, huersu hann confunderadi þenna cardinalem. Enn þat er sua fallit, at (i) fyrstu hlyddi hann athughga ollu hans eyrindi, enn sem þat uar vti, byriar hann i sinu annsuari þa grein fyrsta, sem honum gaf fyrsta. Enn huersu hann leysti i sumlr i lidu allt þat flærdsemdar net, er cardinalis hafdi egnt æ frelsi kirkiunnar, bar mikla dasemd i hiortum heyrandi manna. Þuiat fyrr nefnt Speculum segir, at af ser greindum decretis heilagra fedra leiddi hann skilrik uætti, huersu sa uani ok þessi annarr þueradiz mot kirkiunni, ok hueria meinsemd hann flutti guds folki, ef hann efldiz i kristninni, ok þui er klednadr kardinalis i brott, ok nu ollum biart, at hans umlidin ord uoru framar lygd enn log, framærr fottrod enn fridr lærdomsins. Ok þui fell, sem gud uilldi, at her af feck hinn heilagi Thomas hina mestu uirding bædi af herra pafanum ok ollum þeim, sem ofundar myrkrin hofdu æigi blindat. Enn þeir sem i diupit uoru dregnir, mattu æigi hit sanna siæ. Enn æ uerdr liost i fylgiondum greinuin, huersu pafans skynsemdar auga uar glaugt uordit i reitta syn eptir heilagri skyring ok logsamdri herra Thomas ercbibyskups, þa er hann orskurdar ok afdæmir þat. (er) fordæmihgt er, enn leggr þat undir uajgd, sem honum uirdiz kirkiunnar rettr þola mega, sem i þui lysiz sem eptir ferr.

Afdæmdir vanar Heinreks konungs

45. Þeir niu uanar, er fyrr lasuz in consistorio domini papa af hoflausri yfirgirnd Heinreks konungs, uoru mestir ok meinlegztir heilagri kirkiu. Enn þeir sio, sem æigi æru greindir, synduz med nockurum hætti þolligir. Enn af þeim .ix. sem hærra ganga, harmar sua herra pafinn, at hann mæ æigi tarum hallda, at nockurn kristinn konung skylldi lysta at draga sua margfalliga undir sik heiiagrar kirkiu reitt mot guds bodordum ok heiiagra fedra setningum, ok þui setr hann sa endaligan orskurd, at þessir niu uanar æru boluadar sidleysur ok afdæmdar allri guds kristni. Sem þenna sentenciam hefir pafinn dicktad, snyz hann til Thomam erchibyskups ok talar sua: "Þessir uanar bera uitni, huerssu þer fellut hatt, brodir, þa er þer samþycktut ædr sorud i nidrbrot uigslu yduarrar at hallda þa mot almenniligu frelsi kirkiunnar. Ok ef þer hefdit seinna upp risit ok æigi lausn af oss þegit, stædi ydart mæl med miklum voda, þuiat haski uigslunnar, er þer uunnut, bæri ydr bruttorþeiri sæmd ok ualldi, er þer tokut. Enn nu se gudi lof, at þat er (þer) misgerdut, ieiddi hans miskunn ydr fyrir tegu, ok (þer) enndrbættud sua uel ydarn stett, at fyrir logiiga stadfesti hafi þer nu þegar tekit motkaust ok meingerdir, fatækt ok utlegd, ok þui er ydr bædi ueilandi saunn elska ok allr sæ styrkr, sem hin romuerska modir hann ydr ueita ok mæ ydr ieggia, Ok med uorri blezan farit i guds signán til ydarra herbergia." Lykr sua þeiri dagþingan, at huerr tekr sina næd.

Er Thomas resigneradi

46. A næsta morgin eptir, sem vanar Heinreks konungs voru dæmdir, ok herra pafinn med cardinalibus sitr i sinu herbergi, kemr Thomas erchibyskup at utan ok bidr orlofs. Sem þat er þegit, geingr hann inn ok knefellr fyrir þeira pafanum med þuilikum ordum: "Þat krefr gud af kristnum manni, at hann segi sannleik bædi af hiarta ok munni, ok þessi skyllda stendr i huerium stad enn einkanliga fyrir ydarri æsæanu, heilagr fadir. Þui iatta ek, at uesall glæpr færir þau þyngsl at heilagri guds kristni, sem hon þolir á Einglandi, þuiat æigi geck ek inn um rettar dyrr i saudahus heilagrar guds kristni vars lausnara Jesu Ivristz, þuiat til þessa ualldz ok uirdingar kalladi mik æigi laugligr kosningr, helldr var ek med konungligri ogn ok uilia settr i þetta sæti. Þar med for þat, at ek iatti meirr þeim vanda moti minum uilia fyrir konungsins skylld enn skapara mins. Þui er æigi undarligt at mer gangi margt gagnstadligt. Enn þott min inganga til guds embættis sæ mer hardla ottanlig, þordi ek æigi þui helldr at gefa erchistohlin i ualld Heinreks konungs, þott ek ueri þess fystr af brædrum minum. Enn nu med guds uilia er ek komiun i þann stad, at þessum uænda, mæ ek rettliga af mer uik(ia). Þui gef ek minn ærchistol upp i ydart ualld, heilagr fadir, at æigi verda ek syndugr ok uanfærr þeiri hiord til gratligrar hrapanar, sem ek ætti at stiorna til eilifs fagnadar." Sem hann hefir sua sagt, dregr hann af ser uigslugullit ok fær herra pafanum, bidiandi hann kiosa Kantuariensi kirkiu annan formann sterkara i gudligu stridi: "Þuiat ek næm alldri at. kiosa ne bera byskupsins tign ok nafn med skylldugu embetti." Eptir sua talad geingr hann ut af herberginu. Enn herra pafinn sitr eptir med tarum, ok flestir er inni satu, þuiat sua hryggilig ræda af þuilikum manni framborin ok framflutt matti godum monnum hugkuemilig vera, þeir ok, rem voru heilogum Thomasi heimolligir, æru fallnir i mikit hugarangr, ef hann fær eingua uppreist, enn þeir staddir i (u)kunnu landi, ok þui æru þeir þurfandi gudligrar hugganar, ok hann fa þeir skiott, sem nu mun ek segia.

Herra Alexander pafi tekr nu til med cardinalibus af þessu efni ok æskilnadi millum konungs ok erchibyskups. Ok þegar æn duol bresta upp ymsar tillogr, þuiat nockurir segia, at þat muni konunginum uænaz til hugbotar, ef skipt er formanni i Kancia, med þui at Thomas hefir uihanliga resignerat. Þat segia þeir ok honum sialfum fridvænna, at honum se skiput onnur kirkia. Enn þeir er þetta til logdu, uissu med ser, huart þeim var næl ęgri presentur konungs i Einglandi ædr sætt fridkaup heilagrar kristni. Hær i mot falla adrir cardinales, er sæ segia: "Mun þat rett fyrir gudi, at Thomas erchibyskup af suiptiz sinni sæmd ok ualldi fyrir uilia Heinreks konungs, þar sem hann hefir æigi at eins fyrirlatid fostrland ok frelsi, helldr ok þolat haska lifs ok lima fyrir umsatir sinna uuina? Edr huat munu þa heimligir hofdingiar segia bratt byskupunum, ef sua skal ganga, utan, þegar nockut riss uid, bioda þeim annathuart gefa upp sæmdina ædr knefalla? Ædr huerr formanna heilagrar kirkiu mun til uerda at ueita henni fullting ædr forstodu, ef fyrir þa somu uernd, sem þeir ueita henni, skulu þeir bædi pinaz af kirkiunni (ok) af konungs ualldi. Vgrædihgan skada ok nidrfall færr þa almenniilg kristni, ef sua skal fara. Þui mun ollum godum monnum synaz eingi annar uegr loghgr ædr Lofsamligr i þessu mæli, enn Thomas sie aptr leiddr i alla sæmd ok uirding." Suo gangaz æ kardinales med greinum, þuiat uinir Heinreks konungs bidia berliga herra pafann, at hann uiki eptir konungsins uilia. Ok æigi þui sidr uerdr su lyckt æ, sem gud uilldi, at herra pafinn lætr Thomam inn kulla ok segir honum sua: "Nu fyrsta birtiz oss af sialfs þins dygdaruerkum, huersu elskuhgt uanndlæti þu hefir haft, ok enn hefir þu, fyrir kirkiunnar logum ok kirkiunni ok kler(k)dominuru. Heyrdum ver ok, huerssu skæra iatning þu gerdir af þinum kosning. Her med gaf þu uiliandi þitt ualld i vora hond. Þui hofum uer stadfest i nafni guds ok heilagra postola Petri ok Pauh, at ærchistoll i Kancia med uskerd(r)i sæmd, ualldi ok uirding skipum ver aptr i ydra hond." Ok med þessum ordum færr herra pafinn signodum Thomasi aptr uigslugullit i tignarmark erchihyskupligs soma, enn taladi sua til hans: "Med þui at uit ærum brædr i utlegdar græin, sua skulum uer fylgiaz i lofi guds, medan ver lifum hadir. Enn sakir þess at þer hafit leingi skemtiliga leidt ydra lifdaga, syniz oss heyriligt, at i ydarri þraut ok þolinmædi, ær þer beirt fyrir guds nafni. geriz þer fatækra manna fadir ok helagi, þui nefnum ver ydr stad i Pontis, at þer lifit þar einkanliga med þeim gramunkum, er þar þiona. Leggit af hinn rneira kostnad, enn latid fylg a ydr fa heimolliga kleika ok sueina, ok hidit sua þann dag, er gud sendir oss til fridar ok næda."

Suo lycktaz eyrindi heilags Thome æ pafagardi, at hann tekr postoliga blezan ok ridr til Pontis, æigi med meira fiolmenni enn pafinn hafdi til uikit. Enn adrir hans menn skipaz i þa stadi, sem hann sialfr gerir. En þot adrir dreifiz, mæ þar nefna til meistara Herbert af Bosea, at hann skilz æigi uid Thomam erchihyskup, medan hann mæ honum fylgia, þuiat midil þeira var einkanlig elska, sem fyrr uar lesit. Var þat ok uidrkuæmihgt, at hann fylgdi erchibyskupi iduliga, med þui at hann skylldi sidarr marga lutæ skrifa af hans þiautum ok dyrdhgu lifi, þui sannhgar sem honum uar kunnara, huersu giorz hafdi.

Er vor herra vitradiz hinum heliaga Thomasi

47. Signadr Thomas erchibyskup, sem hann er kominn i Pontis, hugleidir med ser, huern bunat honum samir bezt at bera millum þuihkra hreinhfismanna, ok uirdiz honum heyriligt, at hann sæmmyndizt þeim i klædnadi, sem hann hkizt i lifnadi. Var ok su goduild i hans briosti, at honum syndiz æ fegra at herda sitt lif fyrir gudliga tign i ollu þui, er hann matti. Hedan leidir þat, at hann sendir meistara Herbert med brefi sinu a fund Alexandri pafa, bidiandi at hann sendi honum þuilikan bunat, sem hrædr hera i Pontis. Sem Herbert kemr i pafuagard ok tiær erchibyskups bref, tekr herra pafinn þat e(l)skuhga, ok lætr þegar gera med storu lerepti einn gramunka bunat, þenna uigir hann sialfr ok talar sidan til meistara Herberz: "Seg sua Thomasi Karituariensis erchibyskupi, at at hann uirdi þat med þessum fatæka bunadi, er honum sendiz, at þuilikan berum ver sia]fir." Sem meistari Herbért kemr aptr i Pontis med klædnadinn, tekr heilagr Thomas hann med fagnadi, sua at fæm dogum sidar leggr æbotinn þann sama bunat yfir erchibyskup fraskilhga i einu herbergi, þeim einum nerueroudum, sem erchibyskupi uoru heimolligir. Ok sem hann fer i kuffinn, ok hettan tiær sik aptr æ herdarnar, talar meistari Herbert brosandi: "Ef þetta klædi er fagrliga formerat, hann ek æigi sia, ok þat uirdiz audsynt, at hettunni hefir herra pafinn æigi haghga æ komit, þuiat hon er miklu minni enn hæfir." Hinn sæli Thomas suarar honum brosandi: "Forsiahga er þat sua gert, at hettan minnki helldr enn ægsh minn uogst, at æigi megir þu sua nottera mik sem fyrir fæm daugum, er þu kalladir mik skutbreidan, þuiat ef hettan veri bieid ok stor, mundir þu kalla mik ælutan." Mæ af þuihliku marka, huersu signadr Thomas bar blezad briost ok gladt hiarta til sinna heimonligra manna. Sem hann hefir tekit gramunkaklædi, kemr hann i capitulum fyrir allan conuentum, bidiandi sua miuldiga, semtarin audsyna, at þeir minniz hans i bænum sinum. Tekr nu heilagr Thomas sem nyan lifnat, bækr at lesa ok bidiaz fyrir med naduligum kyrleik ok heitri æstundan til himneskra luta. Her med hefir hann þa bindindi at hafa einga fædu utan eptir gramunka reglu, enn þat er þurt ok þefiaust. En þat hardlifi berr æigi hans nattura, þuiat hann hafdi alla gotu sælhga fedz med uænum kosti, ok þui fellr hann i sua hardan krankdom, at luinn legz i re(c)kiu. Ok er hans heimonligir menn uerda uisir af sialfum honum, huat uelldr siukdominum, bidia þeir hann ok rnadleggia fyrir guds nafn, at hann næri sina natturu med þeiri fædu, ær hans lifi gagnar. Ok þetta ræd tekr hann med godum uilia þott naudigr, ok endrbætiz i fulla heilsu eptir íitv daga. Enn huersu hans mannkostir uoro hæfir ok almatkum gudi þægihgir, birtiz þessu uæst fyrir þa himneska uitran, er hann þiggr i Pontis.

Sem hinn sæli Thomas hefir messu sungit æ einn dag ok legz nidr fyrir alltari til bænar med grathgum anduorpum, þuiat hann hugdiz uera einn samt i kirkiunni, kemr yfir hann rodd sua hliodandi: "Thoma, Thoma, kirkia min mun dyrkaz i blodi þ nu." Erchibyskupinn suarar: "Huerr ertu, drottinn?" Roddin talar: "Ek er Jesus Kristr, brodir þinn." Sæll Thomas segir: "Verdi sua uel, drottinn minn, at kirkia þin dyrkiz i blodi minu." Guds son mælir þa enn: "Sannliga man kirkia min dyrkaz i blodi þinu. Enn þa er hon dyrkaz af þer, skalltu tignaz af mer." Af þessi uitran fylldiz hinn sæli Thomas med sua haleitum fagnadi, sem eingi mæ ordum skyra, ok sua mikill liiti gudligrar astar geck þegar at hans hugskoti, at hann girntiz þetta fyrirheit umfram alla luti at gefa sitt lif fyrir guds nafni. Þessu samtida, sem sæll Thomas þiggr birtingina, uar abotinn stadarins innan kirkiu sua læynihga, at erchibyskup uissi (æigi). Aboti sæ profaz sua ualdr madr, at hann heyrdi alla þa ordrædu, sem fyrr uar skrifat, millum grædara uors ok erchibyskups, þui geingr hann fram af leyni ok uikr at erchibyskupi sua mælandi: "Þetta mæ ydr, herra, oumrædiligr fagnadr uera, at þer hafit talad uit sialfan gud." Signadr Thomas suarar: "Huersu kom þat i þina skilning ok kynning?" Abotinn segir: "Suo sanna uissu hefir ek þar af, at ek heyrdi aull yckur ord." Erchihyskup talar: "Ef sua er, sem þu talar ok sannar, þa bidium uer ydr ok biodum, at þenna lut segir þu eingum manni, medan uer lifum i likam." Ok þat truiz abotinn uel fyllt hafa.

Enn nu næst lystir at setiæ fram .ii. luti miok ulika: annarr er biartr, fagr ok fækunnligr, annarr suartr, hotr ok ulikr. Biartr hlutr er þat blezada lif, er Thomas leidir fram i Pontis, er nu giæddiz litlu med gudhgri uitran, enn ufagr lutr þessum ulikr er þat hryggiliga lif, er Heinrekr konungr leidir fram i Einglandi, sem nu mun segiaz.

Af hardleik Heinreks konungs

48. Nv er þar at taka til saugu, sem fyrr uar fra uikit, at byskupar ok adrir sendibodar Heinreks konungs koma heim i land ok flytia honum, huersu þeira eyrindi ok utferd i curiam hefir æ alla uega framkuæmdarlaus uordit. Segia sua konunginum, at þeir so þickiaz húarki hafa fundit aluoru med herra pafanum ne Fracka konungi. Werdr Heinrekr konungr uid þessa saugu ibrhga reidr, sua at hefnd(a)rhugr æsir hann framm i brædi moti kirkiunni med þeim hætti, at hann gerir sina menn med brefum um allt erchibyskupsdæmi Thome, i huerium hann bydr sinum (monnum), at þeir taki allt þat godz undir sik med hardri hendi ok kasti æ konungs eign, er þeir prestar attu, er andaz i allri syslunni sua kirkiur sem aull onnur þeira þing. Hann skipar ok med ualldi lærdum monnum i kirkiurnar ædr gerir af annat, huat er honum likar, enn þo gerir þana lit, at byskup skyldi uisitera sysluna. Velr hann þar til Rortgeirr erchibyskup af Jork. Byriadi hann upp i fyrstu þa uisiteran sem einn hortbyskup, enn er stur di lidu, efhliz sua metnadr med honum, at hann let bera kross fyrir ser um sysluna, sem hann ueri Kantuariensis erchibyskup. Mun þeirar uhæfu eun sidar getid uerda. Enn yfirualld ærchistols i Kancia ok allz þess godz, er þangat liggr undir, skipar Heinrekr konungr þeim manni, er hann uissi mestan uuin Thome erchibyskups, er heitir Ranulfh af Broch. Kynferrti þess mannz uoru kalladir Brochi, þat uar eitt hit hardasta folk i Einglanrti, ok bofdu iafnan uaniz at uera aufunrtsamir ok onduerrtir sælum Thome. Herra Ranulf skipar rærti startarins ut af ser einum klerk ok frænda sinum, ær heitir Robert. Liggr sua erchistol|l)inn undir hernadar hendi allan tima, medan heilagr Thomas er i utlegil. Mæ af þui mærka, huersu eignir kirkiunnar mundu fara bærti fastar ok lausar, at allt hennar frelsi uar komit sem i varga munn. Enn er þessi framferd Heinreks konungs frettiz surtr um sio, harmar þat margr martr, huersu afskapliga ferr moti allri skipan laganna, at Kantuariensis erchibyskup skal i utlegd vera, enn hans tignarsæti skal leggiaz undir þess leikualld, er bærti uar ranglatr ok fullr med hatri. einkanliga þyckir herra pafauum miok i moti, þuiat hann elskar Heinrek konung af þeiri uinattu, sem fyrr hafdi (hann) honum ted mert ꜻrlatri goduilld. þott nu kolni til nockut, ok þui skrifar (hann) til hans sua fallit bref.

Bref herra pafans

Alexander þionn þiona guds sendir kuediu ok postoliga blezan hinum kærazta syni sinum Heinreki, Einglandz konungi, Andligauie hertuga ok iarlli Nordmannie ok Equitannie. Fadir er skylldugr at gefa heil ræd syni sinum med aullu þui, sem hann ueit honum hialpsamiigt. Nu med þui at uer tokum at giof gudligrar handar postoliga tign ok þo miok umakligr, þa megum ver æigi baki snua uirt uorum sonum, ær til uor kalla i sinar naudzyniar fyrir þat faderni, sem ver ærum þeim skylldbundnir til fulltings ok fridanar. Þar er folnar fegrd heilagrar kristni ædr fieckaz hennar birti, megum ver æigi fyrir sal uora med ollu yfir þegia. Nu uikr þar til einkanliga uoru mæli, sem er uppreist ok sæmd ydarra landa Thomas erchibyskup af Cancia, ær þer hafit utlægt fra riki ok uinattu, þæ mætti þat meirr enn fullgert uera, ok þott hann hafi i nockuru nidrat yrtra tign, mætti saudil uerda ydr reidi, þuiat nog er skriptad. Enn ef hann finnz rettliga uirdr med ollu meinlauss, hugleidit þat med ydr, huerssu sæ konungr styrir rettliga sitt riki, er fyrir utan sauk landflæmir sua lofligan formænn fræ kirkiu sinni, enn skipar hennar íikdom ok rettarbætr i ualld ok yfirgang uraduandra leikrnanna, her med setr hann sik sem erfingia lærdra manna ok audgar sinn gard med annars godz. Dæmit þann rettliga, er sua gerir, at hann betri sik, þuiat sæ konungr er rangliga styrir siælfan sik, er maurgum manni unytsamhgr. Nu bidiuin ver ydra tign, at uor n) virdilugan brodr ok uin Thomam erchibyskup, er sakir sinnar uizku mæ kallaz skugsio ydars rikis, taki þer aptr i land ok ydra uinattu med sinum fullurn heidr i alla stadi, at þar af uerdi hann ydarr godr uin ok felagi, ok af godum betri ok af betra beztr, þuiat sua hann uerda eptir fæd ok fimruist, at sidan uerdr heitari astud manna i millum. Nu gefi sæ ydr god ræd, er helldr i sinni hendi lif ok hiortu konunganna ok einn er efling allra godra luta. Valete.

Er Thomas erchibyskup ok Heinrekr konungr senda til pafans

49. Samtida þessu herra pafans brefi, sem nu var lesit, skrifa fleiri godir menn af Franz til konungs i Einglandi med fridsamri u(m)leitan, segia þat uænaz til farsælldar, ef konungrinn uilldi sækia pafans fund, segia þa likaz, at allir tregar myndi ur leggiaz mælum byskups, ef þuilikir geingi millum fyrir ualld ok goduilia. Ok sua kemr þeim fortolum, at konungrinn hlydir æ nockut litt ok gerir sina sendiboda med brefum til herra pafans. Þar er sua skrifat millum annara luta, at eptir bæn ok tillogu godra manna uill konungrinn finna herra pafann til uidtæls med þui skilordi, at Thomas erchibyskup sie huergi nerri. Ok sem þessi konungsins bref fara sudr um sio, flygr bratt fyrir Thomam i Pontis, huer kostabod kounugrinn hefir gert Alexandro pafa, ok þui bregdr (hann) uid med ollum skunda ok skrifar til herra pafans bædi miukliga ok þo einso ardliga, bidr hann hallda eynga stefnu uid konung af Eingiandi ser fraueranda, segir konunginn sua myrkan mænn ok klokan i mælsemdum, at uuonum manni uid hans lund se æigi med ollu auduellt at sia uid han(s) utuegum. Þetta bref heilags Thome kemr fyrr i curiam enn sendimenn Heinreks konungs, ok þui er pafinn forhugsadr, huersu hann uill suara kostabodum konungsins. Enn þann tima sem sendibodarner koma i pafagard, fæ þeir fremri uissu, enn flutz hafdi til Einglandz, huerssu herra pafinn hafdi fyrirdæmt urnna Heinreks konungs enn fylgt mælum erchibyskups. Her med fæ þeir minui blidu herra pafans, enn þa uardi, ok af þessu ollu saman uerdr sua fyrir flutning kardinalum uina Heinreks konungs, at þeir hafa fullt at bera sinum herra, suo ok þat herra pafans bref, sem þeir taka ut ok bera heim til Einglandz, þyngir helldr enn lettir alla þæ frett, er þeir hofdu at flytia konunginum. Þat bref uppbrotid talar sua eptir kuediusending: "Þer skrifudut sua til uar, at þær mundut fyrir godra manna tillogur unna oss uidrmælis, ef brodir uarr Thonias erchibyskup ueri huergi nærri. Enn þessi uegr syniz oss huarki hiughgr ne godmannhgr, ok of miok af leidiz þæ hit romuerska ualld sinni skylldu, ef uer skuium synaz med nockurum hætti þeim samlagaz, er byskupinn fordaz, ædr huerr skal þa suara fyrir kirkiuna i Cancia, ef herra Thomam skal utiægia fra þeiri dagþingan, er hennar rettr ok nytiemdir skulu tracteraz. Gud firri oss þui, at afkyniaz sua uorri romuerskii kristni at ueita ydr þat ædr nockurum ueralldar hofdingia, at setia þeim fiarruist ok forlitning, sem fyrir rett guds ok stadfesti iaganna er adr utiægdr ok fyrirlitinn af odrum." Sua skrifar herra pafinn. Eun þessu brefi ok ollu sæmt, er nu hæfir Heinrekr konungr spurt af pafagardi, fyhiz hann med sua daudiigri reidi, at hann legz tii umhugsanar med uandra manna rædi, huat hann megi þess gera, at herra pauanum mætti harmr ok motgerd i þyckia.

Er Heinrekr konungr snyzt i mot pafanum

50. Sem Heinrekr konungr hefir stadlest i sinu hiarta, at hann skal nidaz æ þeiri tru, er hann tak i fontinum, ok efla þat strid moti herra pafanum, sem honum sialfuin horfdi til sarrar pinu, þat er sua liosara, at hann skrifar bref til Eridreks Alimannie keisara, er stendr med uillupafa moti rettbornum ok sannkristnum Alexandro. Þau bref æru sua daudliga samsett, at Heinrekr konungr afeignar ser alla hlydni vid Romákirkiu ok Alexandrum pafa, enn bydr sik fram i suardaga til fylgis med Fridreki keisara ok þeim, er hann uill hæfia ok hallda moti Alexamlro pafua. Þessii bref skipar hann tueim til medferdar ok framburdar, er heita Jon decan af Exenford ok Rikardr af Yualcestr. Þessum fær konungr sua mikit umbod, at þeir skulu sueria upp i hans sæl sua frekan eid, sem Fridrekr keisari uill stafa þeim til sambandz uid sik ok sina fylg(i)ara. ok huat þarf þat leingia, enn þessir fara ok framkoma, fylia med suardogum ok fastmælum þat uillunnar bod med ollum greinum, sem adr uar tiæd. Ok sem þeir koma aptr i Eingland, samsuarnir uillumonnum upp æ konunginn, nægiz honum þetta æigi, helldr lætr hann almugann i ollu Einglandi uinna þenna eid at af segiaz hlydni Alexandri pafa med sua mikla megni, at huerr madr .xij. uetrum ellri uann þessi særi. Þat fylgir, at hann stefnir þing i landinu, fyrirbiodandi um allt rikit, at Roma skattr lukiz i þenna punkt, ok at eingi se sua diarfr, at hann appelleri til herra pafans, ædr uirdi nockurs, huart hann talar blidt ædr stridt. Verdr ok nockur at þui kunnr, at hann ueiti uinattu ædr fylgi herra pafanum ok Thomasi erchibyskupi, skal hans godz allt upptækt ok falla i konungsgard. Ok til þess at fyrr nefndar skipanir halldiz almenniliga, skylldar hann til Rikard af Luci ok Rikard erchidiakn af Peituborg med ollum hofdingium i landinu at uirda þer sem logteknar ok flytia innan um rikit. Enn er þessar skipanir suo hardar ok ukristiligar med særum þeim, sem fyrir runnu, spyriaz i Franz, harma godir menn allir, huersu Heinrekr konungr geingr afskeidis. Enn þo liggr þat þyngst herra pafanum, þuiat hann uilldi honum bezt, ok þui færr hann æigi bundiz at skrifa enn til hans, huat sem þat uinnr. Med þeim brefum gerir hann .ij. uirduliga menn Geirard subdiakn ok meistara Viuianum. Þeir koma fram fyrir Heinrek konung, tiændi honum halfnaudgum herra pafans bref, huert uppbrotid ok yfirlesit heldr þuilikan skilning, sem þessu næst mun greint uerda.

Bref pafans til Heinreks konungs

51. Alexander byskup þionn þiona guds sendir Heinreki Einglandz konungi skyllduga kuediu. Sua mikia frægd sem ver heyrdum af ydr flutta margan dag, hormuin vær ok hardla miok undrum þæ eymdar tima, er yfir ydr lida, hui sua mikil uitra, prydd med natturuligri skyn ok tignarhæd, mæ sua ræsandi fara, þær sem þer uitid, at huerr madr er þui meirr skylldbundinn gudi, sem hann þiggr meira læn i þessum heimi. Miskunnsamr gud hof ydra uirding sua hatt medal manna, at hann setti ydr mattugan konung ok audgadan so allri þessa heims dyrd umfram flesta. Huat æru þer honum skylldugir fyrir þetta allt, utan standa med honum ok efla hans uilia i ollum lutum. Huerr mundi nu trua þui, sem flyzt af ydr, at þer hafit þeim samsuæriz, er fyrr synduz ydr rænglatir ok guds logum gagnstadigir, enn fyririlitid þann, sem þa syndiz ydr laugligr. Heyrt hafi þer sannleikinn sua segianda postolunum: Sæ sæmir mik, ær ydr uirdir, ok sæ hafnar mik, ær ydr fyrirlitr. Nu þott ydr hugareiting þickiz oss mein gera med þuilikri forlitning, er hitt miklu særara, at þer hafnit þann, er ydr skapudi ok skipadi suo uoldugan mann. Ok nu sakir þess at þer snariz sua hart moti heilagri Roma kirkiu bædi med eidum ok afloglgum setningum, þa tekr hon aptr i sinn fadm þat legataualld, er fyrr ueitti hun ydr til forsio yfir Einglandi, þuiat bætr samir nu, at þat uikiz, sem fyrr uar, til kirkiunnar i Kancia ok elskuhgs brodur uors Thomam erchibyskups, at bædi af uorri rauksemd ok sinni megi hann hirta ædr med ollu pina kirkiunnar uuini, ok upp segium uer leingr at byrgia hans munn, helldr bodi hann hedan ifra guds rættletii eptir skyll(d)u sins etnbættis. Nu þott þær hefdit gefit oss efni at tala nockut stridara til yduar, ef oss likadi, þa uikiutn ver helldr adra leid, enn at sinni faudurliga aminnandi fyrir þessi uor bref, ok bidium af guds altu ok hins heilaga Petri ok Pauh sialfum ydr til syndalausnar, at þer takit herra Thomam erchibyskup heim til ydar med sannri blidu, ok hans uskerdri sæmd med konungligri astud. Gerit sua fyrir guds sakir ok heilngrar kristni, fyrir tignar sækir siælfs yduars ok soma rikis yduars, þa mun gvd stydia med fridi ydart uald ok gera þann enda stundligs rikis, er upp byriaz med sælu hins eihfsa rikis. Heyrit uora sendiboda til godra luta, ef þer uilit oss nockura hlydni ueita. Valete.

Konungr blidkaz ecki

52. Þetta bref herra pafans, sem nu var lesit, flytz Heinreki konungi fyrir sunnan sio i Nordmandi, heyrir hann þat at kalla med eyrum likamans, ok þo er hann hardla fiarri sakir uhlydni ok hærdleika hiartans, sua at uatlla gefr hann sik lidugæn at hafa nockut samtæl med sendibodum, þott þeir umleiti med goduilld ok fridsemi at bræda þann hardydgisiokul, setn hann berr i sinu briosti til Thomam erchibyskups. Þuiat æigi seinna enn sidueniur koma til greina, geingr upp i hauada fyrir konunginum, segiz þat fyrir eingis manz ord gera skulu, at leggia konungstignina ædr afneita ser þa landzuæna, sem at krununni luta ok lmris forelldri hafdi halldit med sæmd huerr eptir annsn. Lærdir menn, ær uid uoru þeira tal, æru konunginurn heimonligir, ok þui mæla þeir allt eptir konungsins uilld, segia æcki utan uirdingar hot ok gudligum soma huergi i mot, er konungrinn uill hafa, ok þui megi þat i fridargrein lofliga til lata. Segia sua skipat af fedrunum, at guds rettr ok heilagrar kirkiu skal hefia konungliga tign enn huergi minnka. Konungsualldit skal ok frida kirkiunnar sæmd enn æigi þyngia. Heilog kirkia sæmir konunginn med smurning ok uigslugerd, ok þar fyrir skylldaz hann at uernda sina modr. Skylldaz ok heilog modir at uegsroma sinn son andligan. Nu sakir þess at sendibodar herra pafans skilia konunginn miok hardan ok uuikiænhgan til fridar, lata þeir fara til nockur hofsamlig ord, huersu leingi konunginum muni duga at hallda þuiliku þralyndi moti kirkiunni. Þui duehaz þeir litla hrid, hafasik aptr i ueg ok heim i kuriam. Segia þeir herra pafanum, at æigi ær friduænligt.

Heinrekr konungr uirdir æigi sua mikils þat herra pauans bref, er nu kom honum næst, at hann uili sialfr moti skrifæ, vtan helldr kastar þui fram umerkihga, at byskupinn af Lyxion skrifi þat, er honum likar, halldinni konungs stadfesti i alla stadi. Byskupinn samsetr þat sama bref med ueinurd ok eptirmæh uid konunginn.

Þat byriar sua:

Byskupsins bref

Virduligum herra sinum Alexandro pafa sendir Q. byskup af Lyxion. Heinrekr konungr tok sæmliga ydra sendiboda, ok mundi þo enn framarr gerz hafa, ef ydr þotti allt einn ueg. Vm frid ok sætt uid Thomam erchibyskup ok hans heimkuomu tok hann uel eptir ydarri bæn ok tilmæh, hafdi þar uid lærdra manna rad ok uina sinna, ok sagdi, at ærchibyskup mætti sua fara heim sem heiman fyrir honum ok hans monnum, ok taka sinn byskupsstol uskerdnan ok hallda sidan med farsælld ok fridi framarr enn fyrr gudi til dyrdar ok ser til soma, at halldinni konungs tign at fornu ok nyiu um alla luti. Enn sendibodar ydrir uilldu þui ongu iatta fyrir ydra hond, er þeim þotti guds retti nockut hættligt. Nu bidium uer sem framfallinn ydr til fota, at þer þyrmit med þolinmædi, þott æminningar ydrar se seinna innleiddar til fridar ok framkuæ(m)dar, enn þer uilldit. Latid æigi utal manna fæ hrygd ok hraþan fyrir eins manz sauk ok þuerud, þuiat optliga uinnr meira til samþyckis linleikr ok hogbær huilld enn stridleikr ok stormæli. Valete.

Thomas skrifar bref til Heinreks konnungs

53. Nv ær at renna augum til hins heilaga Thomam erchibyskups, þar sem hann sitr i Pontis, huersu hann hefir aptr þegit med pafans buíla þat legatauald med uskoddum heidr, er fyrr uar greint. Hann freguar alla þa framferd, sem Heinrelcr konungr kyss ser til handa innan landz ok utan. Spurt hefir hann ok, huerssu fodrliga herra pafinn leitar honum lækningar ok færr æigi til grodrar hans meinum uikit. Þui syniz honum heyriligt sinu embetti at þegia æigi leingr, helldr gefa konunginurn sinum andligum syni nockur aminningarord, ok þui skrifar hann suo fallit bref til Einglandz.

Bref

Herra sinum ok kærum uin Heinreki Einglandz konungi sendir Thomas lægr þionn Kantarabyrgis kristni ok postoligs sætis legatus ok fordum ydarr minzti þionustusueinn Q. guds ok sina. Langt er sidan mik lysti at tala med ydr nockut miok fyrir mina skulld ok sua fyrir ydra. Þui fyrir mina, at mer sienum mycktiz yduart hiarta ok minntiz þeirar þionustu, er ek ueitti ydr fordum at guds uitand eptir minni kunnastu. Ok ef þer uilldit sua uikia, mundi ydr hugnæmt, huar ek sit fatækr med utlendzkum lyd, þott uær hafim lifs næring af guds forsio ok godra mæn(n)a ueizlu. Ok huersu samir þuilik fiærlægd, mætti ydr uitra uel skilia, af (þui at) gud gerdi med ockr, at þer erut herra minn ok konungr minn ok andligr son minn. Fyrir herradom skylldaz ek ydr til heilrædis sem minum lauardi, fyrir konungdom til rettrar uirdingar, ok sem byskup til aminningar, fyrir faderni andligt til auitanar ok rædningar, þuiat fadir æ fyrst at æ hirta son sinn med blidmælum, þa med stridmælum, sidarzt med rædningum. Konungi ueri hugsanda, huerssu hann skylldaz af guds alfu at semia sik ok adra at sinum dæmum, styrkia goda menn, enn hegna ranglata. Suo hetu þer gudi i uigslu yduarri, þa er fær tokut bædi smurning ok tuieggiat suerd. Krismat hofut synir ydra dyrd, krismat briost merkir ydra uizku, krismadir armlegjgjir þyda konungligan styrk til logligrar uerndar fyrir kristni guds. Þessarra þriggia giafa, dyrdar, uizku, styrktar, mistu þeir konungar, er fordum geingu æ guds rett, sem var Saul, Pharao ok Nabagodonosor, ok adrir fleiri. Enn þeir konungar, er eptir logbrot biuggu sik undir idran, þagu þegar aptr fyrir guds miskunn þessa þria luti, ok framarr enn fyrr, sem Dauid ok Ezechias. Jesus Kristr smidadi sina heilaga kristni ok leysti hann til sin med suo miklu uerdi, sem er sialfs hans blod. Þessa sina brudi skipadi hann i tuo flocka lærdoms ok leikmanna med þeim hætti, at lærdomrinn skal dema leikualldit, enn æigi leikualldit lærdominn. Þui er liost, minn herra, at byskupinn æ ydart ualld yfær at bioda, eingan megi þer bannfæra ædr leysa, eingan uigia klerkanna ne yfir þa dæma, eigi skipa kirkiur ædr tiundir taka, ædr ban(n)a byskupum at uanda um illgerdir sinna undinnænna, ædr adra hluti draga undir uueniur Heinreks konungs modrfodur yduars, þuiat æigi finnz ritad at uorr herra kalliz siduenia helldr sialfr sannleikrinn. Hlyd nu, herra konungr, ok heyr heilagt raud trulynds Iuons þins, aminning byskups þins ok hirting fodr þins. Væraz samlag ædr samneyti þrætumanna ok bannsettra, þuiat nærr er kunnigt allri heimsins bygd, huersu uel ok uirduliga þer hofut ydart riki til guds ok romuerskrar kristni med fylgd ok flutningi, sua ok huersu pafinn hefir ydr elskat umframm adra hofdingia. Nu ef upphafit ær lofsamligt, berit hugsæn fyrir, at endinn uerdi æigi forhtligr. Nu ef þer uilit ydra andarheilsu, gerit nu sua godan lut, rænit æigi heilaga kristni sinni sæmd, minniz helldr, huern eidstaf þer laugdut æ alltarid, er þer uigduz til konungs af Theoballdo erchibyskupi, huat þær sorut um lagahalld heilagrar kristni, ædr huerr styrktarmadr þer skylldut uera kirkiunni i Kanncia, er ydr gaf ualld ok uigslu. Gerit nu suo uel, minn godi herra, gialldit aptr heilagri kirkiu æignir sinar uskerdar, kastala, þorp ok bæi, er þer hafit skipt ok skutlat higat ok þagat eptir uilia ydrum enn eingum rettindum. Suo ok ef ydr syniz, latid oss i fridi ok frelsi heim fara (til) stols uors ok þar sitia med nædum. Ok ef þetta ueittiz, uilium ver ydr þiona med allri uorri kunnastu at haulldnum ok heilum guds retti i alla stadi. Enn ef þessu uerdr neitad, mæ ydr i hug koma, huern enda þat mun hafa. Gefi uarr herra ydr uel at skipa ser til dyrdar enn ydr til sæalubotar. Valete.

Vtlægdir frændr Thome

54. Nv sem þetta bref hins heilaga Thomas erchibyskups kemr fyrir Heinrek konung, tekr hann æigi sua fodurlig ræd ok æminningar, sem honum uar nu ueniuligt, þuiat hans hiarta angraz af þeiri sturlan, sem syndagialldit hann at uinna þeim, sem guds otta hefir fra ser uisat. Hann reidiz brefinu bædi fyrir einardlig ord, ok sua þat er kuediusending uottar, at ærdiibyskup hefir aptr þegit legataualldit. Eigi likar honum ok uel þat, er hann spyrr, at flestir hofdingiar i Franz sinna meirr ærchibyskupi enn honum i þeira skiptum. Þui legz hann i rædagerd med nyiu grimdarkyni, huat hann megi til þess taka, at Thomasi erchibyskupi se mest i moti umfram adra luti. Enn þat uerdr fundit med þess tillogu, er fridinn hatar iafnan, at allir frendr ok felagar Thome erchibyskups skulu hans giallda, ok su skal allra þeira utlægdar sok af Einglandi, er þeir uoru honum skylldir. Suo hærda stridu setr konungrinn her æ oheyrdri grimd, at huer madr uigdr ok uuigdr, karll ok kona, ungr ok gamall, rikr ok fatækr, er fænz i nockurri frendsæmi vid heilagan Thomam, er nu keyrdr i utlegd. Ok sua umænnhga er at unnit, at sængarkonan ok briostbarnit i uoggu liggianda ferr somu leid. Þer med fer þat til auka, at allir þeir, sem skilningaralldr hofdu, kugaz til at uinna eid yfir gudsspiallabok, at þeir skulu allir fara til fundar erchibyskups ok grata fyrir honum sina uesolld. Var þat fundit fyrir tuifallda sok, þa adra, at særa þui margfalligar byskupsins hiarta ofan æ utlegdina, enn fyrir þa adra, at hann beygdiz fiiotara at miskunna þessum olmusum ok knefalla konunginum. Enn er ættleggr heilags Thome utlægdiz af Anglia, kastar Heinrekr konungr sinni eign æ allt þat godz i fostu ok lausu, er þeir attu, sem nu landflæmir hann. Þer med æru guds eignir þui forligarr ok fastara undan dregnar kirkiunni, sem erchibyskupinn hafdi bodit i sinu brefi, at þær skylldi med guds logum aptr leggiaz.

Þat saluga folk, sem utlegdiz, sækir flest sudr um sio, ok margir af þeim allt fram i Pontis æ fund erchibyskups. Enn þat mæ godr madr hugleida, huersu þat blezada briost mundi samharma þeira sorg, einkaunliga fyrir þat er hann syndiz uerda sem þeira utlegdar sok þo uuiliandi, ok æigi þui helldr uiknar hann i þessum æfundar stormi, helldr stendr hann æ þui sterkligar, sem hann er fallzins framar knuinn. Treystir hann nu blæzadr æ uini sina, at gera nockurt raid fyrir þeim fatæka fiolda. Ok suo geingr nu med honum milldi guds, at ollum þessum þiggr hann einhueriar hialpir i ymissa stadi. Þeir uoru adrir af hans frændum, at helldr uilldi leita ser utuega enn kæra sik fyrir honum, ok þott þeir ynni sina naudungareida þar um, var þeim þat lofligt af laugunum, finz ok sua skrifat, at til uarygdar let herra pafinn leysæ marga af þeim særum.

Enn er þetta eymdaruerk Heinreks konungs spyrdz sudr um sio, harma godir menn, huersu han(s) ofund studerar æ framleidis at angra meinlausan erchibyskupinn ok nu adr utlægan. Sannliga mæ segia, at nu er umuolltin su uidfrægd Heinreks konungs, er herra Thomas ueik til næst i sinu brefi. Fyrr uar tidrætt um hans goduilld, frammistodu ok fylgi med Romueria kristni ok rettkiornum Alexandro pafa, enn nu risa malsemdir af hans ohlydni ok eidum med sambandi þrætumanna, þar med af hatri ok hermdum, er hann efldi moti erchibyskupinum. Þuiat æigi syniz uitrum monnum sækiligt, þott herra Thomas bydi fyrir þa sok sitt ualld af hondum fyrir herra pafanum, er hann hafdi leidz til uleyfdrar samþycktar med konunginum. Ei uirdiz ok saknæmt, þott herra pauinn skipadi honum aptr sinn heidr ok heila sænul, ok heyrdi þa kardinales matuhga þar um, er meirr elskudu framlog Heinreks konungs enn heilagrar kirkiu log. Nu skilia uisir menn, sem verkin uotta, at slikar greinir risa af grunni med konungsins hiarta, ok þui er audsynt, sem sogunni lidr, at hann ferr æ hardnandi meirr ok meirr moti kirkiunni, þott adrir hofdingiar, er motgang ueittu kristninni, sie nu komnir i nockurn mycktaranda, sem fremstan mæ til nefna Fridrek keisara. Nu er undir lok lidinn fiordi hans uillupafui, er þeir kolludu Cahxtum. Geriz nu sua med milldi guds ok godra manna fortolum, at keisarinn leggr af illzku þeiri at taka þa fleiri ok snyrr nu til fridar uid Alexandrum paua. Vard su þeira sætt, sem segir in Cronicis, at keisarinn krossadiz til Jorsalalandz med allt sitt herfolk, þuiat þa uar nyliga uunnit Jorsalariki undir Saladin konung af Babilon fyrir bauluaclan agang ok ufrid heidinna þioda, sem fyihhga stendr i þess hattar ietrum. Her med snyz Gricklandz konungr ok Sikileyiar konungr til sættar vid herra pafann litlu sidarr. Ok þæ er þuilikir lutir heyraz, uerdr ollum þui liosara, huer hardydgismadr Heinrekr konungr i Einglandi hefir uerit, at þa er aflrir siaz um ok bætaz, uerdr hann af hordum hardari ok af uondum uerri.

Pafi for heim i Rom, enn Thomas var eptir

55. Nv fagnar heilog Ronmeria kristni, er herra pafinn ok keisarinn æru sattir, ok þui flygr su frægd innan um Franz, at æptir lofligum sid romuerskra byskupa, ætlar herra Alexander pafi at uenda heim i Rom til sins aunduegis. Ok er þat fregn hinn signadi Thomas erchibyskup, ferdaz hann fliotliga til Sainz ok fylgir herra pauanum ok nyrr aptr i Pontiniacum. Vard þessi skilnadr þeira sidaztr i þessu lifi, þuiat þeir saz alldri sidan likamliga. Enn þat er æigi gleymanda, huerssu þeir skilduz merkiliga, þuiat med nockurum hætti setti pafinn sik sialfan eptir hia erchibyskupinum, þott hann sneri heim til Roms, þa er hann sæmlagadi sina rauksemd byskupsins ualldi, at hann mætti auroggr uega guds uuini med suerdi hins heilaga Petri sua frialshga, sem hann hefdi bæggia þeira uanlld i hendi. Þuiat herra pafinn hafdi nu feingit fulla raun, huert ofrefh Thomas erchibyskup tok ser i fæng, þuiat hann sialfr hafdi gert nærga ordsending ok æminning til Einglandz bædi lærdum ok leikimonnum, sem hann sat i Sæinz, ok stod sem adr, utan helldr þyngir, þuiat lærdomrinn likiz nu konungsmonnum at draga undir sik kirkiunnar godz i Cancia. Mæ þar einkanliga nefna til Jocelin byskup af Sarisber ok Jon hans decan af Oxenford, þeir badir samt hallda undir sik eina kirkiueign hardla goda, er lytr undir stolinn i Kancia. Herra pauinn hafdi gert þeim badum aminning þar um sua frama at leggia embættid, ef þeir hefdi ædr helldi eignina. Enn þeir stodu sem adr hafandi bædi samt iord ok embætti. Þer med fregn heilagr Thomas sua mikit hatr Einglismanna upp æ utlegd frenda sinna, at iafnuel skulu uskylldir menn hans giallda, ef þeir hafa honum heimolligir uerit, er hann sæt i Cancia, þott þeir halldi landzuist at kalla. Mæ her nefna til herra Uilhialm, er uar kapalin erchibyskups. Hann ær nu gripinn af konungsmonnum allt til dyíiizu, ok sitr þar i fanghelsi, sem er erchibyskupsdæmi Jocelin af Sarisber, ok þo finnr hann i sinni þraunging huarki manndom ne formæli byskupsins. Syniz ærchibyskupi oll sæmt þessi mæl sua margfalliga siuk, at æigi se leingr þolanda pinvlaust, ok þui skrifar hann sitt bref huarum þeira, ok þat bref er byskupinum til heyrir, byriaz sua.

Bref

Thomas med guds miskunn ærchibyskup af Cantarabyrgi ok pauans legatus sendir Q. Jocelin byskupi. Þat ueit uorr herra, huerssu ver þickiumz ydr elskat hafa ok yduarn soma aukit med einkanligri astud. Enn her i mot taukum ver af vdr motgang ok marga ohlydni, sua at ver megum æigi hormungarlaust herma. Ok ær oss þat fremra, ær þer fyririlitid herra pauann ok fremit byskups embetti med ohlydni vid hann, ok þar fyrir fellr uirdiug undir haska uigslunnar, þuiat uitra þin uill æigi uid kennaz, huerssu slikt er afskapligt ok hinum lægrum haskasamligt til eptirdæmiz. Vndrum ver ok, ær þer uitid Uilhialm kapahn uorn i yduarri byskupssyslu halldinn i bondum ok dyflizu, enn synit honum eingua menzku. Þer fyrir biodum uer ydru broderni undir krapti heilagrar lydni ok banz uidlogu med postohgu valldi, at þer leggit nidr saunghhod i huerri kirkiu allz ydars byskupsdæmis, ok þegit sua um allan þann tima, sem sira Vilhialmr sitr herfanginn, ok þetta aifelh skal æigi fyrr leysaz, enn herra pafanum ok oss veitiz loglig yfirbot.

Sua ændiz bref til byskupsins, enn þat æ decan, sem her fylgir.

Bref Thome

Thomas med guds miskunn Kantarabyrgis erchibyskup sendir Joni decan þa kuediu at snaraz fra illu ok gera gott. Ranglæti þitt ok rædleysi haufum ver þolat, sem fremz er þreytanda eptir logunum eins manz at bida. Enn nu er reynt, at uorar bidstundir auka þina meinsemd, ok uart heilsuraid uikr þu siolfum þer til afelhs med forlitning vid herra pafann ok oss. Nu æro þinar sakir sua berar, at þær skyllda login ok uort byskuipligt embætti fram i moti þer, ok þui setium ver þik Jon med þessu voru brefi i sterkazta forbod fraskildan guds likam ok heilagri kirkiu, þar til sem þu betrar þinn lifsueg ok bætir logliga þat sem brotid er. Biodum uer þer undir hæstu banz pinu ok uidlaugu, at þu samnæter huarki konunginn næ adra menn þinu forbodi.

Sua lukaz þessi bref, ok er liost af þui, sem eptir ferr, at huargi þessarra sneriz til bata. Mæ þat ok Sannliga segia af þeiri aulld, sem nu var i Einglandi, at illuiliudum manni var lett at lifa ok leika i hærri stett ok lægri, þuiat eingi fannz sæ, er mot stædi. Hofdingi landzins uar ollum þeim samuinnandi, er login smædi, ok þat skilr Thomas erchibyskup, at þar af eflaz allar uhæfur, þuiat siukt hofut angrar alla limu. Her af leidir, at sæ blezadr fadir uill enn i annat sinn uitia herra konungsins med sinu brefi, ær suo byriar.

Bref Thome til Heinreks konungs

Thomas med guds miskunn Kantarabyrgis erchibyskup ok postoligs sætis legatus sendir Heinreki Einglandz konungi astsamliga kuediu til umbotar. Bidandi bofum ver bædit, ef þer uilldit uikia ydru rædi æ rettan veg. Enn hui þat duelz enn i dag, ottumz uer at þat ualldi, sem ritningin segir: Ef syndugr madr fær sik i diup lastanna, gleymir hann siolfum ser, ok huerssu naudugliga hann er staddr. Vær bidum ok þess sendimanz, er oss flytti sua fallin ord: Konungrinn i Einglandi sonr þinn uar daudr, enn nu lifir hann, tyndr uar hann, enn nu fundinn. Ok þott of miok dueliz siæ sendibodi, leggium ver æigi af dagliga ydr leidreittu bidia fyrir ꜻgliti guds. Nu sua sem ueralldar riki er þer af gudi leid, sua ærum ver settir meistari af guds halfu yfir andligri forsio, ok þui dregr oss skyllda þer at senda aminningarord ok hirtingar. Uilldi gud, at yrdi leidriettingar, þuiat æigi þorum ver þegia, sem þik tekr henda, þuiat heilog bok segir sæmu æbyrgd hirtinngarmannz þegianda ok laustinn uinnænda, eigi at eins er sekr, sæ sem gerir, helldr ok sæ er samþyckir, enn sæ er samþyckr, er æsækan lytr at ok þegir hann þo, ok sæ styrkir logbrot, er æigi stendr mot. Riufaz þa rettindin, er uanrækt kallar sik miskunn. Uat er guds rettr ok laug, at byskupar ok prestar dæmi sina undirmenn. Þat ær hattr gods hofdinngia at reisa kirkiur ok fyrndar endrbæta, sæma lærda menn ok stydia til rettra luta eptir dæmum hins goda Constantini keisara. Hann syndi rett lærdra mann(a), þa er hann sagdi sua: Þer byskupar æigit af ongum veralldar manni at dæmaz, helldr at bida guds. Huerr mundi þann kalla med heilli samuitzku, er brytr fodr sinn undir bardaga, ædr þræll herra sinn? Saumu leid er sæ auruita, er þeim uill mygia med ofsa ok meingerdum, er æ stiornarualld yfir honum, bædi at leysæ ok binda. Nu ef þu uill godr konungr uera ok rettkristinn, þa skil þik son kirkiunnar eun æigi fodr, ok þer samir at heyra kennimenn, ænn æigi læra, fylgia þeim i stiorn, enn æigi fyrir ganga. Mæter er sett ualldi þinu at domi guds ok manna. Gior sua uel gack æigi um endimarkit, suo mikit sem skaparim hefir þer ueitt. Lat þer þaurf uinna iænit, suo at þu fordiz rænit. Hugleid helldr, huerr þu uært, er þu komt i ueralldar lios, ok nu i adra grein, huilikan gud hefir þik gert, hafit ok tignat, sæmt ok audgat, sua at allir fyrir þer knefalla, ok sua segia: heill herra, her er sæ, sem gud hefir ualit. Huersu mattu ombuna þuilikar giafir? Þat leggr þu her i mot, sem angrligt er at greina, lætr menn þina heria ujip æ guds eign ok kennimanna. Enn hueria rænir þu ædr hatar, vtan þa sem lausnarinn tælar af: Qui uos odit, me odit. Ver kunnum nu segia þer, þott þu fyrirlætir allt þitt riki, kuanfang ok fee med annarri fullsælu ok geingir i hreinlifnat, feingir þu uarla gudi ombunat sitt læn. Leitadu dæmi rittninga ok siæ, huat þer hæfir. Saul konungr uar ualdr af gudi, ok er hann ofbehdiz med ohlydni, fyrirforz hann ok aull hans ætt. Ozias frægr Juda konungr af morgum sigri, er giul gaf honum, hofz i kennimanna þionustu forn at færa, þui uar hann likþra lostinn ok or kirkiu rekinn, ok do i þui. Hygg at, huersu Aachaz konungr fell daudr nidr fyrir þa sauk, ær hann sina hond lagdi ifir ork ina helgu. Þuilikt uerdskylldar sæ ueralldar konungr, er kirkiuna uill hafa undir sinni hendi, þuiat aurkin uierkir heilaga kristni, Nu lat þer, herra, annars uiti at uarnadi, eigna þer æigi annars ualld, ok ræn æigi lauard þinn. Tuenn æru uolld heilagrar kristni, byskupa ok konunga, ok er byskupanna byrdr þui þyngri, at þeir æiga suorum at hallda fyrir konunganna framferd, ok þui er retthgt, at sta sie leidtogi, er mbyrgiaz skal þann, sem hann leidir. Lat þer i hug koma, at byskuparnir hafa freistad at bannfæra konungana. Jnnocencius pafui bannsetti Archadium keisara íyrir sok þeirar samþycktar, er hann lagdi til utlegdar Johannis crisostomi. Heilagr Ambrosius stormællti Theodosium keisara, ok skipadiz uel uid. Dauid konungr gaf ok þat dæmi at ohlydnaz æigi, helldr lægiaz med idran fyrir heilagri auitan Næhan spamænz, ok þa gud idran hans fliott ok miskunsamliga fyrir sitt afbrot bædi hordoms ok manndraps. Nu minn kærazti konungr ok elskuhgzti son gior at dæmum hin[s bezta konungs] Dauid ok snu til idranar, kallandi med hans raudd: Miskunna mer, gud, eptir miklu miskunn þinni. Enn su veri nu mest glædi minu hiarta, at ek uissi ydr i ueg ualdra manna, þuiat þa veri tær min þegin, er ek legg ut fyrir ydr dagliga. Neyd mik æigi at segia med spamanninum: Exsurge, domine, iudica causam tuam. Tak nu sua til dæmis med otta skapara þin, at bogi sie bendr ok aur se dregin, enn þu settr at skotspeni. Læg þik undan, at æigi falli þer banzaurin. Gleym æigi, at kemr þær rikari, sæ er af konungio unum hann at taka eptir sinni uilld bædi lif ok riki. Geym at þinu radi, at þa ser þu æigi uanbuinn, þuiat nu er þínn timi. Matt þu ok æigi þui uernda þik, at þinn formadr þegdi yfir þinum (misfellum), þuiat bædi hæfir þer ueiz eptir skylldu loglig aminning ok hialpsamlig aminning. Gefi gud þer andar heilsu med godum uilia, ok i þeim ordum setium uær enda uaru scripto.

Er hinn heilagi Thomas for or Pontis

56. Heyrdum ver bref hins heilaga Thomas erchibyskups, er hann skrifadi annat sinn til Heinreks konungs med hofsamligri hirting ok tarligri godfyst ok sætri aminning. Enn huat leggr konungrinn her i mot, utan þat sem hann hefir nægzt, þat er ofund ok illzka med þoiri umleitan, at enn megi hann erchibyskupinum i nockuru þyngia. Ok þar fysir æ lita, huat þessi guds madr hafdi þreyta. Fyrst uar hann ofsottr allt til utlegdar i eiginni personu, ok æru þar til dæmi, þuiat slikt hafa optliga þolt godir menn fyrir guds nafni. Þui næst uoru landflemdir allir hans frendr med suordum eidum, ok þat hyggium ver þarnaz flest oll dæmi ofsoknar, at einn madr uyrdi sua sem pislarefni allrar sinnar ættar. Nu i þridiu grein skal hánn aptr uenda til ærchibyskups hann sialfan ofsækia, þuiat ofsæla syniz nu konunginum, at hann se leingr i Pontis, þuiat þat birtiz uel, at hann uill so banna honum allar hialpir, þa er hann reiknar huern millum sinna uuina, er honum gerir gott. Suo lægz hann nu til bragda, at hann bydr æ sinn fund abotum nockurum af gramunka lifnadi, ok gerir þa sem sina sendiboda, þuiat nu stendr yfir sæ ærgangr, er þeir skylldaz at sækia generale capitulum. Þat er med þeiri undirstodu, at sidabækr þeira bioda eptir pafans settning, at æ innan þriggia æra skulu þeir hallda einn almenniligan fund af ollum klaustrum sama lifnadar fyrir hedan hafit. Skulu þa .ij. ok .ij. sækia af huerium lifnadi med þau uandamæl, er falla kunnu. Sitr upp i þui capitulo æztr domari Clareuallensis aboti, er þæ sæmd hefir tekit sem at erfdum eptir heilagan Bernardum, er grundualladi þann lifnad ok med sinum heilagleik sem annarr reglufadir gramunka, þuiat ofuan æ Benedictus reglu, er þeir hallda, hafua þeir ok setningar miok smabrotnar Bernardi abota. Hedan af skipadi herra pauinn, at Clareuallis skal uera modurhus yfir ollum klaustrum sama lifnadar i Nordrhalfunni. Til þessa þings skrifar Heinrekr konungr sem kærandi fyrir domara, huersu þat sæmir, at hreinlifra manna hus i Pontis skal hafa sik sem einn herkastala ok hallda hans motstodumænn til asoknar ok onada ollu konungsrikinu i Einglandi, segir ok suer um, ef þeir efla leingr hans uuin, at hann skal med einhueriu kyni mæta þeim.

Sem þessa uerdr uarr hinn signadi Thomas, hefir hann tal med kumpanum sinum, segiz a eingan hatt uilia, at brædrunum megi af honum mein leida, ok þui tekr hann þat ræd at gera sina sendimenn til Fracka konungs, at honum geri kunnickt, hui hann færr æigi leingr verit i Pontis. Ok er sendimenn koma fyrir Hlaudui konung med brefum signads Thome, tekr hann giarna ok yfir less, enn birtir sidan þeim, sem nærr uoru, huat Heinrekr konungr hefir nu enn frammfarit. Sidan talar hann til þess, ær fremztr uar i sendibodinu: "Heilsa, sagdi hann, uin minn ok herra þinn Thomam erchibyskup, ok seg honum sua, at huersu sem heimrinn hafnar honum med sinum elskorum, skulum uer æigi þui helldr fyrirlita hann, helldr hallda med honum moti Heinreki konungi, huer kardindi sem hann færir at honum. Þui geri sa godi herra oss kunnigt, huern stad hann kyss i uoru riki, ok skal hann þann ser ok sinum monnum forbuinn finna, sua morgum sem hann uill." Enn er erchibyskups madr heyrir sua mikinn frialsleik, þackar hann herra konunginum margfalliga, tekr orlof aplr i ueg, finnr sinn herra ok segir, huar komit er.

Heilagr Thomas þackar gudi ok kyss at fara til Sæinz sakir mikillar argæzku ok hæuerskra manna. Ok fliotliga byz hann brott af Pontis eptir .ij. ær lidin hans þarueru. Fylgir honum margt folk ut af stadnum, er þar fremztr abotinn med sinum brædrum. Sem þeir rida fram i ueginn badir samt erchibyskupinn ok abotinn, kemz herra Thomas miok uit ok fellir tar. Herra abotinn spyrr, huat þui uelldr. Ok med þui at heimonleikr uar midil þeira, segir heilagr Thomas honum sua: "Minær lifdagar munu bratt lida, þuiat minn drottinn uirdiz mer at birta æ þessarri nott, huilikum dauda minir dagar munu lukaz, þuiat manndrapara suerd mun mer at bana uerda." Abotinn spyrr einkanliga, huat fyrir hann hafdi borit. Heilagr Thomas suarar: "Þott þu ser oss heimonligr, segium uer þer æigi fyrr syn þessa, enn þu iattar oss æ þin sannyndi at segia hann eingum manni, medan ver lifum i likam." Abotinn iattar þui med allri godfyst. Herra Thomas segir: "Suo syndiz mer, sem ek ueri staddr i kirkiu nockurri ukunnri. Þar uar herra Alexander paui med kardinalibus ok Heinrekr konungr af Einglandi. Kuomu ok hardar greinir ok margar med ockr konunginum um lagahalldit ok ockarn æskilnat. Fylgdi herra pauinn minu mali, enn kardinales Heinreki konungi. Ok rett i ockarri deilu hlaupa framm æ mik at uuorum fiorir herklæddir riddarar, gripa mik þegar af þeim stad ok fanga grimliga, sua at þeir bera uopn æ mik, ok einn af þeim sneid sua mikit af minu hofdi, sem krismat er, ok þar fyrir þraungdi mik sua, at ek þottiz lifit lata. Enn þat uil ek, at þu uitir, herra aboti, at æigi hryggium(z) ek af þessi uitran, helldr geri ek þar fyrir hinum hæsta gudi miklar þackir, nema helldr harma ek þat, at þeir, sem mer fylgia, ir. munu mer afslegnum dr(e)ifaz ok uilhrada fara, sem þeir saudir er ser eiga eynga(n) hirdi." Þa somu syn sagdi erchibyskup sidarr abotanum af Lucenti med sama skilordi, at leynt veri. Ok þui gerdi hann sua blæzadr, at kristnin hefdi fullt skilriki fyrir .ij. uotta, þann tima er hon atti at birtaz. Ok sakir þess at herra erchibyskup hefir þau ord gert konungi Hlaudui, at hann kyss at vera i Sæinz, uikr hann þangat i ueg. Skiliaz þeir æboti af Pontis med miklum kærleik. Enn er guds madr kernr til Sennon, geingr herra Hugi ærchibyskup ut i mot honum med hatidligri processione. War þar i ollum lutum fagnadarsæmliga fyrir honum buit. Þar med ferr su blida Fracka konungs, at æ huern tima sem hann kemr i stadinn ok hefir uitiad kirkiuna, geingr hann æn duol til Thomam erchibyskups trakterandi margt med honum af landz stiorn ok rikis naudzynium, þuiat hann skildi þar fyrir uera uizku ok uahun goduilia.

Er pafinn skrifar til Einglandz

57. Nv ær þar til at uikia, sem Heinrekr konungr fregn, huersu Thomas erchibyskup er sæmliga settr bædi med kost ok kiærleik herra konungsins i Franz, liggr honum æigi hægt med ollu, ok þo ferr hann nu æigi at gert. Frettir ok herra Alexander pafi i Rom, hverssu erchibyskupinn var hotum hrærdr ut af Pontis, af þeim stad er hann hafdi skipat honum i utlegdar tima. Harmar herra pafuinn, at Heinrekr konungr ær sua langhalldr ok hatrsamr, sem birtiz, at hann uilldi sua alla gera lata til erchibyskupsins, sem hann geck fyrir. Nu minniz herra pauinn sik prouat hafua, at med sinum brefum ok heilrædum færr hann Heinrek konung æigi hnat, ok þui leitar hann þess uegar, ef nockurr af hans heimonligum monnum innan landz feingi uikit honum, ok þar treystir æ herra pauinn til þessar trunadar, sem er Gillbert Lunduna byskup, er sumum syndiz æigi hlutuandari enn til medalags. Hann skrifar honum bref i Eingland, er sua byriaz.

Bref

Alexander byskup þionn þiona guds sendir uirduligum brodr sinum Gillbert Lunduna byskupi kuediu ok postoligæ blezan. Þæ er Heinrekr konungr bad oss, at ver skipadim ydr byskupsstol i Lundunum, bædi til rikisstiornar sakir uizku ydarrar ok æigi sidr andligrar hialpnr, ueittum ver þat uinsamliga, þuiat ver uæntum þadan æuoxt meira. Vær truum ydr uita, huersu konungr i Einglandi skiptir skapæ, sua nu i mot kristninni sem fyrr stod hann med henni, vill æigi, at uor se uitiad ædr mælum til vor uikit, samhinz þrætumonnum ok bannfærdum. Her med fer þat, huersu hann gerir til uors elskuhga brodr Thomas erchibyskups moti dæmum annarra hofdingia, vtlægdi hann fyrst sialfan med ofsokn ok afarkostum, enn þar eptir allt hans kynferdi, sem ver megum æigi uharmændi boda. Nu i þridia stad syndiz honurn oþolligt, at erchibyskupinn ueri kyrr i I’ontis med fatækum gramunkum eptir uorri skipan. Nu heimtum ver af ydr fyrirheitna dygd, bidium ok biodum, at þer hafit med ydr Roger byskup Herefordensem ok tiæit konunginum, at hann bætri sik ok bæti þat, sem brotid er, elski skapara sinn ok uegsami modur sina Roma kirkiu. Sie sidan styrkr ok stadfastr i vingan ok uirding heilags Petri ok uorri, frialsi stefnugerdir til vor ok brodr vors Thomam erchibyskups, ok kalli hann heim til stols sins med skylldugri uirding, fremi miskunnaruerk ok þyngi æigi kirkiur ædr kennimenn huarki fyrir sik ne adra, stydi þa helldr med konunglign giezku, at sæ hæsti konungr, er riki gefr ollum konungum, uardueiti sua hans iardligt riki, at þar fyrir anduirdi hann ser himnariki. Tiaid fyrir honum faudrliga, at hann ottiz guds reidi enn elski sina hialp. Biodum ver ydr at heimta saman Romaskatt um allt Eingland, þuiat æigi uilium uer ætla Heinreki konungi, at hann talmi þat, ok sendit oss sem fliotaz. Þat latid ok fylgia, at þer megit læna oss nockut fe, enn takit sidarr þar i mot af gozi hins heilaga Petri. Valete.

Suo stendr bref herra pauans til fridar ok formæhs heilagri kirkiu fyrir Iíeinreki konungi. Enn huat Lunduna byskup for fram, mun æigi íinnaz skrifat, enn þat mæ heyraz i brefi til herra pauans, huersu byskupliga ok storum einardliga hann segiz hafa stadit fyrir konunginum med auitanarordum. Enn þat mun sagan uotta helldr upp hedan, at meirr se bref þetta sett med ordaskreytingum enn fullum sannyndum. Þat hyriar sua.

Er Lunduna byskup skrifar

58. Herra sinum ok postoligum fedr herra Alexaodro paua sendir kuediu Gillbert Lunduna byskup med skylldri þionkan einkanligrar hlydni. Yduart bod, heilagr fadir, tokum uer Roger byskup med skylldri uirding, flytiandi framm fyrir konunginn ydr hialpsamlig ord. Her med logdum ver miuka bæn med æeggian til batnadar, ok þar næst æuitan sua strida, sem framaz byriadi einualldzkonung at æsaka. Enn hann tok blidga ok med mikilli þaukk ydra aminning, suarandi stillihga serhuerri sok. Sagdiz i fyrstu sinni uingan (æigi) fra ydr uikit hafa, ok æigi helldr hugsat sua mikla uhæfu, helldr kuez hann uirda ok ydr unna sem sinum herra ok andahgum fedr. Romaborgar kristni uill hann uirda ok uegsama sem sina modr ok ydrum bodum litillatliga ldydnaz i ollum lutum at halldinni tign ok soma sins rikis. Enn þar kom hann hogliga vid, huerssu þer tokut malum þeim, sem honum þotti varda, ok þar hneit uid, sem hann þottiz uirdr litils, þuert fra þui sem hann hugdi til ydar, ok þo let hann þegar fylgia i odru ordi, at þer mundi(t) sidarr hetr geva, þuiat hann skildi med sinni uitzku, at fadir æ heimillt at gera uid son sinn, huart er honum likar blidt ædr stridt. Eingum manni kuedz hann bannat hafa yduar at uitia, enn hafa uill hann soma sins rikis, at eingi klerkr fari ur hans konungsdæmi, nema hann syni adr sin eyrindi med breíum, at þau se krununni huergi i mot, ok sun giorfu bidr hann fara huern undir yduarn herradom, er uill. Enn ef her finz nockut ofgert i, ok uill hann so hæta eptir lærdra manna domi i sinu riki. Til samneytis med þrætumonnum suaradi hann sua, sagdi sik æigi uita enn i dag, at keisarinn Fridrekr hafi bannferdr uerit, enn ef þat ær til, uill hann bæta þat sem fyrri grein undir domi sinna lærdra manna. Enn þat er til heyrir herra Thomasi erchibyskupi fodr uorum lagdi hann undir þuilikt anndsuar, sagdiz hann alldri ut hafa kuatt ur sinu riki, ok sua sem hann for or landi med sinu sialfrædi, sua fari hann aptr ok heim komi med fulluui fridi, ok þo med þeiri yfirbot, at hann lati halldaz allar konungligar sidueniur i landi, sem hann hefir suarit. Her med færrþat, ef nokkr kirkia ædr kennimadr finz af honum mishalldinn, leggr hann i dom sem fyrr ok uill giarna bæta. Þuilik suor feingum ver, ok uilldum framarr hafakomit undir ydarn dom þessu aullu samt. Sem her er komit brefi byskupsins, snyrr hann ser i þat rum at gefa ræd herra pafanum: Hugsit heilagr fadir, segir hann, huersu mælit skal endaz med þuilikt bod ok andsuor. Konungrinn syniz i godum uegh, er hann bydr ærchibyskupinum heim i land med frid ok frelsi, sem fyrr var tiæd. Þui bidium ver sem framfallnir, at þer temprid ydra reidi fra forbodi ok banz æfelli, þott þer seid uppkueyktir med elldi heilags anda ok uandlæti laganna. Virdit med ydr heilrædi spamanzins, Calamum quassatum non conteres, et hnum fumigans non extingues. Hugsit, herra, huart meirr stendr til grodrar mikit sar i likam ædr limr afhaugginn med ollu. Nu sem þer erut æztr læknir i kristninni, leggit hug æ helldr at græda særit, ef nockut ær, enn af snida kristninni þann gaufgazta lim, ær seint ædr alldri mun æt héilu græddr uerda. Konungr er mykiandi med hoglyndi, sem þær uitid, ok sigrandi med þolinmædi, þuiat konunglig ogn hann ath uega nogu snarpt ok hefna sin, ef hann þickiz hardliga bæiddr. Huart myndi þer kiorit hafa af þui, sem ek set framm, hafa þolat med hugarkrapti, ædr þarnaz hlydni æf ollu Einglandi, ok se þo ærchibyskupinn i utlegd sem adr? Nu þott ek ædr nockurir fleiri see audmiukir ydarri blydni, æru æigi þui sidr margir bunir at beygia halsinn fyrir skurgodinu Bæal. Nu hormum uer gratandi þat sælution, ær ver fyrir siæm, ef þer farit hart framm. Nu ef uer hormum med skylldu kristninnar angr ok ufor, geingr enn herra bodord æ ydra tign, æt þer leitid henni lækning(a)r ok eilifs fridar. Romaskattr ær til reidu af ollu Einglandi ok flytz til yduar sem fyrst mæ, eun þott frestiz um nockura dæga, mun æigi sekt æ falla. Enn um finarhtin, heilagr fadir, ær æigi at tala, þuiat rekstr ok utgerdir konungsmanna hafa sopat aull vor lausafee. Valete in Kristo.

Sem þetta bref Lunduna byskups kemr i Rom ok heyriz af herra pafanum, syniz sem hann hneigiz nockut til fridsemdar æ konunginn af þess hattar fortolum, ok skrifar aptr i Eingland med bænarordum, at konung(r)inn aminniz sem optaz af sinum kærum uinum at mykiaz alvarhga til herra Thomam erchibyskups ok kalla hann heim fyrir utan alla þyngah, at heilog kristrii mætti fagnat þa, med samþyckt ok uinattu beggia sinna hofdinngia. Enn huat sem Lunduna byskup fegrar ædr herra pauinn skrifar, stendr allt a somu leid ok adr.

Af vitran

59. Varr herra Jesus Kristus Mariu son bydr sua berliga sinum monnum, at elska vuini sina ok bidia fyrir þeim af hiarta. Ok nu lystir oss at leida siamt .ij. vini guds, huersu þetta bodord hafa tiguliga fyllt med likum hætti ok undirstodu, annar i forna logmæli, enn annar æ miskunnartima. Dyrdarsamligr madr Samuel grett margan dag misfelli Saul konungs, er hans blodi eptir leitadi. Annar er signadr Thomas erchibyskup, harmandi med tarum sid ok ærla misfarar Heinreks konungs, ok huern enda hans þralyndi myndi fæ, ok af optsamligri hugsan þar um synir drottinn honum med tueim draumum naliga bædi þessa heirns gautur ok annars lifs, huerssu konunginum mundi ganga.

Suo bar fyrir hann eina nott, at hann þottiz staddr æ fialh nockuru miok hafu, ok æ þui laglendi, sem liggr undir nidri, ser hann Heinrek konung med sua einkannligum hætti, at utalhgr fuglafioldi flyckiz at honum alla uega ok uill þraungua honuni at foradi einu. Her med ueitir fuglunum sina hdueizlu sæ madr, er einkanliga uar kiæraztr konunginum, ok hann uirdi mest næst sialfum ser. Guds madr Thomas skilr i drauminum, at konungrinn auflgaz æigi i moti sua miklum fiolda, þuiat hann huatar undan at uodanum. Ok þui þickiz hann honum sampinaz ok þar æ minnaz, huersu uinatta þeira uar elskulig, sem hann var konungsins kanceler, þui gerir hann rædinn sik i at hialpa honum. Er þa likt, sem i augabragdi see hann kominn æ laglendit, ok þickiz hafa i hendi eina suipu ok sla fuglana brutt fiogurra uegna fra konunginum, sua at hann færr frelsi. Enn þann rika mann, er honum gerdi ofrafl, þickiz Thomas taka med storum auitanarordum. Sua lykz þessi draumr.

Enn i ænnan tima geck sua til, at herra erchibyskup liggr i sæng sinni uakandi um nott, hugsandi þa enn til Heinreks konungs ok hans afkuæmis, þuiat þann tima atti hann tuo sonu Heinrik ok Galfridum. Sæll Thomas berr angrliga hugsan fyrir fostra sinum Heinreki unga ok ollum þeim fedgum, huilikir upphelldismenn þeir mundi uerda, ædr huerssu langifir, ædr huern hatt þeir myndi enda sina daga. Eptir þuilikar hugsanir sofnar hann, ok þui ræst heyrir hann i loptid vpp sua fallinn versa:

Mors tulit una ambos, mors altera sed mala patrem.

Ok þegar uaknar hann af þunganum ok hamar sarliga þann skilning, sem hann tekr af uersa þeitn, er nu uar lesinn. Enn huersu skyraz þessir badir draumar æ sinni tid, mun i ennda saugunnar sagt verda med uilia uars herra.

Skal nu hedan uenda framm til Roms ok siæ, huat pauinn spyrr enn i nyiungum nordan af Einglandi. Þat flytz honum nu þadan, sem fyrr var getid i sogunni, at Rodgeirr erchibyskup iætr bera cross fyrir ser um syslu Kantuariensis kirkiu, sem hann se uordinn primas yfir ollu Einglandi. Syniz herra pafuanum þessi ofdirfd na eingan ueg þolig, þui skrifar hann bref ti! Einglandz med storum tauitu(m) ok hotanarordum. Er Rodgeirr ænefndr i þessi oftekiu, þuiat honum sendiz brefit, enn adrir byskupar æru settir undir sueigingarord, at slikar muni þeira tillaugr æ til motgangs ok minkanar vid Thomam erchibyskup. Lætr ok herra pauinn þat lysaz i sinum ordum, at þeir allir samt verdskyllda ser strida radning, ef erchibyskupinn uill æ þæ leggia. Enn er Rodgeirr hefir þetta bref herra pafans yfirlesit, kallar hann saman byskupa til umræda, þuiat þeir allir saman æru nu i kunigugum, huart herra Thomas kastar eingu klatri æ þa, ef þeir hallda kyrru fyrir. Þui uerdr þat ræd med þeim, at þeir skulti fyrr at bragdi uerda med appelleran vndan erchibyskupi til pauans, ok þa appellacionem semr Lunduna byskup med snild ok slættmæli ok þui samblandi at æsaka ærchibyskupinn med minkanargreinuin ok meinyrdum, sem lysaz i sua follnu brefui.

Bref byskupa til Thomam

60. Virduligium herra sinum Thomasi erchibyskupi senda Q. byskupar i Einglandi med miukri lydni ok skylldugri þionustu. Þat ufridar efni, er byriadiz med yduarri bruttferd, hugdum uer, at ydr uitra myndi lægt hafa. Enn þar bleckiumz ver, þa ær ver hugdum, at þer sektid ænaud ok fætækt ok erfuidi til þess eina, at mykia konungs reidi ok bæta yduart umhdit lif med bænum ok bokalesningum, ænn æigi til þess at briota kappi uid konunginn, sem nu profaz, ok reisaz æ hans riki med hotum ok hardindum. Nu er fridar uan i fiarska, enn oruenting innan hus. Huat hugsi þer, huern enda hafa skal? Sparit helldr gudi nockut, ænn æthd ydr allan dom, fordiz at auka þyngsl yfir þunga. Hugsit, huern æuoxt gerir huart, þolin mædi ædr metnadar akefd. Hægir hogueri, enn hotan hrærir. Bætr; er ordstirr af yfirbot, enn umlæstr af ifirgirnd. Minniligt mætti ydr uera, huililkr þu uart i fyrstu, huerssu þu komt i konungs gard lagr kottkarllz son, fatækr ok litils uirdr, ok þessu næst sæmdi ydr at hugleida, huerr þik hof i sua mikla sæmd af lagum, at þin uinatta þotti mest uerd i ollu landi, þegar konunginn leid, ok at ydrar sæmdir mætti æigi æ hioli leika, skipadi hann ydr med konungligu ualldi at kristninni styniandi i hæsta tignarsæti i ollu Einglandi. Ok huat leggi þer her i mot? Huerr mun romr sa falla, ef konungrinn tekr auxi fyrir astud, hamar fyrir heidr, mein fyrir margfalldan soma? Vægit uirding yduarri ok lægit ydra usannsyni, ok þott þer uilit oss æigi heyra, uirdit þo naudzyn herra pauans ok kristninnar, þuiat æigi mun Heinrekr konungr einn vpp standa, ef hann er grimmliga knuinn. Til syniz nockurum sæ fridar uegr, at skipa hoguerdarmann til sætis i Kanciam, enn þat uill konungrinn æigi enn. Ok ær þat sæti hættligt huerium, er tæki. Nu uill konungrinn sættaz at holldnum sid ok soma, er hofdu fyrri konungar, bædi uid kirkiur ok lærda menn, ef nockut finnz brottligt med honum. Huerium decretum megi þer þann pina, er byz undir sættina? Ein er allra uor bæn, sem tærin uotta, at þer hialpid hiord ydra, enn hrindit æigi framm i daudligt forad. Miok mislikar oss ollum, huerssu þer hafit stridt Jocelin byskupi brodr uorum ok Joni hans decan. Er þat nyrr hattr framferda at stormæla fyrst, enn leida sidan at sokum. Ok til þess at uorar sæmdir ok embætti se undan ydru sua foradzligu ualldi, setium uer oss ok uora luti undir hond Roma kirkiu ok herra pafans. Nefnum ver ydr dag, in ascensione domini se þer þar kominn. Ok iafnframm bidium ver, at þer uikit til fridar ok frialsit oss af re(k)stri. Ok þa bidium uær ydr uel hfa, ef þer gerit konungsins uilia ok uorn.

Þetta byskupanna bref flytz herra Thomasi, þar sem hann sitr i Franz, ok sem hann hefir þat greint ok articulerat, snyrr hann til þess uegar at gefa þeim likt moti liku, sua at hann syni þeim sina sannyrdi, ænn einga þeira appelleran vill (hann) hallda, helldr med ollu cassera. Ok þui skrifar hann aftr i gegn til serhuerra luta suarandi, er þeir framm settu. Þat bref hefr sua.

Bref Thomas erchibyskups til byskupa

61. Thomas med guds miskunn lægr þionn Kænterabyrgis kristni sendir uirduligum bredrum sinum ollum Einglandz byskupum þa kuediu, at gera þat, sem enn gera þeir æigi. Bref ydart kom til vor, er meira berr auitanar enn hugganar, meira til aleitni enn styrkingar mot astinni, er æigi leitar sinn auinning helldr gudliga Rgn. Drottinn Jesus Kristr fyrir oss hlydinn fodr allt til krossins, synandi oss sua geranda fra hans sauk, ef naudzyn kallar. Huerssu mæ yduarr stettr siæ i mot sua mikilli elsku, ef þer ottiz midr gud enn mænn, framarr elskandi ydarn likam enn skaparann, framarr bunir til hlydni ueralldar konungi enn ydrum erchihyskupi. Ef keisari ædr konungr bydr ydr reitt, mcgi þer gera, enn ef þat er rangt, æigi þer mot risa. Ver hofum hlytt ok þagat, ef nockur ydar uilldi minnaz uigslu sinnar ok uernda frelsi kristninnar, enn nu er liost af brefum ydrum, sem harmar hugskot uart, at meirr staudæ þer hunir til hneykingar enn henni til uppreistar. Enn þott þer kiosit ydr sua afskapliga idn at stridæ kristninni, hefir hon sua godan grunnduoll, at æigi mæ hun falla fyrir ydr, þuiat þat er henni natturligt med skipan guds, at ef hon lytr æ kne i falli sinna fornutinn(a), efhz hon mest ok endrbætiz, þuiat þeir dyrkaz af gudi, er fyrir henni þreyta. Nu er yduart traust æigi at sækia, helldr þess er sua mællti fyrir spamanninn: Exsurge, domine, et iudica causam tuam. Nu ef þer angrit kristnina, huat þurfum uer undra, þott þer auitid oss. Sæklaus ær kirkian, æigi siæm ver oh uora sok. Tokum ver nockurs yduars godz, fat ædr fior, uxa ædr asna? Ef þat finz med oss, skulum ver ferfællt aptr bæta. Enn ef þat eydiz, huerssu skulum ver þæ giallda, er þer latid oss mæta einn ollum þunga, motgang ok meingerdum, skapraunum ok skada. Nu ef þer mettid striuka þann blindleik af augum ydr, sem loingi hefir hardla miok meinat, hæfdi ydr at uirda, huern enda þessi mæl skulu hafa. Enn su æhtning uerdr æigi rett, ef manna munr ædr rikdomr hefir hasæti med ydr, þuiat þat fysta sem þer at uikut um vora bruttferd, syniz oss æn riettuirding þydt ok upptehit, þuiat i sannleik eignaz þat efni tuenna undirstodu, at firra þa glæp, sem gera uilldu, ok at kynna kirkiunnar sauk, at æigi syndimz ver einn i þui mæli, er guds rettr ok hennar uar ofsottr. Þer uilldut, at ek minntiz, huersu lægr kotkarllz son ek kom æ konungs gard, ok ek iattar þui, at min kynferd ær æigi af konunga ætt sem nockurra af ydr, enn þo er min kynslod i sannleik sua sæmilig i Lundunum, at kotkarlla nofn uoru fiarri minum ættmonnum. Þui suorum ver odru þar til, at oss syniz kiorligra at uorda somi litillar ættar enn uansami storrar. Pui suorum ver þridia, at þott uer sem lægri at burdum enn einnhuerr yduar, hefir guds miskunn sua skipat, at ver ærum ollum ydr ædri uordinn. Minnaz mæ þess, at af hiardarsueini vard heilagr Dauid konungr Israel, ok af fiskimanni hofz hinn sæli Petrvs i hofdingsskap ok hærradom allrar kristni. Enn þat er þer sogdut mik fætækan koma til konungs, er ok æigi miok satt, þuiat i nog for ek fekatliga sem ek var erchidiakn, þa er ek tok æ hueriu æri þriu hundrat marka brent. Vrettsyni eigni þer mer til Heinreks konungs, tiændi huerssu hatt hann hefir oss hafit. Enn hui hann gerdi sua, suari honum eigin samuizka. Þer sogdut oss kiorinn til byskups fyrir konungs ualld at styniandi guds kristni, þat er at skihæ æn yduarri samþyckt. Enn i þessum ordum fellr æ ydr ritningin, at huerr sæ sem lygr, drepr sina sæl. Lygd er ollum fyrirbodin, enn einkanliga ydr byskupunum, þuiat sialfir uiti þer, at minnlcosningr gerdiz med ydrv iatyrdi. Enn þott aufund hafi hitid þar um nockurs yduars hiarta ok hafi mællt moti tungunni, suari hann þui sialfr þar ok æigi at segia, at þar styndi aull kristni, þott einn ædr tueir aifundsamr leyndiz med guds folki. Veiti gud þeim likn, ær sua gerdi, ok giarna fyrirlatum ver. Enn þat er þer sogdut oss fæ herra konunginum hamar ok auxi fyrir sæmd ok goduilia, er þat med ongum hætti sua skihanda, sem þer settud oss til lytis undir usannsyni, helldr mæ rett ok lauglig hirting merkiaz fyrir hamar ok oxi, er vort embetti skylldaz honum at ueita fyrir afbrot læganna, þott i ædra grein seem ver honum skulldbunnir til mycktar ok goduilia fyrir þat hasæti, er hann helldr yfir guds folki. Enn þau hot, sem þer drogut um naudzyn herra pauans ædr fiolmenni Heinreks konungs moti honum ok kristninni, sama ydr hardla litt, þuiat getur þuilikar stædi afskapliga einum lydmanni, enn ydr halfu uerr, er hædi kalliz hennimenn ok uinir konungs. Hugsit um, hrædzlu fullir, huart gullkerit i Babilon samþyckir æigi hiortum ydrum, er fagrtvar utan, en fullt med olyfian. Þær segiz grata ufarir krist(n)innar, enn þui iafnfram dragiz þer i fridargrein, at annar kioriz i uort rum til Kanciam. Nu hafid ræd mitt, gratid æigi kristnina, helldr sialfa ydr, þuiat ver uæntum i gudi, at heilog kristni fordiz fyrir uorar gerdir nidrfall ok so(r)garefni. Siait helldr um siaulfa ydr, huilikt upphelldi þer ueitid henni, ædr forgaungu yduarri hiord. Hafit fyrst sialfir þat ræd, er (þer) kendut oss. Hrindit æigi saudum guds æ uilhstiga fyrir þæ ueralldare(l)sku ok hegomadyrd, er opinberliga hirtiz med ydr vera. Þer segit konung sættaz uilia med þeim skilmæla, at hann halldi ollum sinum soma. Enn þat hefir þann skilning, at ser greint logmal kirkiunnar ok curie samsetiz undir sidueniur, ok tapi sua kirkian æfinliga sinni frumtign ok frelsi. Þat syniz oss æigi uel standa i ydru brefi, at uer hafim stormælt fyrst Jocelin byskup ok Jon decaui, enn synt sækir þeira, þar sem þer uitid, at ægliosar illzkur æsaka þa badæ med berri ohlydni bædi uit herra pauann ok oss. Mun æi þat til, at þrent hann se fælht yfir þa bada, þott byskupinn se enn æigi bannsunginn. Verkit sialft bannferir mann i skipudu logmali heilagrar Romæ kirkiu, ok þat heitir pafa hann. Þat er annat, ef hosar sækir bera mann undir bannsetning sins byskups, ok sæ kallaz sunginn i hann. Þat er hit þridia, ef madr samneytir bannsettum med ohlydni ok fyrirlitning uid kirkiuna. Þessar greinir tinam ver ydr æigi sem lærandi helldr synandi, huersu þessar greinir allar hladaz at Joni decan, ok þui mun ydr synaz ofmællt, at ver leitadim saka eptir afellit. Enn þat er oss æigi liosara, huar þer byskuparnir uilit suara þeim letrvm midil landa, at ydr skal mislika, þott opinberr glæpamadr se logliga pindr med stormælum. Enn þat er þer kaulludut appellera oss til herra pafans, virduni uer sua mikils, sem þer hafit med ollu þagat, þuiat kirkiunnar log lofa þeim einum appellera undan sinum formanni til ædra doms, sem þat gerir med skrifadri skynsemd ok naudsyn, enn æigi med ækasti ofundar ædr drambsamri hafnan vid sinn formann. Þurfi þer ok æigi þat starf fyrir ydr at leggia, at rekaz til Roms, þuiat þat herra pafans ualld, er hann eptir iagdi hia oss, skal ydr nægiaz, ef þer betriz æigi. Einkannliga mæ þik þar til nefna, Gillbert Lunduna byskup, ok brodr þinn erchibyskup af Jork. Þit gafut þat ræd, at fyrir konungliga ogn skylldi uorir umbodsmenn æigi sua diarfir, at þeir sendi oss ædr uorum naudzynium nockurn minnzta fiærlut. Var þat enn dicktat þuert moti logum, at þa fridheilaga eign, er ver lihfdum med appellacione, skylldum uer þarnaz i eyrendum kirkiunnar. Þui ranghgarr greip konungs gardr ok þu, Lunduna byskup Gillbert, þat sama godz oss frauerandum, ok sua mikit sem þu hefir undir þik dregit, krefium ver af þer undir banz uidlaugu. Mun ydr nu þickia sannaz þat, er þer skrifudut, at ver leggim þyngsl yfir þunga, þegar ver þegium æigi yfir þeim usoma ok hardbrysti, er þer ok uorir uuinir ueitid oss ok kirkiunni, þuiat utlegd uorri ok uorra frenda ok fiær upptoku, skapraun ok skada sampiniz þer þui sidr, at þer gangit i gripdeild ok hernat upp æ kirkiuna med hennar nidrbrotzmonnum. Ok mæ synaz undarligt, at þuilik framferd aflar ydr æigi kinnroda, ok kinnrodi ufremdar, ufremd idranar, enn idran umbotar, sua at fyrir retta yfirbot standi þer upp hedan gyrdir gudligu suerdi ok stridit fyrir heilagri kristni, þuiat formanni er þat botlaus uanuirda at uarþa sinum folkuopnum ser æ bak ok uerda uondr flottamadr, enn uuinir leidi hans brudi hertekna med sinum sonum sua sem til utlegdar. Nu ef þer lydit ok hafit vort ræd til heilags umskiptis ok betranar, munu þer uel fara, enn ef þer halldit uppteknu, dæmi gud midil uar ok ydar. Valete.

Af sendibodum pafans

62. Nv sem bref heilags Thomas erchibyskups kemr framm i Eingland fyrir byskupana, tiæ þeir konunginum, huern skilning þat hefir at hallda, ok einkanliga syniz þeim ollum sæmt þungliga horfa þat, er sua stendr millum luta, at erchibyskup kasserar þeira appelleran ok þickiz hafa yfir þeim pauans valld, enn þat syniz þeim hættligt, sidan þeir uilia standa þar sem fyrr. Þui risa upp at nyiu miklar rædagerdir millum konungs ok byskupanna, huat upp skal taka, ok uerdr þat stodugt, sem um eina stund matti æigi miok likiligt þickia, at herra konungrinn skrifi til Roms. Enn adr nockut greiniz, huat hann uill skrifa, mæ uitr madr eptir leita, hui konungr þessi hafdi annan slag fra herra pafanum enn ænnan til. Enn is þat er synt, at umbrot ok obbelldi bar hann til huarstueggia, þuiat fyrirfarandi lutir ok fylgiandi uotta, at æigi uar hann idrandi madr, þa er hann sor sik undan honum, hugdiz hann at uinna i einum ryck bada sæmt herra pauann ok herra Thomam erchibyskup. Þui bada, at herra pauinn skylldi ottaz ublidu sua riks hofdingia at beygia þar fyrir erchibyskupinn ser at knefalla. Enn er þat geckz æigi, syniz hann aptr uenda, þuiat hann skilr uel, at ærchibyskupinn færr hann æigi undirbrotid, utan þeir hafi einn ok sama domara, þuiat þat uar uonleysa, at ærchibyskup uilldi dæmaz af þrætumanni, þott Heinrekr konungr gæfi honum sin særi. Her fyrir seinr Heinrekr konungr sitt bref til herra pauans med vndirhyggiu, at hann megi fæ fullnat sinna mæla allra. Enn þat ær suareist med myckt ok bænarordum, at herra pauinn muni senda tuo legatos at profa aull þau mæl, er snaraz i millum hans ok erchibyskups, ok þar med urskurda allri appelleran fraskildri. Annat bref ritar konungrinn til curiam heimolligum tueim uinum sinum af cardinalibus, er heita Uilhialmr ok Otta. Su er bæu konungs til þeira, ef herra pauinn uikz undir at gera legatos, at þeir biodiz til rekstrar ok mædu þar um, ok fæi valld sem sterkaz at dæma yfir Thomam erchibyskup. Þessi ræd byriaz æ allan hatt sem konungrinn bæ(i)ddi, þuiat herra pauinn er fridgiarn ok fysti miok, at unadir ok deilur mætti lægiaz. Þui skipar hann .ij. legatos til Einglandz. Tekz honum þat sua einkænliga, at þeir somu verda skipadir, sem Heinrekr konungr hafdi kiorit. Ok ær þat æigi þydanda til lytis herra pauanum, sem vel lysiz ok profaz litlu sidar, helldr sua sem sæll Gregorius segir af formonnunum, at sæ hugr sem dreifiz i margar ok ymissar fiolskylldr, leidiz fliott ok stundum hleckiz, ef fyrstu tilteyging verdr æigi fra uikit. Þat mæ annat her til hallda, at æigi veri herra pauanum hosar allar lymskur sinna undirmanna.

Þessir taka nu ofiugt ualld til profs ok urskurdar yfir ollum mælagreinum Heinreks konungs ok Thomas erchibyskups, ræda sidan i ueg nordr um fiall. Ok er þeir koma i Franz, flytr sira Viihialmr æigi diupara enn sua, at hann hrosar sinum heidr ok hæliz fast um, at nu hefir hann feingit valld yfir Thomam erchibyskup. Enn er Hloduir konungr fregn af ferdum þeira, huerssu uuænlig uar til godra luta, bregdr hann uit med ollum skunda, ok skrifar til herra pauans tiændi bædi miukliga ok þo einardliga, huert missyni haundladi hug herra pauans, þa er hann gerdi ut slika sendiboda, sem rædnaztir mattu finnaz at fylgia ollum uilia Heinreks konungs, segir, at angr ok utlegd erchibyskups mun eingan leitta fai fyrir þess hattar utueg, helldr nyiar meingerdir ok undirbrot. Fær þetta lætr sua mikit aflat i frelsi kirkiunnar eptir skynsemdarordum Fracka konungs, at sira Vilhialmr ok þeir kumpanar uellta or ualldi, fyrr enn uardi, þuiat herra pauinn sendir bref æ bak þeim, flettandi þa brutt af ollu doms atkuædi. Enn i leyfui leggr hann þeim um at leitaz, ef nockur fridr mæ formeraz med þeira tillogum ok annarra lærdra manna. Enn er Vilhialmi kemr þetta aptrkast, bregdr honum helldr i brun, ok þo helldr hann fram ferdinni, þar til er hann finnr Heinrek konung fyrir sunnan sio. Mundi fagnafundr þeira hafa uordit helldr meiri, ef æigi hefdi vælld tapaz med sua bradum atburd, þuiat æigi uar þar þuilikt, sem harmadi huarr annan. Nemr þar stad i rædagerdum, at sira Vilhialmr skal profa inadsnilld ok miukyrdi sina ok rida upp i Franz, bidiandi Thomam erchibyskup koma til samtals i þann stad, sem honum nefniz. Þetta sama ferr framm, at sendibodar kalla samt lærda menn ok iafnuel byskupa nockura. Þar kemr ok hinn heilagi Thomas med þeim tilbunadi heilagrar stadfesti, sem drottinn syndi honum æ næstu nott fyrir þenna fund. Hann sagdi um morgininn sinum heimolligum monnum, at honum þotti nockur madr byrla ser eitr i einu gullkeri hardla uænu, ok þenna draum kallar hann ræsaz æ þeim degi, þa er Vilhialmr cardinalis skeinkir honum skreyttar mælsemdir, þær sem erchibyskupinn skilr eitrhgar fyrir innan ok kirkiunni meinsamhgar, þott þær syndiz glæstar fyrir utan. Þui uikr herra Thomas æ eingan ueg fyrir hans ordum ædr umleitan, ok skiliaz uid sua buit. Wikia þa enn sendibodar aptr til konungs ok segia honum, huer.su erehibyskup uar unikianligr, þiggia sidan giafir uegligar ok uenda eptir þat aptr i Itom. Aufludu þeir fiær enn frid aungan, ok sannliga hefdi þeim uerit betri heimasæta.

Hier bannor konungr at bidia fyrir Thomasi

63. Eptir þenna fund, er signadr Thomas hellt med sendibodum herra pauans, ridr hann aptr til Sæinz. Mæ nu uel segia, at honum flytiaz dagliga nyiar uhæfur nordan af Einglandi, er hann skilr leida af konungsins uuanum. Þui riss hann upp þessu næst framarr enn fyrr, gyrdandi sik sterkliga gudligu hefndarsuerdi þeim til hirtingar, sem nu geraz nidingar, þuiat hann ueit þann formann i guds banni, er latr legz nidr af hegning rettrar hirtingar ok refsingar. Nu sakir þess at hann ser ecki stoda godar aminningar, byriar hann sua i fystu sina framferd, at hann bannsetr odduita illzkunnar Gillbert Lunduna byskup ok Jocelin af Særisber. Lysir hann ok af nyiu banni Jons decans, ok þar med bannsetr hann Rikard af Vincestr, er uar faurunautr Jons at uinna eidana fordum vpp æ sail Heinreks konungs. Hann bannsetr ok Rikard af Luci ok annan Jocelin af Balloho. Þar med bannsetr hann uuin fridarins Ranulf af Broch, er med ænnarri guds reidi hafdi þau holuanarverk, at sakir lratr(s) uid Thomam erchibyskup hellt hann nockura klerka sem herfangna, er honum voru heimonligir, sem hann sæt heima i Kancia, ok her med helldr sæ daudason siælfan erchistohlin, sem fyrr uar sagt. Hann bannsetr ok þann mann, er heitir Iiugi de Sancto Claro, ok annan, er heitir Thomas Bernardz son, þeir voru ransmenn kirkiueignar i Cancia. Þer med bannferir hann marga af konungsins haull bædi rædgiafa, hirdmenn ok herbergissueina. Hann stefnir ok nockura klerka af konungs gardi i nefndan dag æ sinn fund. Enn sakir þess at þeir fyrirnemaz at koma, bannsetr hann þa somu leid ok adra. Ok sua er nu skipat kapella Heinreks lconungs, at tapad hefir hon nu sinu hreinferdi, þuiat uarla finnz sæ madr, at æigi se annathuart bannsettr ædr bannsettum samnetiadr. Enn huat taka þeir upp, er i þuilikan uanda uoru komnir? Þat sem hormuligt er at segia, at þeir bakuerpa alla idran ok yfirbot, helldr þickiz konungrinn ok hans hirdfolk hæfna sin æ Thomasi erchibyskupi med þeim udænuun, er lnieriu manz eyra mæ afskapligt heyraz. Þar sem kvistnin uænz at bidia fyrir uillumoiinum heidnum ok gydingum, þa geingr nu þat bod i hueria kirkiu um allt Einglandz riki, at eingin dirfiz lærdr ædr leikr hatt edr lagt at hidia fyrir Thomasi erchibyskupi. Virdi sæ sem uill, huat þessi guds madr hoíir þolt umfram flest dæmi, er fyrr uar hann utlægdr i likam ok þar med ofsottr i limunum ollum sinum frændum, enn nu þolir hann ofsokn uondra manna upp æ salina, sem ferligt er frasagnar ok uheyrt i pislarsogum heilagra. Her med hugsa guds uuinir ok erchibyskupsins, at þeir skulu hann fyrsmæ i ollum lutum ok eingrar lausnar af honum beidaz, helldr at skrifa til horra pafans, at hann sendi þeim lausn ok likn, at unytri allri framferd ok afelli erchibyskups.

Ok er þessi bref flytiaz brutt af Einglandi ok þadan upp i Franz, fíferr Lofuiss Fracka konungr sanna uissu, huat nu er dicktad til forlitningar erchibyskupinum. Fylliz sæ blæzadr herra med vars likn, at unytri allri framferd ok afelli erchibyskups. Ok er þessi bref flytiaz brutt af Einglandi ok þadan upp i Franz, fíferr Lofuiss Fracka konungr sanna uissu, huat nu er dicktad til forlitningar erchibyskupinum. Fylliz sæ blæzadr herra med vars drottins uandlæti ok skrifar sem hardaz til herra pafans, at hann standi sterkliga i herbudum himnakonungs, at æigi ofriz umilldir sua miok, at þeir syniz uega sigr æ Thomasi erchibyskupi, bidr hann hallda sina valldzhand med heilagri stadfesti, sua at hann leysi eingan, þann er heilagr Thomas hafdi bundit. Ok sua fallin ord setr hann medal annarra: "Sæ er angrar Thonuun erchibyskup, sagdi hann, ædr minkar i nockuru hans uald, hann snertr meinhga vart augasialldr." Enn sua ymislig letr beggia konunganna med ser greindri bæn ok atstodu, sem nu koma fyrir herra pauann i saræ punckt, var æigi fyrir sakleysi, þott hann mæddiz nockut i, sidan her for iafnfram flutningr ok ætektir þeira, er hans raduneyti skylldu uera, þuiat i huerri tilraun standa sumir kardinales med Iíeinreki konungi, huat þeir mega. Enn þo hallaz herra pauinn sua undan enn um sinn, at hann leysir eyngan bannsettan, utan skrifar helldr til Fracka konungs bædi med bæn ok bodi, at hann til profui, huat er hann hann, at fridr mætti formeraz midil Heinreks konungs ok erchibyskups. Skrifar hann ok til margra hofdingia i Franz ok æigi sidr fram i Eingland, at þeir sæmi suo sinar tillogr med kristiligum goduilia, at heilog kirkia ok hennar klerkar mætti nadir fiti. Hann so ritar ok til Heinreks konungs sua fallit bref, sem her stendr eptir minni kuediusending.

Bref þafans

Yduarri uitru ær uel kunnigt, huersu fodrliga uer hofum optliga yduar uitiad med aminning ok bænarordum fyrir oss ok adra, at þer skylldut virdilugan brodr uorn Thomam erchibyskup taka i sætt med ydr ok giallda honum ok hans monnum kirkiur sinar med eignum ok ollum hlutum, er þeir letu æn logum. Er nu þessi framferd sua uheyrilig kunnig vordin nær allri kristni, ok þo fæm ver æ eingan ueg ydr myckt æigi med blidu ne stridu. Aflar oss þat mikillar hormungar, þuiat uon yduarrar leidreittu tapaz naliga fyrir oss, þar sem ver uilldim ydr elska sem hinn kiærazta uarn son, þui framar angrar oss sæ haski, er þer eigut fyrir hondum. Nu krefr oss heilog ritning at aisaka ydr, þott ver elskim ydr, þa er hon segir sua formanninum: Kalla þu med stadfesti, þeyt raudd þina sem mothorn segiandi folkinu glæpi sina. Ok enn segir drottinn: Nema þu tiæir ranglatum ranglæti sitt, mun ek hans blod ok lif af þinni hendi ut heimta. Nu bætir þu þui sidr þin ranglæti umlidin, at þu eykr æ framleidiz ok finnr þa ofsokn med oheyrdu grimdarkyni, sem eingi framdi fyrir þer, at ver hafim lesit, ok þa er þer þickiz byrgia hialparueg fyrir odrum, streingir þu aptr lifs inngongu fyrir þer sialfum. Nu bidium ver þann gud, er lif ok sæmd konunganna hefir i sinni hendi, at hann myki yduarn hug ser at þiona. Latid ydr æigi læging i þikkia at luta þeim, er ydr skapadi ok giæddi godum lutum. Vilit þer oss ok æigi heyra, stendr yduart mal med miklum haska. Valete.

Enn huat Heinrekr skipaz til betra fyrir þetta herra pauans bref, virdi sæ med ser, er less ædr heyrir þat næsta capitulum, sem her fylgir.

Af Thomasi erchibyskupi ok Heinreki konungi

64. Nv sem Fracka konungr hefir yfir lesit herra pauans bref til fridargerdar midil konungs ok erchibyskups, uill hann giarna hlydinn uera sem kirkiunnar son. Ok þui hefir hann sik trammi med þeim hætti, at hann kallar til sin konung af Einglandi, talandi med honum af þeim malagreinum, sem lesiz hafa i saugunni. Enn þat geymir uakrliga Lofuis konungr, æt æ huerri stefnu ær hann helldr uid Heinrek konung, lætr hann iafnframm vera Thomam so erchibyskup. optliga bidr sæ blezadr konungr, at huartueggi þeira sættiz heilliga, einkanliga tiær hann Heinreki konungi, at hann hafi þann gud fyrir sinum augum, er honum leidi alla lysting þessa lifs, segir hann skylldugan at ombuna gudi med odrum hætti sinar ueizlur, enn strida upp æ kirkiuna i Einglandi ok hennar klerka, ædr hataz vid Thomam erchibyskup. Enn þott hann tali sua, er þui likt sem hann uerpi ollum sinum ordum i uind, þuiat hardydgi Heinreks konungs er miklu meirr solhn til erchibyskupsins, enn hann fæi nockura myckt fyrir slikar fortolur.

Nu geingr sua til æ nockuirum fundi, sem þeir hallda, at Heinreki konungi flytz af hliodi, at Thomas erchibyskup med ollum sinum greinum muni gefaz i hans ualld, þui tekr konungrinn honum þegar helldr blidara enn eptir uæna. Ok þat sama syniz guds manni at gera þann sama dag, at rett sem konungarnir sitia badir siumt med morgu stormenni huarstueggia rikis Franz ok Einglandz, riss upp ath uuoru signadr Thomas ok geingr litillatliga fyrir Heinrek konung med þess hattar ordum: "Herra konungr, sagdi hann, allar þær greinir, er oss komu til æskilnadar fra fyrsta tima ok her til, gæfum ver i guds ualld, at þer skipit eptir yduarri uilld, heilli sæmd ok halldinni vars herra." Vid þessi ord hin sidurstu styggiz hardla miok Heinrekr konungr, kastandi þegar meinmælum æ berar brynn erchibyskupinum, segir hann allt af bernsku verit hafa bædi digran ok drambuisan ok uminnigan allz þess godz, ær honum var uel til gert. Enn er Thomas erchibyskup hefir þolt þuilik ord, ær bædi voru hord ok hadulig, uikr Heinrekr konungr ser i sætinu at Fracka konungi ok segir sua: "Herra minn, sagdi hann, ek hann ydr segia med sænnu, at huat er odru uiss uerdr mællt ædr gert, enn þessum Thomasi likar, segir hann æ þat uera moti gudi, ok uer hafim þar fyrirgert ollu uoru godzi, ef uer ærum honum æigi eptirlætir um alla luti. Enn til þess at þer ok allir godir menn uitid, at ek uil huarlti leyniliga ne opinberliga standa i mot sannyndum guds ædr skylldri sæmd, þa er þat mitt bod til fridar ok nada, sem nu megi þer heyra. Ek segir sua, at margir hafa uerit fyrir mer konungar i Einglandi, sumir rikari enn ek, enn sumir æigi rikari. Margir hafa ok uerit erchibyskupar Kantarabyrgis fyrir Thomasi miklir menn ok heilagir. Nv huat er einnhuerr erchibyskupinn hans forfadir gerdi nockurn minnzta lut konunginum minum forfaudr, geri hann þat sama uit milc, ok munum uid uel semia." Þessi ord Heinreks konungs synaz olluin med bradu tilliti hardla rettuis utan einum Thomasi erchibyskupi. Ok margir tala med hareysti, at herra konungrinn lægir sik i nog. Enn Thomas erchibyskup suarar eingu til. Enn konungr af Franz talar sua til hans: "Vili þer, herra erchibyskup, uera meiri heilogum monnum, ædr Petro postola betri. Nu siai þer sialfir, at fridr er fyrir dyrum, ok þer megit fæ hann, ef þer uilit." Thomas erchibyskup suarar þæ: "Satt er þat, herra konungr, at Kantuariensis erchibyskupar voru meiri ok helgari enn ek. Enn þott sierhuerr þeira æ sinum tima hreinsadi saur ok syndir folksins med rettuisi ok kæmi þui morgu af kristni guds, er langr uuani hafdi halldit, feingu þeir æigi ollu radit eptir guds logum, ædr huerr mundi nu þenna freistanarelld moti oss ok uorum uinum upptendra, ef þeir hefdi med rotum uppsnidit þat, er guds rettindum var i mot. Enn þott einnhuerr þeira hafi annathuart miok slior ædr of forr uerit, ær oss þar af æingi dæmi dragandi, helldr skylldumz ver fyrir gudi at gera suo, sem uer uilium suara. Enn at tala til hins heilaga Petrvm, er hann æigi fyrir þat lofandi, er hann neitadi Kristi, helldr sæmum ver hann ok sælan segium, er hann stod med kristihgri einurd æ siduzstum timum allt til krossins. Ok med þui at hann uilldi æigi þat samþyckia vit Neronem keisara, sem hann sæ horfa til saluhaska, leyfdi hann oss formonnum þat dæmi, at kaupa æigi stundligan frid med uanuirdu laganna ædr þaugu kirkiunnar rettinda. Nu ef ek keypti sua dyrt daudligs manz uinattu, at elt gerdi þa burdi sem firælborna, er uorr herra frialsadi med sinu blodi, firdiz ek hardla miok eptir dæmi hins heilaga Petri. Fiarri se þat minu lifi ok laugt af." Enn sua sem þessi ord heyraz af erchibyskupi, likiz þessi fundr þeim, er hann atti fyrr i Nordantuu, fuiiat nu amæhr honum huer tunga, segia hans ofstærd ok ifirgirnd þui uallda, er menn mega æigi frid fæ. Ok einn iall af Einglandi skytr æ eyrindi, hann segir sua: "Med þui, sagdi hann, at erchibyskup þessi kyss þann hlut ser til handa at nidrá rikismonnum ok uanuirda huers manz tillogur, þui geri sua vit hann Franz sem fyrr Eingland, fari sæ radlauss, sem reika uill, ok eingi fylgi honum." Sua segir iallinn, ok mun gud þui mot standa, at sua uerdi. Ok þott Lofuis Fracka konungr uerdi nu leiddr um sinni nogu miok med falsyrdum ok undirhyggiu Heinreks konungs, mun drottinn sua geyma hans, at freistni uondra manna firri æigi Thomam erchibyskup þeiri hialp ok fridi, sem hann hafdi þegit i Fracklandi.

Af skilnadi konunga

65. Þenna fund, sem nu var lesinn, helldu konungar sidaz at sinni midil sin i Franz. Er nu skipat, at af þeim fundi skal Heinrekr konungr venda heim aftr i riki sitt. Er honum fyrirbuin nattueizla i þeim stad eptir skilnad konunganna, enn Fracka konungr hefir skipad sina reid i annan stad, er heitir Mons Mirablis, ok þo uikr sua ueginum, adr hann kuislaz til þessarra beggia stada, at badir konungarnir æro i saumu reid. Gera þeir sua sem skilnad sinn, adr þeir stigi æ hesta, badir nu likir med stygdar yfirbragdi til Thomam erchibyskups, þuiat huargi þeira heilsar hann. Rida þeir æ ueginn fyrir, þuiat guds madr verdr seinna buinn. Enn þo er hann rædinn, huersu styggiliga sem Fracka konungr lætr, at honum skal hann fylgia til gistingar. Enn huart Heinrekr konnugr læs nockut annat fyrr æ ueginum, greinir æigi bok, enn þat ær skrifat, at hann setr Thomasi erchibyskupi gilldan umlestr med graleitu gabbi, ok i millum annarra brigsla hæliz hann mikit um, segiz hafa hefnt sin æ þeim suikara. Ferr hann ok eptir sinni uilld noga fylgendr i manlinu. Þuilikar æru ordrædur konungsmanna, sem Thomas erchibyskup lcemr framm i ueginn. Heyrir hann nu giorla, huersu þytr, ok þegir þo med ollu, þar til hann suarar einum þeir bædi lagt ok linliga. Sæ madr heitir Jon Pictauensis byskup, enskr at kyni, ok hafdi fordum verit godr felagi Thomass erchibyskups. Hann er nu sua hardsnuinn i sinum tillaugum, ath aull kristni i Einglandi myndi falla, ef þessi ofstærismadr Thomas skal henni leingi stiorna. Her til suarar guds madr: "Sia uid, brodir, sagdi hann, at heilug kristni fai fyrir ydr æigi nidrfall, þuiat guds miskun mvn sua til hialpa, at fyrir minar syndir fiai hon æigi nidrhrapan."

Skilia sidan konungarnir aluarliga. Eidr sæll Thomas þar eptir, sem Fracka konungr ferr fyrir. Koma þeir sua fram i þaun stad, sem fyrr var nefndr. Er nu skipan æ komin, þuiat sin herbergi hafua huarir konungr ok erchibyskup, enn þo ueittuz signadum Thomasi allir hlutir nogliga af konungs gardi. Brugdit er ok þeiri skipan, sem Lofuis konungr hafdi halldit um hrid at finna erchibyskupinn, ok þar er audfundit, at fæd er inngeingin med honum. Þar fyrir uglediaz hardla miok fylgdarmenn hins signada Thome, ok þyckiaz æigi sia sin ræd, ef þeir flotna upp af Franz fyrir ublidu konungsins. Enn heilagr Thomas helldr sik med ollu(m) rettum, ok æigi bregdr hann sinni bæztu glædi. Af fyrr nefndum stad ridr Fracka konungr i þann stad, er Celtres heitir, þagat ridr ok herra erchibyskup. Enn er hann nalgaz kastalann, rennr ut margt folk sakir foruitnis æ ueginn moti honum, ok þeim, er ut fara, mæ uel heyra þat, er sannleikrinn segir, - at gud fadir birtir þat optliga smasuæinum, er leyniz fyrir spekingum. Þessir gledia guds mann, þa er þeir segia sua: "Siæ, felagi, þar ridr hann erchibyskupinn, sa (er) fyrra dags æ konungsstefnunni hiellt ubeygdri sinni stadfesti ok æigi lægdi guds rett fyrir hot ædr r(e)idi konungs af Einglandi." Sua æro konungr ok erchibyskup samtida i Celtris, ok þadan rida þeir badir samt til Sainz. Duelz konungr þar um rid, ok stændr fæd hin sama. Enn þo hefir herra erchibyskup allan kost a sua uænan, sem þa er blidaz uar.

Lidr nu sua þar til sem einn dag sitr erchibyskup med sinum heimolligum monnum i lucktu herbergi. Ferr þa enn til ordrædu, hvat fyrir mun liggia, ef reidir undir fotum. Erchibyskup þegir hia um stund, enn talar sidan: "Ei stendr oss kristnum monnum, segir hann, at kuida nockuru, ver eigum þann fodr a himnum, ær alla forsio berr fyrir uorum naudzynium, sem sialfr uottar hann i sinum ordum: Leitid fyrst himinrikis, segir hann, ok æhyggiz um ecki sidan. Mun ok þessu næst sua uerda, sem þer mundit kiosa, segir erchibyskup, ok þui borit ydr uel." Ok hardla nærri þessum ordum klappar einn af konungsueinum, ok þegar inngeinginn segir hann sua: "Herra konungr af Franz kallar ydr." "Til þess, segir einn af kumpanum erchibyskups, at reka oss alla i brutt af rikinu." Heilagr Thomas suarar: "Huarki berr þik til spadoms uauxtr ne kynferdi, ok þui lat liggia þær getur, sem þu uillt giarna at eydiz." Sidan stendr hann upp ok fylgir pilltinum framm i herbergi Fracka konungs. Sem hann geingr inn ok nidr setz, ser hann þegar, at konungrinn er haundladr med harmi nockurum, þuiat hann sitr med hneigdri æsionu þegiandi, ok eingin var þar gladr inni. Sem sua hefir lidit um eina stund, eflaz nu sumir erchibyskups menn i þeiri hugsan, at konunginum muni fyrir þickia at kuedia þa brutt af rikinu, enn þat rnuni þo fyrir uist upp spretta. Sua ferr æigi til, (sem) þeir hugdu, helldr framarr uel enn nockur(n) mundi uara, þuiat Fracka konungr stendr upp af sætinu, ok fellr allr til iardar fyrir erchibyskupinn med sua tarligri godfyst ok idran, at hann matti uarla tala. Herra erchibyskup uilldi giarna lyppta hann upp ok leitta hans harm. Enn þess er eingi kostr, fyrr enn konungrinn hefir gert suo miuka iatning, sem honum þickir þurfa, fyrir þa usannsyni, er hann hefir i fallit. Þar af segir hann sua blezadr med gratligri roddu: "Sæti fadir minn, sagdi hann, þer einir skilldut rett, enn so ver allir uorum blectir ok blindir, er þat ræd gafum ydr med uilia ok yfirgirnd daudligs manz, at gefa guds sæmd ok kirkiunnar reitt undir leikligt ualld. Miok idrar mik ok angrar, miskunna mer, kærazti fadir, ok leysit mik af þeima glæp. Heit ek þui til yfirbotar, at fra þeima degi skal ek i eingri raun fraskila verda i þui ollu, sem ek mæ ydr styrkia." Enn uirdi þat uitr madr, med huiliku hiarta erchibyskupinn sua fallinn mundi upp sitia bædi med fagnadi andar ok likams, sidan hann heyrdi sua halæita mykt af slikum manni. Will nu konungr upp risa med fylgi erchibyskups, skilia þeir sua med miskunn heilags anda, at signadr Thomas ok hans menn geingu enn gladari brutt enn þeir kuomu. Er nu æigi langt, ꜻdsyniz umuending Fracka konungs, þuiat hans signud elska ok heimonleikr kemr aptr i ollum greinum til Thomam erchihyskups. Færr nu guds madr af þessarri sinni stadfestu, ær nu hafdi hann næst framit, sem nyia frægd um allan Franz.

Af fvndi Thomas erchibyskups ok konunga

66. Nu ær þar til at taka, sem konungr i Einglandi spyrr, huersu Fracka konungr hefir herra Thomam aptr tekit i alla auluerd ok blidu, sem þa er bazt var. Grefz hann innan med sinni grimd ok gerir sendiboda med brefum til konungs i Franz. Þar er sua skrifæt, at hann segiz hardla miok undra, hui Lofuis konung lysti sua gera, at hallda þann mann i uirktum, sem ollum monnum gerir vnadir: "Þer sialfir, segir hann, uorut nærr, sæd ok heyrdut, huerssu ek lægdi mina tign, bodinn til allrar reittuisi, þer heyrdut ok æigi sidr, huers ofbelldi þat uann, er fridrinn feckz æigi, ok þo elski þer þann ok halldit med sæmd i ydru riki. Nu med þui at hann fyrirsmædi bædi ydra tillogu ok allra annarra, stendr ydr þat æ eyngan ueg at stydia hann ædr hallda mer til uanuirdu ædr kinnroda." Enn er Fracka konungr hefir þessi bref yfirlesit, segir hann sua sendimonnum: "Farit heim aptr til konungs yduars, berandi honum þessi ord: Ef hann kallar þat fylgia krunu sinni at hallda sidueniur allar i Einglandi, þott monnum syniz þer berliga moti kirkiunni, [fylgi vorri krunu med erfdum miklu lofsamligar at hialpa n ꜻdstaddum ok einkanliga guds kennimonnum, er vtlægiaz moti ollum rettinndum. Nu skal Thomas erchibyskup ryma þui sidr ut af Franz, at fyrir huert bref, er Heinrekr konungr sendir, skal uaxa uirding hans." Þuilik eyrendi fæ sendimenn, ok batnar æigi briost Heinreks konungs, sem þeir flytia honum hinu sidurztu ord, er nu voru lesin, ok at uikia sæmdum Thome ærchibyskups.

Suo ok i annan stad sem guds madr fregn fmihkan kærleik til sin af Fracka konungi, gerir (hann) gudi margfalldar þackir, ok her fyrir treystiz hann at bidia konunginn, at hann med sinu stormenni, bædi byskupum ok leikualldi, skrifi til herra pauans, huersu fundr. Þeira Heinreks konungs vard hinn sidarzti, ædr huat olli, ær þeir sættuzt æigi. Ok þetta veitir giarna konungrinn bædi fyrir sik ok adra, at hann skrifar til Roms, huerssu for, ædr huern haska heilog kristni þolir i Einglandi, ef sua skal leingi standa, ædr huerssu uorum herra mun lika su hin langa utlegdar pina, er meinl ꜻss erchibyskupinn þolir. Ok at þessum brefum lesnum i Rom, angraz at nyiu herra pauinn, at Heinrekr konungr skal eingan enda gera sinna uanndkuæda, ok til þess at æigi syniz hann med ollu hiæ ser leida, enn uilldi giarna med godu uinna, gerir hann tuo seiuhboda til Einglandz, at þeir tiæi Heinreki konungi, huat honum hæfir til lifs ok urgongu sinna uanndræda, at æigi offireyti hann miskunn guds ok þolinmædi heilagrar Roma kirkiu. Enn af ferdum þessarra sendiboda siæm ver æigi naudzyn at gera leingra, enn þeir fundu Einglandz konung ok uinna eingan lut minnzta med sinum fortaulum, þuiat uerndir uoru nogar ok afsakanir i ollum lutum bædi af konungi ok hans monnum. Suo uenda þeir aptr i Franz ok finna Lofuis konung ok Thomam ercbibyskup, greinandi huarumtueggia motbærur ok kloksamligar sakuerndir Heinreks konungs. Þadan fara þeir aptr i Rom, ok ær uti þeira ferd.

Enn þessu næst ær þuiat segianda af Heinreki konungi, at hann gerir sina pilagrims(ferd) til Dionisium i Franz, þar sem heitir Mons Martirum, ok sæ guds kappi let sitt lofsamligt lif. Herra Thomas ærchibyskup lætr æigi sem hann heyræ, æt Heinrekr konungr se þar i landi. Enn Lofuis konungr setr sua rad med sinni blezadri godgirnd, at þeir finnaz konungarnir. Sua hefir hann ok ord sent herra Thomasi, at hann skal þar koma. Hefir nu Fracka konungr sik fram med byskupum ok audrum godgiornum monnum, at Heinrekr konungr uægi fyrir guds skylld ok lægi þau uanndkuædi, sem monnum hafa leingi meinat i missætti þeira ercbibyskups. Enn þar i mot æru þegar nyiar sakagiptir, at Thomas erchibyskup hafi i eingu anzat honum, sidan hann kom i Franz, ok einga uirding honum ueitt. Fracka konungr bidr hann kierliga fyrir dyrd ok uinattu fieira heilagra manna guds, er nu hafdi hann heirn sott, at hann skyldi mykiaz ok taka Thomam ercbibyskup heim i land med heilli sætt ok hiartaligan kiærleik uorum herra til lofs ok heilagri kristni til fagnadar. Her kæmr mæli, at Heinrekr konungr syniz uerda leiddr med fortaulum æ hialpsamligan fridarueg, segir hann sinn godan uilia, at Thomas erchibyskup uendi heim i land ok takæ alla sina sæmd. Ok sem þat er iattad, tala nockurir med fagnadi, at konungrinn skuli minnaz til ærchibyskups med fridarkoss, at þui elskuligar megi fra beraz, huerssu þeira sætt hafi gerzt. Enn þar suarar sua til Heinrekr konungr: "Vel mæ ek kyssa Thomam erchibyskup, sagdi hann, enn med þui at ek sor þat einn tima i brædi minni, þa ær mer mislikadi til hans, at ueita honum eingan koss um alldr, þa ser ek æigi naudzynligt at riufa min særi þar um." Thomas erchibyskup skilr þessi ord, ok kennir þegar af kunnri lund, at æigi er briostid biart, þott ordin fari sliett, ok þui suarar hann opinberliga, at þetta helldr hann eingan sættarfund, utan fridarkoss fari til eptir suo stora misþyckt, sem uida um laund var nu kunnig. Huat leingra, enn Heinrekr konungr segir naudzyn krefia, at menn taki nad eptir langa mædu, segir dag lidinn ok langt i myrkri at rida til herbergis. Sua lyktaz þessi fundr, at Heinrekr konungr ridr i ueg ok ueitir Thomasi erchibyskupi enn klausur nockurar æigi fagrar, segiz bafa uerit þyngadr fyrir hans skylld um allan þann dag, ok þat fleira sem hann lætr riuka. Sie sua uendir hann heim i riki sitt, enn heilagr Thomas aptr i Sæinz. Stendr nu sua um stund, at margir godir menn harma, ær æ skal nockut moti risa faulsudum fridi millum þessarra hofdingia.

Af vigslu Heinreks vnga til konungs

67. Lasum ver i fyrsta kapitulo, huersu Heinrekr konungr for undan at gefa signudum Thome fridarkoss. Skildi þat ok rettliga guds madr, ad þui uolli su særa samuizka, er hann bar i briosti, sem enn profaz, þuiat Heinrekr konungr hefir fullan vilia sem fyrr at auka meingerdir erchibyskups, ef hann mæ. Enn huat mun hann nu til fa? Utlægdr ær nu adr erchibyskupinn ok allir hans frendr, godzin upptekin, uldydni hladin med sua uheyrdum illuilia, ad hann skal þarnaz bæna midil kristinna manna, ok þo þrotnar æigi uondr rædgiafi at fera hedan (meira) fram. Heinrekr konungr hefir þat med hondum at lata uigia til krunu Heinrek son sinn, ok þui sua bratt, at heilagr Thomas skyldi missa þeirar sæmdar, er honum einum til heyrdi eptir æfinligri frumtign Kantuariensis kirkiu, at smyria ok kruna konung i Einglandi. Enn til þess at æigi syniz konungrinn gera þessa smæn erchibyskupi med einuilld sinni, smidar hann þau ræd at leida herra pauann i sæmþycki ædr enn framarr i so fullkomliga skipan, at sia uigsla fremiz fyrir utan alla rauksemd Thome erchibyskups. Med sua uheyriligri bæn gerir konungrinn sina sendiboda til Roms med brefum, er þar einkanliga ok eiginliga nefndr Rodgeirr erchibyskup af Jork, at hann kruni herra konunginn med herra pafans skipan ok orlofi. Enn med þui at herra pauinn Alexander hæfir þar yfir sanna uissu, at þessi uigslugerd ær eiginlig Thomasi ærchibyskupi, skilr hann ok æigi sidr, huadan þessa umleitan leidir, þui skrifar hann aptr i gegn til Heinreks konungs med hofsamligum greinum, at þa bæn, ær uigslugerdinni heyrir, stendr honum æigi at ueita, nema Thomas erchibyskup leggi til blida samþyckt fyrir sik ok erchistohlin i Kancia. Ok med þui at herra pavinn grunar fyrir þat hatr ok uhlydni, sem Thomasi erchibyskupi ueitiz i Einglandi, at byskuparnir muni dirfaz æigi þui sidr med eptirlæti vit konunginn at gera uigslu þessa, þa gerir hann onnur bref til Thomam erchibyskups, at honum uerdi allt þetta efni kunnigt uel, þar med lætr hann fylgia þat opit bref, at fyrirbydr undir banz pinu, at nockur byskup i Einglandi dirfiz a þa uigslugerd utan uilld Thomas erchibyskup(s). Koma þessi bref huartueggi framm, sem skipat var, ok æigi þui sidr heldr Heinrekr konungr uppteknum hætti kallandi sæman byskupa med ænefndum degi, at þeir kome til Lunduna i festo Johannis baptiste at sæma uigslu Heinreks unga sonar hans.

Enn er signudum Thomasi flytiaz herra pafans href, ok þar med nockura frett nordan af Einglandi, at æigi muni fiarri fara þui, sem pauinn gat, ok framgirnd ok uhlydni byskupænna, þa gerir hann sina sendiboda til Einglandz, at byskupum heriz bodskapr herra pauans, at þeir halldi sinar hendr af sagdri uigslugerd. Enn þar er annat fyrri, þuiat byskupar uilia æigi sia brefit, helldr fara þeir framm sem til uspilltra mæla. Geriz su boluut uigsla af Rodgeiri ærchibyskupi i Petrs kirkiu vit Uestmystr i Lundunum. Stodu þar nærri tueir byskupar bannsettir Gillbert ok Jocelin ok margir adrir bædi klerkar ok kennimenn. Eflir Heinrekr konungr gamli ueizlu mikla i uigslugerd sonar sins, ok þionar sialfr þeim nyia konungi, ok æigi uill hann nu samdægris lata kalla sik konungsnafni. Mæ þat likiligt þyckia, at samsæti þetta uer(i) þui likt, er fordum hellt Herodes tetrarcha, þa er hofut Johannis baptiste var uppdiskat. Enn þo berr þat umframm i þeim stad, at her satu fleiri opinberliga bannsettir. Enn suo mikit forz ok frammgirnd sem Heinrekr konungr gamli lagdi til at kruna son sinn ser lifanda, mæ uera, at hann idriz þess innan sidarri tima. Eigi mæ ok synaz undarligt, þo med leyndum guds domi vyrdi þat land ok folk vndir miklu afelli uheyrdrar glæpsku eptir litinn tima lidinn, er sua uafdiz afskapliga huerr med odrum at fyrirlita sialfan gud ok hans umbodsmenn, einkanligæ sialfan herra pafuann ok sinn eiginligan erchibyskup sua heilagan.

Af bodskap ok forbodi pafans

68. Nv sem heilagr Thomas erchibyskup spyrr þessi hormungartidindi, huersu Heinrekr konungr hefir nv enn ofgeystr farit i uigslugerd sonar sins, þickir honum æigi hett æ bioda um hans vannstilli. Virdiz ok sua erchibyskupinum, sem her see sæ lutr uunninn, at med ollum sinum greinum megi æ einga lund opindr uera, ef Roma kirkia ok login skulu nockurn rett hafa. Þui skrifar hann til herra pafans greinandi i fyrstu, huerssu þeir Heinrekr konungr funduz in Monte Martirum, ok huad þa geck til, er þeir sættuz æigi. Þer næst skrifar hann, i huersu hafa þionustu Heinrekr konungr hefir leitt bannsetta byskupa i Einglandi med allri þeiri ohlydni vid Roma kirkiu ok forsman Kantuariensis kirkiu, sem herra pafanum er kunnig. Her med bidr hann, at postoligr herra risi upp til hegndar fyrir sua udæmiligt verk, ok þott her til hafi þolat verit, segir erchibyskupinn berum ordum, at hedan upp er æigi þolanda. Miok iafnfram skrifær Lofuis Fracka konungr til herra pafans af sama efni æi med lægra krapti elskunnar til guds ok kirkiunnar, þuiat hann herdir berliga herra pafuann til rettrar framferdar, bidr hann þar til uirda sina þionustu ok þeira uinattu, at uninir Thome erchibyskups taki sin giolld, sem login dikta þeim, ær uhæfur hlada æn aflati ifir haufutglæpi. Enn þann tima sem herra pafinn ser þuilikt bref, piniz hans hugædi, þuiat langar bidstundir til bata gera uondum mounum mikinn uoda, þui tekr hann um sidir ser i hond hefndarsuerd hins heilaga Petri, skrifandi til erchibyskups Rotomagensem, er Rotherodus heitir, ok til Bernardum Niuernensem byskups, at undir krapti heilagrar hlydni fari þeir badir sem fyrst æ fund Heinreks konungs i Einglandi, berandi honum einardliga med ognarordum þann bodskap, at ef hann semr æigi falslausan frid med Thomasi erchibyskupi undir retta yfirbot ok aptrskipan allra luta, skal hit sterkazta forbod falla ifir allt hans riki, sua fyrir sunnan sio sem i Einglandi, enn hann sialfr med fullu bannsetiaz. Aunnur bref gerir hann til Thomam erchibyskups med þeim formala, at þau somu bref skal hann uppi lata þeim tima, er honum likar. Enn sæ herra pafans bodskapr er sua fallinn, ad Rodgeirr er af flettr ollu embetti, ok enn fleiri byskupar, ær uid voru uigsluna. Enn her umframm geingr þat bref, er enn bodar Gillbert ok Jocelin at nyiu sem fyrr bannsetta. Þenna bodskap allan saman berr ut af curia uirduligr madr byskup af Sainz, þuiat hans eyrindi var þat i Rom at flytia frialsi kirkiunnar bædi af halfu Fracka konungs ok erchibyskups. Enn þann tima sem greindir byskupar Rothomagensis ok Niuernensis heyra pafans bodskap med sua sterkum ordum æ sialfa hlydni Roma kirkiu, bregda þeir uid badir sem rauskir menn, sækia Heinrek konung fyrir sunnan sio berandi honum heilliga ok storum einardliga, huat er þeim var bodit, segia honum i opin augu, at afleiding(a)r ok ordaglæsur hans eptir uana stoda honum nu æigi, skyra honum þar med, huert æfelli yfir gnæfir ollu hans riki sua fyrir sunnan sio sem i Einglandi, at þegia skulu allar kirkiur ok eingin þionusta fremiaz utan skirn ok skript daudstauddum monnum, þeim er leita med idran ok yfirbot annmarka. Her med tiæ þeir konunginum, at nefndr ær dagr af herra pafanum, nærr þessi strida ok stormæli skulu avll publiceraz, ef æigi sættiz hann fyrri med heilum hug ok aluarhgum fridi til Thomam erchibyskups. Votta þat ok liosliga, at hiæ þeim liggr bodskaprinn, ok þeir skulu frambera fyrir huers manz þock þat, sem þeim er skipat. Heinrekr konungr ser nu, at sundin miofaz helldr til utsiglingar, ok þui uikr hann sem honum syniz til þeirar mycktar, at sættarfundr er settr i Franz upp æ festum Marie Magdalene. Sækir þangat allmikit folk. Einkannliga kemr þar Lofuis Frakka konungr med sua blezadri astundan sem fyrr, at hann kallar þæ menn i sina fylgd, sem hann uissi godgiarnazta at sætta sundrþycki. Aa þat mot sækir ok signadr Thomas erkibyskup. Enn huort er þui olli meir fiolmenni edr forspæ okominna hluta, skipaz þessi sættarfundr i aungri borg edr kirkiu helldr undir berum himne æ einni fagri iord, er landzmenn kalla Suikara Eing.

Af sætt erchibyskups ok konungs

69. Sem sættarfundr er skipadr, hafa herra pafans sendibodar sik frammi mille annara godra manna. Er nu eigi langt, þuiat Heinrekr konungr gerir sik sua miukann, at þeir er fridinn leita, kiosa upp ua hueria grein. Hann iatar med ordum ok handleggr erchibyskupinum, at þær ænefndar iardir, sem hann hefir lengi halldit undan erchistolinum i Kancia, skal hann med fullu skilriki aptr leggia. Hier med gerizt bref æ þeim sama fundi, at Heinrekr konungr skrifar heim i Eingland ollum ualldzmonnum ok alþydu, birtandi fulllcomna sætt i ollum hlutum, huort er til heyrir fastri eign edr lausum penningum. Ok suo er nu gert um alla hluti, sem þeim syndizt aurugt i falslausann frid, er æ medal gengu, þo at maunnum segdi nockut misiafnt hugr um, huersu ganga mundi, ok toku þeir þann efa fyrir hosa skynsemd, at huat madr iatar fyrir þraunguing eina samt, gengr honum eigi nær hiarta til godra lykta. Enn huat er nu grunar hueru þar um, gera menn þackir þo gudi fyrir ok kalla dagsuerkit hardla nytsamligt. Ok þann tima sem fundrinn leysizt ok menn buaz til burtreidar, uikr T(h)omas erchibyskup at Heinreki konungi ok leidir hann æ einmæh. Giorir konungrinn sig hardla miukan at uikiaz eptir, sem erchibyskupinum likar. Heilagr Thomas byriar þa sua fallinn ord: "Minn herra konungr, sagdi hann, eg bid, at yduart ualld styggiz eigi uid, þo at Rodgeir erchibyskup ok enn nockurir fleiri adrir fai laughga hirting fyrir þa tekiu, sem þeir hafa framit i uigslugerd sonar yduars." Þessu iatar konungrinn blidlega, at þat mæ geraz utan hans forþyckiu. Sæll Thomas þackar honum þessi ord med frabæru litilæti. Konungrinn spyr þa: "Huersu æth þier nu at rida, herra?" sagdi hann. Erchibyskup suarar: "Ek hefi hugsat at uikia upp i Franz til uina minna, adr ek snyr heimleidis." Konungrinn talar: "Þat mætti nu synaz uel fallit, at þier ridit med oss ok synit sua nyian frid ok felagskap eptir langa misþykt." Erchibyskup suarar: "Oss ma þat riettliga uirda til ohæuersku, ef uær faurum sua af Franz med fliotu uidbragdi, at uer þauckum eigi hofdingium þessa landz þa goduilld ok uelgerdir, er þeir hafa oss tied i uorri naudzun. Enn þegar uer uerdum hdugir hier af, skulum uær giarna til yduar koma." Konungrinn talar þa: "Þessu munu þier rada, enn þo syniz oss uel fallit, at fyrir godra manna augsyn, er heyrdu uara fridargerd, taki þier ydr til fyl(g)dar einn af uorum heimolligum maunnum iafnfram þui brefi, er uær skrifodum til Einglanz, at þessir tueir uottar gangi med ockare sætt, ok synit, huar sem þier komit." Þessu iatar giarna erchibyskupinn. Tekr konungrinn þar til einn dekan af Sarisber at fylgia sælum Thomasi. Ok uæri þessi hans gerd loflig, ef hun gengi af hiarta med saunno hiarta ok goduilia, enn eigi til þess at hneekia med undirhyggiu herra pafans bodskap ok hneigiaz sua undan þui æfelli, er hann uar makligr at fæ. Hier med leggr konungrinn erchibyskupi þat blidubragd nu at sinne, sem godir menn gjaudduz af, at hann sialfr stendr nær, sem herra byskup heilagr Thomas stigr æ hest, ok ber stiguel at hans fæti. Skilia sidan med blidum kærleik.

Vendir Heinrekr til Nordmandi, enn erchibyskup upp i Franz, ok þar duelz hann um hrid, þuiat uitrir menn leggia þat til med honum, at hann siaiz uel fyrir vm heimferd sina i Eingland, leggi enn helldr Heinreki konungi til nockura raun i fyrstu, er dagar lida, huersu fastordr hann er i fridinum, hier med at erchibyskup geri sina sendiboda til Einglanz med sættarbref þeira Heinreks konungs, at þeir heyri ok honum aptr flyti, huersu sættinn romaz i landinu. Þetta sama rad hefir guds madr, at hann sendir til Einglanz med sættarbref ok þar med stormælabref byskupanna, sem fyrr uar tiad. Enn adra sendiboda gerir hann til Heinreks konungs, at hann megi þadan marka, huersu konungr helldr sættina. Þessir sendimenn eru sæmligar personur, heiter annar meistari Jon, er næstr uard byskup i Kancia eptir Thomam, annar sendibodi er Herbert af Boseam. Þessum bydr erchibyskupinn med stauddu, huart konungrinn uill hallda ord sin um aptrlag eigna þeira, er iatadaruoru i þeira sætt. Ok ef þeim profaz konungr uel staudugr, skulu þeir fara fyrir erchibyskupinn til Einglanz med eyrenidum hans, enn elligar skulu þeir aptr uenda sama ueg. Fara þeir ok finna Heinrek konung i Nordmandi, ok heilsa hann af erchibyskup(s) halfu spyriandi litlu sidar med rauksamligri einord, huart eignir þær eru lausar, er hann iatadi æ sættarfundinum. Enn konuugr bregdr æ lund sina, suarar um fatt ok hefz undan. Sendibodar eru diarfir ok knyia fast ax o(r)skurdi. Konungr ris þa uid ok suarar sua: "Meistari Jon, segir hann, fyrr slculu þier syna mier ok minu riki meire goduilld enn fyrr, adr enn ek ueiti ydr nockud." Þeir kumpauar sia fyrir þessi konungs annsua(u)r, at gert er eyrendi þeira, hafa sig aptr i uegh æ fund erchibyskups. Enn er þeir flytia honum, huersu for, geymir guds uin orda sinna, þott honum mislike miok.

Af erchibyskupi ok konungi

70. Nockurum tima sidar enn Thomas erchibyskup hefir fundit brest i sættargerd þeira Heinreks konungs um eignir þær, er greindar uoru, fellr þat efni til, at stefna er laugd i nefndum stad i millum konungs ok erchibyskups ok Th(e)oballdum iar)s af þeim stad, er Blesis heitir, þuiat greinir nockurar gengu millum þeira til askilnadar. Þui ridr Heinrekr konungr upp i Franz ok duelur i Turon nockura daga, þuiat stefnutiminn er eigi kominn. Enn er heilagr Thomas fregnar til fara konungsins, ridr hann i Turon, þuiat honum er forkunnr at freista enn, huersu at fari med þeim. Enn er konungr heyrir nalægd erchibyskups, synir hann i audru lagi suo mikid tillæti, at hann gerir fyrst sina menn heimolliga langt æ uegin fyrir hann, enn ridr sidan sialfr moti honum. Enn i adra grein fylgir þat, at herra Thomas þickiz hafa sied stundum blidara Heinrek konung, enn nu er i þeira fundi, ok suo stendr þat til kuellz. Enn arla um morgininn eptir sem konungr er klæddr, lætr hann syngia sier salumessu, ok þui hann helldr enn dags officium, at hann uill eigi hætta til at taka pacem af erchibyskupinum, ef hann stædi at messunne. Eptir embættit flytir konungr helldr, hefr sig þegar æ hesti fram til fundarins. Thomas erchibyskup uerdr seinna buinn enn sækir eptir rauskliga, þuiat hann hugsar, at ecki skulu þeir konungr sua buit skilia. Enn er þeir finnaz, fara i ord nockur ok sannsaugur med þeim. Segir konungr, at erchibyskup minniz (eigi) þeira sæmda, er hann segizt honum ueitt hafa, enn herra Thomas gefr honum aptr i gegn, at konungrinn er med ollu gleymandi þa dygdar þionustu, er hann segiz honum ueitt hafa fyrr meirr med allri sinni kunnattu. Enn er þeir koma til stefnunnar, hallda þeir konungr ok iarl æ malum sinum. Er þar godr tillaugumadr Thomas erchibyskup, ok adrir med honum, sua at þeir sættaz þegar samdægris. Ok sem þat er ute, hefr Thomas erchibyskup frami sitt efni næsta med kiæru æ konunginn, hui hann uenr sik suo lausmalann um þat, er hann heitr gudi ok godum maunnum. Vinnaz þeir Theuballdus iarl sua i neyti, at hann gengr nu milli konungs ok erchibyskups. Verdr þa enn sua dregit i sidurztu, at herra konungr iatar at gefa aptr iardirnar, enn bidr byskup fara heim til stols sins med þeim hætti, at hann syne sik nytsamligan ollu lanzfolki. Skilia þeir uid sua buit.

Enn fam daugum sidar finnaz þeir i audrum stad skamt fra Blesis, er heitir Mons Caluus<. Sa fundr er sua laginn, at erchibyskup fysir eptir at leita, ef hann kynni fa med guds uilia þann kærleik af konunginum, sem fordum uar millum þeira. Syniz ok konungrinn aluarliga gladr i þann punkt. Ok þa tala þeir marga hluti med sier heimolliga, ok i milli annara hluta segir konungrinn sua: "Huat mun þui uallda, herra erchibyskup, segir hann, er ydr syniz at skipaz aunduerdr mot uorum uilia? Þuiat ef þier uilldit oss eptirlatir uera, mundi (ver) enn sem fyrr alla uora goda hluti ydru ualldi upp gefa." Enn til þessara orda getr eigi bok, at erchibyskup gefi andsuor. Enn meistari, sa er þetta komponeradi med latinu, segir sæmliga hugkuæmt hafa uordit til dæmis, huersu Sathan likti sik aurlatan æ fialhnu fordum, ef uor herra uilldi luta honum. Sua ok sem grædari uor þoldi freistanar anda þa umleitan sidarzta upp æ sinn manndom, sua uard þessi ordræda Heinreks konungs æ sidazta fundi þeira erchibyskups, þuiat ei sauzt þeir sidan i þessi uerolldu. Vendir konungr i Normandi ok Eflir þar stora setu. Mæ þat sua upp taka fyrir honum med annari undirhyggio, at honum uæri byr at badu, huersu til tækiz um erchibyskups heimkuomu, þuiat eigi uar hann likligr at lægia radleysi sinna undirmanna, sidan hann uilldi huergi nær koma, enn kunni þui klokligar at afsaka sik, sem hann syniz firr manna augum uera.

Er sancte Thomas bad Fracka konung vm stein

71. Sem guds madr heilagr Thomas erchibyskup hefr dualiz i Franz at profa trygdir Heinreks konungs, aurt um þria manadi fra þeira sættargerd, ok inn gengr all(r)a beilagra messa i upphafi Nouembris, hafdi hann uerit full sex ar i utlegd, byriar þa aull ær æ þeim blezada degi, þuiat fyrr i hans flottagrein uar sua lesit, at hann het æ næstu nott eptir allra heilagra messu ut af Einglandi. I þenna sama tima byz hann nu aptr til sins fostrlanz. Uar bunadrinn fliotr, þuiat eigi uar rikdom at flytia. Enn þat er greinanda, (at) uar einn madr Symon at nafni enskr at kyni, hann elskar sælanu Thomam ok bydr sig i hans fauruneyti fram til Einglanz æ kynnisleit at finna frændr sina, ok þat ueitir honum erchibyskupinn. Lyptir nu guds madr burt af Sainz þackandi stadarfolkinu einkar fagrliga, hueria bæuersku þeir bofdu honum tied i sinne þaruist, vikr sidan til sinna uina gefandi ollum blida gud(s) kuediu fyrir uel gert ser ok sinum fatækum maunnum. Sidazt finnr hann Fracka konung, þuiat hans ueizlor ok uelgiordir uaro sua þackandi, sem madr girniz at fæ æskihgan enda i godum hlutu(m). Ok fyrr enn greiniz ord þessi þeira konungs ok erchibyskups, bæfir oss at uikia til frasagnar hieþan i fra um litla stund.

Þat greina laugteknar bækr, at herra Karulus mikh keisari, er riettliga mæ kallaz forpris allra Fracka konunga, for ut yfir haf til Jorsala at frialsa landit af beidinna manna ualldi, sem drottinn hefir bodat ok birt Constantino Miklagardz konungi. Ok sem hann er staddr i Jorsalariki, bar til þann hlut, er menn kalla tidendi, at sa natturusteinn, er karbunkulus heitir, fanz af ueidimaunnum. Sa steinn hefir þat kyn, at hann uegs framm i euni undir horni þess dyrs, er unicornis heitir. Ok þann tima sem dyrit fellir bornit eptir þess skipan, sem ollu styrir, finz sa enn agæti steinn af þeim maunnum hellz, er fioll rannzsaka fiarri manna bygdum. Enn þeim steine hefir gud lagt suo mikils hattar lof, at hann mæ kallaz sem herra yfir aullum natturusteinum, ok ber þat hæst i þui mali, at honum fylgir sua mikil birte, at hann lysir i myrkri, ok þui er hann dyrr, at þeim mæ þickia ulikligt, er fiarri fædaz, sem nu bar hier raun æ. Karulus keisari fregnar þat, at steinninn uar litlu fundinn, ok þui falar hann steininn, enn kaupir sidan med sua miklu uerdi, at hann reiddi fyrir, sem segiz, sua mikit brent silfr sem attatigir punda, ok sua kostadan flutti hann þenna karbunkulum heim i Franz, ok het setia i skærazsta fingrgull. Var steinninn suauidr med þeim umgang, er gullit gerdi, at naliga klæddi haundina. Þat uar ęfinliga siþan uigslugull Fracka konunga, ok þotti ollum þeim enn mesti mæta gripr ok sæmdar næst sialfri krununni, bædi fyrir dyrleik ok einkanliga fyrir þuiat, huer afiat hafdi. Nu er sua undirbuid, at þeir Lofuis konungr ok Thomas erchibyskup mega tala sinn kiærleik, þuiat konungrinn gerir sik sua bhdan moti þacklætisordum erchibyskups, at hann spyr innuirduliga, huart sæ er nockur hlutr, at hann uili þiggia i þeira skilnadi, segir at honum skal ueitaz, huat er hann uill. Heilagr Thomas horfir þa uid ok segiz giarna uilia fingrgull et goda. Konungrinn suarar sem med nockurí ahyggiu: "Herra erchibyskup, sagdi hann, uel er ydr kunni(g)t, huersu þat gull er til komit, ok med huerri uirkt uarir forfedr ok foruerendr hafa þuiat halldit, þuiat þat er altekit i þessu landi, at sa Fracka konungr, sem gullzsins missir, afkyniaz sua miok sinu forelldri, at hann ber eigi um alldr uhalla sina kruno. Þui haurmum uær þat, er uær nennum eigi at ueita ydr þessa bæn, þuiat eingi uor hofdingianna hefir til þess hugarkrapt at uera audrum lægri. Erchibyskup suarar: "Þetta skal ok eigi meir sækia at sinni, enn fai mun ek steininn, þott sidar sie." Þessari ordrædu þeira uar«mær staudd drottningin Fracka konungs, er Aldæla het, þeira son uar Filippus, er sidar mun getid uerda, þuiat af Karbunculo er nu her ecki meira edr lengra, þuiat þessi forspæ erchibyskups bidr sidari hluta. Tekr hann nu orlof af Fracka konungi med signudum þeira kiærleik, sem tarinn uotta.

Vendir sidan erchibyskup til siofar ok þeirar uikr, er Uitsand heitir, þuiat þaþan ætlar hann i haf, þegar til fellr. Ok meþan hann sitr þar til byriar i endalykt Nouembris manadar, skal segia nockud af Englandi, huersu þat byz i moti honum, edr huersu brefum herra pafans ok Heinreks konungs uerdr tekit, sem þau kuomu fram.

Er þeir byria vpp steyt moti sancte Thomasi

72. Sendibodar Thomas byskups sem þeir kuomu til Englanz med bodskapinn, fara þeir sua med huerri grein, sem hann hafdi rad fyrir gert. Enn su uar hans forsaugn, þat er til heyrir Rodgeiri erchibyskupi af Jork, at honum skal beraz bodskapr herra pafans æ þeiri hatid, sem hann er heima at stolinum ok stendr sialfr i messusaung. Enn af sættarbrefi konungs ok erchibyskups er þat greinanda, at þat uerdr tiad iustisum ok ualldzmaunnum, Enn einkannliga þeim, er hallda erchistohlin i Kancia, at þeir ryme uaulldin, þott sidarla sie, enn þessi megi stiorna, sem erchibyskupinn hefir til skipad at bua fyrír sinni heimkuomu. Ma þat synaz uel trulegt, at þeim er bodskapinn baru bafi hann fengit sitt umbod at ueita stadnum forsio, þuiat þeira aptrhuarf er eigi greint æ fund erchibyskups. Enn þat er liost, at sættarbref þetta heimkom(it) i landit fær þungan rom af ranglatum, þuiat þeir fysaz þann frid, er syndugir eignaz, enn hata þa fridsemi, sem af gudi leidir. Ok med þui at þeir skilia glaugt, med hueriu hiarta konungr hefir sæz, gioraz þeir uisir um, at eigi mun halsinn borga, þott enn ræni þeir kirkiuna. Þui(at) sua er skrifad, at mikit æ fiorda manadi, þat er fra sættargerdinni fram til Marteinsmessu, toku þeir sem adr innrentu kirkiunnar, ok þui stodu kornhlaudur tomar, ergudsmadr kom heim. Enn þessum tidendum af heimkuomu erchibyskups urdu allir godir menn ok einkannliga fatækir sua fullir af fagnadi, sem blezan sialfs drottins uæri komin yfir þa, sem sidar mun greinaz. Þann fyrirbunad hefir ok annann erchibyskupinn sinnar tilkuomu, sem byriar haleitan hirde sinnar hiardar, at hann sendir meistara Jon heim til Kanciam med þui brefi til brodur Thomam, er þar stod æzstr madr i kor, at hann leysi folkit af guds alfu ok erchibyskupsins, þat sem samneytiz þrætumaunnum æþr bannsettum.

Nu er at segia fra Rodgeiri erchibyskupi, huersu hann flettiz or fagnadi, sem rad uaro til sett, at sendibodit kemr i Jork eina hatid um pistil i hæmessu, sem erchibyskup sitr skryddr i sæti sinu, tekr hann med bodskap, enn sendibodi fer til hestz. Erchibyskupinn er sua bradlatr, at hann les þegar brefit, enn flettir af ser skrudanum þui næst, segir sidan ollu folki hatt ok uægdarlaust, huert æfelli komit er, at þeir skulu allir uera sem bannsettir, er nær uaro uigslo unga konungs. Hier eptir kallar hann til sin Gillbert ok Jocelin, synandi þeim, huersu uid þa er gert. Enn af þessu efni laugligrar hirtingar uid byskupana, efldiz sua mikill ofridr, at klerkar þeira, frændr ok uinir med fornum fiandmaunnum Thome erchibyskups gera sem herhlaup i landinu at mæta erchibyskupi, of hann ber at, þuiat þeir hafa heyrt, at hann kom i Elandr fyrir nockuru, ok sitr þar til byriar. Er fyrir þessu lidi daudasonrinn Ranulf af Brolc med fullu bannzsettr, ok med honum þrir adrir, Reinalldr, Guzahn ok Geruasius. Þessir fara med uæpntu lidi at uakta þær hafnir, sem þeim þickir uon erchibyskups, ok einkanuhga þa uik, er Dorobernia heitir, er beinaz horfir moti Flandr. Hier med fylgir ssa ofsi ok uppgangr, at þeir kuga lærda menn til þeira særa at fylgia ser, uid huern sem þeir eiga skipta. Ok þo leidiz hier inn ordzkuidrinn, at huer æ ser uin med ouinum.

Sem þetta heyrir 40 iarhun af þeim stad, er Bononia heitir, huersu ofridliga horfir, minniz hann godrar uinattu, er leingi hafdi stadit med þeim erchibyskupi, ok lætr koma einn lærdan mann i skip til Flandrs, er Milon heitir, med þeim trunadi, at hann skal sækia æ fund erchibyskups ok flytia honum, huer uodi yfir liggr, ef hann fer til lanz sins. Þat far sem Milon klerkr er i, tekr annat lægi i Flandr uid Sand, ok fiar gengr hann af skipi med aullum skunda ok sækir æ fæti fund erchibyskups. Sem hann spyr, huar hann sitr, ok riett sem hann kemr uid Sand, mætir hann skiott erchibyskupinum fram uid siænn, þuiat hann hafdi spacerat at sia til uedrsfallz, sem siglingamaunnum er kiært. Herra Thomas, sem þeir mætaz, kennir þegar klerkinn ok spyr brosandi, huert hann uill fara, er hann gengr sua uarmt. Klerkrinn suarar litilatliga: "Annat er mitt erendi til yduar, herra, enn leita fars, þuiat minn herra Bononiensis iarl yduar uin sendi mik at birta ydr, huer haski ydunr bidr, ef fner komit til Einglanz i fienna punkt." Þuiat grimmir illir ydrir ouinir hafa samhleype gert i mot ydr at geyrna hafnir med uæpntu lidi ok forsat. Signadi Thomas suarar honum: "Tru mer, son minn, at af þeim ueg, sem uu er ek kominn ok byriadr er, uikium uær eigi, huor ogn edr otti, styrkr edr sturlan ris i moti. Ok þott ek uissa, at lif mitt lægi i skauti, skal ek fram hallda, þuiat nogu leingi hefir þat folk radlaust farit i minni frauero, sem ek iatadiz undir i minni uigslu at ueita nockura uakra umhyggiu. Nu gefi þeim guds son ok sannr gud sina myskunn, þott ek geta edr fai eigi ueitt þeim fiæ leidsaugn, sem ek uæra skylldugr." Sem hann blezadr hefr sua talat, sia þeir, at skip rennr æ lægid, þat er nykomit af Englandi. Ok þegar sem skiparar hafa lægt ok umbuiz, eru þeir spurdir af fylgd erchibyskups, huersu fridligt sie i Englandi eþr folki blitt um heimkuomu erchibyskups. Þeir segia flestir, at þat er hardla kiært, at hann uitie sins stóls ok fostrlandz, utan einn af kumpanum lystr annann undir, ok segir sua: "Þier salugir menn, huat uili þer, salugir menn, utan sækia yduaru dauda. Ek hann segia ydr, at lægid i Dorobernia bydr ydur þæ forsat, at ydrum formanni er til reidu baund edr bane, ef hann hefir sik ouarann". Menn ottazt nockut af ordi þessu, ok bidia guds mann helldur bida enn fara sua bratt undir forz ok illuilia sinna ouina. Enn fiar er sua fast fyrir, at huergi uiknar til, nockut erchibyskup suarar: "Ek sier nu England, segir hann, ok ef gud styrkir minn uilia, skal ek bratt minum fæti sa þat stiga. Enn hugsi þier, minir menn, huat ek segi ydr. Verdi sua at ek komumz eigi med lifi til kirkiu minnar i Kanciam, þa byd ek ydr upp «i hlydni, at þier flytid mik þangad til graptar, ef ydr er eigi forliga bannat. Ok þott ek hafi nu lengr fra uerit henni flæindr, stendr þat, at son huiliz i fadmi mædr sinnar." Lykr sua tali þessu, at maurgum byskupsins astuinum bitr þæ þegar i brun

Er sancte Thomas kom til Einglandz ok heim i Cancia

73. Kalendis dagh Decembris þridia dagh i fyrstu uiku aduentunnar, þat er einni nott eptir messu, lætr i haf ut af Flandr til Englaudz gaufugligr guds madr ok sterkr stolpe kristninnar blezadr Thomas erchibyskup. Falla honum sua uedr med guds uilia, at eigi tekr hann Dorobernensem, sem uondir menn hugdu, helldr fær hann þa saumo haufn, sem hann het fyrr ut af Englandi, ok Sanduik heitir. Enn er skipid nalgaz haufnina, lætr erchibyskup setia upp æ skipinu þann sama kross, er Kantuariensis byskupar [ok Englandz primates uaro uanir at lata fyrir ser bera. Sem krossinn kenniz, þickiaz þeir uita, huer fylgir, ok er eigi langt, adr fatækir koma samt sua margir, sem þa uar fremz matuligt. Ok margir adrir godir menn renna til hafnarinnar, stydia skipid i lendingunne, falla fram ok fagna sinum fedr med tarum ok þess hattar ordum: "Blezadr ser þu kominn, fadir fatækra ok faudrlausra." Enn heilagr Thomas tekr þeim suo miukt sem sinum astuinum, sua at blezan er þeim med ollu buin. Enn er riddarar heyra, at herra Thomas hefir tekid land i Sanduik, skunda þeir þangad med uæpntu lidi. Ok er þat ser dekan, er fordum skipadi Heinrekr konungr til fylgdar sælum Thomasi, rennr hann moti þeim ok bidr þæ uara sik, segir, at konunginum þicki þat moti ser gert, ef erchibyskupinum er misbodit. Er nu þuiligt fyrir hans ord, sem uighugr lægiz med þeim, enn þo uilia þeir lagt edr eigi heilsa erchibyskupinum, sem þeir koma fyrir hann, vtan kiæra þegar med haurdum anda, hui hann hefir at bannsetra byskupana, enn suma sinum sæmdum af fletta, ok hræra suo alla iord med ofridi sinna framferda, herda hugi manna ok þo aungum til bata i sinni tilkuomu: "Mæ þat ok uita, huerso ferhga þu stygguir gamla konung i þuilikum osoma, er þu eflir upp æ hans astuini an aullum tiluerka." Enn er erchibyskup ser, huersu riddarar fara med mikilli brædi, suarar hann med allri hoguæri ok segir: "Eigi mun þetta gamla konungi mislika uidmik, þuiat hirting byskupanna er ger med hans godri samþykt." Enn er riddarar heyra þessi ord, linaz þeir nockut, ok leggia nu til bænar, at hann muni leysa stormæli byskupanna. Erchibyskup segir, at þat mæ uel bida, þar til er hann kemr i Kanciam. Ok sem riddarar fæ ecki af erchibyskupi fra samtali hans, ok uerda bratt uisir, at þar er einn madr lærdr i fylgd erchibyskups allt af Sainz, er fyr uar nefndr ok Symon heitir, þenna krefia þeir þegar, sem hann er kominn i land konunganna, at hann suere þeim þann trunadareid ad fylgia þeira malum, huat sem til fellr. Enn her riss i mot heilagr Thomas med allri rauksemd, segir at þessi ok cngi lærdra manna skal þeim nockurn eid uinna, "ef ek er hia." Sem þessi uegr er luktr fyrir konungs maunnum, likar þeim þui uerr, ok snua til hesta sinna. Enn erchibyskup duelz i þeim stad um nottina ok bidr skiota, enn ridr næsta dag eptir sex milur til Kantuariam. Er þat mikillar frasagnar uert, hueria sæmd hann fieck sa þeim ueg, lika til dæmis at taka ok grædara uarom ueittiz fordum, er hann reid sidazt til Jorsala, þuiat klerkar ganga skryddir ut af kirkiunum med faugrum saung æ ueginn uida mot honum med krossum ok heilogum domum ok sinu soknarfolki, fagnandi sinum fedr ok blezan beidandi. Enn fatækra manna fioldi uar sæ, er uarla matti teha i motræs ok jnonustu, þuiat margir af þeim uerpa sinum klædum nidr æ ueginn fyrir hann, enn huarirtueggiu rikir ok fatækir kalla sem einni rauddu: "Blezadr er sa, er kemr i nafni drottins." Nu fyrir þa þraung ok þronkan, sem folkit ueitir erchibyskupinum, uinz honum uarla dagr fram til stadarins, þo at uegrin uæri skamr. Enn er hann kemr til Kantuariam, hefir su blezut kirkia aunguann heidr meira, enn hon ueitir sinum herra ok erchibyskupi æ þann sama dag med kluckum ok klerkum, med skruda forkunnlegum ok faugrum lofsaungum langt ut æ ueginn i mot honum. Sua leida synir sinn faudr andligan med hatidligri proccssione ok fiolda folksins inn i hofudkirkiuna stadarins. Enn er guds uinr kemr þar, fellr hann fyrir æzta alltari allt til iardar, ok liggr sua, medan sidazta bæn in processiono segiz fyrir honum, ok enn nockuru lengr sakir sinnar godfysi. Enn eptir þat gefr hann blezan ok minniz til allra lærdra manna, meira ok minna er at honum gieck. Sidan gengr hann i haull sina ok helldr þann dag hatidligan med gledi ok fagnadi godum. Sidla sama dags koma sunnan fra sio menn erchibyskups, er heim skylldu hafa flutt þann kost, er kirkiunni uar naudzunligr, ok segia eigi uænhgra af sinni ferd, enn konungsmenn kuomu at þeim ok drogu af þeim kostinn med hardri hendi. Þerra erchibyskup segir, at þat mun eigi gert eptir konungs bodi, ok þann kost mun hann uel aptr bæta.

Er byskupar foru æ fvnd Heinreks konungs at rægia

74. Um morguninn optir koma riddarar til Kantuariam æ fund erchibyskups, er fyrir litlu skildu uid hann i Sanduik. Þar eru ok med þeim klerkar, er bera bref byskupanna, ok hliodar þat allt eitt, s sem riddararnir fiytia. Hier til suarar heilagr Thomas: "Byskupar þessir med þeim audrum, er i stormælum standa, eru eigi af oss bannsettir, helldr af sialfum pafanum, ok þui er ei uart at leysa, helldr hins ædra, er æ lagdi." Þeir suara: "Huat er þa liosara, enn þu uillt aftigna konunginn bædi sæmd ok uigslu, sidan þu streingir þa med stormælum, er hann uigdu." Erchibyskup suarar: "Yngakonung uilium uor eigi aftigna, helldr uilium uer ueita honum tuær uigslur edr þriar, ef hans somi uæri þa meiri enn adr. Enn þo at uær hofum þann uilia, er hann attum uigia, eru þeir allt eins pinandi, er hann krunudu moti laugum kirkiunnar. Ok giarna uilldim uer, at konungrinn legdi þar enga misþykt æ, enn þo i adra grein uirdiz oss, sem uer ok uart góz sie litt fridheilagt her i landi, ef enn skal ræna sem fyrr uara menn, ok nu uar gert fyrir litlu sudr uid sio, er uin þat, er uer ætludum kirkiunne, uar handregit brott af uarorn maunnum. Nu heyrdi ydr uel uinum konungsins, at tia slikt fyrir honum, þuiat engi somi er þat hans tign, at kirkian se uanuird." Riddarar flytia þui fastara eyrendi byskupanna. Ok um sider med radi sinna manna suarar erchibyskupinn: "Til þess at sæ fridr halldiz, er settr uar millum kirkiunnar ok konungsins, munum uer i guds nafni ok hans myskunn hætta at taka þann uanda upp æ oss, treystandi na milldi herra pafans at leysa byskupana, ef þeir ganga til laugligrar festu fyrir oll sin afbrot at standa æ, kirkiunnar dome, ok uirdum uer her til konungsins blidu. Enn ef þeir uilia eigi til festu ganga, fiu þeir aungua lausn af oss, huer sem þat flytr."

Fyrir sua fortekit ord snua riddarar reidir brutt med liotri ordrædu ok brigslum. Einkanliga leggr sigh frarn til þess daudasonrinn Ranulf af Brok, þuiat hans bannsettr munnr meinmælir smurdann erchibyskupinn, at honum mæ reiknaz i fulla gudlastan. Enn erchibyskupinn suarar honum aungu ordi, ok skilia uid sua buid. Flytiaz nu bratt byskupunum þessi kostabod, ok er sua skrifad, at Gillbert ok Jocelin mundu hafa þegid þann ueg, ef Rodgeir erchibyskup hefdi ei spillt fyrir þeim. Fylldiz þat med honum, sem ritad er, at hin þridia tunga sturlar margan. Hann tekr sua til ordz: "Atta þuishundrat punda skiæira guulspenninga liggr i uarom thesaur, hafi þar gud lof fyrir. Enn mestann hlut þess fiar uil eg ut gefa, til þess at minkiz þuerud ok þriozka Thomas erchibyskups, ok hans dul ok dramb at engu uerdi. Ok þui bid ek yckr, brædr minir, latid hann eigi fæ fyrirkomit yckru sidlæti. Anzit eigi um ognir hans, sækium helldr allir samt æ fund gamla konungs, er allann tima hefir (med) oss herrahga stadid moti uarom ouin, ok enn mun hann sua gera, vtan þit bleydiz ok uikit fra honum, enn samþyckiz hans fornum fiandmanni Thomasi þessum. Munu þit þa i hans uingan, sem uerdugt er, ei um alldr aptr komaz, helldr mun hann kalla yckr, sem þit erut, huglausir hlauparar ok uondir suikarar, ok reka yckr bada, sem laugin dikta, brott ur sinu riki, enn taka upp allt yckart goz. Huat liggr þa fyrir yckr? Segid mer, a hueriu landi uili þid hellz uallarar uera ok aureigar brauds at beida, aullu flettir ok haduhga afsettir. Sua fer sem ek segi, ef þit knefallit þeim, er hann ok baulfan felldi (æ) yckr." Þuilik ord heyra byskuparnir ok taka med samþykt suo eitrligar fortaulr.

Snuaz nu allir med einu radi at fara sudr um sio æ fund gamla konungs, finna þeir hann i Nordmandi ok falla flatir honum fyrir fætr, syrgiandi ok kiærandi upp æ Thomam erchibyskup, huersu hann hefir grimliga uidr þæ gert, segia sitt mal med aullu fyrir bord borid, utan konungsins rettindaualld ueiti þeim asio, enn stilli sua erchibyskup þann, at hann bannfæri eigi huern mann. Hier med leggr Rodgeir þessi ord, þuiat hann skilr, at konungrinn þarf rauskrar bryningar, sakir þess at hann þickiz nu sattr uidr erchibyskupinn, hann segir sua: "Mier einum af oss kumpanum er eigi bannat at bladra tungunni, þuiat huerr er þessum minum brædrum ueitir samtal, skal sekiaz af. Suo gerir Thomas uid uini þina, sem nu megit þier heyra. Suo minniz hann þeira sæmda, er þier hafid honum lagt, þuilik er hans aumbun til þess orlofs, er þier gafut honum aptr at usyniu i sitt fostrland. Þuiat nu skulu allir yduar giallda, ungi konungr ok uær, ok margir ut ifra, þat er uart hann, er uær krunudum hann. Enn uitit efalaust, at huat er Thomas erchibyskup fer nu fram, hugsar hann nu at uera eigi uppnæmr, þuiat su riddarligh herneskia, er honum fylgir ok uerndar æ bak ok fyrir, skal nu hallda hann auruggan fyrir huerium manni." Sem hier er komit rogi, suarar konungrinn: "Ef þeir ern allir i stormælum, er uigdu son minn edr [nær uaru, munum uær eigi einir undan fara." Rodgeir suarar: "Þola megi þier, herra, ef þier uilit, enn bratt mun birttazt, ef Thomas skal leingi leika auruggr, huat rangindum þer ok adrir þolit af honum." Modr þuilikum fortaulum hitnar konungrinn dagliga mot erchibyskupinum, sem bratt birttiz enn meir, þuiat Rodgeir fer med þeiri syslu inn i iolabod konungsins ath rægia Thomam ercbibyskup. Ok þat er hann sagdi fyrr, at ercbibyskup hefdi naliga fylgd ok herneskiu umbergis sik, mun lysaz i næsta capitulo, huersu satt er, ef erchibyskupinn skal eigi sialfradi ferda sinna um sysluna.

Er Thomas erchibyskup ætlar til vnga konungs

75. Sem heilagr Thomas hefir heima dualiz i Kantuaria fæ daga, giorir hann sæmilgan mann prior Rikard af kirkiu sæls Martini til fostra sins unga konungs. Ok er hann fram kemr, ber hann konunginum blida kuediu erchibyskups, þar med flytr hann, sem honum uar bodit, at afsaka erchibyskupinn af aullu meingerdarkyni til konungsins, þo at byskuparnir taki laughga pinu fyrir sina ofdirfd i hans uigslu. Þer med tiar hann, at þetta uar gert med orlofi ok samþykt faudr hans. Enn hans erendi fer þuilikt, sem þat hafi is aunguann skilning. Konungr er barn at alldri ok halldinn med tygtan af raduneyti faudur sins, ok þui þorir hann enga uegsemd at ueita ercbibyskups eyrendi. Ok sidan priorrenn skilr þat, at enginn ueitir honum þar blida asionu, vendir hann brott a fund erchibyskups. Enn er guds madr heyrir af hans ferd, synir hann sina stadfesti med astinni ok byr nu sialfan sik til ferdar at finna fostra sinn. Ok sua byzt hann heiman i audru lagi at byria usiteran, sidan hann leysiz af konungs gardi, þuiat þat liggr med haivs biarta at uitia sinn lyd ok uikia til gudsbodorda, leysa þæ, sem fleckaz haufdu af samneyti umilldra, ok huat annat med þeim endrbæta, er hann sier þaurf æ uera. Mæ þadan styrkt marka, bueria godfyst hann bar til sinna sauda, at nykominn af laungum uegh, uilldi hann eigi sier sialfum þyrma. Sem hann er buinn, ridr hann ut af Kantuaria ok stefudi til Lunduna. Enn er hann nalægiz borgina, renna margir flockar uth i mot honum bædi burgeisar ok lægra folk, fagnandi honum med allri kunnastu. Duelz hann þar um nottina, ok byz þadan um morguninn fram i uegh, þuiat ungi konungr sitr þar eigi i þenna punkt.

Enn nu er þar til uikia, at raduneyti konungsins fregnar þat, at erchibyskup ætlar at finna fostra. Taka þeir sik saman, at su ferd skal eydaz fyrir honum, ok þat leggia þeir til, at riki konungsins, borgir ok bæir, skulu fyrirkuedaz honum til allrar yfirreidar. Suo fallit konungs bod kemr ercbibyskupi vm morguninn, sem hann er ferdbuinn i Lundunum, at honum fyrirbyz at fara uidara um rikit. Guds madr suarar sua her til: "Þetta forbod er ecki sua þungt, at uer uendim uarri ferd sua miok þar fyrir, enn sakir þess at burdartid uars herra Jesu Kristz stendr nalæg, mæ uera, at betr sie skipath, at uer sem heima ok sæmum þæ saumu hatid med uarri þionustu." Ok sua snyr hann heim aptr. Enn er hans uuinir heyra, at hann snyr heim aptr, yppa þeir fiegar sinum ofmetnadi med illgirndarhotum edr ognum, segia at hans hals ok haufud mun um sidir giallda sins framhleypis, e(i)nkannhga su bauluada kynkuisl Brocheis, er fyrr uar nefnd, er sælum Thomasi uar lengi þung ok hans uinum framar enn flestir adrir. Ok þar mæ segia til eitt mark, huersu þat folk hafdi hoflausa aufund til erchibyskupsins ok hans uarnadar, at sæ Rodbert klerkr, er hiellt erchistohlin i Kancia i hans utlegdartima, syndi sua mikit hatr, atum [dag einn, sem hann mætti þeiri lest, er stadnum i Kancia til heyrdi, setti hann auxi æ einn skiotinn ok hio af brott rofuna. Mæ þat skilia, at þetta hans uerk leiddi af þui syndagialldi, at erchistolinum hafdi hann fleira misbodit i sinni þaruero, hoggit skoginn ok smidat ser þar af herbergi, ok huat annat er hann lysti, dro hann meir i sinn siod enn kirkiunnar. Nu mæ audsynt uera, huersu heilogum Thomasi mundi þat afla til uerdleiks, at þola iafnan meingerdir enn giallda aunguar i moti, enn þott hann striddi nockurum med guds laugum ok heilagra fedra setningum, uar honum þat riett fyrir gudi, ok þui tapadi hann huergi sinni þolinmædi.

Sitr hann nu heima fram til iolanna med mikilli nytsemd, leysir margann mann af sinum misfellum, ok huggar þan med miukri liknarhaund, er adr uaro halldnir fyrir haurmulig syndabaund. Enn af aulmosugædi, er fyrr hiellt hann ok greint uar fyrr i aunduerdri saugunni, þarf eigi langt gera, þuiat kraptaudigr madr het sier hugkuæmt uera, huat sannleikrinn talar, at sæ einn mun krunaz, er laugliga þreytir ok lyktar med þui sina ræs.

Af .iiij. riddorum guds ouinvm

76. Bvrdartid drottins uars Jesu Kristz bar þæ æ setta dagh uiku. Syngr herra erchibyskup sialfr hamessu ok predikar lengi eptir ewangelium yfir kor kirkiunnar, talandi e(i)nkar sætliga af dyrdarfullum hingadburd uars herra, ok huat kristinn madr skylldaz honum fyrir þat litilæti, er konungr allra konunga læ reifum uafdr i etunni. Hiedan fer hann til sidbotar folkinu tiændi med sætum aminningum, at þeir fordiz misuerka enn uni mannkostum, sæmi heilaga kirkiu ok kennimenn, ok ottiz gud yfir alla hluti. Hier eptir uikr hann til sialfs sins personu, vottar hosliga fyrir folkinu, at eigi mun langt lida, adr hann luki sina lifdaga. Fellr þæ sua mikit til med honum, at fyrir tarinn uerdr hann at huilaz um stund. Mæ þat linhiartadr madr greina, huersu þat folk, er þar uar nær, mundi sik þæ bæta, þuiat sart uar maurgu hiarta at missa þuiliks faudr. Ok suo harmar lydrinn, at milli gratz ok anduarpa tala þeir suo lagliga: "Huar, fyrir lætr þu oss suo skiott, godi fadir, edr huerium gefr þu oss i ualld, ef uer skulum þin missa?"

Enn er þuilikar skurir taranna hafa gengit um hrid, er þuilikt sem æ blasi fagr sunnanuindr ok hreinsi loptid af allri dimmunni, þuiat þessu næst snyr erchibyskup rædu sinni, varpar aullum grat, enn ris upp til rauksemdar med frialsa raudd moti guds ouinum, er kirkiuna fyrirsmæ ok suiuirda klerkana. Ok sua sem hann birtiz adr heitr i tarligri uidkomning, sua uirdiz hann nu hardr med heilagri hirting, nefnir hann serhuern eiginhgu nafni, er mest hafa nidrat kirkiunni, eigi sidr af konungsius haull ok hirdsueitum enn adra. Ok einkanliga tekr hann fræmdabalk af Brocheis med haurdum ordum lysandi hann at nyiu yfir Ranulf ok þædra, sem uaro bannferdir, enn bannsetr nu i stad Rodbert klerk frænda hans fyrir margar sakir storar ok opinberar. Mæ þat her um lida, huersu hann klerkinn beit bannit, þuiat æ þeim sama degi uilldi rackinn eigi þiggia braud af hans hendi. Sem hinn sæli Thomas erchibyskup hefir fagrliga fyllt uars drottins embætti æ þann signada dag, gengr hann til bordz med sinni fylgd sua gladr uppsitiandi, sem adr godfus i kirkiunni. Etr hann kiot, ok allir adrir i haulhnni, segir þui fylgia meiri sidsemd til dyrdar hatidinni, æ huern dag sem hann berr, at þarnaz aungra lofligra guds giafa. Glediz nu likamliga hinn sæli Thomas erchibyskup sua langt fram um iohn sem gud uill med sinum uinum fatækum ok rikum.

Enn nu er at greina, huerir þat drecka æ gardi gamla konungs, er byskuparnir brugga, þuiat eigi þyrma þeir drottinhgri hatid, helldr efla þeir sama rog upp æ sinn andligan faudur Thomam erchibyskup, er stund lidr, ok þui uar dryckr þeira sarliga milskadr i iolabodinu, at blod erchibyskupsins flaut um þeira hiortu, þuiat sua magnadiz þeira illgirnd med lygd ok afflutning, sem þeir skilia konungsins hug hræraz þar fyrir meir ok meir, þar til at eigi þarf getum leida, huer ædi inn er gengin med honum, þuiat æeggianarord til hefnda hefiaz af hans munni opinberliga. Huar af sua stendr skrifad millum annara greina: "Einn sæ madr, er þæ mitt bord ok æt mitt braud, hof sinn drambsemisfot mer i moth." Ok enn i annan tima segir hann sua: "Af þui gozi, er ek gerdi, sneri einn madr upp i had med uanuirdu til uar, fotum trodandi konunga kyn ok aht uart ræd." Ok enn talar hann: rIlla er sæ kostr kominn, er þeir eta ok drecka, sem kallaz uinir uarir, enn sia ok heyra suiuirdu uara ok lata þo hefndalaust." Enn þeir illir menn, sem adr uaro fullir med daudligri aufund til Thomas erchibyskups, þickiaz nu hafa fengid noga framhuaut at fremia þæ guds reidi, sem þeim bio i briosti. Veliaz her til sakir sinnar ugiptu einkannliga fiorir riddarar heimolligir af herbergi konungsins, er sua heita: Reinalldr Biarnar son, er sik til aungrar illzku sparir, dyrum likr i sinum grimleik; annar Hugi af Moreuil, þat þydiz af daudra manna þorpi, ok sannliga er hann nu madr daudans; þridi heitir Uilhialmr af Traz, er optliga hefir sik i riddaraskap framit frækiliga, ok þo i audru lagi hefir hans hfnadr sua hotr uerit, at fornar illgerdir hrinda honum fram i glæpiligsta uerk; fiordi heitir Rikardr Brido, hardr madr ok uandskaparfullr, nu uordinn uerr enn skynlaus af skynsamri skepnu. Þessir nu nefndir herda sina hugi at rada sua til metorda ok meiri sæmda af konunginum, at fara sem fliotaz til Englanz at taka af lifi hinn mesta vuin konungsins Thomam erchibyskup. Ok at þessi forhugadr glæpr auflgiz þui framar yfir þeira hofud, leggia þeir til sambanz eida stora, at engi bleydiz ne bregdiz or þessi fyrirætlan. Her med lata þeir alla þæ menn eida uinna, er i samuitand eru þessara vrada, at huarki nærr ne firr skulu þeir þeira trunad opinbera, ok einkannliga geyma, at erchibyskupinn megi eigi uiss uerda, þuiat þeir ætla honum flottann enn eigi stadfesti sem profadiz.

Af hinum heilaga Thomasi erchibyskupi, er hann sagdi fyrir sina pisl

77. Nv sem þessir fiorir riddarar frægir af illgerdum eru samsuarnir i dauda erchibyskupsins, sem formenn ok leidtogar glæpsins, hafa þeir sik til siofar med sua mikid herfolk, sem i þui lysiz, at sitt skip tekr huer þeira ser til farar ok af sinni haufn. Vard her einkannlig nylunda ok þeim sialfum til mikillar bleckingar, at æ hæuetrar timafæ þeir sua æskiligt leidi huer fyrir sik ut af Flæmingialandi, at þeir taka allir saumo haufn æ Englandi, ok sækia sua fram sleipum i þann stad, sem þeir hofdu æ kuedit til radagerdar. Enn þat er einn kastali, er Salltundr heitir, sex milur fra Kantuaria. Skildu þessir aumo menn sua sina farsæld landz ok lagar, at þat mundi gott fyrir gudi, er þeir ætlaz fyrir, ok þui synir loptid sina, blidu. Þat kemr ok þeim i hug, at uel muni fyrir mælaz uerkit ok til frægdar ok fremdar metaz af morgum manne. Enn su skyring er sánnari her yfir, at nu uar korainn sæ timi, er gud uilldi frialsa sinu kiæra uin heilagan Thomam fra þessa heims uesold ok naudum, ok ueita honum eita auinbun fyrir sin staurf ok stadfesti. Enn er Ranulf af Brok ok Robert frændi hans spyrja til riddaranna, rida þeir þegar til moz uid þæ med maurgu folki i fyr nefndan kastala, ok setia þar malstefnu til radagerda, huersu þeim mætti minz fyrir uerda at fanga erchibyskupinn. Enn at dikta daudarad i haleitum tima uar enn til mikils auka þeira glæps ok uesalda, þuiat þessi uar hinn þridi dagr iolanna. Munu þeir nu þar sitia.

Enn þessu n ęst er til uikianda, huer uissa kemr s ęlum Thomasi af þeira fyrirt ętlan. Sæ uar eiun riddari, er for sunnan um sio med þeim samsuarinn i þann trunad at segia aungum fra, huat þeir beraz fyrir, enn ecki uar hann þeim framar samlids til manndrapsins. Hann æ ser godan feelaga i Kantuaria, er heitir Rikardr, kiallarairmadr æ gardinum. Riddarinn flytir sinni ferd med þeiri astundan fram til Kanciam at riufa helldr usgran eid enn samlagaz med leynd sua hotu manndrapi, þui segir hann Rikardi feelaga sinum allann þeira trunad. Enn Rikardr gerir sina skylldu, at hann birtir erchibyskupinum sialfum aull þessi ord. Enn guds madr giorir ser ecki meira um enn suarar: "Ognarhot eru slikt", segir hann. Litlu sidar kemr sæ madr fyrir hann, er Reinalldr heitir, þar heimamadr, hann hefir ridit at eyrendum sinum brott i byinn ok flytr sua erchibyskupinum upp æ sina sæl, at fiorir riddarar eru komnir sunnan um sio, ok sitia nu æ radagerd i kastala Saltundr. Hier med flytr hann, at Ranulf med sinum feelogum er ok þar kominn, ok reid med sua miklum dyn ok daligum ordflaugum, at hann hrerdi uida siobygdina, segir, at þui er ecki at leyna, at þeir ętla blodi eptir leita. Enn er guds rnadr heyrir sua uisafi hætt ok forsaugn sinnar pinu, kemz hann uid miok, ok ma þat skilia i tueuna grein, at hann harmadi guds skepnubaurn ok þar med sina andliga undirmenn, at þæ skylldi lysta suo hotrar haurmungar. Þyda mæ ok þessi tær, at hann liktiz guds syni i þui, er tar felldiz fyrir sina pining, þuiat ueykleikr manz natturu hefir þat eiginhgt, at likamr berr otta sinna kuala, þott innri madr see sterkr ok ottalaus fyrir eilifdar aumbun. Ok sem afliettir nockut tarunum, suarar erchibyskup Reinalldi: "Son minn, segir hann, ver þickiumz þat med saunnu uita, at uer munum med uopnum ueginn uerda. Enn buinn skulu þeir oss finna at þola fyrir guds nafni pisl ok dauda." See her nu dyrdligan mann, er fyrir tuau u ętti sua nalegrar pinu hefz eigi til flotta eþa uerndar med mannfiollda, helldr stendr uhrgddr i landtialldi drottins med oheygdum hialmi himneskrar myskunnar.

Er nu hiedan aptr at uikia til riddaranna, at æ fiorda dag iolanna rida þeir brott af kastalanum fram til Kantuariam, ok koma þar sid um kuelldit, hafa litid um sik, sem eyrendamenn eru uaner. Vopnaburd hafa þeir litinn, enn sueinar þeira fara sidar med þeira folkuopn ok herskruda, ok þo sua at þat er allt undir nockurri huldu. Þæ dueliaz þeir um nottina, ok mæ þat med skynsemd sua taka, sem þeir hielldi nockurn uaurd, at erchibyskupinn mætti huergi brutt leita.

Huersu guds ovinir meinmælltv hinn heilaga Thomam erchibyskup

78. A fimta dag iolanna, sem hinn sæli Thomas erchibyskup sitr i sinni haull med uirktarfolki sinu, biidi l ęrdum ok ul ęrdum, klerkum ok klaustramaunnum, koma inn fyrir hann uopnlausir fiorir riddarar fyrr nefndir, ok fara sua snudigt, at þeir gefa eigi gaum, þott þeim uerdi heilsat af nockurum. Eigi kuedia þeir ok erchibyskupinn, vtan Reinalldr Biarnarson byriar sua: "V ęr erum sendir af Heinreki konungi gamla at bera þier hans bodskap. Þui kios, huart þat geriz i f ęd edr fiollda." Erchibyskup suarar: "Radit sialfir", sagdi hann. "Tahm þæ helldr einsliga, sagdi hann Reinalldr, enn þessir (gangi ut)." Erchibyskup lytr sua uera, bidr sina menn ryma um stund. Enn lokusueinn l ętr þo opnar dyrnar, at þeir megi sia sinn herra i has ętinu. Enn eptir litla hrid, sem erchibyskupinn skilr, at ordr ęda Reinalldz hefir ecki leynt eþa merkiligt, kallar hann lokusueininn, bidr hann inn lata br ędr ok l ęrda menn, enn adrir bidi uti. Ok sem þeir inn koma, talar erchibyskup: "Nu megi þer, herrar, fram hafa þat, er ydr likar." Reinalldr suarar: "Fyrir þitt kior heyri sem flestir, huat uer segium þier. Þat er bodskapr gamla konungs, at þu farir an duol æ fund unga konungs, veitandi honum þæ uirding, sem þu skylldaz herra þinum ok krunodum konungi." Erchibyskup suarar: "Huat skylldumz u ęr honum ?" Reinalldr segir: "Þat ert þu skylldari at uita enn uer." Erchibyskup talar: "Fyrir fæm nottum kuomu þau bod af unga konungi til uar, at uer skylldim eigi koma i hans augsyn, ok aungua yfirferd hafa um borgir ok b ęi, er honum til heyra. Nu uitum uer eigi sauk til þess, þuiat ecki þickiumz uer honum hafa i mot gert." Reinalldr suarar: "Ecki er sua. Margt er audruuiss geranda, enn her til hefir þu gert, ok þui þarf yfirbotar." Herra erchibyskup suarar: "Eigi uitum uer, huat æ stendr at b ęta uid konunginn, þuiat uer ętlum oss gert hafa þa uirding, sem uer erum honum skylldbundinn." Riddarinn segir: "Þu hefir helldr margt brotid moti konungligum soma, ok þui bydr þer gamli konungr at uinna trunadareid syni hans, at gera betr heþan fra." Erchibyskup suarar: "Huar fyrir skulum uer skylldugr at uinna eid ueralhgum konungi. Vtan ef skulu þer uita, at eigi uer ok engi uorra klerka skal honum heþan ifra eida uinna, þuiat allz of margir eru adr eidar utþraungdir af morgum manni med rangindum, sem i þui lysiz, at margir eru þar fyrir b ędi meins ęramenn ok bannsettir. Enn þar see gudi lof fyrir, at uer hofum margan frialsat af meinsyrum ok af banni leyst, ok sua skulum uer framleidis, ef gud lofar." "Nu at þui, segir riddarinn, leys byskupana af banni eptir konungsins bodi, þuiat honum uuitanda hefir þu þæ rangliga pint med bannz æfelli. Ok þui skalltu þar standa skyn fyrir ok allt annat, er kounugrinn uill æ þik ki ęra." Erchibyskupinn suarar: "Byskupa þæ hofum uer eigi bannsett, helldr pafinn sialfr, ok ef þer uilit þat ki ęra, s ękit hann þar um, þuiat þat mæl kemr ecki til uor." Riddari talar: "Ok þo at þu afsakir þik sua, hefir þat gerz fyrir þina æeggian." Heilagr Thomas suarar: "Med þui at herra pafinn uilldi þeim refsa sin rangindi, er mer ok minui kirkiu wnnu sua milda meingerd, iatum uer þat oss med aungum h ętti mislika." Riddarinn talar: "Su uar mikil meingerd at uigia uarn unga konung, konungs ok drottningar son, huerium er aull konunglig erfd til heyrir med riettu. Enn þui munt þu sua reikna, at þu uilir þessu n ęst krununni af honum kippa ok uera sidan b ędi konungr ok erchibyskup, enn sua uel mun gud gera, at eigi um alldr munt þu konungr uerda." S ęll Thomas minniz þæ orda Salomonis: Reidr madr uekr þr ętr, enn uitr madr l ęgir uppuaktar. Sua gerir hann ok blezadr leggiandi lint andsuar uid beiskan hug, þau er hann segir sua: " ꜻ aunguan hætt, herra Reinalldr, skal þat profaz, at ek halldi mik til konungs. Þui sidr uilium uer nu ok minka heidr unga konungs, at uer hyggium þann aunguann mann i uerolld, minum herra konunginum fedr hans fraskildum, at hann elski meir ok uili betr enn ek. Enn huat er byskupum er gert, skulu þeir uel uita, at þar um uar engu fram farit nema med blidri samþykt herra konungsins, riett sua, sem uar flutningr fiengi fyrir herra pafanum fremz aflat."

Enn er riddarinn heyrir þessi ord, at med konungs samþykt sei byskuparnir bannsettir, talar hann med forzi miklu: "Heyr, heyr, segir hann, ud ęmilig udygd, er þu segir upp æ konunginn, at hann hafi orlofad bannsetning sinna ki ęruzstu uina, gerandi hann suo at falsara. Mæ þer þetta raed engu moti þolaz, ok eigi uilium uer lengi þola hans heimoligir menn ok traustir uinir." Enn er Reinalldr hefir sua sagt, m ęla þeir uid erchibyskup margfallda folsku, hladandi brigzli æ brigzli ok ognarhoti yfirleitan. Enn guds madr hefir sik þolinmodliga moti þeira uanstilltri ækiefd; suarandi med linum ordum: "Sidan uer kuomum heim i land (med) myskunn guds, þoldum uer marghattadar meingerdir, hot ok brigzli, forz ok fiar upptektir, sua miok niotum uer þess sattarbrefs, er konungrinn sendi heim i land, at uer ok uarir menn skylldim hueruetna frid hafa. Ok sialfr þu, Reinalldr, uart þar m ęr æ s ęttarfundiunm, er þat gerdiz." Uu(in) sannleiksins Reinalldr suarar: "Þar kom ek alldri n ęrr, þui ueit ek þar ecki af." Erchibyslcup suarar þæ hogliga: "Gud þat ueit, þar sæum uer þik, ok þu heyrdir, huersu þat bref uar gert til uerndar oss ok uaro gozi n ęrr ok firr." Riddarinn talar: "Hui kierdir þu eigi, ef þu þottiz misshalldinn?" Guds madr suarar: "Þott uer ki ęrdim, fæz eigi þui helldr rettendin, þuiat ungi konungr ok hans ræd skipar engin mæl uspurdum gamla konungi. Þui munu uer sua fram fara hieþan fra sem byriar einn erchibyskup, gefa upp fyrir aungum daudligum manni oss ok uar kirkiunnar riettendi nie fyrir nockurum af riettum ueg uikiandi." Þessu ordi suarar einn riddari: "Heitan, heitan, segir hann, eþa huat munt þu eigi bannsetia oss alla?" Annar suarar: "Gud see mer hollr, at þat skal eigi uerda, nogu marga hefir hann nu adr bannsett." I þessu hlaupa þeir upp sueriandi uid guds sonar nafn, at þeir hafa honum allz of lengi þolt sua mikit forz ok rangindi, ok hann skal sialfan sik fyrir hitta. Ok sem herra byskup ser ędi þeira sua akafandi, at þeir mega sik eigi kyrra hafa, suarar hann þui hogligar med haleitri stadfesti, ok segir sua: "Finnit þann mann, er ydr flyi, þuiat uid skal ek taka ok horfa i guds bardaga. Leitid þann, er hot ydr flyi, þuiat suerd ydr eru ei bunari at bita, enn ek er at lata lifit." Reinalldr segir þæ: "Þer l ęrdir menn, geymit þenna konungsins fanga erchibyskupinn, at þer seht hann fram, þæ (er) hann uerdr krafidr af konungs bodi." Erchibyskup tekr mali fyrir klerkana ok segir sua: "Etlit þer mer flotta? Nei, segir hann, hyggit af þui. Þui sotti ek heim til kirkiu minnar, at ek skilz eigi uid hana fyrir ognir ydrar." Eptir þetta ganga riddarar ut af haullunni med mylclu harki ok hareysti ok sua fram i gardinn til felaga sinna. Enn þat mæ godr madr hugleida, hueria haurmung þeira manna hiortu mundu nu þegar hafa, er elskudu erchibyskupinn sem sialfa sik, þar sem þeim mæ riettliga uirdaz, at dauda suerd see skekinn yfir hans haufdi.

Er riddarar kom(a) til sinnar fylgdar

79. Sem riddarar koma til sinnar fylgdar, herkl ędaz þeir sem i sterkazta strid birtandi hosum ordum fyrir ollum sambanzmonnum, at þeir skulu ganga at erchibyskupinum, "þuiat uer hyggium, at hann see feigr, sakir þess radleysis er med honum lysiz." Sua greiniz uopnaburdr fiogra riddara, at þeir bera b ędi bolauxar ok suerd, enn einn þeira bryntraull ok suerd. Bolauxar til brotz eþa uþphaugs, huar þeir kigmi at herbergium, ok þar med aunnur hernadartol haurd ok tuieggiud, huort sem briota þyrfti mur eþa treuirki, at in þeira gl ępr þarfuiz þui framar alla talman. Ok sua bunir s ękia þeir upp æ gard erchibyskups. Enn er þat sæ þionustumenn hins heilaga Thome, streingia þeir aptr gardinn sterkliga, enn hinir s ękia at grimlega, beria ok baulfa, hauggua hurdir ok briota, huat er fyrir uerdr, sua at, af þeira harki ok hareysti, eggian ok opi uerda flestir felmsfulhr utan einn erchibyskupinn. Hann huggar harmþrungna, ok geriz sua blidr, sem þeir menn ueri komnir, er honum bydi til brullaups. Nu sem riddarar komaz eigi med hardfengi fram til hallarinnar, fæ þeir ser leidtoga Rodbert klerk af Broc, er sakir languistar kunni aull gaung æ gardinum. Enn af þui opi ok ofrafli, brestum ok bardaga, er þeir gera, heyrir um aull herbergi æ gardinum. Ok iafnuel þeir sem nu syngia i kirkiunni æ fyrra aptansaungs tima, samblanda sin hhod med ugg ok otta. Þui nefndum uer fyrra aptansaungs tima, at Kantuariensis kirkia hefir tuennar tidir sungnar æ huern daig, þat er at skilia ldaustramanna ok klerka.

Nu sem miok lidr aptansaung br ędra, er iafnan syngia fyrri, ganga l ęrdir menn at erchibyskupi, þar sem hann sitr i sama stad, ok þar med hans heimolligir menn, allir samt bidiandi, at hann fordi ser i munkaklaustrid. Enn hann blezadr uill fordaz alla flottagrein ok sitr sem adr. Sem þetta uinnr eigi, segia þeir, at br ędr hafi lokit sinum aptansaung, ok þeim byriar at ganga til kirkiu ok giallda gudi sina skylldu æ sua mikilli hatid. Fyrir þessa sauk riss hann upp um sidir, ok bydr bera krossinn fyrir ser. Var nu skipan æ gaungunni mot uana, þuiat sua sem erchibyskupinn hafdi iafnan fyrstr farit, sua fer hann nu sidaztr. Adrir fara med flyti af mannligum otta, enn hann med hofsemd ok seinna enn eptir uana. Enn er þeir uilia meir flyta ferdinni, at hann fordi ser i kirkiuna, talar hann: "Huar fyrir lati þer sua, eþa huat hr ędiz þer?" Þeir segia u ępnta menn komna i klaustrid. Hann suarar: "Hui skal þat brigda yduarri sidsemi? Þeir mega ecki framar, enn gud lofar." Sem hann kemr i kirkiuna at loknum aptansaung brgdra, renna þeir mot honum med fagnadargrati þackandi sialfum gudi, er þeir sia hann med lifi, þuiat þeir hugdu hann eyrendan, enn adrir renna þegar til at streingia aptr kirkiudyrnar. Enn er guds madr ser þat, snyr hann aptr ok sl ęr upp kirkiunni sua màlandi: "Þat somir ei kristnuin maunnum, segir hann, at gera heilaga kirkiu at herkastala." Vilia nu l ęrdir menn þraungua hann inn eptir kirkiunni ok sua i sanctuarium, enn hann fylgir þeim naudigr fra dyrunum.

Er nu allt i senn, at hann kemr upp æ gradr fyrir korinn, ok þeir guds uuinir koma i kirkiuna med ędisamligri raudd sua segiandi: "Huar er drottins suikarinn ok falsari rikissins." Enn er s ęll Thomas heyrir riddarana, snyr hann ser þegar æ gradunum, ok rennr it beinazta fram i moti þeim, med uskelfdu hiarta ok blidu andliti sua m ęlandi: "Her em ek, sagdi hann, eigi drottins suikari helldr erchibyskup, huern leiti þer, eþa huat uili þer?" Enn sa riddarinn er fyrst gengr, er riddarinn Uilbialmr af Traz. Hann uedr fram at erchibyskupinum ok m ęlir sua: "Fly, sagdi hann, þu ert daudamadr." Erchibyskup suarar: "Ek fly huergi i nockurn stad." Riddarinn gripr þa annari hendi mauttulinn, enn annari stingr hann med suerdinu kueifina brott af honum sua segiandi: "Gack heþan, segir hann, þu ert fanginn, þat er uþolligt, at þu lifir leingr." Erchibyskup kippir mauttulsskautinu at ser ok talar sua: " Hieþan geing ek huergi, þuiat her skulu þer gera mer, huat ydr likar. Ek er nu buinn at lata lifit til frelsis heilagri kirkiu i þess nafni, er hann keypti til fridar med sinu blodi. Hyggit afþui, at ek gefi upp guds riett fyrir suerdum ydrum." Herra erchibyskup ser, at n ęst Uilhialmi snaraz fram Reinalldr med brugdnu suerdi til hans, hann talar sua: "Þer, Reinalldr, hefir ek marga goda hluti gert, enn þo s ękir þu nu herkl ęddr at i kirkiu til min." Samlikiaz þessi ord uorum herra guds syni, þa er gydingar haunlaudu hann. Enn Reinalldr suarar erchibyskupinum: "Þat skal þu nu uita, at ek er kominn, þuiat þu ert ulifismadr." Enn s ęli Thomas suarar: "Ef þer uilit hafa mitt lif, þa fyrirbyd ek ydr af guds halfu undir bannz pinu, at þer grandit eigi nockurum minum manni meira edr minna. See þeir sua saklausir af pinunni, sem þeir eru frialsir af saukinni." Ok sem heilagr Thomas hefir synt sua hyskuphga stadfestu, gripa guds uuinir til hans ok hugsa at f ęra hann med afli ut af musterinu, at þeir fremi sinn nidingsskap helldr utan kirkiu enn innan. Enn þat uinz eigi, þuiat guds riddari erchibyskupinn (er) studdr af helgum andasuafast, at hann hr ęriz huergi ur sporum. Ok hefir til þess æhallz eigi meira fullting af maunnum enn einn munk okklerk þann, er krossinn bar, er Etuardr hiet. Enn huat gud drottinn heilagr andi uann i þessu mali, vottar ę siþan kirkian i Kancia, sem skrifad stendr, at marmarinn gaf sik miukan erchibyskupsins fotsporum, sem hann hefdi i snio stadit eþa einhuerri uikianhgri skepnu. Mega þau spor til uitnis ę synaz, ok fæ nu margan koss med kriupandi godfyst af pilagrimum.

Liflat Thome erkibyskup

80. Nv sem guds madr Thomas erchibyskup ser, at hans lifdaugum lidr, þuiat hans fiandmenn skaka sin suerd yfir hans haufdi, vikr hann ser til austrs moti þui alltari uarrar fru guds modr, sem honum uar n ęst, ok hafdi adr stadit i þeim heilags anda sporum, sem fyrr uar tiad. Hann hneigir sik fyrir alltarinu æ b ędi kne med þessum sidaztum ordum, sua at menn heyrdi fyrir hareysti guds uuina, ok segir sua: "Almattigum gudi ok hans sijluztu modur sancte Marie ok þessarrar kirkiu patronis heilogum Dionisio ok ollum helgum fel ek mik æ hendi ok kirkiunnar sauk." Þessu n ęst hlaupa fram skedir uargar an milldan hirdi, afkyniadir synir æ faudur eiginligan, ok grimuztu manndraparar æ meinlausa forn Jesu Kristz. Fyrstr af þeim Uilhialmr af Traz hauggr til erchibyskups ok stefnir i haufudit. Enn sakir þess at Etuardr klerkr stod med rauskhgri dygd n ęst sinum herra i þessum ufridarstormi, kemr hauggit fyrst æ hans handlegg, ok tekr af naliga, enn siþan i haufudit erchibyskupsins. Ok fieck hann þui minua, sem klerkrinn tok af meira þunga hogginu. Enn þo uard þat sua mikit sar, at blodit rann yfir augu ok asionu erchibyskupsins. Eptir þetta kallar Vilhialmr grimri raudd æ sina feelaga: "Hauggit, hauggit", segir hann. Enn uid þetta akall kom su hr ęzla yfir erchibyskups menn, at huerr flydi sins uegar. Enn uid þenna fyrsta auerka hefir þat meinlausa fornarlamb lifanda guds hinn heilagi Thomas sinar hendr ok augu til himins bidaudi sua annars hauggs med hneigdu haufdi. Ok þui n ęst hauggr enn annar riddari ofan i haufudit, ok uid þat sar fellr erchibyskup fram æ golfit med riettum likama, sua fagrliga sem til b ęnar offrandi sik lifandi forn, sem þeim er s ęfdiz at leysa mannkynit. Sua sem nu uar greint, fellir limr uuinarins ok at iordu leggr e(i)gin faudur i kuidi modr sinnar. Her eptir r ędr þridi riddari æ liggianda erchibyskupinn, æ þann hatt at hann sueiflar til suerdinu ok snidr naliga burt af haufdinu alla krununa, sua at litid eina hiellt i framanuert, þraunguandi sua hueitikornit brutt af halminum. Suo fellr rettuis drepinn af ranglatum, geymari uingardzins i sialfum uingardinum, hertekinn i herbudunum, skiptandi leirbud heimsins i haull himirikis. Sem hinn fiordi riddari er framgeystr af sinum kumpanum at eignaz nockurn hlut i þessu storuirki, hauggr hann i haufudsarit æ eyrendum fedr sinum med sua myklu forzi, at blodrefillun brestr i marmaranum ok suerdit. brotnar i tuo hluti. Skilzt hajn sua uit, at suerdzbrotin liggia þar b ędi eptir kirkiunni til minnis. Þat þyda sua uitrir menn, at þau suerdzbrot merki ueralhgt ualld, er fra sinni drottnan uar l ęgt ok nidrbrotid i taknsamligum dauda þessa dyrþarmanz.

Nu sem Vilhialmr Reinalldr Hugi ok Rikardr hafa lyktad þa grimd ok gl ępsku, er þeim hlotnadiz af hotu lifi ok illu kynferdi, mæ lita þessu n ęst, huerir til uehaz at uinna þau udadauerk æ daudum erchibyskupinum, sem enginn mega uid iafnaz, ok huorki mun finnaz med gydingum ne heidnum ræunnum. Enn huerir mega n ęrr standa þeiri baulfan enn þat naudrukynit af Brocheis, er allann ueg haufdu hatad erchibyskupinn umfram annat folk i landinu. Nu sua sem þeir fr ęndr Ranulf ok Robert uaro fliotaztir i herblaupid med fiorum riddorum, sua uilia þeir eignaz hlut i gl ępsamligum uerkum. Þui snaraz Ranulf fram at eyrendum erchibyskupinum ok likamanum med suo greypiligum nidingskap, at sa diofulshmr steytir suerdzoddinum nidr i hausinn boradan ok b ęgrir blodit med heilanum, enn hreytir siþan med diofuligri ędi ok hatrsamligri hermd þessa nidingsuerks. Kallar hann hatt ok herfiliga: "Daudr er hann, daudr er hann." Enn er Robert fi'gndi hans ser þetta storuirki, uill hann eigi hlutlaus uera af þessu illuirki, helldr likaz fr ęndum sinum huatandi suerdinu ofan i toman bausinn erchibyskupsins. Her med ępir hann æ sina kumpana bauluada: "Brutt hieþan, brutt bieþan." Sem her er komit, setia þeir upp allir saman herop æ þann hætt, sem sigruegarar gera eptir sterkuztu strid, sua mnlandi: "Konungligir riddarar, konungligir riddarar!" Adrir segia sua: "Hann uilldi uera konungr, ok meiri enn konungr, sie hann nu konungr." Suo ganga þessir gl ępamenn ut af mustarinu, at þeir hafa margar greinir uerri ok umannligri enn þeir, er krossfestu Jesum Kristum. Vor herra pindiz utan borgar, enn heilagr Thomas innan kirkiu, iudar hlifdu uarum herra framlidnum an beinbrot, enn þeir unnu æ erchibyskupi andlausum dreifandi hans blod ok bein med heila innan, um kirkiuna. Her med leggia þeir þæ guds reidi enn framleidis, at þeir snua allir upp æ erchibyskups hallir ok onnur herbergi. Sumir hlaupa til hestanna, beriandi ok s ęrandi erchibyskupsins sueina, ef þeir standa fyrir. Adrir hlaupa i gardinn runandi gulli ok silfri, kl ędum ok husbuningi. Bref ok priuilegia stadarins lata þeir fara med audru rani stadarins, at þau flytiz gamla konungi, ok eigi (er) nu minni þeira agirndarþorsti til fiarins, enn adr i meinlivsann dreyra erchibyskupsins. Bera þeir nu gudr ękir gl ępamenn b ędi samt æ baki ser ran ok id hotazta manndrap. Enn uer uikium aptur til þess blezada likama, er nu liggr æ golfi i rodnum fadmi sinnar modur ok brudar.

Hversu godir menn hormdv eptir frafall hins heilaga Thomas erchibyshups

81. Sem þetta ud ęmiliga uerk spyrzt um stadinn, syrgia sarliga godir menn, rennandi tram til kirkiunnar, einkanliga fat ękir ok faudurlausir, ok allir þeir sem uoru nalggir ok studz hofdu uid gaufugligar olmusugerdir þess milldazta faudr. Enn i adra grein mæ þat tala til rikra manna, at þeir þordu eigi fyrir konungligu ualldi at harma sua miok, sem þeim uar i hug. Enn fatekir kriupa ok kyssa þann hinn helgazta likama med tarum ok trega. Huer megi med ordum skyra, þuilikr uard gratr ok harmr klerka ok klaustramanna, heimafolks ok rettuisra kristinna manna, er sæ þann signada likam sua liggiandi. Suo gretu godir synir yfir sinum gaufugligum faudr, at þeira gratr ok harmr kom sannliga til gudligra eyrna. Blod hans fell eigi um kirkiugolfid, sem likiligt uar ok synaz matti, helldr uar þat samanrunnit æ marmaranum her ok þar sem i smæ koppa, sua at h ęgliga matti upp taka. Sier þat siþan æ golfinu, huersu marmarinn ueikz ur sinni natturu, þæ er hann myktiz ok l ęgdi sik undan at taka med blodinu. Enn þar sem huortueggia uar samt blod ok heilinn, stod uhneigt i sinni natturu æ sliettum steininum. Sua prydiz biort asiona m ędr heilagrar kirkiu i dyrdligum dauda þessa pislaruotz ok iatara, at dreyrinn birtiz fyrir heilann, ok heilinn rodnadi fyrir dreyrann, sem fagrliga temprud rosa med lilio. Þenna heilagan dom birtir nu þegar himnakonungrinn til upphafs, huersu haleitr uar i hans augliti, þuiat þann tima sem l ęrdir menn hafa saman lesit i einn storann kalek heilartn med blodinu, ok bera til alltaris, kemr yfir heilagr andi i dufu liki. Veitti þetta lifandi gud sinum piningaruott til upphafningar ok dasamligrar dyrdar ok hans harmþrungnum sonum til haleitrar hugganar. Hier med fer þat annat, at sar þat stora, er Etuardr klerkr fieck, uar fyr groit ok alheillt, enn likamr erehibyskups urni kalldr æ golfinu. Ok ef harmr hefdi lofat, m ętti kirkiunnar synir fagna nu þegar meir af lofligum sigri þessa dyrdarmannz, enn syta af hans pinu stundligri.

Nu ganga l ęrdir menn þar til, sem hann liggr. Ok þegar sem þeir hr ęra likamann ur stad, sia þeir einkanligann hlut, at æ golfinu undir honum liggia tuau iarnuirki hamar ok bryntraull. Ok þui þessi uigtol sua hardfellig uaru samankomin þar, drogu spakir menn undir glosu, at ollum skiliz riettkristnum maunnum, at sua sem uor drottinn Jesus Kristr leysti heilaga kirkiu af diofuligu ualldi ok hernadi, er (marka) mæ fyrir þessi tol, sua skilz hun uera frialsut af þr ęlkan ueralligra haufdingia fyrir fiall ok dreyra þessa pislaruottz. Siþan leggia þeir likamann æbarir ok sauma uid haufudit afsnid krununnar, sem þeir mega fagrligaz, þuo siþan æsionuna. Hafdi hann þa blodræs merkihgsta, at ein draka geck af h ęgra ueg hans ennis i skack um þuert andlitid æ uinstri kinnina. Ok med þui sama marki uitradiz hann siþan maurgum maunnum, ok audkenndiz sua þeim, er adr kunnu hann eigi. Her med fer þat uarum herra drotni Jesu Cvristo til lofs ok dyrdar, at sua faulir ok liflig uar hans asiona blezut, sem þa er ugnn madr ok htprudr sofnar sitliga. Ok þo at dreyrinn dr ęgi burt af haufudsarinu um alla nottina, faulnadi eigi þui helldr su hin ski ęra andlitzsins fegrd, ok i fliotu mali bar engi hans limr þat mark, át hann þyrri edr þornadi, med þui synandi, at hans dyrdligr daudi er honum i guds aughti meir til uolldugrar hEEdar enn nockurrar minkanar. Eptir þat hefia upp l ęrdir menn ok munkar barirnar lagliga ok bera nidr i kraupt kirkiunnar, þar sem stendr uirduligt alltari hins heilaga Johannis baptiste ok s ęls Augustini postola Englismanna. Her nattsetia þeir likamann, ok þui sua, at þeim er eigi grunlaust, at þeir guds uuinir, sem adr hofdu rent kirkiu gulli ok silfri, bokum ok brefum, hestum ok saudlum, kerrum ok kl ędum, ok allzkyns godgripum, muni uilia draga af henni þat, er ollu þessu uar ędra ok dyrmetara, þat er at skilia erchibyskupsins likam, er allz haufdu þeir nidinghga at iordu slegit.

Suo hallda klerkar ok munkar þessa haurmuliga natt med sorg, grati ok miklum trega, sem einn gud mæ uita. Enn iamfram þeira anduaurpum ueitte uor herra himnakonungr mikla gledi aullum þeim, er elskudu þenna pislaruott, þuiat æ þeiri saumo nott spratt upp or steininum fagr brunnr ok fysihgr þar i krauptinum, er siþan kallaz Thomas brunnr, ok med þui saina uatni þuo þeir likamann um morguninn eptir. Var þui med gudligri forsio gaufugliga skipad, at þeir þyrfti aungra naudzsynia ut at leita, þuiat nu sannaz sæ kuittr med ordflaug fram til kirkiunnar, at manndraparar erchihyskups muni taka hans likama med forzi ok draga um stadinn eda festa æ galga. Enn þetta for eigi fram, þuiat ualld alrnattigs guds stod i mot. Enn þo fyrir þessa hr ęzlu flyta br ędr þui framar at ueita erchibyskupinum graptar emb ętti. Enn er þeir afklgda hann, finna þeir hans likama uafþan haurdu harklgdi. Uar þa liost, at hans pislaruytti hafdi lengra uerit med prisand ok meinl ęti enn luta undir ouina suerd æ sidazsta degi. Uuiat þetta harklgdi uar eigi minnr af audru meinsamt enn af snarpri natturo, þuiat hann hefir huartueggia þolt uugrd kladans ok suida kl ędisins. Her fylgir þat, sem fag ętt er, at hans br ękr ofan at kniam uaru ei sidr af hari. Þessu n ęst skryda þeir hann til graptar med sua miklum flyti, at þeir smyria eigi likamann med balsamo eptir uana Kantuariensis kirkiu, ok ma þat truaz med gudligri forsio sua uordit, þuiat ei uar þeim naudzsun at þiggia smurning þessarar ueralldar, sem adr uar rodinn i blodi sua gaufugrar piningar. Þat uar ok til flytis þionustunnar sem uars herra skipan, at þar i krauptinum fyrir alltari heilags Johannis uar ny steinþro adr tilbuin, ok i þessari leida þeir hinn signada Thomam erchibyskup med sutfeingnum saung, eigi hasettum hliodum helldr haurmungarfullum anduaurpum. Enn þo at yfirstaudumenn sua dyrdligs haufdingia b ęri sik lagt i aullum hlutum sakir hr ęzlu, þickiumz uer mega þat heyriliga gera, at tala sem yfir grefti s ęls Thome þat sama lof, sem at honum lytr ok skrifad stendr i bokuinum.

Formali

Blezadr sie sæ gud himneskr, er sier ualde þuilikann þion, sem nu er hier greptadr, þuiat kosningr heilagrar speki skein yfir honum þegar i ęskublomi ok fyrr enn hann u ęri f ęddr. Hier er leiddr logbrandrinn, sæ er modir hans Mailld het med hafum elldi standa upp i loptid, þuiat nu hefir astarhite lifanda guds hafid hann upp af iardriki. Allt sitt lif leiddi hann storum heilaghga hreinn ok granduarr æ sinn likam. Erkibyskup uar hann ad tign ok uigslu, primas allrar Englandz kristne, ok þar med postoligs s ętis legatus. Var þat uel uerdugt, þuiat alla tima finz hann uerit hafa hinn riettuisazti domare, er huorki halladi riettum dome fyrir fiemutur ne (manna) mun, sua sterkur ok staudugr med kirkiunne, ath hann ueik af riettri reglu huorki fyrir blitt ne stridt, sua riettuislega hardr uid omilldann lyd, at hann mæ þeira hegnadarhamar uel kallazt. Enn fat ękra manna ok harmþrunginna uar hann hinn haleitazti huggari. Ecki finzt hans life biartara, þuiat hann fyrirleit alla heimsins fegrd, fostrland ok fiarhlute, fr ęndr ok uine, takandi fyrir guds ast b ędi sig ok sina fr ęndr fat ęktar utlegd med sua myklum ok marghattudum meingerdum. Sex ær þoldi hann utlegd med sua myklum hugarkrapti, at haiin liktiz sialfum guds postolum i sinne stadfesti. Nu ef saukin gerir mann godan i guds augliti, sem enginn efar uitr madr, þa finz hans sauk engi riettuisari, þuiat hann striddi i mote guds ouinum, er med ollu uiildu fyrirkoma kirkiunnar riettendum. Enn huad eda med huerium lnjtti hann het sitt blezada lif, er ollum kunnigt, at hann uar drepinn fyrir guds modr alltare i haufudkirkiu Englandz af sialf(s) sins andligum sonum. Ok þau lof er riettliga renna at hans liflati eru frabEEr i frumtignum, þa er limrinn likiz hofdino i maurgum greinum. Huer heilagra, manna (er) samuinnandizt framar sialfri guds pinu enn þessi Thomas? Lit æ þat, er fylgir, ok munt þu sanna suo uerit hafa. Huortueggi fordadi sier um stund fyrir ouina ualldi, þar til (er) inn gieck fyrir ętlud tid af sialfum gurle. Ok badir fyrir saugdu sina pisl, fyr enn fram k ęmi, badir mot runnu sinum banamonnum med liku ordtaki, ok badir þagu frid sinu folki. huartueggi har sua hogu ęrliga sialfan pislarpalminn, at lambinu liktuzt badir, þuiat þessi agigtismadr erchibyskupinn bar eigi haund edr kl ędi ser til hlifdar, eigi heyrdi anduarp edr styn af hans brioste, helldr sofnadi hann sua s ętliga, sem hans daudi dyrkaz eihf(l)igha. lladir leifdu þeir femuni sinum kuehorum, ok huartueggi leiddiz i nyre steinþro af sinum hugdarmonnum. Sua fylgir þionn herra sinum, signadr Thomas lausnara uarum, er um langan tima oflradi sig lifandi forn gudi sialfum med marghattodum gi ęzkuuerkum, lerkandi sinn likam fra lytum ok laustum med har

__________

82 . . . mæ rettliga, at enkis manz ordfyri skyrir þat med fullu, huer uggr ok otti haurmung ok hryzla kom yfir allt (folk) i Englandi b ędi l ęrda ok leika ok almuga fyrir drap ok dauda Thome erchibyskups, þuilikt sem folkit u ęri lagt at iordu, ok engi lypti upp sinu haufdi, medan nyiaz uar um sagda haurmufig. Sem marka mæ af ordum eins byskups, þann tima sem einn af klerkum kom fyrir hann bidiandi fulltings æ sinu mali, segir sigh mishalldinn vid einn konungsmann b ędi med ran ok annarri vanuirdu. Byskupinn suarar: "Huat megum ver þer giora ? Hirdir varr ok hofud hinn h ęsti byskup i aullu landinu er drepinn ok deyddr i sinum erchistoli ok modurkuidi allz Englandz, er drottning mæ rettliga kallaz annara kirkna. Af huerium skulum uer nu fullting fæ, huar er traust uart, stod edr styrkr? Byskuparnir eru drepnir i kirkiunum, heilagir stadir eru suiuirdir ok saurgadir, godir menn fottrodnir, enn glgpamenn tignadir." Þuiligt uar at heyra, ok þo meir i huish enn ham ęli, þuiat sumir konungsmenn uaro sua griotligir i sinu briosti, at þeira ofsi ok yíirgirnd geck upp til afarkosta uid l ęrdominn fyrir slik od ęmi, sem syndiz i þeim stad, sem konungsmadr atti malum at skipta uid einn klerk. Ok sem þa greindi miogh æ, taladi hann sua: "Veiz þv eigi, sagdi hann, at oss konungsmaunnum er nu kent at raka krunur klerkanna?" Mæ af sliku marka, huersu hatt illmennit geisadi, þui er samku ęmt sitr i milli haufuds ok herdar, þat er at skilia Heinrekr konungr gamli ok hans hird. Þuiat þar birtiz meir hiergomligh dyrd ok hr ęnsi fyrir maunnum enn kristiligr harmr þeirrar gratligrar oflijfu, sem liost mna uerda i þui sem fylgir. Þuiat þ ęr b ękr, er framazt fylgia Heinreki gamla, setia þat i fyrstu eptir andlat erchibyskups, at ranfengi, þat er honum fluttiz af Kantuaria, heti hann íiest aptr fera. Enn þat seigir engi bok, at hann fienytti sier eigi nockud af. Hier med fer þat, at sua sem hann hefir frett fall erchibyskupsins fyrir uopnuni sinna manna, l ętr hann lida nockura daga, adr hann gerir klerka sina med brefum til Englandz, at þeir fegri hans mal fyrir capitulo Kantuariensis.

Ok þeir framkomnir kalla br ędr samt med þuiliku ordfelli: "Vier erum sendir til yduar, br ędr, af Heinreki konungi gamla þess erindis, at afsaka fyrir ydr hans meinleysi, at enginn grunr leggiz til haus af þeiri ohamingiu, sem her med ydr hefir af boriz. Þuiat konungrinn fiell i sara hrygd, sua sem hann spurdi þat ferliga uerk, sua at þria daga hiellt hann sik ut af heilagri kirkiu med þui hardso lifi, at hann þarnadiz alla f ędu utan kendi litid af kiarnamiolk, hafdi einuistir utan alla gledi, þuiat honum syndiz f ęrd æ sitt riki mikil ofr ęgd, ok uarla uilldi hann skilia sik med ollu hlutlausan af þessu uerki, mest fyrir þann otta, er margar meingerdir erchibyskups hefdi hr ęrt hann til nockurar þeira(r) br ęgdi, at uondir ogiptumenn hefdi tekit i sitt framhleypi. Þuiat þunghb ęr uar su meingerd, er hiedan fluttiz fra ydr, at herra ueri bannsettr ok allir er uid uiglsu sonar hans uaro. Var su aurinn þar fyrir h ęttligh, at hon flaug at ouauru, þuiat konungrinn, hugdi allann oþocka nidrsettan æ þeim fundi, er fridr forræradiz i Franz millum hans ok Thomam erchihyskups. Nu þottuz þeir, er gl ępinn unno, hefna konungsins meingerda æ þeim manne, er honum atti bezt at aumbuna fyrir margfalldann soma. Eun sua uar konungrinn fiarri þeira fyrirl ętan, at þann tima, er gl ęprinn gerdiz, hugdi hann þæ uera æ sinum gardi. Baulfad uerk er uordit ok sua oheyrligt, at ęfnliga mun i minnum haft ok alldri um alldr gleymaz. Enn þui hotara sem þat profaz, h ęfir þui sidr undirmaunnum konungsins at ętla honum nockura samuitand edr uilia þar af. Enn ef nockur fleckr i þessu male hefir honum f ęrdz fyrir einshueria br ędi, h ęfir at hann af maiz med yduarri b ęn ok godfyse. Synir hann konungrinn sina mykt, at eigi ofsgkir hann framlidinn, helldr giarna fyrirl ętr sálunni þat, er hann misgerdi. Þui bydr hann, at þier greptid Thomam suo semiliga hia sinum forfedrum erchibyskupunum hier i Kancia, sem engin sturlan um alldr hefdi hr ęrt hans lifdaga." Nu þott Heinrekr konungr gerdi ser þuilika skrauksemd, linadiz eigi harmr þeira uid slikt, er fyrir uaru, helldr ueliaz til nockurir af astuinum erchibyskups at fara or landi ok fram til Roms, at þeir flyti herra pafanum med fullum sannenduin sua mikid haurmungarefni. Þessir s ękia upp i Franz ok finna Loduis konung. Profaz þeim, sem uar uon, at olikr uar hann Heinreki konungi, þuiat yfir lifiate Thome erchibyskups hefir Fracka konungr tarligan harm ok trega. Ok hann skrifar med þeim til herra pafans þat bref, er suo byriar.

Bref Fracka konungs

83. Hinum helgazta fedr ok ęzta byskupi Alexandro pafa sendir kuedio Lofuis konungr af Franz. Sa son er saurgar m ędr sina, suiuirdir miok manneskiuna ok brytr laugmaht h ędiliga, vminnigr uelgernings uars lausnara. Aumr er sa madr, er ser l ętr aungrar hrygdar fæ, hueria skamm edr skada sem fyr heilog kristni i framhleypi guds ouina. Nu ef ollum kristnum maunnum er rettliga gratandi harmr kristninnar, kallar su skyllda myklu h ęrra til yduar enn nockurs annars. Nu er nyung grimleiks ok ofse ud ęma inn leidd, þuiat nu hefir aumliga upp risit ok daudligh illzska moti astuinum guds ok suerdi lagt i sialdr Kristz, slockuandi hos ok lampa Englandz kristni suo miogh hotliga sem grimliga. Huert kallar þetta et meinlausa blod til hegningar utan upp æ ydr? Þui uaknid uid, heilagr fadir, ok upprisit til riettrar refsingar. Dragit or slidrum suerdit hins heilaga Petri ok hogguit fram til hefndar eptir sua heilagann mann, þuiat hans dreyri ok daudi hliodar hatt um alla kristni. Nu þeir menn er bref (bera), ok sins forstiora dyrligs luifa suo hormoliga mist, mega ydr inniliga greina allann hætt ok efni þessara stortidenda, ok truid þeim ordum sua sem uorum. Valete.

Margir hofdingiar i Franz skrifudu til herra pafans, þott þar af sie fæir nefndir. Enn þat er liost afletrum, at n ęst Fracka konungi skrifar Uilhialmr erchibyskup af Sainz ok Theoballdus af Blesis, er fyr uar nefndr. Erchibyskups bref hefir þat form, sem hier mæ heyra:

Alexandro guds uin hinura ęzsta byskupi sendir kuediu Uilhialmr lagr þionn Sennonis kristni med godfusri hlydni. Yduarri postoligri tign er handfengid ualld æ iiimni ok iordu, ok ydr i hendi leikr tuieggiat suerd til heilagrar hegningar, yfirsettr allar þiodir ok riki, sua at þer megid konunga i fiotri l ęsa ok rikismenu i rekendur keyra. Þui er ydr æhtanda, huersu uingardrinn guds er nu geymdr, n ęr þui sem Dauid sagdi, þuiat gaulltr af skogi ok aunnur uilhsuin hafa hann bitid ok etid Kantarabyrgis kristni, ok enn helldr almenniligh modir sitr ok drypr med haurmung ok grati, fellir tær blodi blandat i ydru aughti, ogh er sua sett sem teinn i backa ok hofd at skotsp ęni, brixlud af sinum kunningium, er skaka sin hofud at henne ok segia, huar er nu gud þeira. Enn hun stynr mot badi þeira ok drepr nidr hofdi kallandi til yduar. Heyrid hennar raudd, heilagr fadir, ok hefnid blods sonar yduars ok guds pislaruotz erchibyskups af Kancia, er nu liggr drepinn sem krossfestr sakir uerndar heilagrar kirkiu. Ogurligr hlutr ok odgmihg ilzka med gudr ękiligum gl ęp er uordin æ uorum dogum, sua at ollum [gnestr i eyrum vheyrt med heidingium, ok eigi finz getid shkra udijma med sialfum gydingum. Vpp er nu risinn annar Herodis, er illgerdamenn sendi af sinni sidu, er eigi skaummuduz at beria ok suerdum s ęra krismada koronu erchihyskupsins i musteri drottins. Nu at uitnisburd ritninganna ok eigi sidr godra manna gerdiz þessi madr sannr pislaruottur b ędi fyrir sauk ok sarleik, fyrir lifit lofsamligt ok sialft hflatid. Nu risit upp, heilagr fadir, med stridu kristihgs riettar, ok fremit hegning gudhgra laga eftir þann, er laugunum fylgdi ok fyrir þeira soma gaf sik i dauda. Setid l ękning lidnum hlutum ok gefit forsio ukomnum. Huer stadr er nu traustr. Hr ędihgr ufridr blodgar kirkiurnar ok dregr i dauda hina lnjstu stolpa kristninnar. Vakni gudligr riettr, ok u ępniz laugin til framgaungu at hefna blods ok bana þessa manz, er af Englandi kallar sua hætt, at skelfr undir eigi at eins iordin, helldr iafnuel himnainer. Gefit þau heilrydi harmi uarum, at yduari tign sie til fr ęgdar, enn heilagri kirkiu til hialpar ok uppreistar. Valete.

Herra Theoballdus skrifar sua fallit herra pafanum af sama efni:

Alexandro med guds myskunn hinum h ęsta byskupi sendir quediu Theoballdus iarl med drottinligri hlydni. Yduari tign, heilagr fadir, syndiz betr at semia ok frid gera millum Euglandz konungs ok Thomam erchibyskups. Ok æ þeim fundi uar ek eptir ydru bodi, ok ek sæ Heinrek konung taka Thomam erchibyskup i frid, ok iatadi þat sama fyrir alla sina menn. Erchibyskup kiyrdi bydi æ konung ok byskupa um aflaghga uigslugerd uid Heinrek unga, enn konungr gafz i ualld um þat allt bydi fyrir sina haund ok byskupanna, gieck med at ofgert uar, ok erchibyskup med ydru radi leggr þat upp æ þuilika skyn, sem honum syndiz. Hier uar ek n ęr, ok þat m ętta ek med eidi sanna. Lysiz hiedan þui framar, huersu afskapligt er, ef hirting byskupanna med yduarri skipan eptir laugunum skylldi gefaz i sauk ok s ęttarrof erchibyskupinum. Nu at samdri s ętt ok fridudu mali millum þeira, sneri sæ guds madr ottalaus ok auruggr heim til sinnar kirkiu þess erendis, sem nu er ollum liost, at gefa sitt haufud undir haugg ok pislaruytti. Þetta et saklausa lamb fornf ęrdiz i musteri guds æ n ęsta dagh eptir pislartid saklausra sueina i þeim stad, sem fornf ęriz uars herra blod allri kristni til hialpar. Gaf hann gladr sitt blod i frelsi kirkiunnar. Konungsins menn hinir ki ęruztu, eþa helldr hundar af hans haull, gerdu sigh uerkreka fiandans ok unnu sua hotan nidingskap, sem uheyrdr er annar þuilikr. Enn ef ek tala langt af tilfaur ok efni þessara udgma, mæ uera, at mer uirdiz til rogs ok fiandskapar, ok þui kys ek, at þeir birti ydr framar, er breíit bera, þuiat af þeirra ordum fae þier skilt, huersu ud ęmiligr harmr, naud ok afelli uordinn eru allri kristni i þessa manz drapi ok dauda, þo at erchistolinum i Kancia liggi n ęst ok i mestu rumi sua hormuligt frafall sins herra ok hofdingia. Þui mæ hin romuerska modir eigi leingi þeigia yfir slikum hlutum, suo at henne se lytalaust, þuiat huer skaum edr skadi sem ger er dottiuinni, dreiflz su suiuirding allt til m ędrinnar, ok eigi er modur hadungarlaust, ef dottir hennar er hertekin. Til yduar kallar heilags faudr dreyri ok daudi þessa heilaga manz, ok bidr hefndar eptir sig. Enn ydr se ngr ok samradr allzuolldugr gud leggiandi allann hefndarliug laugligrar stridu upp æ yduart briost med þeirri framku ęmd, at heilog kirkia frelsiz af liotri suiuirdingu ok endrb ętiz til fegri asionu. Valete.

Nu hafa lesin uerit þriu bref þriggia hofdingia af Franz, er oll gera minning af þeiri raudd, er dreyri uirduligs Thome guds pislarnotz sendi til himna, þa er hann krunadiz undir uopnum sinna undirmanna. Þui syniz uel fallit, at su birting, er samhliodar þess hattar efni, setiz n ęst brefum þessum sua sem styrktar innzsigli.

I þeim stad, er Argentheus heitir, har fyrir einn uirduligan mann i suefni a nystu nott, adr þar k ęmi tidenda saugn af erchibyskups lati. Honum heyrdiz upp i loptid, sem ein raudd kalladi med sua miklu megni: "Sie her, sagdi hon, blod mikid kallar af iordu til guds framar enn blod Abel fordum, er i upphafi heiras uar drepinn af brodr sinum." Sa madr ihugar drauminn ok segir eptir um daginn fielaugum sinum, sem þeir tala millum sin um ymishga hluti. Aullum syndiz fyrirburdrinn merkiligr, þott þeim uijri þa enn eigi hos þydingin. Enn litlu sidar gengr inn at þeim sa, er segir drap ok dauda Thomas erchibyskups. Einn af þeim talar þa: "Se nu, fielagi, sagdi hann, ber er nu þat kall, sem þu heyrdir i nott, þuiat utan ef kallar þetta hitt meinlausa blod hatt ok huellt til lifanda guds. Fliotuirk ok lifandi er sia raudd ok gagnf ęri hueriu suerdi tuieggiudu, ok engi raudd er þessi samlik, at sua skiott hafi flutz ok fyllt allar alfur heimsins kristninnar, þuiat hennar dyrdarhhomi suaradi uth æ huert iardarslcaut, eigi minnr enn af blodi Abels fystz pislaruotz. Enn þo at lopt fylliz med piningarraudd heilags Thome, heyra þat eigi þui helldr kardinales i Rom edr helldr Heinrekr konungr gamli, er fleygir sua margan flutning ok florunn i eyrun æ þeim, at þar af daufeyraz þeir margir, ok snua fra uannlgti guds ok laganna, shofandi sua eggteininn hins heilaga Petri, at þar fyrir f ęr herra pafinn storligt am ęli af maurgum manne, þuiat allr hinn heitazti bruni, er suara atti þuilikum od ęmum, br ędiz fyrir honum. Enn þo uerdr þat i siduztu dregit fyrir b ęn ok bref godra manna, at herra pafinn sendir þann hodskap Vilhialmi byskupi af Sainz ok byskupinum af Ruduborg at storm ęla allt riki Heinreks konungs fyrir sunnan sio. Ok sa sem framar fylgir erendinu til hirtingar, skal med ollu einlitr til framferdar, þott annar halliz or fyrir uilld edr uanmegn.

Er Heinrekr konungr tok skriptir

84. Sem bref herra pafans koma til erchibyskups i Sainz, tekr hann suo þeira skilning, at enn skal hann fyr(v)i g ęra ord Heinreki konungi ok bioda honurn samtal til yfirbotar a sinn fund, helldr enn steypa stormEEli yfir riki hans. Ok sua gerir erchibyskup, at hann skrifar til Heinreks konungs i þann skilning, at hann kiose, huart hann uill s ęttaz edr stormglaz. Heinrekr konungr tekr þetta upp, at hann s ękir fram til Sainnz med morgu stormenni, bgdi byskupum, klerkum ok leikmonnum. Ok er skiott at gieina, huer su sa fundr for, at þar skorti eigi uid sl ęgdir, vndanf ęrslur ok sakue(r)ndir, sua at byskup af Ruduborg uiknar fyrir, segiz helldr skulu sykia pafann sem fyrst enn stormgla Heinrek konung med þuilikri uaurn, sem hann leidir malit. Enn herra Ulihialmr auruggar sik þui framar med samþykt sins kapituli, þar med byskupa i Franz ok annara l ęrdra manna, sua at hann fellir et sterkazsta forbod yfir allt riki Heinreks konungs fyrir sunnan sio, biodandi þar med erchibyskupum ok liodbyskupum undir ualldi Roma kirkiu, at þeir hallch ok halldaz lati þessar alaugur, þar til sialfr herra pafinn leysir þ ęr med sinni rauksemd. Heinreki konungi þickir nu at þraungua, enn sakir þess at Uilhialmr hefir framit med ollu sitt mal ok ualld i þessu mali, vill konungrinn honum aungua lotning ueita, helldr skrifar hann nu af nyiu til pafans med miukum ordum framar enn fyr, sem idranda manni heyrir, þeim er sik uill betra ok guds myskunnar leita. Her med bidr hann, at herra pafinn sendi til hans af sinu ualldi tuo legatos, at þeir geri honum alla skylldu med lausn ok likn allra hluta, er þeir sia Hann i fleckadann. Uerdr herra pafinn þessu hardla feginn, kiosandi tuo kardinales i þetta eyrendi, þa er hann treystir bezt at standa fyrir konunginum med laugum ok riettlgti. Þessir taka nu fullt ualld ut af lcuria med ollum greinum, er at luta þui hrygdarmah, sem heyrir erchibyskups liflati, sua huerium skripta meira manni ok minna, sem þeim syniz laug til bera.

Sem þessir legatar koma til Englanz, finna þeir Heinrek konung i þeim stad, er heiter Doram. Konungrirm tiar sik blidann i þeira tilkuomu, enn þann tima sem þeir leidaz fram i malagreinir, ok kardinales bioda konunginum eid uinna eptir laugum at standa æ þeira domi, adr hann ugri leystr, bregz hann sua styggr uid, at hann byz þegar til bruttreidar. ok sem hann er buinn i ueg, talar hann sua til kardinales: "Naudzsun rikisuars krefross at koina til Irlanz fliott i þessum tima, vihum ugr, at, þer bidit her i landi, þar til (uer) komum aptr. Ok ei bonnum uer, at þer hafit fram herra pafans bodskap uid þa menn, sem hlyda uilia ydru ualldi." Legatarnir taka þat rad, at þeir skipa i ferd med konunginum tuo godfusa menn byskup Pictauensein ok erchidiakn Sariboriensem, biodandi þeim af herra pafans alfu, at þeir leidi konunginn til myktar, huat er þeir mega med sinum fortaulum. Ok þat uerdr sua, at konungrinn uerdr uikianligr, þa er hann kemr aptr or Irlandzferdinni. Finnaz þeir þa i þeim stad, er Brinchas heitir. Suer þa konungrinn, at hann skal hallda allar þ ęr skriptir, er kardinales setia honum. Þat stendr ok i hans eidstaf, at huarki baud hann ne girntiz, at erchibyskupinn u ęri drepinn, enn med þui gengr hann, at hann hafdi k ęrt fyrir uinuni sinum, suo sem erchibyskupinn ueri einn af hans meingerdarmonnum. Eptir eid unninn fara þeir frainm i skriptabod uid konunginn, ok hafa þat upphaf, at hann skal ganga kledlaus fyrir þa kirkiu, sem þeir nefna til, ok þar skal hann framfallinn þola opinbera hudstroku, sua sem þeir standa fyrir med lima, enn hann gengr at fram med nauktum likama. Segir hann sua: "Herrar minir, segir hann, likamr minn er i ydru ualldi, ok þo at þer biodit mer at fara til Jorsalalanz eþa i annan stad til frelsis heilagri kirkiu ok kristninni, skal ek þat giarna gera." Sem konungr hefir tekit radningina, er þat upphaf æ skriptum hans framleidis, at allar skipanir, sem hann hafdi sett uid Clarendun moti frelsi kirkiunnar, skal hann eyda ok aptr kalla, ok allar adrar uueniur, er itf hans daugum uaro innleiddar, enn þeir lanzuanar sem fyrir honum uaro, skulu sua lagf ęraz ok betraz, sem herra pafinn leggr rad i". Her med skal konungrinn hallda heilaga Jorsalalandi til starfs tuo hundrat riddara med sua dyran kost, at huerr riddari hafi eigi minna goz enn þriu hundrat gullpenninga. Her med leggia þeir honum karinu samfasta med b ęnahalldi. Jatar konungr þessu aullu blidliga. Her med bioda kardinales, at Heinrekr konungr ungi skal ganga i borgan allrar skriptarinnar, at hann framku ęmi hueria grein, ef fadir hans þrotnar.

Greindir legati leysa byskupana þria, Robert, Gillbert, Jocelin. Baru þeir langa pinu gle ęypa sinna, þuiat þeir aftignoduz byskupsdom ok heilogu emb ętti iafnan sidan, ok þo halladiz at þeim meiri þungi sumum, sem enn mun sidar getid uerda. Kardinales taka ok fiora riddara, er drepit hofdu s ęlan Thomam, med þeiri lausn ok skript, ath þeir skulu fara til Jorsalalanz. Ok þat hallda þrir af þeim med idran ok goduilia, enn Uilhialmr af Traz, er fyrstr uann na erchibyskupinum, uerdr suikinn af illra manna fortaulum, sua at hann sitr eptir. Ok þui f ęr hann gudliga hefud, sua at hann funadi kuikr, ok badar hendr leysti brutt af honum i axlarlidunum. Syndi hann i þessum kuaulum sanna idran, ok sagdiz trua, at heilagi Thomas byskup mundi honum likna mega med sinni b ęn fyrir gudi. Ok þott hann hafi myskunn fengit, uar þo nytsamligt, at sua mikill glfpr u ęri opinberliga hegndr af gudi audrum til uidsionar. Lika faur fengu margir, at i þeira fauruneyti hofdu fremstir uerit, at skiotr ok skammr uard þeira endir. Sumir urdu braddaudir an iatning ok þionustu, sumir ofuerkium lostnir, sua ath þeir bitu af ser fingr eda tunguna or hofdinu. Sumir funudu lifandi, sua til dauda f ęrdir, einir uitlausir, adrir diofulodir, synandi sua huer od ęmi þeir haufdu framit i faudrdrape med fylgd ok samþycki. Enn þrir riddarar fyr greindir foru þui betr, at þeir baurduz fyrir Jorsalalandi ok fiellu þar.

Enn allar þ ęr skriptir i Englandi, sem uarr herra tok eigi til sin med bradri hefnd, skipa kardinales upp i syslur byskupanna, sem hlotnazt, ok ber þæ Bartholomeus Exoniensis i þui mali h ęsta raust, þuiat hann hafdi skrifat til herra pafans, huersu skripta skylldi þess hattar monnum, er æ nockurn hatt hafdi samlagaz þeim haduliga gl ęp, er uard i drapi erchibyskups, huort sem þat ugri fyrir ræn eda rogh, med fylgd eþa samþykt. Ok hier i mot hafdi herra pafinn skrifat honum bref, sem sidar mun uerda nockuru liosara, þuiat nu fyr er med lykt æhtanda, huersu þessir kardinales ok postoligs s ętis legati uoru nytsamligir Englandz kristni i sinne tilkuomu. Þeir leystu byskupana, þa sem dregit hofdu Thomam erchibyskup undir dom med ueralldar haufdingium, her med suarit konunginum at hans ford ęmdar uillur ok sidleysur, ok stadit i uigslugerd sonar hans b ędi til smanar erchibyskupi ok laugunum. Þer med hreinsa þeir kirkiuna i Kancia ok kiosa til erchibyskups meistara Jon af Sarisber laugligan mann, er hafdi i uthlegd (uerit) med s ęlum Thomasi erchibyskupi. Þeir leysa ok riki Heinreks konungs af storm ęlum, ok eptir þat uenda þeir signadir aptr i Rom.

Merkilig vitran er bar fyrir eirn brodr i Cancia

85. Nu sem Heinrekr konungr gamli ok sialfir manndrapsmenn uirduligs herra erchibyskupsins eru settir af sialfum gudi eþa kirkiunnar laugum her æ iardriki undir idran, ma heyrihga segiaz i þæ liking, sem þat nattmyrkr hettiz nockud, er lagdiz yfir Englandz kristni, þa er Thomas erchibyskup var saklaus drepinn i haufudkirkiunni. Enn nu ma synaz, sem yfir landinu liggi þungi ok þokufall mikit, meþan margir af þeim ganga enn ohegndir, er sambundnir uaro þessi guds reide, med huerium tildrgtti fyr eda sidar innan landz eda utan þat hefir uordit. Þessir allir hofdu tapad riettlgtis birti, ok þui standa þeir riettliga merktir fyrir dimma þoku, er op(t)liga felur sialfa solina med sinum fordr ętti. Sua skyggia þessir ob ęttir þat skiijra hos, er nu leyniz i Kantarabyrgi fagrt ok gaufugligt fyrir h ęsta gudi. Þessa skyring uottar uitran su, er þar uard at erchistolinum i Kancia.

Einn af br ędrum snilldarmadr ok klerkr mikill uar þar milli annara, er siþan samdi morg letr ok faugr af lofsamhgu lifi s ęls Thome, framfaur ok iarteignum erchibyskups. Honum syndiz um natt, sem hinn heilagi Thomas erchibyskup u ęri skryddr ok albuinn til þionustugiordar þar i hofudkirkiunne. Hann uar riodr i asionu ok hardla biartr, sem madr ma þeckilagazstr uera. Brodurinn lysti at sia upp æ hann, enn synin uar at sinne eigi lengri, þuiat her uaknar hann. Ok enn adranott ber fyrir hann æ allann sama hatt. Hann hugleidir nu med sier, huat þetta mune þyda, ok tekr þann skilning, at honum mun gefit fyri, ef hann uill spyria nockurs, gengr nyr meir erchibyskupinum ok beidiz blezonar. Þer med talar hann suo: "Bid ek þik, herra minn, at ydr misliki eigi, þott ek spyri nockurs." "Tala þu," sagdi hann. "Ert þu ei framlidinn ok daudr?" sagdi brodirinn. Erchibyskupinn suaradi: "Ek uar daudr, ok nu upprisinn." Munkrinn suarar: "Ef þu reis(t) upp samuinnandi pislaruottum, sem ugr truum, hui synir þu eigi heilngleik þínn fyrir maunnum?" Hann suaradi: "Ek ber fagrt hos i hendi, enn þat f ęr eigi synz fyrir þoku þeire, er at þroynguir." Munkrinn skilur eigi, huat þetta merkir. "Villt þu sia skyringina?" sagdi erchibyskup. "Uil ek giarna," sagdi broderinn. Heilagr Thomas bregdr þæ upp skridhose myklu med brennanda kerti: "Hygg nu at,- sagdi hann, huat þreynguir hosinu." Munkrinn ser, at þoka sua þyck legz umbergis hia ok at skridhosinu, at hosit hylur ok felur med ollu. Broderinn skilur þa synina, at uerk hans god ok dyrdlig m ętti birtaz fyrir monnum, ef eigi st ędi fyrir ohegnd illzskuþoka hans ofridarmanna. Her eptir gengr erchibyskup til alltaris ok setr skridliosit annan uegh hia alltarino fyrir gradunuin. Byriaz þa messa utar i korinn tonlaust med þui upphafi Letare Jerusalem. Herra erchibyskup segir til þeira, er messuna byria, at hann uill helldr hafa annat messunnar upphaf, þuiat Letare Jerusalem morkizt fyrir fagnad. Þui hefz upp laghgha hanrmungar officium Exsurge quare obdonnis. Siþan uaknar brodirinn ok hugsár einkannhga þau ordin, er erchibyskup sagdiz daudr uerit hafa ok nu upprisinn. Ok þat skilr hann sua, at upprisan er hans lif nu i gudi, þott (hann) se framlidinn at manndoms edli. Nu er lioss uottr lesinn yfir skyring þoku þeirar, er fyrr uar siet. Enn þat ma undra, ef fliott er æ litid, hui l ęgri menn foru oleystir, med þui at sialfr konungrinn ok hinir mestu manndraparar uaro undirlagdir. Enn þessari undran latum suara Uilhialm af Traz, ef hann uard suikinn med fortaulura, er fyrst s ęrdi erchibyskupinn, huat mun þa hinum lida, er sekr manndrapsmadr eptir lagadome liggr undir hardydgi sialf(s) sins ok suikligum fortaulum uondra manna, at hann see saklaus med aullu, þuiat eigi uaro enn su ęlfdir aufundarmenn Thome erchibyskups i Englandi, þott hann uri afsleginn uerolldinni. Enn huersu marga sialfr herra pafinn d ęmir manndrapsmenn hafa uordit i hans dauda, mun birtaz þessu n ęst i sialfs hans brefui.

Af herran pafans brefi, er hann skipadi skript

86. Bartholomeus Exoniensis harmadi einkanliga mest af byskupum frafall hins heilaga Thome, sua at sorglig hrygd tok hann med ollu. Þar af syniz honum eina nott, sem madr gengi at s ęnginni med þessum ordum: "Huat hrygguir þik," sagdi hann. Byskup þottiz suara: "Liflat mins uirduligs herra Thome erchibyskups." Draummadrinn talar: "Sannliga er hann framfarinn af þessi uerolld, enn þo lifa med ydr armar hans ok hendr." Eptir þat uaknar byskup ok skilur sua synina, at armar muni þydaz fyrir hefnd aufundarmauna ok ofridar, enn hendr til iarteigna ok heilagleiks, þegar gl ępir uandra manna rymdi sua fra, at þ ęr m ętti opinberliga skina. Þui hefir byskupinn sig nu fram med brefi herra pafans at hialpa folkino, leiþandi þa til idranar sem sakadir uaro eptir þui formi, sem brefit uottar, þott maurgum þ ętti þungt undir at bua, þeim er adr uaro kalldir fra ollum krapti godra uerka þat herra pafans bref byriar sua:

Alexander þionn þiona guds sendir uirduligum brodr Bartholomeo byskupi Exoniensi quediu ok postoliga blezan. Sua sem þat er makli(g)t ok samteingt allri skynsemd, at uandamal i kristnum riett flytiz undir prof postoligs s ętis, suo skylldumz uer af þionustutekiunnar ahyggiu at leysa þ ęr saumo questiones, sem gud gefr oss at skilia, suarandi sier huerium, er uart rad uilia s ękia, at forsia romuerskrar krist(n)i, er haufdingskap helldr i allri uerolld, sem drottinn skipadi, lysi þat er leyniz, at efasemd firriz hiortu serhuerra. Uitra þin skrifadi til uar af þeim haurmungargreinum, er at luta liflati heilags Thome ok uirduligs manz fordum Kantuariensis erchibyskups, ok þott uer haulldum þat efalaust, þat þu ert b ędi forsiall ok uel l ęrdr æ heilaga bok, vihum uer annsuara sierhueriu med uarri skynsemd ok skilning lagauna. Setium uer i fyrstu, sem þer er kunnigt, at riettuisum domara eru sex hlutir hugsandi ok uirdandi i hueriu mali, þat er alldr ok uizska, kyn ok tegund, stund ok stadr. Eptir þessum atuikum ok tilræs eiga domar retta formam, enn eigi eptir asionu ok uexti lastanna, þuiat optliga hann sua uerda, at i sama gl ęp eru eigi allir med einum h ętti sakbitnir, þo at margir þioni til hans a sama tima. Siaum nu i fyrstu þa uonda menn, sem herttu konungsins hug med raungum fortaulum i hatr hins heilaga Thome, þæ er liost af laugum, at þeir eru pinandi med hardri stridu, ok þo eigi sua framt, at þat gangi allt i banordzsauk erchibyskupsins, nema þeira rogh hafi geisat sua gudr ękiliga, at berum ordum hafi þeir prouocerat konunginn upp æ lif ok likam þess heilaga manz. Ok ef þeir eignaz þyngri grein af þessum tueimr, eru þeir sekir Sannliga þess meinlausa dreyra. Her n ęst eru samhleypismenn þeira fiogra, er upphatliga nidduz æ sinuni herra. Ok ef sua grimt uar þeira fauruueyti, at þeir buduz at gripa, slæ eþa herdraga erchibyskupinn fram undir dauda suerd, þa eru þeir nalega sua pinandi, sem þeir er hann s ęrdu. Enn þo er betr, at þeir finni fyrir likn, ef þeir gerdu eigi sua illa, sem þeir hugsodu. Her n ęst eru þeir menn, er ser uauldu sua baulfodu þionustu at bera folkuopn ok herforur i uafning edr rauckum upp æ gard erchibyskupsins. Sannliga dikta þeim laugin fulltekna manndrapssauk fyrir haduliga leynd ok undirhyggiu ef þeir uaro sua alldrs konmir, at þeir stodu med ordi ok eidi. Her fylgia þeir rikismenn, er fyrir nal ę(g)d ok uisso mattu staudfa gl ępinn ok iafnuel uernda byskupinn, enn gerdu huarki, vtan helldr efidu þeir sua manndraparann, at hann skylldi med frialsu fara i sina guds reidi. Þessum gl ępamaunnum fejlr i haufud su ritning, er sua segir; Qui potuit hominem liberare a murte et non liberauit, ipsum occidit. Þat er sua liosara, at sa drepr manninn, er hann ma uernda uit dauda, enn ueitir honum aungua hialp. Nu er til þeira at tala, er samnetiuduz þui rani, er inanndraparar ueittu kirkiunnar gozi, erchibyskupsins framfarins eþa hans þionustumanna. Þessir eru pinandi, at þeir skipi aptr med skilriki huern þann penning, er þeir toku) ok þott þeir uerndi sig med þeiri æsionu, at þat sama goz hafi þeir gefit fat ękum fyrir sal erchibyskupsins, er sa hlifdarlitr eigi laugligr, þuiat sua segir ok uottar heilog bok, at uar herra þiggr eigi ran i sina forn. Enn þo ef þeir finnaz, at sua hafi med farit, vihum uer, at hafi alaugr minni, fniiat eigi audguduz þeir af kirkiunnar gozi, enn eru þar med, sem uer ętlum hlutlausa hafa uerit af drapi, siþan þeir uoru þar huergi n ęrri. Þeir eru enn einir i landinu, er spillz hafa med samneyti bannsettra, b ędi manndrapara ok ransmanna. Er þat profanda i þeira mali, huart þeir samneyttu fyrir otta eþa elsku, uitandi eþa ouitandi, þar eptir eru þeira skriptir temprandi. Sidaz allra setium uer þa uansignudu klerka, er med fylgd ok radum kuomu u ępntir til þuihkra gl ępa. Er þat i fyrstu þeira pina, at allann lifstima dirfiz einginn þeira alltarisþionustu fremia, helldr skylldar laugmalit med kristnum riett, at ef sua mæ uera, þraunguiz þeir allir undir ęfinligt reglu(halld) munka eþa kanunka, þo sua at um fimm ar eþa siau se þeir sifellt utan kirkiu. Enn eptir þat lidit hafi þeir þa minning eptir reglu, at engi þeira lesi leccionem eþa frammi syngi nockurn hlut, helldr standi þeir lagt i litil ęti med psalmum 1 ok heilogum b ęnum, bidiandi liknar fyrir sina glepi, sua lengi sem þeir lifa. Hugleid þat, brodir, i þinum domum ok skriptabodum, at flestar af þessum greinum þyngir b ędi stund ok stadr. Valete.

Nu er þat leyst, sem fyr uar til uikit, at med sua berum bodskap ok skilning herra pafans hafa byskupar sig fram eptir megni at predika likn ok lausn herteknum, leiþandi burt af uillistigum aptr i fadm heilagra kristni þa, sem adr hofdu sinum mannkostum ok sidferdi haurmuliga tapad med hlydni uid ouinenn ok sinar rangar girndir. Þar þynniz nu su syndaþoka, er aþr uar greind, sua at guds myskunn nal ęgiz folkit dagh af degi, at þat megi niotanda uerda þess hins blezada auaxtar, er upp hann at renna af þui hueitikorni, er lifanda fiell i iordina ok enn liggr lukt innann kirkiu i Kancia. Þui stendr uel þessu n ęst, at u ęr heyrum, þa er skyrir æuauxtinn, huer hans uppræs uerdr edr huer h ęd i heilagri guds kristni.

Merkiligar vitranir

87. Suo syndiz sannordum manne, sem hann u ęri kominn i kor Kantuariensis kirkiu. Þar stod mikill mannfiolldi b ędi l ęrdra ok ol ęrdra ymissa stietta. Her med syniz honum sem yfir hælltarid liggi framlidenn Thomas erchibyskup skryddr silkikl ędum blodraudum. Uirduligur madr i munkabuningi sitr undir hofdi hans ok stydr sinni hendi huarn ueg af hofdinu. Enn erchibyskup halladiz a þann silkikodda raudan, er liggr yfir hnie brodurins. Þui n ęst renna upp uendir tueir blomgadir, sierhuor af sinum handuegh, med suo fliotum uexti, sem þeir uili upp i gegnum þekiurgfrit. Allir i komum undra þetta miok, adr munkrinn talar suo til þeira: "Hui standi þer, br ędr, sem undrandi syn þessa? fai þier eigi skilt, at uendir þessir merkia fr ęgd ok dyrd þessa hins heilaga pislaruotz. Sua sem uendir leita til himins, sua munu uaxa ok margfalldaz hans dyrþarlof fyrir drottni. Uaxa muno þeir ok utbreida sinar limar yfir alla iord, ok þeira leingdar mun engi endir. Þessir signodu uendir merkir þat sama, sem fordum birtiz fru Mailld, hygg at, huersu likiz hefir þraungleiki kirkiunnar, at taka þeira uoxt ok uppruna fordyr a Kristzkirkiv i Lvndunum, er kuidug Mailld matti eigi innganga. Sier þu ok i auþru lagi huersu eitt hefir at þyþa lengd ok uiderni limanna eptir skyring brodurins, ok þat pell hit ugna, er rauddin quad fordum aullu Englandi uiþara. Hier upp yfir talar meistarinn: Mikill pislaruottr reis upp med oss, ok sannliga mun hann hefiaz ok miok haleitr uerda, þuiat iord mun fyllaz med hans lofi, ok heimsbygd mun sia mega, at drottinn mikladi hann i augliti konunga. Ok þat er uerþugt, þuiat sæ mun eigi finnaz, at gladari gengi fyrir guds nafni undir dauda kuaul, sem b ędi birtiz sama dags med ordum hans ok uerkum. Ok er liost, huat til bar. I fyrstu sa astarliti, er hann hafdi til skaparans b ędi at pinaz fyrir hans riettl ęti stundliga ok at uera med honum siþan eilifliga. Her med uar natturuligt, at þeim manni, er sua kualdi sig ok sinn likam sifellt raed harkl ędi ok hudstrokum, þotti einskis uert, huat hann þoldi litla stund, at hann m ętti sua ęskiliga luka sinum meinl ętum. Þui uar þessi sal guddominum hardla þeck, ok þar fyrir skundadi sialfr drottinn at leida sinn uin ut af rangso latri uerolld, at fagnadr skylldi uerda af hans sigri b ędi guds englum æ himne ok sua þeiri kristni, er nu sath med sorg ok harmi.

Ok huerso nal ęgiz hennar gledi til bloms ok dyrdar heilagra iartegna, birtiz suo einum brodr i Ivantuaria. Hann munkrinn þottiz koma i korinn þar heima, ok ser samankominn mikinn fiolda l ęrdra manna at syngia ottusaung. Ok sem ut gengr yfir fiordu leccionem, uerdr fall æ tidinni um eina stund, adr einn ungr madr forkunnar u ęnn ris upp, byriandi med s ętuztu raudd ok saunghhodum þat sama responsorium, er suo stendr i upplesnum ordum: Ex summa rerum leticia summus sit planctus in ecclesia de tanti patroni absencia, sed cum redeunt miracula, redit populo leticia. Her fylgir uersit: Concurrit turba languidorum et consequitur gracia beneficiorum. Þetta ma suo nor ęna: Af h ęstu gledi hlutanna uerdr h ęsta suth milli kristinna manna i frauero sua mikils forstiora, enn þa er iarteignir til koma, kemr ok gledin til kirkiunnar sona. Saman koma sueitir siukra þegna ok þiggia myskunn hans iartegna. Her eptir uaknar munkrinn ok man uel saunginn b ędi at ordum ok hliodum. Enn er hann segir br ędrum syninn, hregdr þeim ymislega uit, þuiat sumir uakna til uonar, enn audrum auk(a)r harm ok endrnyiar til aminningar, huersu blezaþann faudr þeir hofdu latid. Nu er synt af þessum englasaung, at myskunn himnakonungs u ęnir folki sinu, at iartegnablom hins uirdutiga Thome pislaruottz, er huilir i Kancia, mun bratt nal ęg(i)az, ok huersu þat fylhz eptir guds fyrir ętlan, stendr uel aquednum tima forsaugn sialfs Thome erchibyskups, sem nu skal greina.

Sa uar einn af br ędrum i Kancia, at sua pindiz i harmi ok hugarangri eptir erchibyskup, at sumir menn ętludu lifit kosta, þuiat hann matti aungua gledi fæ. Þetta þolir eigi lengr hinn milldazti fadir erchibyskupinn, helldr kemr hann ok uitiar sua miukliga þessa, sem hryggr uar, sem modir huggar barn sitt, snuandi harmi i huggan ok angr i audhgan fagnad. Hann blezadr ok signadr birtiz honum i suefni med þui upphafi, at, haun byriar psalminn Miserere ok bydr brodurnum at lesa med ser eptir uersaskipti. Enn er psalminum lidr, firriz erchibyskupinn nockut litt sem hotandi bruttferd sinni. Munkrinn anduarpar þa sarliga ok bidr med tarum, at hann fyrirlati hann eigi. Sa blezadr fadir snyr þa aptr til hans sem hrerdr af harmi sonarins, ok talar sua: "Huat hrygguir þik, son minn, tempra þinn harm ok leid inn til þin hugganarefni, þuiat litill timi mun adr lida, enn þu heyrir þat flytiaz, er þik mun gledia. Þui uert med styrkum hug, at nal ęgt er miok, at þu fair huggan." Eptir sua talat huerfr (hann) brutt af syn brodurins. Enn hans fyrirheit braz eigi, þuiat uitran þessi giordiz um uarit litlu fyrir paskir i sama argang, sem hann krunadiz, ok a þeiri paskatid birti drottinn sina dyrd yfir heilagleik astuinar sins med þui upphafi, at sia hinn signadi Thomas birttiz i syn, med huerri atferd taknin skulu gerazt.

Miraculum

88. Madr hiet Uilhialmr, einn godr husbondi i Kantuaria, hann atti ungan son, er tok kuerkamein h ęttligt med audrum siukdomi likamligum. Hans mein þyngir suo miok, at um fimtan daga liggr hann nal ęgr dauda, ok at hann m ętti myskunn fa eptir gudligri fyrirsio, sua sem hettir uar skipadr hans meini, þiggr hann þa uitran, at hann þickiz kominn i haufutkirkiuna, ok ser enn heilaga Thomam erchibyskup fyrir alltari i gudligu emb ętti med suo tiguligri þionustu ymissra stietta, sem alldri sa hann fyri. Honum þickir sem erchibyskup siaiz um ok renni þangat augum, sem hann er. Annann ueg hia alltarinu ser hann, at stendr einn munkr med kalek. Hinn siuki skilr þat, at sa kalekr hefir at hallda blezaþan dreyra heilags Thome erchibyskups, ok þat uottar heilagr Thomas, þuiat þessu n ęst talar hann sua til munksins: "Gef þeim siuka pilltinum af blodi, ok mun honum b ętaz." Ok hann hugdiz drecka, ok kenndiz sua s ętt sem hunang ugri. Ok af þeim s ętleik, er hann þottiz kenna um allt sitt lif i þeim blezaþa dryck, vaknar hann bratt aptrdreginn i allann sinn siukdom. Hann segir faudur sinum uitran þessa ok kuez hafa styrka uon sinnar heilsu, ef hann audlaþiz i sinn dryck einn dropa af blodi erchibyskups. Fadir hans duelr at reyna bredr þar um, þotti ok fyrsta manni mikit argdi at byria þat, sem enginn hafdi adr giort, þuiat enn i adra grein la yfir otti b ędi af konungs alfu ok hans rikismanna, ef Thomas erchibyskup er hafinn til heilagleiks ok iartegna. Enn i þeiri duaul gengr i sua obgriligan uauxt krankdomr unga sue(i]ns, at hans kuidr þrutnar sua, at rnonnum þotti þess uon, at hann m ętti eigi osprunginn bera. Her med tapar hann malit af kuerkameininu. Fadir hans þolir nu eigi lengr þrautina, fer til br ędra kirkiunnar, segir þeim synina ok bidr þa fyrir gud(s) skylld, at þeir ueiti honum leyniliga einn bloddropa, ok þat fiekz um sidir. Enn þegar sem piltriun bergdi þaun dryk, er dreyrinn uar i dreypt, l ęgdiz kuidblastrinn, enn kuerkr myktuz, sua at litlu sidar þiggr hann aptr fulla heilsu i alla stadi, lofandi gud ok þat dyrdarsamligt uinber, er honum gaf þuilikan heilsudryck sins uerdleiks ok auaxtar.

Nu sem einn hafdi audlaz þuilika myskunn, þo at lagt f ęri i fyrstu, uar eigi langt, adr huer sagdi audrum, suo at siukir menn med yrnso kyni s ękia kirkiuna i Kancia. Milli huerra kom ein kona ridusiuk. Hun gengr at munkinum, er uar sakristakirkiunnar ok geymdi dreyra ercbibyskups milli annara helgra doma, biþiandi litilatliga fyrir nafn guds ok kristihga elsku, at hann gefi henne bloddropa heilags Thome til heilsubotar, ok hann n ęgiz til myskunnar yfir heunar uesolld, milskandi bloddropann med uatn ok gefr henni at bergia. Ok þegar i stad leggr gud henni sua auduellda milldi fyrir medalgaungu sins astuinar, at sottin flyr ok haurundit aptr skipaz i allann sinn lit ok natturu, sem fulltekenni manzsins heilsu er fylgiusamr. Enn hueriar lofgiordir hon ueitti uarum herra ok hans uirktauin, faum uer eigi skrifat, þuiat upp hieþan margfalldaz sua miok þackl ętin, sem iarteignir fiolgaz. Ei þui olikaz, sem þa er dauduoni madr þiggr malit, ok kuiknar þat dagh fra degi. Hueriu uaro þeir likari enn dauduona manni, er lagu i sorg ok suth, tarum ok trega nott ok dagh, sua at lifshaski ha uid, sem af munkinum uar litlu lesit. Nu lifnar hann ok margir adrir, uentandi enn framleidis meira fagnadar, ok sua uard. Þuiat nott sneriz i blidan dag ok harmandi sut i signada hatid anndligrar gledi. Lofadr sie sa gud, er einn gefr ollum huggan eptir grat, þuiat nu munu þa saumo allar þiodir s ęla kalla, er adr þottu eymdarfullir, þuiat drottinn, sa er mattugr er, giordi þeim mykla hluti. Meþ likum h ętti matti aunnr kona lof uarum drottni syngia, er fyrir saumo paskir het flytia sig til Kanciam med haurmuligan krankdom, at kuidrinn hliop med ofuerkium i ob ęriligann þrota, sua at allt lifit syktiz af upp ok nidr. Enn iamfram sem hon audladiz at bergia þa milsku, er i dyrdligum dauda Thome erchibyskups uar s ęttliga blezut af heilogum anda, myktiz meinit sua fliott, at fullkomin heilsa lagdiz henni aptr i alla stadi.

Miraculum af Thomasi

89. Paskadaginn sialfan, er korona mæ uel kallaz annara guds hatida, uann uar drottinn i Kancia yfirb ęriligt uerk a þeim signada degi. Þangat sotti mallaus madr, ok litlu sidar enn hann kom i kirkiuna, fellr hann nidr ok bryz um fast, sua froda flaut fram or munninum. Enn eptir þat liþit sezt hann upp ok hefir fengit mal sitt, þo i fyrstu nockut oskyrt. Enn þat uerdr skilt af hans ordum, at hann þyrsti, ogh bad gefa ser drecka. Enn þott kirkian ugri adr med litlu folki, uar eigi langt, adr fyrir þessi tidendi at fiolmenni skortir eigi. Huer at odrum tidaz spyr þann saluga mann, huer eda huadan hann u ęri, enn honum uerdr m ęWdusamt at suara maurgum, þuiat malit uar b ędi seint ok uanmegnt at sua komnu, ok uard opt at endrbeida, ef skiliaz m ętti. Þo kemr þar, at hann segiz uera af byskupsd ęmi Oxinfiord, segiz hafa sofnat uti fyrir fimtan arum ouarliga ok uaknat med þui malleysi, sem hann bar allann tima siþan til þessa dags. Samson kuez hann heita godrar samuizku ok hafdi iafnan uerit med skyrum monnum, ok husbondi hans uar þar n ęrr samtida. Þessi Sarason fgrdi kirkiunni i Kanpia fagrt offr, þuiat med skilrikum uottum syndi hann korsbr ędrum biartann heilagleik Thome erchibyskups. Hann sagdi tuo dyrdliga menn hafa uitrad sier i suefni, at hann skylldi fara til Kanciam ok s ękia heim med godu hiarta þann nyia pislaruott, er þar huilir, ok ef hann b ędi ser myskunnar med audmiuku hiarta efalaus i heilagleik þess goda manz, mundi hann þiggia mal sitt. Þat lagdi hann til af ordum himneskra sendiboda, at sa u ęri nu engi stadr i uerolld, at siukir menn myndi skiotara bot audlaz enn Kancia. Sua for þessi Samson þadan i brutt, at hann lofadi gud b ędi af hiarta ok munni.

Enn dyrkaz sami paskadagr med annari iartegn dyrdligri, er sua byriar. Gofridus het madr, hann uarnotarius i Kancia ok atti þria sonu, alla med ungum alldri. Sua lagdiz mikit a hans afkuemi, at allir synir hans uaro siukir samtida, þo med þeiri sundrgrein, at tueir af þeim hofdu lengi kualiz i þeim siukdom, er menn kalla ridusott. Þat mein er fullt med spilling ok sifelldum sk(i)alfta. Enn einn pilltrinn hafdi nyliga fengit hettligan krankdom, sua at fiora manadi læ hann i reckio, ok æ þenna paskadag leiddr at andlati, drycklaus um þria daga, mallaus ok daudr i limunum. Fadir hans hugl(e)idir um pilltinn, þann tima sem hann er i hofudkirkiunni ok þionustaz, liiþiandi sacristam gefa ser orlof at bregda einum linskauta i blod Thomas erchibyskups. Ok sem hann hefir þat þegit, vitiar hann pilltsins sem fliotaz, leggr skautann i uatn, ok þat bland med signodu blodi erchibyskups ber hann at pilltinum sua framkomnum, sem adr uar greint. Ok þegar sem nalgaz munninum, kennir hann kraptinn, bregdr upp augat annat, tekr malit i stad ok talar sua: "Skal ek þetta drecka, fadir minn." Ok þegar hann hefir bergt þann dyrdliga dryck, sezt hann upp ok tekr fydu, styrkiz sua sama dags, so at hann ris upp af reckiu ok kl ędiz at marki til leiks med audrum pilltum. Enn er notarius ser þat haleita takn, er pilltinum u(e)ittiz med sua mikilli fliotuirkt, rennr hann fram til hofudkirkiunnar bodandi korsbr ędrum siun fagnad. Ok sua mikil gledi uard æ þeim dyrdardegi af þessum tueimr stortaknum, er nu hafa uerit lesin, at korinn i Kancia matti uel syngia med s ęlum psalmista: Hec dies quam fecit domiuus, exultemus et letemur in ea. Nu sua goda raun sem linskautinn erchibyskups hafdi gefit einum pillti syni Gofridi, hugleijtir hann framleidis til þeira tueggia, er ridusiukir uaro. Reimr honum þat rad til hugar med guds tiluisan, at hann snidr sundr skautann ok bindr sinn hlut upp um hals huorum pilltinum, ok þegar an duaul fylgir sæ kraptr umhaudinu, at þeir uerda badir heilir. Lidr sua ut heill manudr. Enn eptir þat lystir þess notarium til profs, at taka burt umbandit af audrum pilltinum. Er þæ eigi langt, adr sott ok skialfti hristir þat auma lif nu seni fyrr. Huar fyrir hans faudur er þat annaz at firra hann eigi sinni hialp. Ok iafnfram sem heilagr domrinn kemr aptr yfir halsinn æ honum, fann hann fullkomna heilsu.

Mæ þat uel skilia eptir likendum, huersu þuilik takn mundu uekia siuka menn at siukia Thomam erchibyskup meir ok meir. Milli huerra kom einn blindr madr fatckr ok hrummr, er fyrir tueimr arum hafdi synar mist, ok nu leiddr af husfreyio sinni eda syni til allra naudsynia. Ok er hann heyrir, huersu bloddropar erchibyskups birta sig med dyrd ok iarteignum, s ękir hann i Kanciam ok þiggr fyrir guds nafn nockurn dropa af þeim dyrm ęta dreyra. Þar af gerir hann sem smvrning augunum, ok sem hann hefir borit yfir augastadinn þæ blezaþa samtempran, ber þat til samtiþa, at ungr pilltr, er hann atti, kuedr uid hætt ok fellr i hia honum. Gamli madr gleymir þa sakir elsku uid barnit, huat hann hafdi adr gert, ok skundar til at hialpa pilltinum, ok fyrr enn hann t ęki sueininn haundum, ser hann glaugt badum augum, huar hann læ. Er þat uel truanda, at eigi l ęgi honum þæ i minna rumi, hueriar lofgiordir hann uar skylldugr Thoma erchibyskupi, enn reisa barnit af iordu.

Þuilikum þacklgtisgerdum uid sialfann gud samlagaz saumum paskum su kona, er Ermihn het. Uon hafdi borit fotarmein um fiogur ær med sua miklum oh ęgindum, at hnytti ok krepti fotinn i hnehdnum, sua at eigi tok iord, ok þui matti hon ecki spor ganga stafiaust. Þo flyz hon a einnhuern hatt til heilagrar kirkiu i Kancia, ok i þeim stad fellr hon til iardar suo sem i ouit eda umbrot, er fyrr hafdi legit Samson mallausi. Hieþan ris hun upp med riettuin fotum ok sterkri gaungu lofandi gud, er dasamhgr birtiz med heilogum Thomasi erchibyskupi ok audrum sinnm astuinum.

Af iarteignagerdum hins heilaga Thome

90. Þessa paskatid enu n ęstu eptir dyrdarfullt pislaru ętti heilags Thome erchibyskups, bar sua i kalendario, at upprisudagr uars drottins Jesu Kristz stod fimta Kalendas dagh Aprihs manadar. Þæ uar bodunartid Gabriehs til uarrar fru guds modr upp æ skirdag. Ok þui setium uer þetta sua til greinar, at b ękrnar hlioda iarteignagiorrl signada Thome æ þann dyrdardag byriaz hafa, sem lausnari uor hof hina dyrdhgstu uppras lausnar uorrar med oumrgdiligu stormerki sinnar hollganar fyrir skinanda briosti Marie meyiar, ok þat samþyckiz uel med uinattu uarrar fru ok hins heilaga Thome, ath þau hefdi b ędi med nockurum h ętti saumo tid, at aull heimsbygdin kynni þui framar at fr ęgia þeira tign. Lofsamligt er þetta huiortueggia upphaf, annat til lifs ok lausnar heiminum, enn annat til hialpar ok huggunar siukum monnum. Nu birtiz sua paskauikan i blomi iarteigna, at pilagrimar s ękiandi uilia eigi leingr þola, at skript heilags Thome sie aptr streingd, segia oheyriligt, at br ędi l ęsi hans legstad ok halldi med leynd sem iardfolgit fee, þat er madr ann aungum niota, segia betr standa eptir guds rietti ok kristiligri skylldu, at truandi menn dyrki þann med miukl ęti her æ iardriki, sem uarr drottinn sgmir himneskri dyrd i sinu riki. Þetta samþyckia formenn kirkiunnar, at skript ok stukur upp lukaz a setta dag paskauiku quarto nonas Aprihs med audrigrum uegh til graptar guds astuinar. Huern dag matti þar sia uit hans steinþro nockut einkannligth dyrþartakn. Her ma nu sia upplokinn brunn Dauids konungs til hreinsanar ok heilsubotar b ędi sæl ok likama. Hingat stigr nu guds engill nidr af hirnni at hr ęra tiornina i Jerusalem, eigi einum sarum eþa siukum til fagnaþar, helldr otalliga maurgum. Her matti siæ akrinn axe daugguadann ok blomgaþan b ędi ofan ok neþan, þuiat sumum þar gratandum likams mein ueittiz heilsa, ok audrum sytandum andar sar gefz likn ok leiþrietta. Her matti sia oleum oþrottmanda in lechito, þat er feitt ok friosaum milska i uerdleikum Thome erchibyskups. Hier ma nu sia, huersu kierinn morg at taulu flytiaz htlo oleo fram fyrir Hehseum, þuiat þanniginn flytiaz margir, er mist hofdu sinnar heilsu. Enn fyrir guds almatt ok medalgaungu heilags Thome, þiggia þeir i Kancia nogligt oleum, þuiat þeir kuomu þar hungrandi med heilsuleysi, enn sneru burt alheilir ok fullir med fagnadi. Her med endrlifnudu andir I ęrdra manna sem uakendr med Jacob af þungum suefni, þuiat stigi har med stormerkium uar reistr til himna. Enn þo at grauf þessa pislaruottz pryddiz dagliga ymissum ueizlum himnakonungs, varo eigi þui helldr aluarhgha hreinsut þau illgirndarhiortu, er med gamalli aufund hofdu grimmaz moti heilogum Thomase. Þuiat rikismenn i landinu sia konungsins skemmd ę þui ferligri, sem þeir hafa betra mann at hatri haft ok saklausann ofsottan allt til liflatz. Hieþan leidir, at hinir lnjstu haufdingiar i landinu setia hann fyrir med ognan lifs ok lima, ef nockur kallar Tkomam erchibyskup helgan eþa pislaruott. Enn huerssu þetta geck ut, uirdiz uitrum maunnum ędra flesturn iarteignum, þuiat huat er konungsualldit hann ogna folkinu, ækafaz sokn þui meir til graptar erchibyskups, sua at allr uegr millum Lunduna ok Kantuaria fimtigi milna uar þakinn af tilfaranda folki ok burtfaranda. Enn af þuihkri trufesti folksins þurru hot, enn þroadiz umbot, þuiat iamuel konungar iallar ok adrir haufdingiar sottu margir um haf sunnann med mikilli godfyst. Her med fer þat, at þeir sialfir, er mesta heitan ok hardm ęli hofdu lagt æ pislaruijtti erchibyskups, kriupa nu til fota honum helldr uggendr enn ognendr, knudir med uanheilsu eþa otta ymissa atburda. Huert er dasamligra uerk, enn at heimrinn tigni þann i dag, er i gigr fyrirleit hann, s ęki þann heim i dag med miukum knefaullum, er i gigr flydi hann, bidi þann fulltings i dag sinni aundu ok likama fyrir augliti guds, sem i gigr fyrirleit hann med otta ueralhgs ualldz eþa eiginligri illzku sekrar samuizku? Hieþan af er sua skrifat eitt milli annara, at Rodgeir erchibyskup af Jork fieck sua stridan augnauerk, at hann uard blindr badum augum, ok uid þetta afelli skiptir hann skapi ok heitr æ sælan Thomam erchibyskup ser til heilsuliotar. Her med s ękir hann til Kantuariam med miuklatri b ęn ok framfalli, ok hann f ęr þegar myskunn med sua mikilli giof, at hann þiggr bijdi aptr syn ok fulla heilsu sinna augna. Sneriz hann siþan til heilags Thomam med astud fyrir aleitni, ok mikilli uirþing fyrir margfallþan motgang. Nu sua mikla n ęgd sem almattigr gud lagdi upp æ iarteignagerd sins uirduligs pislaruottz Thome, megum uer eigi meira skrifa þar af til hkingar at tala enn nockura smadropa, er hingat fluttuz af fyrrum maunnum, huat er sua byriaz i nafni guds.

Miraculum af hinum heilaga Thomasi

91. Sa madr er uel hugdi at aunduerdri saugunni, heyrdi nefnþan optar enn um sinn prior Robert, er marga hluti hefir skrifat i latinu sijlum Thomasi til uirdingar, ok þar af skal i fyrstu setia þat, er hann bodar af sialfum ser ok Ritr þaþan dreifaz til annara manna, þat er hin himneska myskunn ueitti fyrir erchibyskupsins uerdleika. Þat efni byriar priorinn med kuediusending þeim brodr, er Benedictus hiet. Sa Benedictus hafdi heyrt a þui ord mikit, at heilagr Thomas hefdi unnit prior Rodbert fagra iarteign æ þann hatt, at hann hefdi gr ętt fotarmein þat undarligt, er prioriun hafdi lengi oh ęgliga borit. Ok til sannrar uissu þar um, skrifar brodir Bendictus til priors, at hann gefi honum med letri fulla grein, huerssu taknit gerdiz, ok þat f ęr hann med þuililiku formi.

Bref

Prior Robert minzti þr ęll guds þiona sendir brodur Benedicto þa quediu at lifa med gudi. Sua sem þu beiddir mik med astarafli, gerdi ek eptir megni, ok þo minnr uel enn ek uilldi, þuiat klerkdomr uanz mer eigi at skrifa þat miraculum med sua fagrligum h ętti, sem skylldan bydr ok krefr mik, gudi til tignar ok s ęlum Thomasi. Hef ek þar þess hattar efni, sem ek uar staddr nu fyrir tolf arum allt ut i Sikiley. Enn fyrir hueria sauk ek uar þar kominn sua langt heþan af minu fostrlandi, se ek eigi naudzsunligt at skrifa i þessu mali, ok þui l ęt ek þat um lida. Enn þar har sua til, sem ek gerdi minn ueg fra horg Cattania, at ek ętladi fram til Siracusam, v ęik sua uid leiþinni, at sa sior sem heitir Mare Adriaticum uar m ęr til uinstri hanndar. Þat hefir þu h ędi heyrt ok lesit, at sa sior er grimrar natturu med straum ok storri bylgiu, einkannliga mest, ef sterkr sannanuindr ęsir hann at landinu, sua at kemr b ędi bradr uodi monnum ok skipi, ef i þann sio rekr i þess hattar stormi. Suo gengr ok bylgiufall med brimi upp a straundina, ok allt er buit til brottz, er fyrir uerdr at ouauru, þuiat þat siofarkyn er undarliga i aikuomu, sem ek fann æ sialfum mer, þuiat riett sem minn uegr læ med aullu fram uit sioinn, gaf ein allda i attfallinu sua hardann slag utan æ l ęrit ok leggiun nidr fra hne, at þegar slo þrotta i holldit, enn illzhgum roda utan a haurundit. Po kuomumz ek fram til Siracusam, ok leitaþa ek f ętinum hettis æ hueria lund, er ek kunni, med radi godra manna, ok sua skipadiz þa fyst uit plastr ok annann l ękidom, at þrotinn suinadi, ok ek þottumz naliga heill. Suo snera ek heimleidis aptr i Rom. Ok sem ek dualdiz þar nockurar n ętr, þotti mer enn framar hetta f ętinum, sua at heim hingat i England i aullum uegh uar mer meinlgtalaust. Enn litlu sidar minntiz aptr þrotinn, ok þo eigi sua uerkmikill sem i fyrstu. Bar ek þetta sua niu ær, at ek starfadi uid minn fot med blodlatum, plastrum, n ęringum, smyrslum ok ymisligum I ękningum. Enn eptir þetta lidit þyngir sua meinit, at min umleitan uinnr ecki. Grefr þa I ęrit ok fotinn med munnum ok uogfaullum b ędi uppi ok nidri, enn þrotinn sua geystr, at hann uar eigi lggri enn l ęrit sialft undir. Enn þar sem fotrinn syndiz sliettari ok minnr blasinn, þutu upp smaholur med ouera, enn sumstadar blaudrur storar med uatni ok suida. Giordiz nu naliga allr fotrinn grafinn med hol ok þ ęim sarleik, at ek matti uarla þola kl ędi af lagt eþa yfir. Ok sua saugdu phisici, at ek hefdi efalaust fengit þat mein, er morbus kronicus hieti, ok alldri mæ manz hendi gr ętt uerda. Enn þo gaf gud mer þann styrk, at ek bar mik iafnan til heilagrar kirkiu, enn þa er ek leysti skylldurnar minar, uard ek allt sit(i)andi at gera, eigi sidr þott ek gerdi sermonem fyrir stadarfolki uaro. Ok i þeim sifiazta ærgang, er ek bar þenna siukdom, þyngdi mer sua miok moti paskum, at ek fiell i hugarangr, ef ek skylldi aungua þionustu giora mega huarki drottins uars pinu nie dyrdligri upprisu. Ok huat meira edr lengra, ek bad liknar drottinn myskunnsamann, ok hann heyrdi mig syndugan, veitandi mer þa huggan fra skirdegi ok fram um fiorda dag paska, at þat em ęgtti matti ek allt fremia innan kirkiu, sem framaz laut at minni skylldu. Enn hieþan upp i fra laust aptr uerk ok minni uesold framar enn fyrr, ef þat matti. Kom þat nu i hiarta, sem ek heyrdi dagliga þau blezodu takn, er heilagr Thomas erchibyskup uann i Kantuaria, at ek munda s ękia legstad hans, huat sem mik kostadi. Ok þat tok ek rads, at ek h ęyrda mik heiman, ok fram fieck ek komizt til Kantuariam m ęddr af uegarlengd ok laminn af meinl ętum mins siuknadar. Fram fiell ektil grafar guds pislaruottz, bidiandi liknar ok lykningar i hans arnadarordi uid uarn herra. Ok sua reis ek þaþan upp, at ek hafdi me(i)ra þegit, enn mer ueri þa enn kunnigt. Fieck ek mer uatn hins signada Thome, ok bar ek æ fotinn, adr ek for at sofa. Ok sua gerda ek þriu kuelld huert eptir annat. Sem ek ueik aptr i ueg, skipadiz nu annan uegh uid rekstrinn enn fyr, þuiat nu hetti dagh fra degi, sua at fotr uar alheill, er ek kom heim, sua at huergi sa mæ'k eþa munna, blaudru nie bolu, at hann hefdi siukr uerit. Mattu þa sia ok skilia, minn kigrazti brodir, huer lof ok( þacklgti þeir mundu giallda gudi ok hans uirduligum piningaruott, er sied hofdu minn langan uanmatt. Ok þat segi ek so þinni elsku, at til allrar aflraunar er sa fotr minn miklu auruggari enn sa annar, er alldri syktiz. Nu er uti med sannendum þetta efni. Geymi þik gud, minn godi uin, ok efh þitt broderni til sinna bodorda.

Af iarteignagerdum hins heilaga Thome

92. Nu er aptr at uenda i saumu frasaugn, er n ęst uar lesin, þuiat tuifaulldu efni mæ uist ei andsuara med einhgri frasaugn. Byriar þar nu annat sinn. Sem prior Robert er i Kantuaria med sitt fotarmein, heyrir hann i stadnum mikla fr ęgd af þeiri iarteign, er blezadr Thomas hafdi litlu unnit, ok sæ madr sem heilsubotina hafdi fengit ok þegit, hafdi þar fyrir fam daugum uerit. Enn þat takn uar flutt sua mikillar dyrdar, at heilagr Thomas hefdi gefit honum aptr b ędi augu, er adr uaro utstungin, ok þar med eistun, er ut uaro hleypt af manna uaulldum ok i iord grafin. Þessi madr uar kyniadr af þeim kaupstad, er Dedeford heitir. Þat uar i byskupsd ęmi ok syslu uirduligs herra Hugonis Dunelmensis. Enn er prior Robert skilr, at sæ madr hefir nyfarit burt af Kancia i saumo halfu landzins, sem nu liggia hans uegar heimleidis, bydr hann sinu fauruneyti, at þeir kosti med allri friett ok eptirleitan at fæ þenna mann, at priorinn heyri af sialfum, huat gud hafdi gert i sinum stortaknum. Ok med uilia uars herra gengr sua til efnis, at riett uti a ueginum m ętta þeir þessum manni, þar er hann gengr m ęþiliga, ok dottir hans ein med honum. Prior l ętr þa eigi lengi at bidum, spyr, huart hann er soa madr, er augu sin ok eistu hafdi aptrfengit ok þegit fyrir uerdleik hins heilaga Thome. Hinn iatar þui b ędi fliott ok gladliga, segir þat sua satt, sem gud er ok rikir æ himnum, at þessir limir uaro honum aptr gefnir fyrir Thomam erchibyskup. Þat l ętr hann ok fylgia, at þegar i fyrstu er hann uar kualdr i afiati limanna, sagdiz hann kallat hafa s ęlann Thomam ser til dugnadar, ok þar fyrir audlaz sua mikla myskunn, sem nu matti synaz. Suo skiliaz þeir, at prior gefr honum nockura peninga fyrir uinattu heilags Thome. Riþr hann siþan fram til Lunduna, ok sem hann sitr þar yfir bord um kuelldit med sinni fylgd, kemr einn okunnr klerkr utan at herberginu ok bidr orlofs inn fyrir hann. Sem hann kemr ok þeir talaz med, segir hann priori þæ saugu, at þar i stadnum uar fyrr nefndr Hugo byskup Dunelmensis, segiz uera einn af hans klerkum, ok uottar þat eyrendi byskupsins at uitia grauf heilags Thome. Prior spyr þa, huort klerkrinn hefir nockura kynning af þeim manni, er hann fann æ ueginum uti. Klerkrinn segir, at med þeim manni flytiaz fullkominn sannindi, at Thomas erchibyskup hefir gert med honum hit agi ętazta uerk i aptrskipan þeira (hluta), er fyr uaro tiadir, ok hann segir sua klerkrinn: "Minn herra byskupinn, sagdi hann, villdi grun æ bera i fyrstu, er hann heyrdi, þuiat sua mikit uerk syniz honum standa at gera med laughgu skilriki, ok þui stadfesti hann med radi br ędra sinna, at hann sendi tuo sannorda menn til Dedeford, at þeir skylldi eptir leita uid ualldzmenn stadarins, huart þessir hlutir hefdi sua gerdz, sem fra fluttiz. Ok þeim, er sendir uaro, profadiz sua med sannindum, at sagdir limir uaro brutt teknir af manninum, i iaurd grafnir ok fottrodnir. Enn nu uar ollum liost i Dedeford, at sami madr hafdi skygn augu, enn eigi uar þeim sua kunnigt, at hann hefdi getnadarlimina aptr þegit. Enn sa hlutr lystiz þa framar, er þessi madr for brutt af Dedeford ok i meiri nalygd uid byskupsstol mins herra, þuiat hann sendi mik ok annan klerk Kato at skoda likam manzins, huart hann hefdi alla sina limu. Ok sem uid fluttum honum aptr fullkomin sannindi þess hlutar, at sa madr uar oskaddr heilsu med natturligum likam, gladdiz minn herra gerandi margfalldar þackir gudi ok haleitum hans pislaruott. Ok med þui at þessi madr uar fat ękr ok bioz nu fram i pilagrimsferd uegh hins heilaga Thome, gaf minn h ęrra til ferdar halfa maurk silfrs." Suo sagdi klerkr þessi. Enn um morguninn eptir gieck prior Robert at uitia byskup Hugonem, þar sem hann sat med sinu fauruneyti, uar þa enn i þui sams ęti, talar af þessari iarteign med andligum fagnadi, þuiat byskupinn sialfr sagdi hann, sem nyuordin tiþindi. Ok þat efni lyktaz sua.

Af iarteignum hins heilaga Thome erchibyskups

93. Prior Robert sem hann hafdi þegit heilsubot, gerdiz morgu sinni astsamligr pilagrimr hins heilaga Thome erchibyskups. Her med uottar hann i sinu letri, at flockar sottu til Kanciam af aullum attum i þenna tima, eigi at eins Einglandz halfum, helldr Skotlandz ok Fraklandz, ok enn helldr uidri uerolld, arnadarord at s ękia ok heilsugiafir þiggia med uerdleikum þess haleita pislaruatz, er þar huilir. Ok til marks her um, segir hann, at einn tima sem hann sotti til Kanciam, uar þar kominn einn uirduligr erchibyskup af Austrhalfunni ok primas, hans erchistoll uar i þeiri halfu ueralldar, er menn kalla Nigros Montes. Hans eyrendi uar þat einkannligt i Uestrhalfuna allt nordr hingat æ England at uitia legstadar hins heilagaThome med þ ęgiligri lotning ok miukum b ęnum. Hafdi hann ok nordr i laundin iafmfram nytsamlig kirkiunnar eyrendi med bodskap ok brefum Alexandri pafa, þo at þat greiniz eigi framar. Korsbr ędr ok einkannliga foemadrinn i Kancia toku hann med miklum fagnadi ok ugnum kosti. Prior Robert uar i þeirri ueizlu, ok sem (þeir) uaro gladdir i guds giofum, spurdi hann erchibyskup, huat einkannligt hann leiddi allt (af) Austrriki sua langt i Nordhalfuna. Erchibyskupinn suarar honum litilatliga: "Sira minn, segir hann, vndraz eigi uara kuomu, þuiat ydr Englanzmaunnum gaf herra gud sua dyrdligan pislaruott, at hann fyllir naliga allann heim med sinum stortaknum, ok sem uer sottum nordr hingat um fiallit, keyrdum uer skilrikuliga sagt, at ker muni bratt koma sa madr, er med brefum ber ydrum eyrum mikla nyung, at hann hafi frialsaz af snauru daudans fyrir þessa guds uinar uerdleika, enn fyrir utan hafit er n ęgd hans iartegna, sem u ęr megum ydr med engu moti greina."

Giordiz sua litlu sidar, sem erchibyskup fyrir sagdi, at sæ madr kom til Kantuariam austan af Equitania ok þeim stad, er Petragoris heitir, hann hafdi med ser skilrikt letr byskupsins Petragoricensis ok enn fl ęiri l ęrdra manna til uitnisburdar ok mikillar dasemþar, sem honum ueittiz. Brefuin uottudu, at þessi madr uar hengdr æ galga, enn fyrir hueria sauk þat gerdiz, uill prior Robert um lida sakir langm ęlis, þat uar æ sumartima n ęrri solstaudu, sem dagar uerda lengstir. Hieck þessi madr uppi allt fra þridiu stund til elleftu, ok uit nott sialfa kom huspreyia hans ok fr ęndr med þui orlofi domarans at taka hann til graptar. Enn er hann kom æ iord, settiz hann upp. Bra monnum þa ymisliga uid, þuiat sumir flydu, enn adrir, þeir er hugsterkari uaro eþr meir elskudu (hann), hiellduz uid, spyriaudi þo med undran, kuat um ueri. Enn hann tekr sialfs sins haundum þa kulning af asionunni, sem kualarinn hafdi fengit honum i uppfestingunni, litr siþan skyrliga þeim æ bak, er fra konum flyia, ok talar sua: "Huar fyrir renna þessir sua kart, eþa kuat hr ędaz þeir, at ek hefi aungua(n) dag gladara att ok haf't æ minni ęfi, þuiat hinn s ęlazti guds pislaruottr Thomas erckibyskup lypti mer upp ok styrkti mik hunangligum setleikum, þuiat ek hugsadi hans dyrd ok heilagleik, adr snaran pindi mik, ok sidan gaf kun mer kuilld enn aungua pisl." Enn er þessa manz ord heyraz sua skyr ok fagnadarfull, snua þeir aptr, er adr flydu, lofandi ok dyrkandi uarn drottinn ok hans haleita pislaruott.

Nu samtida sem þessi madr kom i Kantuariam, uar þar uirþuligr herra ok uigsluson Thome Rogerus Uigornensis byskup, þuiat hann sotti þangat optliga med sannri astud. Þui gladdiz hann miklum fagnadi af þeiri saugu ok letrum, sem nu uar lesit. Hafdi hann ok samtal uit þann mann at uita sem giorst alla grein, kuersu giordz kafdi, ok konum æheyranda leggr sa madr til uaxtar iarteigninni, at þann knut, er kualarinn setti æ uirgulinn, het hann mijta sialfum barkanum, at þui bradara skyldi hann slokna. Ok þenna uirgul tuiskipti byskupinn i Pet(r)agoris, þuiat hann uilldi, at i þeiri kirkiu lifdi til dyrþar s ęlum Thomasi erchibyskupi ęfinlig minning þessa stormerkis, enn þann hluta sem byskupinn leifdi, flutti pilagrimrinn til Kantuariam, ok þar med þa fliku, er konum uar fest fyrir augu, ok þetta huortueggia uar bundit upp hatt fyrir allra manna augum i Kantuariensis kirkiu. Her med for þat til fyllingar, at einn s ęmiligr kennimadr af saumo borg Pet(r)agoris sotti þenna tima til Kantuariam, vottandi sua uorþin aull þessi sannindi. Þer upp yfir talar sua Robert prior: "Eigi uar ek i Kantuaria, þa er þetta for fram, enn litlu sidar kom ek þangat at bidia mer myskunnar, ok þegar sem ek hafdi tignat uirduligann graupt herra Thome erchibyskups, spurdi ek þann fyrsta brodr, er ek fann, huat satt ueri af uppfestingarmanni, þeim er nu for af mikit ord." Enn munkrinn uikr þegar sinni hendi upp i kirkiuholfit ok segir sua: "Sie, kumpan, sagdi hann, þar mattu lita uirgulinn til uitnis, huerssu saunn er iarteigninn. Ok þat uil ek segia þer med, at sua flytia nu pilagrimar af Aquitannia, at sæ hlutr af uiþunni, er Petragoricensis byskup hiellt eptir, skilni maurgum iarteignum ok margfaulldum taknum."

Nu huer sem stundar, segir priorr Robert, at dimma þetta dyrdartakn med osannligu mothkasti, mæ ek leggia honum þar i moti l ęging ok aptrkast fyrir fullkomin sannindi. Su er ordagerd uondra manna i þessu efni, at madr megi margar stundir lifa æ galganum, ef snaran uerdr laugd fyrir ofan barka sem n ęst haukunni. Enn her ma bera mot þuilikann uott, þuiat i ęsku minni talada ek maurgu sinni uid þann mann, er hangit hafdi ok þa lif med þeim atuikum, sem nu skal ek segia. Þat mal byriaz sua þessum manni til afellis, at kappsamir menn ok gilldir baru at konum legordzsauk um fr ęndkonu sina med sua miklu forzi, at þeir taka hann til snauru med ollu od ęmdann. Ok sem þeir draga hann fram at galga, fylgir su kona, er malit reis af til þuiliks uoda, þuiat fr ęndum hennar þickir uel fallit, at hon s ęi sinn elskara, huerssu hann spinkar. Ok sem þeir hafa lagtt æ hann snauruna allt uppi uid haukuna, sem hann flutti mer, eru þeir suo reidir, som hann hein(g)du, at i stad fara þeir burt fra honum, utan su kona, er ek greindi, þuiat hun, sem ek truir, elskadi hann meir enn adrir. Nu uar þetta uonda uerk eigi sua leyniliga gert, at aunguir menn hefdi grun æ. Hieþan leidir þat, at riddari nockur setr til rasar sinn hest fram æ uaulhnn, er galginn stod, ok sueipar til suerdinu æ uirgulinn fyrir ofan haufudit. Ecki æ hann þar meiri duaul, enn madrinn fellr ofan. Konan er sua hugdiorf i ser, at ei flyr hun, helldr gengr hon at honum ok skodar, huart hann lifir, ok til profs þar um tekr hun lindalinif sinn ok hauggr æ herdarnar. Nu for sua, at blod flaut or benium, þuiat sæl uar i likamanum, enn ei kendi hann þess helldr enn daudr, þuiat uitid allt uar þegar fra honum. Nu flyzt þetta fram til husfreyiu hans ok fr ęnda, at hann sie ofan tekinn, ok þui ętla uinir hans at ueita honum grauft. Ok er þeir koma til hans, skilia þeir (hann) hafa lif, þuiat blodras mikil er a þeim benium, er konan hafdi haugguit hann. Var hann þæ heim fluttr i herbergi þeirar sauino sinuar unnastu. Rietti hann uid fliott ok lifdi lengi siþan. Nu ef hann matti eigi þola halfa stund dags þa snauro, er upp uar sett allt undir hauku, huat er þa um hinn at tala, er hieck fra þridiu allt til elleftu tiþar kyrktr med linut ok uirgli æ midium barka. Sannliga eru þin uerk, drottinn, miok dasamlig at uardueita sua manzins lif moti natturu, þuiat þitt er allt ualld ok riki æ himni ok iaurdu.

Fra kalle einum

94. Kall bio ok atte sier konu ok son einn vngan. Þat uar ein audigs mannz iord, er hann leigdi, ok liggr vid skogarnef nauckut. Karll var eigi rikari ath ganganda fee, enn hann atti kw eina suarttfleckotta ok knyflotta. Hvn var suo elslc ath kalle, ath hun fylgdi honum sem smaracki, huert er hann for. Nv geingr suo til um daginn, at hann ferr til skogar eptir uana, ok kyrin med honum. Lidr nu dagrinn allt til kuelldz, ok þau erv þar bædi samt. Enn sidan vikr karll burt i maurckina ath ueha sier efnetre, felr þæ syn i millum hans ok kyrinnar. Hon þoler þat eigi vel ok vill leita fostra sins, þuiat meir elskar hvn hann enn afkuæmi sitt, þat til marcks um, ath suo hafde for hennar farit vm morguninn, at nyborinn kalfr var eptir ath husi, ok þo uillde hvn fara sem adr. Enn huersu henni tektz leitin, mun sidar liosara verda. Enn þat heyrer karll i maurckina, ath hun kuedr uid hatt. Hann flyter þæ ferdinno ok uill syna sik fostru sinne, enn þa er eigi þess kostr, þuiat hvn finnzt so eigi. Hann leitar þæ heim ath bænum, ef hon hefde minnzt kalfsins, eydizt þat allt fyrer honum, þuiat ecki er hun þar komin. Lidr nu suo nottin. Enn um morguninn i godu hosi, fara þau bædi hion fram i skoginn ok finna um sider, hvar kyrin hefer geingit fram æ hrisrunn nauckurn, enn diupt fen uar under, ok þar uar hon daud epter likenndum suo langs tima. Þau draga vpp kvna ok flæ, ok i flættinuin berr suo til, ath annar knyfill fylgir hudinne, enn annar duelzt epter. Sidan hrinda þau buknum aptr i fenit, þuiat forbod læ uid i Einglandi, ef nauckur at af sialfdaudu kuikennde. Hudina flytia þau heim, þuiat hann ætlar kall ath hafa til saulu æ torgi næsta dagh epter. Ok þat fer suo, ath hann sækir marcknadinn ok lætr fala hudina, enn eingin bydr vid meir enn halfvirdi. Hann berr heim aptr [hud kjyrinnar, kemr heim til rika mannz, er bolstadinn atti, ok kærer sik fyrer honum, at aull athuinna er farin. Sæ dugande madr harmar þat ok fær honum fyrst i bradabirgd .xx. hleifa brauds med þess hattar ordum: "Seg mier, fielagi, þæ er þetta er farit, ok skal ek styrckia til med þier." Karll þackar honum fagurliga ok fer heim sidan. Hugsar nu vm, huat likazt er um hudarsauluna, ok synizt honum, ath eigi mune annat uænna til ævinnings enn giora fielag uith Thomam erckibyskup. Ok þui gefr hann honum halfa hudina, sækir sidan torg, ok nu biodazt þegar i mot hudinne fimtan enskir peningar, ok suo seir hann. Skiptir sidan verdinu i midil erckibyskups ok sin, skal Thomas hafa atta peninga, enn hann sialfr sio. Þetta felag litr heilagr Thomas ok leggr suo fagra aumbun i moth, ath æ næstu nott epter, sem þau salug hion liggia (i) sæng siuni, vakna þau uit, ath eitt nauth hareyster vte. Kerling talar suo: "Kall minn, sagde hun, upp muntu standa verda ok uikia nauti þessu fra husum ockrum." Hann giorer suo, geingr ut ok sier, ath hier er kyr komin hardla lik þeiri, er hann atti, vtan þat ber i millum, ath þessi hefer einn knyfil ok þo i midiu enni. Vedr uar uott, ok þui vill hun giarna inn komazt, suo kunnigt sem hon atti þar heima. Hann visar henni til annars þorps, ok litlu sidar kemr hun aptr ok giorer saumu onad sem fyr. Kall visar henni æ brutt annan tima ok þridia. Enn þat vinnr honum ecki, þuiat nu komr hvn aptr ok krefr hvs med suo myklv megne, at nv kallar kalfr i moti. Kallz son mællti þa, þar sem hann liggr: "Vaki nu, fadir, kyr þin kallar ok kalfr ockarr þar i moth." Bonde leider þæ inn kvna, ok færer hann til torgs um morgunin epter, ok kennizt hun af aungum manni. Hier finnr hann rika mann felaga sinn ok seiger honum, hvat vm er. Hann suarar: "Ek skal ath leita, seiger hann, huer æ kw þessa, er þw seiger i fra, enn ek skal ha þier adra kw fyst til þinna naudsynia. Enn eg skal fara med þier ath sia þessa kw, er þier leidir fiolskyllda af, ef ek kenner hann eigi sidr enn þv, hvadan af bygdinne ath mier þiker uonligt, ath hon sie til komin." Suo giora þeir. Enn riki madr talar þæ: "Mun ecki þat til, sagdi hann, ath Thomas erckibyskup hafi aumbunat þier fielagit ok reist upp kw þina. Enn hversv þetta er fallit, mun ockr helldr liosara, ef uær faurum ath skodafenit þat sama, erhonfiell i, þuiat ef hennar bukr er þadan i burtt, inegum uit staudugt hallda, ath kyrin er þier aptr golldin." Enn hvat leingra, enn þetta mal profadizt suo med allri grein, ath kyr fatæka mannz var leidd aptr til lifs fyrer lofsamliga millde hins virduliga faudr Thome erckibyskups. Rika manni fanzt suo mikit vm þenna hlut, ath hann vill samlagazt i þui sælum Thomase ath stydia kosti karls þessa, suo ath hann gefr honum fyrst landzkwna, ok þar ua ofan iardarkot, er hann hafdi adr leigt. Kom nv sæ fagnadardagr yfer þau karl ok kerlingu, sem alldri hafdi adr ordit fyr æ þeira æti, ath þau uoru ordin landeigandi. Enn hueriar þacker er þau giordu þeim signada herra, er þui uolli, faum uær eigi med ordum greint i þessu mali, ok suo (er lykt) hiartteignar i guds nafni.

Af eckiu einne er sat

95. Eckia ein sat i litlum bæ, hun atti son frvmuaxta kominn æ skilningar alldr. Þat ber suo til vm einn dag med þeim mædginum, ath hon husþreyia æuitar hann son vm einhveria missmvne. Enn hann tekr þat med suo uanstilltro brædi, ath hann hefr upp annan fotinn fyrir briost henni med suo haurdum slag, ath hon hnigr til iardar i omegin. Fyrst i stad lidu suo fram nauckurer dagar, ath ungi madr gleymer verckit an idran ok yferbot, sem þat sie einkis vertt. Kemr nu suo þessu næst ath sidveniu godra manna, ath hann sæker med audru folki i Kantuariam, ok er hann kemr ath musterisdyrunum hins heilaga Thome, þrau(n)guizt fyrer hann einn ok annarr, suo ath alldri fær hann inn komizt. Ok þott hann leiti suo til, ad eingin madr syniligr megi honurn fra hrinda, bæger honum ei þui sidr guds domr osyniligr, sem ouinrinn sialfr sie fyrir honum. Hann unndrar sina ogiptu ok leitar til eins kennimannz, ber upp fyrir honum sitt uannkuædi ok bidr hialprædis. Prestrinn suarar: "Þu munt hafa uannrækt med nauckurum hætti þinn lifinat, ok mun stortt æ stauda, þott þu hafer gleymt, þuiat heilagr Thomas skilr þik i burtt fra sinu folki ok dæmer þig omakligan heilagrar kirkiv, ok þui hæuer þier eingin vegr vtan ath leita myskunnar med iatning ok idran, ok leita vel epter, huat þik hent hefer." Hann giorer ok suo, skriptazt vid þenna sama prestinn, ok finnr þo eigi, hvat honum er mest ath meine, ok þui er hann inngaungu kirkiunnar iamfiare sem adr, þott hann freisti. Prestrinn seiger þæ: "Jatning þin mvn eigi suo vannuirkt, sem nær þyrfti ok naudsyn krefr, þui leita þu epter enn framar þeim obættum glæp, er þig mvn þraungua þui daudligar, sem þu hefer meir uannrækt." Hann salugr fer i annath sinn, ok med tilvisan heilags anda finnr hann glæpinn, er hann i fiell fyrer þessa missþyrming sinnar modur. Prestrinn seiger þæ: "Eigi er undarligt, þo ath heilog kirkia fyrerliti þig, þuiat obættr þessi glæpr fyrerbydr þier kristinna manna samlag." Hann talar þæ med tarum: "Huat er nu til rads, sagdi hann, suo ath elc megi hialpazt?" Prestrinn suaradi: "Hier synizt mier eingin skript heyriligri til liggia, ef þu villt aluarliga þig bæta, enn þu taker þann liminn i burtt af þinvm likam, er savrgadizt i suo hædiligum glæp." Hinn horfer ecki æ tillagit, setr auxi æ fotinu ok hauggr i burtt af sier. Skridr sidan ath kirkiudyrunum hins heilaga Thome. Eru þæ lidugar dyr ok lofut innganga. Hier med þiggr hann suo mykla himneska myskunn ok aflausn ok likn andarinnar fyrer bæn ok verdleika hins blezada Thome erckibyskups, ath afhaugguinn fotrinn gaf horium fyrer miulca þian ok tarhgt saheit til heilaga Thomam med suo g(a)ufughgri hiartteign, ath suo sem hann hafdi bundit fotarstufinn vit afhauggit, adr enn hann skreid inn i kirkiuna, geck hann suo græddr ok albættr uth af musterinu, sem alldri hefdi hann skemdr uordit, nema þat dyrdarmarck hins heilaga Thome erckibyskups bar hann æ sidan, sem raudr silkiþradr lægi vmbergis fotinn, þar sem af hafde verit haugguit. Suo giorde hann sinn uegh i lofi guds ok hans astuinar leystr af glæp ok leiddr i myskunn grædara vors herra Jesu Kristz.

Af gaufgum vin Thome

96. Beimini hiet rikr madr. Hann hafdi uerit godr fielagi Thomam ok staudugr uin, suo leingi sem hann hfde hier i heimi. Þessi riki madr eflde stortt hus æ sinum bugard, ath hann ætladi, ath kirkia skylldi uera. Heilagr Thomas hafdi iatad honum ath uigia husit, enn þar til unnuzt honum eigi lifdagar, ok þvi stenndr saunglaust þat nyia uircki. Byzt nu til byskup annar at fremia uigsluna, sem herra Thomas uar under lok lidinn. Bondinn seiger sier þat miog um þverann hug, ath nauckur byskup vigdi þat sama hus, nema sæ sem honurn hafdi iatad. Hann uerdr þæ spurdr, huer siti uæri. Bondinn seiger hann vel nafnfrægann, þuiat hann heiter heilagr Thomas erckibyskup. Synizt þæ sumum maunnum, sem tru bondans rise miog i lopt upp, ef hann ætlar honum vigslvgiord æ iardriki, sem uar leiddr ur þessu life. Ok þo verdr honum uon sin ei ath aungu, þuiat heilagr Thomas fagr ok dyrligr birttizt honum i suefne ok talar suo til hans ok seigizt kominn ath fylla sitt fyrerheit i helgan kirkiunnar: "ok til þess, sagdi hann, ath hier um siertu ifalaus med aullu, skal eg fæ þier .ii. uotta, er kirkian skal syna þier æ morgin, ath hun er uigd. Enn annar uottr or sæ enn litli gullkross, er ek legg hier under koddann hia þier, ok soa sami kross vil ek ath dyrckizt i fiessari kirkiu ok skuthzt i aungvan stad annan, ath hann syni nælægum ok okomnum, huat gud hefer giortt med þessari kirkiu fyrer mina bæn ok medalgaungu." Suo seiger hann blezadr. Enn bondinn uaknar, finnr krossinn, þuiat synin uar falslaus. Hier med er kirkian suo fallin sem uatne ausin bædi utan ok innann, en þo uar hon þur ætaks. Hier fylger annat þessari æsynd, ath ilm hafdi hun suo sætan, ath uel mæ heita enn þridie vottr hennar uigslu. Þat fylger hier med i lofi guds ok tign hins heilaga Thome, ath kirkia skein sidan maurgum taknum, þuiat eitt i millum annara endemarcka finnzt sua skrifat, at i nauckurum argang æ fimtudag iola, þat er heimferdartid heilags Thome til himirikis, audladizt þæ albætta heilsu sæ, er adr var kryplingr, daufr ok likþrar. Suo dyra fylling feck hondin þess fyrerheitz, ath storar ueizlur uoru yferlagdart framar enn hann kunne ath kiosa, þuiat þærsaumu mattu i kristninne ævenliga skina.

Hier fylger med uigsluhiartteign ok þat blezada litilætisverck, er hinn signadi fader Thomas framdi med einne fatækri konu. Hun atti einn smapillt suo haurmulegan ok afleiddan sinne natturu, sem hann uæri allr frasnvinn sinv edli med undarligum krankdome. Hun salug moderin heyrer dagliga, huersu heilagr Thomas skin biartt i Kanncia, ok þui berzt hun þat fyrer ath færa honum barnit. Enn suo uar uegrinn langr af þeim by, ath eigi sottizt meira æ siotian daugum, ok þo berr hun sig til. Er suo greindr bunadr hennar i ueginum, ath hun hefer eina skickiu yzta klæda, ok þar under ber hun þat saluga barn. Nv sem hun hefer farit fimm dagleider ok hefr upp hina settu, kemr madr æ uegin i moth henne, hann er blidr i æsionu ok suo buinn sem þeira formenn, er koma heim af Jorsaulum, þuiat hann berr fagran palmuond i sinne hennde. Hann talar fyr til konunnar, sem þau mætazt: "Huat ber þu suo leyniliga unnder skickiunne, sagdi hann, sem þu uiler, ad eingi siai?" Hun svarar ok seigizt ecki bera nema lclædi sin, þuiat hun ofremzt ath syna vtlenzkum manni sitt afkuæmi suo ferligt uordit. Palmari uikr þæ ath henni diarihga ok uarpar skickiuskautit ut æ handueginn, suo ath hann sier fullgiorla, huat unnder er. Konan salug rodnar þæ, ok þui eigi olikt, sem hun hrinnde barninu fra sier med bare ravdd navckure. Ok suo ferr, ath palmar tekr med, enn hun lætr laust, hefer ath hendr vm eina stund ok þuklar hmv aptr i lag med suo blezadri kunnattu, ath þenna pillt fær hann aptr modrinne albættan til allra lida, sem alldri hefdi hann kranckr ordit. Palmar seiger þæ: "Pu mvnt ganga ecki leingra i kvelld enn fram til stadarins, er nu sier þui. Ok þann byskup, er þar sitr, mattu finna, ef þier likar, ok tia honum, huat þier hefer veitzt æ ueginum. Seg honum fiar med, ath sæ er heilan giordi pilltinn uill, ath hann fari til Kanntarabyrgis ok bodi brædrum hiartteignina. Enn mier synizt rad, ath þu vender aptr i atthaga þinn, þuiat þu ert uanfær i þuilika farleingd." Suo skilia þau, ath palmar ferr heim til himirikis, enn hun lofar gud ok sæker heim byskupinn, sem henni var bodit. Fer þat allt sidan saumu leid, sem adr var ritad i forsaugn uors drottins uinar, ath byskup for fram til Kannciam ath frægia hiarteign, enn konan snere aptr til ættiardar sinnar. Suo huggadi blezadr fader harmþrungit briost. Enn hversu hann giorde uid gamlar konur, er hann heim sottv, er frasagnar vertt. I fam ordum ath þott þær kæmi suo forhrumar til hans med knut ok ofuerckium, ath eigi mætti mivkr lofi meinlætalaust i nand koma, sneru þær suo i burtt, ath þær baurdu med knefum þæ saumu sina limu, ath aller mætti siæ, huat þær haufdu þegit fyrer pislarvættissins verdleika. Suo ok hueriar heilsubætr er hann uann folki sinu heima i Kanncia, nær eingi madr letri lugt. Þar uar ein kona suo biug ok hryggdreigin, ath æ þrimr arum matti hun alldri upp rettazt, enn þegar er hun kunne ath krivpa nidr ath þeim signada erkibyskupsins likama, geck hun suo i burtt, ath bædi var hun rett ok i aullum hdum albætt.

Hier ferr þat med, ath kirkian i Kanncia hafdi feingit suo vakran geymara, ath illrædismaunnum var eigi innan handar þat, er hun atti, þott þeir feingi innkomit ok ætludu ath stela. Þar af er suo skrifat, ath einn gilldr þiofr leyndizt til nott ath locka upp allar lokr ok hurder, er geymdi kirkiuna, ok mæ likiligt synazt, ath sæ baulvadr hals hafi of miog heima ahn verit i gardinum, suo kunnhga sem hann for. Nv sem hann kemr i kirkivna, sopazt hann um fast, ath stuldrinn skuli ecki smavægr vera bædi med gull ok silfr, hrapar eitt gullker af sinne staudu suo hatt ok huellt nidr æ murinn, ath hann heyrer glaugt fyrst kirkivuaurdrinn ok iafnuel þeir menn, er lagu i næstum herbergium. Suo geymdi guds madr nu framlidinn sitt godz ok heilagrar kirkiu, ath þiofr var halldinn ok sinum samdrætti fratekinn. Skal nu hiedan vikia til einkannligs hlutar, er vor drottinn uann med villd ok verdleika þessa sins astvinar.

Erkibyskupsins unndirlaugr i Cancia

97. Svo er lesit, ath i þeiri syslu sem einkannliga liggr vnder erckibyskupinn i Kantuariam, uar einn falkiner klokr æ þess hattar idn. Þath er sæ madr, er ferr med hauk ok hund vt æ maurck ath afla ueidiskapar fyr þæ fygling, er falkinn slær med sinum flug ok snarri natturu nidr af loptinu, enn rackinn flytr saman, huat er honum fellr, þuiat meistaradomr hefer vanit þæ hada, ath huor giorer sina syslu. Nv geingr suo til vm dagiun, sem falkinn snarar upp epter einum fugli, retter einn kvistr sik meinliga i moth honum vth af eikinne, svo ath augat annat vr hans haufdi fellr til iardar. Ok sem hann kemr aptr æ armlegg herra sins, syner hann hosliga, huat hann hefer latit. Ok medr þvi ath fuglinn uar hinn uænnzti gripr, harmar suo eignarmadr, sem hann hafi storan skada feingit, hugsar þegar med sier, ath hann skal flytia falkan til lækningar hinum sæla Thomase erckibyskupi, þuiat hann uar nu frægaztr lækner i aullu Einglandi. Suo giorer hann, hefer sig fram i ueg til Kantuariam ok flytr med sier falkann. Ok ath komnum deigi sem hann nalgadizt stadinn, ridr i moti honum mikit hoffolk, þuiat suo lidu nu flestar tider dags af deigi, ath flockar foru annattueggia fra edr til. Fyrer þessvm slcara var einn rikr madr vænn ok ungr ath alldri, hann uikr ath falkiner, sem þeir mætazt, ok spyr þegar, þvi hann færi i þuilikann stad suo sem med leikligri hofhst, at þu berr falka æ henndi, sem pu skuler æ fuglaueidi fara." Hinn seiger honum i moth, huersu fallit er, þat er fuglinum til hefer borit ok huat hann uilldi þiggia. Enn þetta efni tekr riki madr med ferligum vtbriot, seiger okristiligt verck ath kalla æ heilagan mann vm slikt, "eda hyggr þu, sagdi hann, ath erckibyskupi þike uarda, huort hræfuglin hefer helldr tvo augv enn eitt." Hinn seiger, ath hann uænter i miskunn Thome, ath hann virdi sier ei til minnkarar, huat sem med godri æru ok litilæti verdi hans kallat. Suo skilia þeir, ath riki madr setr nei fyrer. Kemr falkinn til stadarins ok flygr framm fyrer alltari heilags Thome. Ok ei hefer hann þar leingi dualizt, adr enn hann heyrer ferd mykla iraman ath musterinu. Hann sier bratt, ath hier geingr inn aundverdu briosti suo klæddr madr, sem hann hafdi mætt æ ueginum, þat sier hann ok med, ath þessi geingr nv med sidri hettv nidr fyrer nasionv, ferr hann lagr ok lotinn sem harrne þrunginn. Þetta undrar falklnor hardla miog, suo uppreistan sem þessi riki madr bar sik, þæ er þeir funnduzt. Ok þegar sem fyrst er færi, vikr hann ath honum ok spyr, þui ath hann sic þar kominn, suo nylega sem hann for þadan. Enn hann fær þuilikt annsuar: "Felagi minn, sagdi hann, mik stendr su sauk, ath ek er fallinn i vors herra missþykt ok hins heilaga Thome erckibyskups fyrer þa dirfd ok dom, er eg setti framm i dag æ ueginum, þat er til heyrde þier ok falkanum, þuiat litlu sidar enn vit skildum, þotti mier likazt, sem beygdr mannzfingr kæmi ath minu auga med suo stridum ævercka, ath þegar geck augat nidr æ kinnina. Þui em ek kominn ath fridmælazt vit gud ok hinn heilaga Thomas med sannri idran, ok iamuel bid eg þik, ath þu fyrerlater mier fyrer þæ reiting, er eg giorda þier, ok þar med vil ek, ath þu bider myskunnar." Mæ þetta efne luka utan langmælgi, hversu einkannliga gud drottinn skipadi, at madr ok fugl skiptu suo ath uors herra bodi, ath madrinn hafdi fugls auga, enn fuglinn þæ aptr mannz auga. Frægdizt þetta verck af þui margfalldliga, at hver sem skyniadi hvortt þeira forni ok natturu, matti þat sannliga dæma, ath þat var audrum eiginligt af skapan, er annar hafdi. Var riki madr sidan myklu skygnari enn adr, þott hann uæri nauckud einleitr, enn þat fylgdi þui, ath suefn þurfti hann suo litinn þui auganu, er fuglinn hafdi haft, ath honum þotti mein æ, þuiat þat villdi naliga vaka allar nætr. Er hier þuertt i moti þat, er falkanum til heyrer, hann uar suefnugr sem madr, suo ath honum kom uarla æ fætr edr æ flug til sinnar idiu. Lyktazt hiartteign medr þeim ordum, ath drottinn er dasamhgr med Thomase erckibyskupi ok aullum sinum astuinum.

Vm iarteignagiord Thome

98. Svo mvn vitrum maunnum synazt mega, ath hiartteignaforn hins blezada Thome erckibyskups samlikizt vel uppreistum vidi, þeim er palmi heiter. Sæ vidr er vagsinn olikr audrum triam, þuiat hann er minnztr vit iord, enn megnatr æ til vaxstar suo sem rot vidarins, er fuglinn med natturu fyrir mannz augum mercker hun. Þui skyra þær vitraner er upphafliga runnu sem rot unnder hiartteignum, þuiat suefnar tiar hugskoti, enn eigi likams augliti. Vpp af þessari rot geck uidrinn uægiliga med smærum hiartteignum ytri lima, þar til hann þroadizt æ til meiri uaxtar, sem nu vm tima hefer lesit uerit. Kaullum uær nv komit upp ath limum ok sialfum auextinum, þuiat allra manna skilningr er einn i þui mali, ath þat sie hit hæsta hiartteignablom heilags mannz, ef hann þiggr þæ til lifs med sinum uerdleik, sem adr eru dauder ok burttvr heiminum. Ok þui skal þessu næst byria þat efne til lofs ok dyrdar sælum Thome erckibyskupi, ath signadr Dauid psalmista syngi honum þui framar heyriligar: Justus ut palma florebit.

I nalægd vit erckistolin i Kanncia sath einn bondi nykuæntr madr ok vel fiareigandi. Hans bugardr stod eigi firr stadnum einar tuær uikur. Þar i bynum sath magr hans ok kynferde umbergis. Tuo frændr hana atti hann miog olika, annar var modrbrodir hans gestrisinn madr ok godrar frægdar, hreinlyndr ok aludarvin klerckanna i Kanncia fyrer astud heilags Thome, hann hafdi lagt fyr nefndum systursyni sinum nauckut godz til kuonarmundar med aullum lagalesti. Annar frændi bondans var illmenni mikit, hafdr i stormælum af heilagri kirkiu, bannsettr med aullu fyrer suo haduhgæ skemd, ath hann hafdi lagdzt med tueimr systrum, ennverndar sidan glæpinn med þriozku ok uill eigi uitskiliazt. Bondinn, er vær nefndum i fyrstu, er suo blindr, ath hann dregr i fylgi med þeim frænda sinum, er uer hafdi, ok honum þikizt hann veita þat lid ath uera einginn leitamadr til Kanntarabyrgis, helldr i motdrætti þat smatt er til fellr. Saumu leid ferr þat, er heilaugum Thomase til heyrer, þuiat hvorcki hans ne aunnr teikn vill hann i sinu husi geymazt lata. Ok þui var ei unndarligt, þo ath þat eymdarherbergi stædi til mikils bardaga, er suo syktizt margfalldliga. Nu geingr suo til efnis, ath huspreyian er med barne, ok epter lidin tima leggzt hon i sott ath kuenna sid. Horuer þat ei uænliga, þuiat hennar lettakonur skilia bratt, ath burdrinn er liflaus med henne, enn sottin hardnar þui meir ok herder sig inn ath lifi sialfrar hennar. Er nu giortt bod epter faudr hennar, kemr hann þangat fliott til huspr(e)yiv sinnar ok dottr, ok ath þessu frændhdi samankomnv med eymd ok angri gret hans hus i allar alfur. Ok þo stendr enn epter nauckut, þuiat bonda fellr suo nær af nyteknvm astvm, ath hugr hans glatar sinn styrck ok velltr i suo mikit volad, ath hann er buinn til ferdar. Huspreyia in siuka kenner giorla, huat sier lidr, ath daude sialfr er fyrer dyrum, ok þui hugsar hun þangat ath renna til fulltings ok hialpar, so sem nu uar allra godra manna sidr i Einglandi. Enn sak(er) ueykleika bonda sins ok fyr greindrar illmenzku þorer hun eigi ath heita æ hinn heilaga Thomam fyrer sier, suo ath (hann) uiti, ok þo vill hun giarnan fæ nauckut af hans blezaudum teiknum ath bera yfer sig. Þat tekr hun rads ath siduztu, at hun kallar sinn trvnadarmann ok fær honum leyniliga eitt fingrgull hardla uænt ok seiger suo til hans: "Þu skallt fara til Kantarabyrgis ok bera sælum Thomasi kuediu mina med þessari minning. Hier med skalltu bidia hann, sem þu kannt bezt, ath hann virdi mik eigi samblanna þeiri fæd, er bonndi minn leggr til hans, þuiat suo uil ek frialsazt vr allri kuol, sem ek truer hans heilagleik ok ek treyster hans bænum. Giarna uillda ek, ath þu feinger uatn hans ok ef ek er lífs. Enn flyttv ferdinne, þuiat sottin geingr mier nær." Senndimadrinn ferr sem fliotazt mín hann ok fær uatnit, enn þo er huspreyian erind, adr enn hann kemr aptr. Vex nu eymd ath nyiv. Vit þat var bonndinn adr harmsleginn vitleysis med aullu, ok þat er nu meira starf i bænum ath geyma hann lifanda enn huspreyina dauda. Þat er nu rads tekit, ath hleypt er nu upp i byinn til þess rika mannz, er reyndr uar ath godum radum. Ok þegar sem hann heyrer suo mikinn harm, bregdr hann vit ok kemr framm. Er þar ogladligt inngaungu, einn er daudr, annar vitlaus, allt foik uar i kuein ok angri. Riki madr leitar epter spakliga, hversu til hefer geingit vm sottarfar husfrurinnar edr vanheilsu bondans. Sæ madr seiger honurn, sem for til Kannciam, huersu husfruinn fridmælltizt vit sælann Thomam. Riki madr seiger þæ: "Eg þikiumzt skilia, ath frændi minn er halldinn tuenre sekt, ok þui er honum makliga komit tuevallt syndagialld, fyrer þann oþocka, er hann hefer sælvm Thomasfe ok stadnum i Kancia, mvn hann hafa latit husfrv sina, enn fyrer sitian vid frænda sinn bannsettan, mvn hann hafa tapat samvizkunne." Sidan talar hann suo vit þann sama mann: "Þu skallt fara i annan tima til Kantarabyrgis ok færa Thomase vin minvm hring þenna, er ek fær þier, ok hier med ber þu ord min sira Guzalin, ath hann komi til min med þa heilaga doma, sem hann vænter ath rnestu myskunn megi aíla, þuiat vær þurfum nv miog vid." Senndimadrinn skilar hringnum ok fiytr sem greint var prestinvm. Sira Guzahn byzt þann hatt til þessa motz, ath hann flytr med sier vors herra likama ok blodbland hins heilága Thome erckibyskups. Ok sem hann kemr fram til b ęarins, bidr riki madr hann giora þeim huggan fyrer guds nafn. Hann byriar suo, ath hann lætr bland heilags Thome erckibyskups i uigdan kalek, sidan berr hann yfer eukaristiam i kross ok lætr i siduztu fornarhiolit mæta uatninu. Suo blezadan liquorem leggr hann med lettri fiodr yfer augu huspreyiunnar framhildinnar. Ok henni bregdr likt vit sem sofanda manni, ef þann veg er uith hann komit. Hun sier upp augum ok renner til synar. Enn litlu sidar sem hun greiner, med hueriv sottarfar hennar hofzt i fyrstu, kallar hun til sin þær lettakonr, sem fyr hafdi hun, seigizt kenna, ath burdrinn hefer lif þegit, ok hun vænter sier letta. Þiuat er leingra, enn med fyrstu skerpu, sem henni kemr, fæder hun sueinbarn bædi uænt ok lifmikit. Ok rett iafnfram sem pilltrinn kom i hos, var fader hans aptr leiddr i sina samnizku. Mæ þat godr madr hugleida, hversv fagmadrin munnde þar sætliga gud lofa ok hans haleitan uin Thomam erckibyskup. Sira Guzahn skirdi pilltinn nyfæddann med Thomas nafne, þuiat hann skilde, hversu þat uar uidkuæmihgt, ath þann sem erckibyskup reisti til lifs, heite haus eignarnafne. Var bonndi eigi sidan minnr goduiliugr enn adr hardinndin. Ok sæ kynþattr elskadi sætliga þann blezada guds mann Thomam erckibyskup, er med gudi lifer an ennda.

Af Jordanus riddara

99. Jordanus heiter riddari, rikr madr ok mikill vin hins heilaga Thome, þuiat hans pilagrima tok hann iafnan feigins hennde, huort er þeir foru framm edr fra, veitti hann aullum herbergit, er hafa uilldu, ok maurgum bædi samt hus ok vidværi. Þat fiell til i hans herbergium med guds domi, ath vm haustit i Augusto manadi, kom þar inn sott mikil ok stod allan tima fram til paska. Enn eigi greiner bok, ath manndaudi fylgdi suo mikill þeiri sott, enn þat stenndr skrifat, ath Jordan atti son, er Vihalmr heiter, hann var kominn æ tiunda vetr. Fostrmodur atti hann pilltrinn, er honum hafdi veitt fagrt vppfædi, hun tekr sott ok anndazt. Ok þegar æ þridia deigi epter, sem hun er greptud, sykizt pilltrin vm atta daga, enn anndazt sidan æ þridiu tid dags, er uærkaullum dagmal. Ok fliotliga kemr prestr ok syngr sæmliga yfer pilltinvm, þuiat honum þotti ofrs von epter suo riks mannz son. Alla hina næstu nott epter er vakat yfer pilltinum med grat ok hoskerum, þuiat bædi fader ok moder satu i sorg. Næsta morgin epter koma þar .xx. pilagrimar hins heilaga Thome erckibyskups. Þessir haufdu verit i Kancia ok flytia þadan med sier heilagt uatn af hans benivm. Riddarinn tekr þa med astud epter uana gioranndi þeim uænan snæding med sialfs sins godzi, adr enn þoir fara on burtt af hans gardi. Ok sem ath þeir leysazt i burtt, bidr hann þæ ath gefa sier af uatne heilags Thome. Kemr prestr bratt æ gardiun i moti likama sueinsins, ath hann fiytizt ok greptizt. Riddarinn seiger, ath prestr skal fyrst taka uatnn hins heilag(a) Thome ok dreypa i munn pilltinum, ok seiger þat sitt hugbod, ath heilagr Thomas leidi aptr son hans i veralldligt lif. Prestrinn seger suo, ok skipazt ecki vit, bydr sig enn til ath færa likit til kirkiugraftar, seiger ath þetta er uitleysi ath vardueita suo leingi daudan mann. Jordan seiger, ath betr skal profa þat mal, adr enn pilltrinn er grafinu: "Þuiat mier vikzt alldri hugr vm þat, sagdi hann, ath Thomas erckibyskup muni til sin vm taka, ek uar hans madr ok uin alla stund, æmedan hann lifdi." Sidan geingr hann æt likamanum ok setr knif i millum tanna honum ok hellir sidan uatninu ofan i bukinn, ok til þess ath uatnit skuli nidr leita i briostit ok þui framar, lypter hann upp haufdinv. Ok sem hann hefer hier ath stadit um hrid, kemr raudr fleckr i vinstri kinnina, ok nauckuru sidar lypter hann upp augunum, suo glauggr i sinne grein, ath hann kenner bædi faudr ok raodr ok talar suo til þeira: "Þui standit þit med harmi yfer mier, sagdi hann, þar sem hinn heilagi Thomas byskup vill, ath þit fagnit bædi? Þui leiddi hann mik aptr, ath ek skylldi lifa yckr til hugganar." Suo reis hann upp af baurum heill ok albættr. Ilafdi (daudr verit) allt fræ þridiv tidh ok til þrettanndu stundar æ næsta dag epter.

Fylger hier enn annat dyrdartakn likt i saumu grein. Eckia nauckr sath i bæ litlum nære sio i Einglandi, hun atti .iij. baurn, dotter hennar uar fruniuaxta, aunnur þreuetr, sonr hennar uar misseriss gamall. Nv geingr suo til ath ælidnu sumri, ath eckian fer til laugar med þesse tuo env yngri baurnin ath þuo þeim ok bua til suefns. Sem þau uoru adr laugmod, enn er þau sitia i laugunne, kalla fiolskylldr ath modurinne, suo ath hun geymer eigi radsins, þuiat hun bydr vm elldra barninv ath hugsa til hins yngra. Ferr hun til idiu sinnar ath vinza korn. Enn barnfostrid tokzt eigi betr enn suo, ath þat sem geyma skylldi fer i burtt ath leika sier, enn smabarnit kafnar i laugunne. Ok stundu sidar sender huspreyian þa dottur sina ellztu ath sækia verckfærc nauckut, er þar liggr hia laugunne. Kemr hun aptr med grathga saugu, ath barnit er dregth i laugaruatninu. Moder rennr til, tekr barnit ok ber med kvein ok kall ut æ vidan uoll, ok vid hennar kall koma þar saman .v. eckivr, þuiat karllmenn voru æ sio roner, enn sumer i akrvercki. Þær taka pilltinn, vellta ok skaka, ef nauckut mætti vatnit upp ganga, ok kemr til einkis starf þeira. Þar ber ath framm einn Jorsalafara, ok sier so æ um stund, huat þær hafazt ath, ok sidan talar hann suo: "Til huers kemr yduart starf? Fait þier ei skilt, ath pilltrinu væri laungu daudr?" Ein af eckiunum tekr þæ til ordz: "Vær skulum heita allar samt æ uorn herra ok heilagan Thomam erckibyskup med knefalle ok heilagri bæn Pater hoster niu sinnum, ath uær faum huggan." Þær giora suo. Ok er allt samtt. Aunnr talar þa til modrinnar: "Tak einn þrad, sagdi hun, ok legg uit hkit, heit þar gudi med ath gefa heilugum Thumase suo hatt kertti ok færa siallum Thumasi." Ok af enndi. Ok litlu sidar enn þetta uar giortt, flaut vr munninum bædi blod ok vatn, ok þar næst blauskrar pilltrinn badum augum Sidan kemr krytr nauckur i briostit, þar til ath gratr fylger. Suo uar hann af dauda reistr fyrer ualld ok verdleika hins blezada Thome erckibyskups. Hafdi hann flotit .iij. stunder i laugaruatninu, enn adrar iiinm þadan ifra, þar til er hann lifnadi pilltrinn. Hann hiet Gillbert ok lifdi leingi sidan.

Enn uar aunnr eckia kynstor ok audig, hvn var einkannligr vin Thome erckibyskup(s) hier i lifi, huat þat kostadi godz eda fylgi. Sonu atti hun þria er suo hetv Ciprianus, Gustus, Regulus. Ciprianus var ellztr, enn Regulus yngstr. Aller voru þeir brædr i saumv vinattu til Thomam erckibyskups med opinberum godvilia i þann tima, sem heilagr Thomas var uthlægr. Voru þeir, sem fyr matti likt heyrazt i saugunne, suo haundlader ok halldner sem konungs suikarar, ok þar fyrer letu þeir bader sitt lif. Ok einne natt sidar enn þeir voru greptader, fær Regulus broder þeira brada sott med bana ok er lagdr i saumv grauf. Suo liggia þeir vtlegdartima Thome erckibyskups ok þar til er hann birtter fyrer sinn haleitan dauda med lifunndum hiartteignum. Enn suo langann tima tieck moder þeira þriggia varla gladan dag, þuiat hun gret bædi sona lat, ok huersu afskapliga er þeir voru slegner med hatri ok hermd vid hennar vin Thornam erckibyskup. Ok þui sier milldr fader til hennar ok kemr i suefne til hennar med blidum ordum ok blezadarfullum, sem henni þackande allar sinar uelgiorder. Seiger ok hosliga, ath þaun mannamisse sem hun hefer feingit, huort sem helldr er fyrer hans skulld edr audru uegs i lati sona sinna, skal henni aptr bætazt. Epter suo dyrliga vitran, vaknar hun, ok fyser þratt ath vitia þeirar kirkiv, sem syner hennar uoru greptader ath. Ok sem hvn kemr ath kirkiunne ok ber sig inn i gardiun, lystr upp hosi myklu fyrer hennar æsionu, suo ath fyrer otta, er hann gripr i syn þessari, þorer hun eigi framm ath hallda ferdinne, ok vikr sier aptr ath lihdinu. Ok an duol heyrer hun, ath henni er epterfaur veitt. Enn hun hrædizt ecki þvi minur, þar til ath otti flyr, enn fagnadr fyller hennar briost, þuiat til beggia handa ganga hier fram syner hennar fyr nefuder reister af dauda, eda sannara ordtak, ath þeir voru reister til lifs af iardar leir, ok þo uoru þeir nv bædi uæner ok uel halldner i ualldi ok verdleikum uors drottins astuinar Thome erckibyskups. Mvn vel skihauda manni synazt einkanliga framkuæmt i þessu dyrdarvercki þat, er fyr med ordum vors herra Jesu Kristi var lesit i vitruninne, ath slikt valld, sem hann gaf Petre postula uolldugum Jons syni, þvilikt munndi hann gefa virduligum Thome Kantvariensi. Annan skilning mæ þann leida af þessu dyrdartakne, huersu milldo heilags Thome skin med himnesku hose, ef hann hefer daudan lifgat fyrer hæn þess mannz, er omakligaztr var (æ) iardrikifyrer ofsokn ok utlegder, fyrst honum sialfum ok þar uth ifra bædi frændum ok oskylldvm, med suo haurdu grimdarhatri, ath sialfr daudinn skylldi maurgum af þeira safnadi, sem nv var litlu lesit af tveimr brædrum Cipriano ok Gusto.

Þessa grein eignazt med aullu Heinrekr konungr gamli. Hann reid vm dag ath skemta sier med falka æ fuglaueidi, ok einn kertissveinn rauskr madr rann med honum æ fæti. Þadan giordizt suo hættliga, at kornhestr konungsins slær fætinum til mannzins suo snartt æ midian kuidinn, at þegar lagu idren ute. Konungrinn harmar þetta tilfelle, þott hann væri hardbrystr framar flestum maunnum. Hiedan geingr suo mikit þoran inn i hans sektarfulla samvizku, ath hann fellr æ kne ok hefr þa bæn til heilaga Thomam, ath hann skuli minnazt fyrer myskunn sina, ef nauckut hefde honum vel hkat i hans giordum, ok leggia þessu uannkuædi þæ lækning, ath pilltrinn lifnadi. Huat leingra, enn hier epter sier konungrinn likams augum, sem hann hefer i burtt uikit fra likamanum, ath madr i byskupsskrudi geingr þar ath, sem hann liggr orindr æ velhnum. Byskup þessi lytr ath manninum ok leggr æ sina haund suo til likinndiss sem madr væri (vaktr) af suefne. Hefer þat mal þann ennda, ath kennemadr huerfr ath syn, enn sæ ris upp, er adr var daudr. Heinrekr konungr geingr þæ nær ok spyr, hvat honum hefer lidit. Enn pilltrinn giorer fyrer sier heilagan kross ok seigizt suo fast sofit hafa, ath mikill þungi liggi æ honum, sidan er hestrinn laust hann. Konungrinn seiger, atíi vm meira efni sie ath tala, enn hann hafi likamliga sofnat, "helldr hefer Thomas erckibyskup veitt ockr myskunn ok gefit þier lif." Vitiadi litlu sidar konungrinn legstadar hins heilaga Thome ok geck berfættr þriar milur til stadarins offrandi .vij. nierckr silfrs ok .iij. merckr gullz. Mæ þa grein hier inn leida, þo ath vidara standi i saugum heilagra manna, ath þæ er gud drottinn vill einkannliga dyrckazt lata i kristninne sina uini med heilagleik ok storum hiartteignum, lætr hann ei fyrer stannda bæner syndugra manna, ath þeira dyrdarfullr verdleikr skine suo yfer iardriki sem fyrer hans aughti. Enn veiter Thomas erckibyskup Heinreki konungi fleire uelgiorder, sem i þui lysizt, sem hier fylger.

Af Hlaudve Fracka konungi

100. Svo byriar þetta mal, ath ægætr herra Loviss Fracka konungr astsamligr viu hins heilaga Thome, erckibyskups geck fram almenningsveg til iedra sinna ok uar greptadr i mustere uorrar frv guds modur, þui er hann hafde eflt ok tignat faugrum presentum. Af hans agætri vthferd er suo biartt til frasagnar ok lystiligt, ath hans legstadr birttizt med hiartteignum. Tok þa konungdom i Frannz fyr nefndr Phil(ip)pus son hans. Hann var ltillar heilsu ok kendi likþrar, ok þann krankdom þyngdi med honum ar af are, þar til sem ennder giordizt æ, sem sidar mun sagt verda. Enn nu er fyrst ath uenda til Einglandz, ath Heinrekr konungr vngi mægizt vit Phil(i)ppvm Fracka konung ok efhzt þar fyrer bædi til landz ok fylgis.

Lida nv suo timar, ath faulnau fellr i frændsemi þeira fedga, suo ath margar greiner ok metnadarkot med vondra manna medalgaungu ok syndagialldi gamla konungs verdrþeim til æskilnadar, ok þat efne þruttnar suo rnidil þeira med afskapligum hætti, ath æ fimta are epter pisl bins sæla Thome erckibyskups hallda þeir suo ofrændsamligt strid, ath þeir buazt i hauggoraustu med fylktu lidi. Enn þeira styrckr vard eigi likr, þuiat vngi konungr hefer til fylgis bædi mag sinn Fracka konuug ok þar med Skota konung. I moth þessvm .iij. haufdingium hefer gamli konungr sem eina haund fulla, þuiat bædi ualldzmenn ok almuginn i Einglandi fylger honum (eigi enn) lætr hann fullkomliga sier ath baki, suo ath uarla mm sæ finnazt, ath nu ueiti honum fullan trunat. Er nu suo komit malit, ath Skota konungr med sinum styrck er inn kominn i Eingland, þuiat konungs rikin Skotlandz ok Einglandz skilr ei meira enn einn fiallgardr ok laugr einn harla mior. Enn Fracka konungr biodzt til skipa sunnan vm sio, þuiat su er ætlan þeira konunganna ath hafa gamla konung fanginn ok af flettan aullum sæmdum.

Enn er hann heyrer, sem hann er staddr fyrer sunnan sio, huersu heimrinn herder sig i rnoth honum bædi til haska lifs ok sæmda, ottazt hann epter manndoms hætti ath falla suo hædihg(a) fyrer sinum ovinum, suo rikr ok uppreistr sem hann hafdi leingi farit, ok huert rad er hann megi reisa i moti þuilikum uoda, finnr hann falslaust, þuiat þat brast honum eigi. Þat er svo fallit, at hann minnizt æ þæ elskv, sem fordum hafdi verith i millum hans ok hins heilaga Thomam, þæ er (hann var) hans kanceler, fyrer þessa endrminning ok einkannliga saker myskunnar, er ueittizt i mannzins lifgiof, sem fyr uar skrifat, treystizt hans hiartta nu i annan tima ath kalla til hins heilaga Thomam. Ok med þui byriar hann sina pilagrimsferd sunnan vm sio ath sækia til Kantuariam. Ok sem fyrst sier hann (til) stadarins, stigr hann nidr af hestinum ok afklædizt aullu konungsskrudi, tekr sidan fætækligann kyrttil, geingr sidan berrfættr fram til þeirar kirkiv, er astuinr guds dyrckadi enn ath nyiu bædi med blodi þinv ok biorttum hiartteignum. Þar vaker konungr vm nottina med bænum ok akalle til guds ok heilags Thomam. Enn vm morgininn heyrer hann messu ok stenndr berrfættr ath henni, ok epter hann sungna nefner hann sier vætti fyrer aullum æheyrindum nærverundum, ath hann tekr aptr ok onyter allar þær skipaner ok sidueniur, sem þeim erckibyskupi hafdi missætti af stadit, gioranndi þetta enn ath nyiu alltt opinbertt, sem fyr hafdi hann iatat kardinalibus. Hier med leggr hann sialfan sig ok sitt riki under ualld ok uernd hins heilaga Thome erckibyskups. Ok þetta allt saman heyrer sæ blezadr guds madr, þar sem hann stendr æ fialle uppi, epter þui sem sial(f)um honum syndizt i suefne fordum i Franz, þat fiall er Jesus Kristus ste æ, er huirfill yfer aullum fiollum, þat er at skilia dyrdarkonungr yfer aullum helgum Thomas erckibyskup samteingdi sig þessu fialli. Þann fuglafiolda er flycktizt ath Heinreke konungi honum til meina, þat er fiolmenne ok herfolk er nu safnazt honum æ moth, þesser aller dreiíazt vids uegar, þuiat heilagr Thomas rennr nidr af fiallinv ath hialpa konunginum med sinum dyrdarligum verdleikum. Enn huat mercker fyrer þaun eina mann, er i drauminum stod ath styrckia fuglana konungi til ofæru, Fracka konungr eda Heinrekr vngi, vihvm uær eigi dæma, þuiat greinin hallazt til beggia. Þat flytr unga konung under þyding, ath fader hans var af honum omakligaztr mothgangs, enn Fracka konung leider þat under glosv, er sæ madr fiock snartt suipuhaugg af Thomase, ennda fær hann i þann sama punkt suo snarpan siukdom, ath hann setzt aptr ok er hvergi fær. Suo frialsazt gamli konungr, sem synin forspadi, af allri ogn ok otta sinna ouina fyrer verdleik vors drottins vinar. Ok þegar sem hann fregnar, ath Fracka konungr er fratekinn, er þuilikt sem allr stormr falli i burt, vallzmenn ok almugi hal(l)a sig aptr til fyra goduilia hann ath hefia ok honum fylgia. Hiedan giorizt suo, ath beggia viner ganga i medal þeira fedga, suo ath sættarfundr er skipadr. A þeim fundi styrckia þeir fedgar med saunnvm fridi sina frændsemi. Þar fylger su radagiord, ath þeir bader samtt skulu draga landher at Skotakonungi, ath hann hafi makliga kaupferd ut af rikinu. Þetta ferr fram, ath þeir ellta Skotakonung burtt af Einglandi, ok þar upp yfer uinna þeir mikit heruircki æ hans riki bædi med elldi ok uopnum.

Suo stod hinn heilagi Thomas hia gamla konungi i þessari þraut, sem nv uar greint, ok þo lætr hann ei hier lyktazt sina elskv vid hann, þuiat hann birttizt honum i draumi med reidughgu yferbragdi, seigiandi berum ordum, ath hans illgiordersuo storar giora hann i burtt allra kristinna manna uon, utan hann taki sig vnder suo beiska idran ok alvarliga med pisl ok hardretti, sem þeim manne heyrer, er suo hotliga leiddi sina lifdaga. Ok til marcks hier vm gaf honum til vitnis, at æ saumv nott, senr hann geingi af sæng, mundi hann briota sina haund, ok þat sama íylldizt. Snerizt konungrinn þæ fyrer þessi ognarord til fremri idranar enn fyr med hungr ok harklædi, þar til ath b(l)ezadr Thomas birttizt i annat sinn ok er nu helldr blidari, seigiandi suo, ath nu hafi hann feingit nauckura lifs von fyrer augliti hins heilaga domara ok eilifa, ef hann spiller ei vm hiedan af. Þessa efasemd, er heilagr Thomas setti siflazt til gamla konungs, ok af annari grein versæ þann hinn syrgiliga, sialfum Thomase birttizt i Franz, sem fyr var lesit, latum vær þat muna, ath aungua dirfd edr dom vihum vær æ leggia, hversv hann hefer farit vr þessu lifi, þuiat hann reikuazt æ medal þeira manna, er guds þolinmædi hafa reynt i fremsta lagi bædi fyrir laugbrot ok ohlydni, ok til þess ath epterkomandi fordizt þui framar þuilik dæmi, lætr drottin op(t)liga, sem ritningar greina, þess hattar manna framfavr allann tima heilagri kristne okunna vera. En til dyrdar sælum Thomasi erckibyskupi mæ þat uel trvazt fyrer þæ hlvti, sem nv hafa næst lesner verit, ath miukliga mvn hann hafa frammi stadit fyrer ualldinu, ef konungrinn uar med nauckurum hætti disponeradr til annhgrar myskunnar, ok fyrer sitt blod ok bana mæ hann þegit hafa, ath þat sie falslaust, er finnzt i sumum bokvm af idran konungsins, þat fyrst ath hann lagdi astud til kirkiunnar i Kanncia skipandi þangat med ænefndu æsk(i)hgt offr i gulle ok silfri, æmedan hann lifdi, ok hier med ath hann hafi skilit vit drottninguna, gefit upp allt rikit syni sinum ok geingit i hreinlifra manna safnat eda einvister. Nv ef þetta er satt, mun hinn heilagi Thomas. Suo hafa vm geingit med sinvm verdleik vith gud, ath þat hafi konungrinn þegit, sem aull hans malaskipti lagu vidr, ath hann hafi sannliga gratit sina gledi med hinvm sæla Dauid konungi ok signadri Marie Magdale(ne). Mæ þat ok uel seigia, ef Thomas erckibyskup hefer haftt i fylgi med sier hier vm unnuztu sina guds modr Mariv, tekr brvtt allan efa, ath þæ hefer Heinrekr konungr feingit goda daga. Mæ ok suo hellzt mykia versa þann, er heilagr Thomas heyrde framsagdan, ath med hosum ritningum hafa marger hluter suo verit fyrerætlader af gvdi, ath þeir skylldu eflazt i sina framkvæmd ok eigi verda avdru vegs enn med hæn ok verdleik heilagra. Veitti ok drottinn suo langann tima Heinreki konungi til idranar, ath hann lifdi full atian ar ok anndadizt æ nitianda epter fall ok heimferd Thome erckibyskups til himnarikis. Enn nu skal hiedan vikia til þess, er fyre var, ath Heinrekr konungr ungi ok Jon erckibyskup ok þar med vallzmenn ok allr almugi i landinu hefer einn ok sama vilia til lofs ok dyrdar hinum signada Thome erckibyskupi, ath suo sem hann birtizt margfalldliga blezadr med velgiordum ok allzkonar hiartteignvm vid folkit nær ok fiare vtan landz ok innan, svo dyrckizt hann i heilagri kirkiu af avilvm kristnum maunnum med virduligu hatidarhalldi, sem hann samreiknazt fyrer takn heilaugum maunnum i himiriki.

Er vor drotiinn

101. Sem [su tid kom, er vor drottinn Jesus Kristus villde sælan Thomam suo uegsamazt lata yfer iardriki, sem hann uar med honum haleithga virdr i (e)ihfv riki, skipar konungr ok erckibyskup almenniligan fvnd i Einglandi allzhattar stettar lærdra ok leikmanna. AA þeim fundi er þat stadfest med blezann guds ok samþyckt allra godra manna, ath sendibodar med brefvm ok bænarordvm herra konungsins ok allrar alþydu skulu giorazt til kuriam til Alexsandrvm paua med þeire framferd ok flutningi, ath signadr Thomas erckibyskup leiddizt i samsveit heilagra manna fyrer þat postuligt ualld, er Jesus Kristus gaf pavanum til þuilikra storhluta. Ok suo sem þeir forv ok fram kuomv tiande dyrligar hiartteigner fyrer sialfum herra pauanum, mæ þui hver godr madr nær geta, hversu gladliga heilug Roma kirkia mundi taka þessuni erindum, þuiat sæ sem malefnin eignazt, er sua frægr i kristninni af stadfesti ok þolinmædi, vannlæti ok heilaugu lifi, sem hann bære skinanda hos i sinum haundum fyrer hvers mannz hugskoti. Enn þat er bækr vikia til, ath þetta nyttsemdarerindi fære nauckut seinna, enn flesta mundi vara, mæ þat vitrum manni liost verda, huadan leiddi, rett af þui romuerska raduneyti, er herra pauann afleiddi fyrer þat fylgi ok epterlæti, sem nauckurir kardinalis haufdu olaugliga veitt Heinreki konungi. Ok þæ framkvæmdi drottinn sinn vilia i þessu mali ok skipadri tid, þat er ath skilia in capite ieiunii, þuiat æ þann sama dag epter ewangelium geingr sialfr herra pavinn med sinvm brædrum kardinalibus vpp æ kor, fiytiande sialfr þetta hit hialpsamliga erindi til lofs ok virdingar sælum Thomasi erckibyskupi, hversu hann striddi fyrer guds kristne med vthlegd ok meingiordum, med saklausum dauda, ok nv gæddr guds vinattv skinandi med hiartteignvm. Epter milldan sermonem, sem honum likar, tok hann ser i haund þann lykil himirikis, er lausnari uor gaf Petri postula fyrstvm daudligra manna hier æ iordu, ok huer hans uikarius epter annan helldr ok hefer med saumv rauksemd ath leysa ok vpp huka, huat er rettlæti digtar æ himne ok iordu. Med suo dyrligu ualldi postuligrar rauksemdar leider herra Alexsander pavi sælan pislaruott virduligann Thomam erckibyskupi inn i kathalogiam sanctorum, biodande af guds alfu ok heilagra postula Petri ok Pauli, ath hann dyrckist med lofsaungum ok æleitum sem hinn haleitazti guds vin. Ok suo sem þessi laugtekning heilags Thome for fram i sialfri Petrs kirkiu fyrer otalegum fiolda lærdoms ok leikmanna, hefr sialfr herra pauinn Tedeum, ok hann syngzt vth af kardinalibus ok lærdum maunnum suo hatidlegæ med hringdum kluckum, sem vor drottinn Jesus Kristus lofade fyr i sinne heilagri kristne. Hier epter skrifar herra pavinn nordr i Eingland þat fagnad(a)rletr, er allri landzbygd birttiz, huat gud drottinn hefer þeim veitt i sæmd ok sælan heidr sins pislarvottz erckibyskups. Þat bref formerazt suo i nafne guds.

Fra Alexsandro paua

102. Alexsander paui þion þiona guds sender virdulegum brædrum erckibyskupum ok lydbyskupum ok audrum kirkiunnar forstiorum ok hennar klerckum i Einglandi kvediv ok virduliga blezan. Dyrdliga ilmar ydvart land ok enn helldr aull almennelig kristne af þeim blezada sætleik, er gud eihfrar dyrdar veiter verdleika virduligs faudr hins heilaga Thome erckibyskups, er bædi finnzt i sinv (lifi) dasamligr ok dyrdarfullr. Ok med þvi ath lifet skein med margfaulldu blomi kraptanna, birtti þat sama vor drottinn makliga epter hans sigrsamligan dauda, (er) æskiligt er æ ath minnazt, þuilikt et hans var efsti dagr med frabærum sigri ok prydi pislarvættis. Nu þo ath aull efasemd sie fiarre hans Virduligum heilagleik, villdi þo lausnari uor ok lauardr Jesus Kristus tigulega birtta hans fræg(d) ok ægæti med maurgum taknum ok storum hiartteignum epter daudann, til þess ath aller megi sia i kristninne, huat hann hefer þcgit af sinvm gudi fyrer þann haska ok harmkvæh, fyrer stadfesti ok stora mædi, er hann þoldi hier i heimi íyrer sins [drottins nafn. Aullum birtizt fyr sem nalæg(d)uzt hans lofsamligv lifi, hversu hans athafner ok liflat var makligt hveriu lifi. Hier fyrer birlte drottinn aullum þeim, huer erfidislaun sinnar framgaungu er hann hefer audlazt i himnariki. Nu ath heyrdum maurgum ok myklum taknum med laugligu profi fyrcr oss ok vorum brædrum, taukum vær þat allt med skylldu bædi fagnandi ok þui truanndi, ath heilagr Thomas erckibyskup lifer eilifliga med gudi rodinn pislarvottr i sinu blodi, enn med blæstri heilags annda ath opinbera þat sama ok bioda suo halldazt vm kristnina, ok þui sie aullum kunnigt naverundum ok epter oss komundum, ath med radi ok blidu iatyrdi brædra uora taukum vær andlega in capite ieiunij virdilugan Thomam erckibyskup i catalogum sanctorum i Petrs kirckiu otalligv fiolmenni lærdra ok olærdra rernærveranda. Þui biodum vær ydr af þui ualldi, er vær berum, ath piningardag suo dyrligs mannz haldi þier hatidlega i hverium argang kriupandi med audmykt under hans blezadar bæner, ath (fyrer) sinn uollduga verdleik, er hann audladizt i gudi med lofhgri stadfestu allt til dauda, leide hann ydr ok ladi sem sina eiginsonv af nalægri dyfliztu til samlags ualdra nianna ok eilifra fagnada. Valete in Cristo.

Þetta bref herra pauans, sem nv uar lesit med laugtekning hins heilaga Thome, tok allr Einglandz lydr med suo hatidlegum fagnadi, sem siahr drottinn hefde þeim sentt skiuanda lios af himnum. Ok þæ fystu hatid, er þeir hielldu sinum fedr Thomasi erckibyskupi ath stolinum i Kanncia, kunuum uær ei greina med audrum hætti, enn sokn med offr var suo mikil, ath þott fatælcr tæki med i morgin þui aullu godzi, væri hann fullrikr ath kvelldi. Syndi ok vor drottinn Jesus Kristr maurgu sinui, hversu þessi laugtekning var þægilig ok samþykt hans guddomligu velldi, þuiat optazt mundi suo til bera, ath æ sialfan krunudag erckibyskups yrdi þær nauckurar hiartteigner, er frabærar mattu kallazt.

Lidu nu suo langer timar, ath hatidarhalld guds vinar tignadizt med allre sæmd ok heidr vm aull Einglandz hierud ok uida annars stadar. Enn hans blezadr likamr ha þo lagt i steinþro luk(t)r sem adr, þar til drottinn mykladi hann ok vpp hof vr sameignu dupti daudra manna, at suo sem hann skein audrum hæri i salunne, væri hann ok hans likamr signadr ok huerium virduhgri. Ok þvi er nu þat efni greinanda þessu næst, hversu vpptaukudyrd hins heilaga Thome med skrinsettning fremzt æ fylldvm tima epter tilskipan heilags anda.

Fra helgan Thome

103. Þa er lidit uar fra hingatburd vors herra Jesu Kristz [þushundrad tuo hundrud ok tuttugu ok fiogr ar, a fimtugunnda are epter pining hins heilagaThome a daugum Honori paua, þridie med þui nafne er enn atti sath epter Alexsandrum pava tercium i postuligu sæti, ok æ timvm Stefani Kantuariensis erckibyskups, er hinn fiorde sat epter virdulegann Thomam i þui valldi, kueykti suo miog ast ok hiartteignagiord heilags Thome hiorttv Einglismanna, ath med samvilld ok athkvædi herra pavans vilia þeir eigi leingr þola, ath þeira dyrhgazte fader liggi suo lagt i skriptinne, sem fyrst (er) hann var leiddr, helldr (at) hann tignizt ok i virdilugan stad vpp hefizt, ath allr lydr luti honum ok hialpizt i hans verdleikum. Enn med þvi ath vær nefndum Stefanvm fyr i bokinne, er kalladr uar Langathun, synizt vel staunda ath greina med einne klausv, hversv mikinn mann drottinn ualdi til ath giora translacionem hins heilaga Thome. Enn su klausa byriazt suo, ath þessi Stefanus var suo mikill klerckr, at Jnnocencius paue tercius hinn dyrligazti madr næstr fyrer Honorium setti þar af suo fallinn skilning, þa er grein giordizt af visdomsmaunnum i ver(a)ulldinne, herra pavinn tok suo til ordz: "Eigi er kristnin rikare en suo, sagdi hann, ath hun hefer halfan þridia klerck. Stefanus Langathun i Einglandi er fullr klerckr, annar madr meistari Galfridus er ok allr klerckr, vær erum enn þridi ok ei meir enn halfr." Hier er uottr klerckdoms Stephani, ok bætti þat alla vega, er mannkostum heyrdi, þuiat epter hans veralldligt lif birttizt vel kristninne, hversu kær er hann var gudi. Þvi samþycker þat aunnr hans gæzka, ath hann kallar Kanntuariam nauckura sæmliga kennemenn, ok þo lagt i fystu. Mæ þar nefna midil annara herra Rigard Sarisberiensem byskup. Herra Stefanus erckibyskup bydr ok avllum korsbrædrvm þar, munkum ok aullum tilkomnum lærdum maunnum, ath hallda faustr med heilaugum bænum þria næstv daga, adr (gangi) nidr til legstadar guds pislarvotz, ok sem kista er fagrliga gior med saunnvm lasi, geingr herra erckibyskup nidr i grauftinn med lærdum maunnum nauckuri stvnd epter completorium, sem ueralldar folk er i nadum. Þat var fimta kalendas dag Juhj, þat (er) tueim nottum fyrer heimferdardagh postula Petri ok Pauh. Þeir ganga aller samt fram ath steinþronne suo litilatliga sem skylldugt var, ath þeir falla til iardar med tarligvm bænvm vmbergis legstadinn. Enn epter þat giortt bædi langa stund ok kristihga, bydr erckibyskup nauckvrum af mvnkum ath taka vpp marmarahellv, þæ er lvkti steinþrona. Ok sem þat er giortt, finna þeir fagran thesavr ok ilmannda organvm heilags anda med þui forme klædanna, sem hæsta kenuemanni til heyrer, þott þat fielle sem i faulska saker mikillar fyrn(d)ar, þegar ath æ var tekit. Suo vorv menn godfvser i þessv vercki, sem fliotande tar baru vitne. Saumv brædr, sem berat haufdv graufina, taka vpp þav helgvztv bein, leggiandi nidr aull samt an eitt dyrligt klædi. Ok sem þat er suo giortt med allri vanuirkt, bera (þeir) þann heilagan dom fram fyrer sialfan erckibyskupinn. Er þa kistan til latin, þuiat erckibyskupinn vill þessa þionustu sialfr fremia, ath leggia beinin nidr i kistvna, med þeim hætti ath sniohvitr dukr er lagin yfer ok unnder. Enn æ medan ath hann giorer þetta blezada verck at skipa nidr beinvm, liggia lærder menn framfallner med bæn ok tarum. Litinn partt af beinum lætr erckibyskup fyrer utan kistvna, til þess ath skipta þeim til dyrdhgra havfudkirkna eda veita nauckurvm agætum personum astargiof, ath minning astuinar drottins dreifizt ok frægizt þvi framar, sem hans heilagr domr dyrckazt vidara. Sem þetta er allt fagrliga fyllt ok kistan aptr læst, skipar erckibyskup saumvm brædrum ath bera hann i einn virdulegann ok þo leyniligan stad, þuiat su er forhugsan hans i þessv mali, ath hatidlig translacio Thome skal svo fremi giorazt, sem ferr adr um landit, ath hinv dyruztu haufdingiar bæde kirkiunnar ok kvrie sie nauerande suo signadri þionustu, ok i þetta forskot skipar hann tiv daga, suo biodande, ath æ sidazta nonas dag Julij manadar kvomv þeir aller i Kanntvariam lærder menn ok olærder, er vegsama vilia heilagan Thomam erckibyskup. Hier af seiger meistarinn, ath greind(a) muni verda fiolda þess er sotti til Kantvariam fyr nefndan fær hann eigi giort, þuiat stadrinn i Kanncia ok aull þau þorp, er lagu vmbergis, voru suo full med folki, ath marger urdu vnder tiolldum ath bva eda berum himne. Þesser voru þar tueir haufdingiar, virduligr fader ok postuligs sætis legatus, er hiet Fandulfhus, annar Viliamr Remensis erckibyskup. Ei kunnum vær ath nefna fleire vtan landz tilkomna, enn innan landz mæ nefna fystan Heinrek konung Heinreks son med iorllum baronvm ok allzkyns ualldzmaunnum, hier med byskupar, abotar ok priorar ok adrar stetter lærdomsins af ymissum hiervdvm. Nv i nafne guds kemr þridia stund dags nonarum Juhj, sem byskupinn er skr(y)ddr med byskupum ok audrum stettum fyr nefndum, ganga þeir med hatidlegvm saung nidr i graufti, þar sem kistan geymdizt. Med huerre tign hun fluttizt þadan vpp i kirkiuna ok skipadizt i hæd yfer alltari, sem fyrer var bvit, mæ helldzt greina i fam ordum, ath Kantuariensis kirkia leti giarnan framme alla þæ uegsemd, er hvn matti veita sinvm fedr med kluckvm, savng ok skruda, ok eigi ath eins þar innan kirkiv, helldr fagnadi allr stadrinn med hatidlegri gledi, konungrinn ok aller vth fra þottvzt sem gædder guds giof, ef þeir mattu i navckurv til þiona. Suo hvilik lofmessa þar var efld samdægris til sæmdar sælvm Thome er ei ott ath greina, þviat i þeire saumv messu vard suo leingd saker ofranar ok godfysi folksins, ath uarla syndizt vm sider uth ganga. Heinrekr konungr minntizt nu æskvnnar ok virdi sinn fostrfaudr medr allre godfysi, bædi þionandi ok ofrandi, ísem milldum konungi heyrdi. Enn þat er greinanda, ath sidan konungrinn lidr, setr bokin þat folk med beztvm hug verit hafa ok frialsleik til Thomam erckibyskups, sem var vr syslu Lunduna byskups, ok mæ þar skynsamlig grein til finnazt, ath þeir dyrckudu framar audrvm þann dyrmætan gimstein, er byriadizt i þeira modrhusi. Enn suo sem folkit lagdi signudvm Thomasi bædi miuka bæn ok mikit ofr i gulli ok silfri, lætr hann eigi æ sik hallt verda, þuiat sialfan hatidisdag sinnar upptaukv gæddi hann skinaundum hiartteignum, þo ath vær haufum þat ei letrliga funndit til sierhverra greina, vtan þessi hiartteign stendr i midil annara.

Þann sama dag sem fyr var greindr i hatidarhalldi Thomas erckibyskups, var einn riddari i sioferd ath sækia til Kantuariam, hann hiet Robert ok atti ungann son innbyrdis, er illa kunni sig ath uagta saker æskv, þæ er skipit tok hardan skrid med fullum byr. Þetta profadizt suo, þuiat pilltrinn var geymslulaus, hefer sik suo ouarhga, ath honum uarpar vth i bylgiuna. Riddarinn hefer augabragd æ þessu bratt, þo ath fliott bærizt ath, ok þui dvelr hann ecki ath kalla pilltinum dugnadarmann, ok au duol heyrer uinr drottins þetta kall, þuiat þegar sem pilltrinn hafdi tekit eitt kaf af þeim fyrsta steyt, er honum varpadi, skaut honum hatt vpp vr sionvm, ok þegar tekr hann sinn skilning, huert hann atti ath vænta fulltings, hann talar svo: "Heilagr Thomas, mattv hialpa mier, ef þu villt." Sidan er þuilikt, sem hann siti æ sionvm an allri kafferd. Var su hiartteign þui meiri, ath byrinn var suo snarpr, sem bokin greiner, ath skipit snaradi tuo aurskot fram fra pilltinum, adr enn skipveriar fiengu lægt seght vid fyrsta riddarans kall. Sat suo pilltrinn vm eina stund dags, þuiat hans dugnadarmenn fiengu mikinn erfidissueita med anndrodri, adr enn þeir fiengu hialpat honum, sem skynsamr madr mæ skilia af snarleika vindarins. Sem þeir koma med skipinu þar sem hann sitr æ bylgiunum, taka þeir (hann) heilan vpp i skipit. Enn er fader hans spurdi, hueria grein hann hafdi æ lifgiof sinne suo langri, suaradi hann rauskmannligum ordum ok sagdi, at nauckr virduligr madr kom til hans i sionum ok frialsadi hann af daudligum haska bædi fyr ok sidar. Enn fyrer þessa saugn fieck hinn heilagi Thomas enn vm sinn makligt lof sinne milldi bædi þar innbyrdis ok i Kanntuaria. Sem þeir framkuomv samdægris, pryddizt {«a enn sv signada hatid ath auk annars med þessum andligum fagnadi. Mæ þat ætla, ef likar, ath riddari Robert mundi ofra sælum Thomasi navckvra gullpeninga fyrer suo mykla vinattu ok velgiord, sem hann hafdi veitt honum.

Var þessi translacio heilags Thome sidan halldin arliga med skipan herra pavans vm alla Angham ok vm fleiri lavnd, er litit leid fra upptaukv, þat er æ næsta dag epter octauam apostolorum Petri et Pavli.

Af herra Stephanum

104. Herra Stephanus Kantvariensis erckibyskup ferr þessv næst med sinne godfyse til þeirar radagiordar ath vikia offr hins heilaga Thome honum til skringiordar. Ok sem þat er staudugt med æeggian konungsins ok annars stormennis i landinu, kostar erckibyskupinn þar til þann villdazta meistara, er fazt matti i þeim laundum. Enn er almuginn i Einglandi fieck sanna vissv hier um, birttuzt vinsælder heilags Thome suo myklar med folkinu, ath þeir vilia skrin hans af aungum malmi st(e)ypazt lata nema gulli einv, ok þat for fram. Þar af flytia suo pilagrimar heilags Thome ordfall Einglismanna, ath alldri hafi Eingland ordit suo gullrikt sem adr, ok þacka þeir þar gudi fyrer. Nv med suo dyrum kosti ok uauldum meistaradom vard skrinit hit vænnzta verck, er menn hafa sied, allt steinsett vmbergis, þar sem bezt matti bera til fegrdar ok æsyndar. Sem skrinit er algiortt, leggr erckibyskup þar i heilagan dom virduligs pislaruottz Thome ok skipar yfer midiv hæalltare, eigi hæra enn þat stod nidr æ efri tabulam, horfdi annat briost i austr, enn annat i vestr.

Nv suo virduligt sem vær haufum skrifat af skringiord ok settning Thome, synizt honum enn allt eins æ skortta nauckut, ok þvi krefr naudsyn, ath vær minnumzt, hvar upp gafzt fordum, huersu for i millvm Thomas erckibyskups ok Loviss Fracka konungs, þa er hann beiddizt ath eignazt karhunlculum i þeira skilnadi, enn fieck eigi. Far af er suo skrifat fyrr i bokinne, ath heilagr Thomas sagdizt fæ mundv steininn, þo ath sidar væri. Er nv timi kominn, ath sv spasaga fyllizt med þeiri athferd, sem hier stenndr. Vær saugdum fyr, huersu Fhilippus Fracka konungr var ostyrckrar heilsv ok kenndi likþrar þegar i æskv, enn i fænnan tima hefer hans mein suo mikit megin med honum feingit, ath hann legzt i reyckiv fra landzstiorn ok vthreidvm. Nv her svo til einn dag, sem hann liggr mædiliga med harmi hugar ok moder hans drottningin gamla sitr yfer honum, tekr hvn suotil ordz: "Son minn, sagdi hun, hveria ætlun hafi þier æ vm krankdom yduarn, ath þier liggit i pinv dag ok nott, enn Frackland ferr sem haufdingialaust?" Konungrinn svarar: "Hver er min ætlun þar vm utan ath bera, sem ek hann bezt, ok þacka gudi fyrer." Drottning talar þæ: "Sannliga er þat min hug(s)an, ath ydr sie til reidv heilsvgiofin, ef þier sparit ei kostinn." Konungrinn svarar: "Hvat er þat i voru valldi, ath vær mundum ei giarnan gefa til þess ath þiggia heilsuna?" Frvin talar: "Eg man giorla, huersu ordræda for i millvm faudrs ydvars ok Thome erckibyslcups, adr enn hann vendi heim til Einglannz, ath erckibyskup kavs af þessu riki þa vinattv, ath (eignazt) þann karbunkulvm, er þieir Fracka konungar hafit elskat mest (næst) sialfri krvnvnni, enn fader yduar halladizt undan ok nenti eigi til ath lata. Heilagr Thomas taladi suo fallin ord, ath ek skilde efalaust, ath honum var hugfast ath fæ steininn. Nv er, son minn, ath kiosa vm tvo kosti, ath liggia þanninn i kaur ok bida suo bana, eda heita til heilags Thomam ok gefa honum steininn ok færa sialfr til Kannciam." Konungrinn svarar sem brosandi: "Gud virdi, (sagdi) hann, hversu koster þesser eru oiafner, ok æ þui giorum vær aungua duol ath kiosa, hvern er vær vihvm vpptaka, helldr heitvm vær þegar i stad ok iatvm vnder guds vitne, ath þennann karbunculvm gefvm vær sælum Thome erckibyskupi, ok ath vær skulum hann sialfr flytia til Kanntuariam yfer hans hæalltere. Hann hefer suo sagt, ath hann þarn(ad)izt alla hidstund, ath likþrain fellr avll nidr af honum i sængarklædinn med suo myklvm krafti, ath æ sama augabragdi stenndr hann upp alheill med suo hreinv hauraundi ok heilv briosti, sem alldre æ daga sina hefdi hann krankr ordit. Lidu nv suo nauckurer dagar, ath herra konungrinn unnde uel vid skipti þeira erckibyskups, æ medan nyazt var um heilsugiofina. Enn er timinn leingdizt, runnu til hans slikar hugsaner, sem fyr vorv lesnar af ordum faudr hans, ath giarnan villde hann audrv godzi vid koma, helldr enn lata steininn, ef heilagr Thomas villdi samþyckia ok erckibyskupinn i Kanncia. Af þessvm sinum radagiordum byzt hann suo i pilagrimsferd til Thomam, ath hann tekr osnauggliga til tesauriam, þviat helldr vill hann leysa steininn tvennv verdi, enn leggia hann epter. Ok þvi er liost af þeim steinsins dyrleik, sem fyr var skrifadr, ath hann fiyti med sier til Einglandz sextigu punnda silfvrs.

Sem hann kemr til Kanntvariam, tiar hann greiniliga erckibyskupinum allt sitt heit med sannindum, birttandi aullvm godvm maunnum bædi med ordvm ok sialfs sins æsynd, huersu dyrliga myskunn er hann hafde þegit. Hier med hefer hann vmleitan, ath erckibyskup mvne samþyckia fyrer haund heilags Thome, ath hann leyse steininn suo miklv verdi, sem Karlus keisari kostadi hann fyrst æ Jorsalalandi, greinandi erckibyskupinum, ath þat vorn attatiger punnda silfrs. Ok med þui ath Fracka konungr sæker þetta suo fast, ath hann leggr bæn til, hugsar erckibyskup, ath hann mvni hafa fullt vmbod af altu heilags Thome ath skipa þessu epter sinne villd ok konungsins bæn. Þui frialsar hann steininn iatande ath talra lausagodz suo mikit. Sem þetta er þegit, giorizt Fracka konungr hardla gladr ok talar suo: "Til þess, sagdi hann, ath vær giorvm aurugt i vore hierkuomv, ath einkis kyns heitrof stendr æ oss vid heilagan Thomam, þæ vihvm vær leggia til annath fie iafnmikith, þuiat þæ erum vær ottalauser, ef vær (leysum) steininn tueimr verdum." Nv sem þetta allt (er) greint ok giortt, geingr Fracka konungr i samkvnndv med erckibyskupi, ok berr saræ dag þat uæna gull sier æ henndi. Ok huat leingra, enn i þann tima sem hann ætlar ath leysazt af gardinum, vill hann taka orlof hins heilaga Thomas. Geingr nu i haufudkirkivna ok upp æ efsta gradum fyrer hæalltarit, talandi suo til skrinsins sem til hfannda mannz: "Blezadr sierttu, herra virduligr Thomas erckibyskup, fyrer alla þæ myskunn ok heilsvgiof, er þv ueittor mier i þinvm verdleik. Hefer ek nv leyst til min med tueimr verdum þennan karhunkulvm, er ek hiet i fystv, ath þu skyllder eignazt, ok þar vm bid ek þik, ath þu blezer steininn mier ok minum epterkomundum til sæmdar ok salubotar." Epter suo talat hefr hann vpp haundina med gulhnv, suo ath handarbakit horfer athskrininv. lætr sidan hiolit karbunkuli kyssa framan æ mitt briostit, ok eptcr þat giortt vikr hann til fylgdarinnar ok ætlar atb klædazt til bvrttreidar. Enn er hann berr haundina ath glofanum, er i burttv geishlin, þuiat gullit er tomtt. Hann vikr sier þo moth alltarinv ok sier þegar, ath karbunkulus birtte, hvar hann var kominn, þiker konunginum naudsyn ath ganga til alltaris i annann tima ok sia, hversu vordit er. Marger virduleger menn fylgdu honum ath sia þetta stortakn, ok vard aullvm aughost med sama hætti, ath greindr karbunkulus var suo meistarlega saminn i midiv briosti æ skrininv, sem havfvdsmidrinn hafdi hann þar i upphafi sett, þuiat suo var hann læstr, ath gullstaupit bar vmbergis vpp yfer huassazta hiolit. Fracka konungr talar þæ: "Þacka vil ek þier, heilagr fader, alla þessa skipan, þuiat suo samer bezt fyrer gudi, sem þier likar, ok þott þui kioser nu karbunkulum helldr enn allt þat godz, er ek flutti hingat, skal ek ok þvi ei unnder mik draga þat, er ek lukti adr þinne kirkiv. Sie nv þin eign hvortueggia. Enn bid ek þik med, ath þui minnizt min i bænvm þinum ok arner mier þeirar heilsv anndlegrar, sem er i avdrv lifi, epter þeim hætti sem fyr veitter þv mier likams heilsu med gvds fulltinge." Suo seiger hann ok vender sidan i veg.

Ok þessi tuo verck heilags Thome, er nu vorv lesin i hreinsan konungsins ok medtegt karbvnkuli, vrdv suo fræg, ath innann litils tima runnu þau yfer aull riki fyrer nordann fiall. Enn þat mæ setia i ennda þessarar kiartteignar, ath lausagodz hins heilaga Thome med brentt silfr var nv ordit suo mikit bædi af fornu ofri ok med framlagi Fracka konungs, ath erckibyskup let steypa nidr i stora blykapv, ath bun stædi med sinum farmi vnnder skinanndi solv, þviat vitrvm maunnum er vel kvnnigt, ath solarhitinn mvterar malminn, suo ath bly snyzt i silfr, ef fyrndin verdr suo mikil staudunnar, sem natturan beidizt.

Af Mahilld modur Thome

105. Nv sem lesin hefer verit vm stunnd hiartteigna frægd hins heilaga Thome erckibyskups, mvndi Mahilld hans likamlig moder þat iata, ef bvn mætti heyraztt, ath nv væri frammkomit syner þær, er henni birttuzt fyrer þeim blezada svcine, þviat borg lifannda guds, þat er heilug kristne, fagnar nv sæmliga af þeim arþyt, er vth fiell af hennar kuide, sem Temps i Lundunum spadi fordum, eda Gillbert fader heilags Thome, huat mundi hann seigia þeiin ævexti, er hueitikornit gefr i Kanncia? Mætti hann tala med Jsahac haufudfaudr: Ecce odor fihj mei, sicut odor agri pleni otc. Af þessum dyrdarsamligum akri ilmadi suo langtt med giof heilags annda, ath æ tiv arum fyrr enn heilagr Thomas geingi med tignarklædi sin fyrer sannann Jsahac drottinn uorn Jesum Krist, shein hans okomin dyrd ok Kanntarahyrgis kristne fyrer spadom allt vth æ Jorsalaland. Þat er suo liosara, ath einn ennskr madr skilrikr sotti vth yfcr haf til grafar drottins. Þann tiræ var i Jors(a)ulum sæ hreinhfismadr i munkareglu, er spadom hafdi fiegit af gudi. Hann mæter enum enska manne æ þessvm veg ok talar suo til hans: "Vin minn, sagdi hann, huert riki er þin fostriord?" Hann seigizt vera fæddr i Einglandi. Þæ talar munkrinn sem fylldr nyium fagnadi: "Dasamlig Anglia, miog dyrlig Anglia, hver mæ þina okomna fegurd skyra." Ok enn spyr hann: "Kenner þu nauckut Kanntuariam?" Pilagrimr seigizt ei fiar verit hafa." Þæ talar munkrinn i annath sinn med anndligri gledi briostz sins: "Blezut ertv, Kantuaria, gladlig ok unatsamlig. Sæl er þin hamingia, þviat þeir dagar munu koma, ath slikum hætti muntu tignazt med sokn ok ofri, sem Jerusalem, Rom, eda sæll Jacobus i Kompostellam." Þessi spadomsord flutti enski madr heim, huat hann hafdi heyrtt af munkinum. Ennepter .x. ar lidin, sem hiartteigna hos hins heilaga Thome skin yfer Eingland meir ok meir, minntizt fiessi Jorsalafari sinna orda ok sagdi suo til sinnar frur, er Degleotesta hiet: "Vel mvnttv hugleitt hafa, huat ek sagda ydr fordum, sem ek kom heim af Jors(a)ulum, huersu broderinn lofadi þetta land ok einkannlega Kanntuariam. Nv mvn fylling æ komin med blezadri framkvæmd ficss, er hans spadomr sagdi, sannliga er þat nv fyllt, ath sæl er Kanncia sins faudr ok forstiora, þuiat hverr alldr, stett ok vigslupallr fagnar unnder hans hennde, ok iafnvel þrætumenn (figgia þar hirtti sannleikssins. Ostyrckum formaunnum veitizt þar huerr styrckr til hirdilegrar æhyggiu, heilsa siukum, enn likn idraunndum, blinder sia, enn hallter ganga, hreinsazt likþraer, enn heyra daufer, dauder vpp risa, enn mallauser tala, frægiazt fatæker, enn kararmenn auflgazt, vatnþrungner miofazt, enn oder vittkazt, brotfellder grædazt, enn ridskelfder bætazt. Ok (at) ek renne vm, seiger meistarinn, i fam ordum: fyllazt þar margfalliga nær aull gudspialleg ord ok taknn." Hier vpp yfer er þat bodanda þæim guds piningarvott til lofs ok virdingar, ath himneskt hos kom .iiij. sinnvm yfer hans alltari, suo ath þar af tendradizt þau kertti, er adr voru loglaus. Vatn hans skipti .v. sinnum sinum lit, er þat hyrladizt siukum maunnum, einn tima hvitt sem miolk, en .iiij. sinnvm rautt sem blod.

Nv er at lykt leidd

106. Nv er svo komit, ath bok þessi er ath lyktum leidd, ok mvn i fremsta lagi suo synizt uitrvm maunnum, ef hvn verdr smasmugliga skodud, ath hennar æzti skilningr megi vidrkvæmihga eignazt þat uppkast, at hann hggi luktr ok samlesin i figurv þeiri, er finnzt in libro regum af Eliseo spamanne ok Svnamittiti, ok ath þat verdi liosara, vihum vær syna med myskunn guds ok arnan heilags Thome erckibyskups, huersu likizt. Suo er lesit, ath Sunamitis var ein huspreyia sins eigins bonnda med Israels folki. I herbergi þeira hiona huildizt maurgv sinne Ileliseus þropheta, sem hann for um bygdina, hvar íyrer Sunamitis talar suo til honnda sins einn tima: "Egh lmgleidi med mier, sagdi hvn, ath þessi heilagr madr kemr optliga til ockars herbergis, ok þvi synizt mier vel fallit, ath vit giorum honum litit herbergi, ok latvm þar koma sæng hans ok bord, sæti ok kerttisstiku." Nv er ath sioa til glosv þessara hluta. Heliseus hefer til þess .iij. hluti einkaimliga, ath hann mercker vorn herra Jesum Kristum, þat er nafn ok hiartteigner i lifinv, enn frabærazt avdrv, ath hans rotin bein reistu daudan maun til lifs. Nafn hans þydizt salus dei. Þæ heilsv senndi gud sinv folki, er epter likams davda æ krossinvm reisti mannkindiua til lifs ok hos fra eilifvm myrckrum. Suo þionar nafn Helisei vors drottins myskunn ok mætti. Sunamitis þydizt hertekinnr ok þui mercker hvn sal mannkynsins, er Jesus Kristus leysti med sinv blodi brutt vr herleizlv fiandans. Þessa Svnamitem gister Heliseus optliga, þuiat vor herra kemr med maurgum hattum annhgrar vitianar til kristins mannz salv. Fyrst tiar hann henni hanndaverck sin i skepnunne, atlx hvu mercki þadan, huerre tign skaparinn er virdandi, kemr fyrer hiartteigner ok heilaga ritning, kemr fyrer predican siuna bodorda ok hiarttans mygt med æblæistri heilags anda, kemr fyrer motgang ok epterlæti, kemr med so ogn ok fyrerheitvm, þæ er drottinn kemr ok vitiar hans, þæ er hann dvelzt æ gisting, rettlæter hann, kemr hann ok ferr, ath hugskotit kenne sig þar fyrer ok litilætizt þui meir, ath eingi er aunnr giof enn af gudligri milldi epter sialfs hans villd. Bondi þæssarar Svnamitis er skynsamligr skilningr i briosti mannzins til þess skipadr ath stiorna, leida ok hagræda salina til friosemdar andligs ævaxtar þessvm sinvm stiornara, tiar sinne sal, er optliga vitiazt af vorvm herra, ath þau bædi samtt fai þeim heilaga mauni htit herbergi til meiri navistv. Sannliga er Jesus Kristr heilagr heilagra, þuiat an honum er eingi madr heilagr vordinn. Yel sagdi Svnamitis, ath hus Helisei skal litit vera, þuiat ecki hiartta vppreistz metnadar hæd herberger i konum, helldr huilizt hann giarnan i lægd ok litiloik. Setivm nv Svnamitem þessa fyrer sal hins signada Thome, ath vær siaum þui betr, hversv samþyckizt sannleikr ok íigura. Liost er lesanda manni, atk sannr Heliseus vitiadi maurgum hattum kans blezada lif. Vitiradizt hann fyrer kiartteign, þæ er signud guds moder sende honum byskupsskrudann i Paris, sem fyr var lesit. Kom ok sami Heliseus fyrer heilaga ritningk, þuiat su blezud sala greiddizt suo nogliga letrligum skilning, sem lesit var, ath hann for yfer .vij. lister liberalis. Vitiadizt hann hier med fyrer upptendran ok audmykt hiarttans, þuiat hann finnzt alla gautv verit hafa þat miukazta lif, er gud leitar med tarligri godfyst. Vitiadr var hann af vorum herra fyrer mothgang ok blidv, sem keyrizt i hans lifsaugu miog frakærtt, huortt i sinne grein. Þessi virdulig sala suo vitiud af gudi minnti æ sina skynsemd atk smida vorum Ilehseo htit kerbergi. Sannliga fieck heilagr Thomas grædara vorum htit kusfyrer sinu briosti, þæ er hann bio honum til nauistar laga samvizku med saunnu litilæti. Hygg ath, huat satt er, ath þa er hann var kannzelier alla vega gæddr heimsins blidu, læ hann framfallinn æ nattarþeh fyrer guds mustere. Sie þessu næst, kversu hann setti sælum Heliseo fiora klvti til nadar, sæng ok bord, sæti ok kertisstikv. Sæng er sofanda mannz. Þessa sæng veitti signadr Thomas sinum grædara, þuiat allann lifsveg hier a iordu byr(g)di hann kædi augun fra þeire girnd, er fiesta feller, sem er kuenna navist. Huersu prouadizt þetta mal, þæ er husbondinn grvnadi hann, sem hann var kanziler, utan suo ath lifnadr hans uar hreinn fyrer gudi, (er hann læ) framfallinn æ bere iord ok sofnadr epter knefaull ok bæner. Gack hiedan fram til synar, hversv hann reisti bordit ok bio sætit vorum herra, þann tima sem hann var erckibyskup uordinn. Bord i þessum stad er heilug rittning, þuiat hvn fiytr gudhræddum klerk rikar ok fagrar sendingar, er suo heita, historia, allegoria, tropologia, duo testamenta. Minniligt mæ uera, huersu Thomas erckikyskup elskadi þetta bord gudi til lofs, æ medan hann matti med fridi sitia, þæ er hann uagti laungum natta med heilagri studeran, sidan ath hann hafdi adr kropit ath fotum fatækra med tar ok troga. Bio hann ok sætit Jesu Kristo, þuiat þann ilm, er hann herbergdi af gudligri ritning, þuiat hann sinne hiord med sætri ok signadri kenning. Ok þui mercker sæti predicauar embætti, ath sæ sem adra lærer, skal likiazt sitianda manni, lærdr fyrer guds augliti an allri hæd ok hiegomadyrd. Enn huat mvnum vær tala af þeiri kertistikv, er hann bio blezvdum Heliseo, vtan þat hellzt, ath hennar form þionar aullu hans lifi, ok einkannliga sidan fiyngdi med þeim Heinreki konungi. Þat er merckiligazt form æ þvi smidi, ath kerttistika hafi þria samlika fætr, ok iafnlangt i millvm allra, af midri understaudu þeira fota skal leggrinn risa rettr ok ok allr allann veg upp vnder bringvna, er læser leggþattinn þadan, vpp vr midiv geingr sæ broddr, er æ stendr sialft kertit med brennanda log. Þessi er glosa. Þrir samhkir fætr merckia vorn herra, faudr ok son ok heilagan anda, einnar ok sannrar vuderstaudu, þuiat guddomhg gæzka er grvnduollr ok upphelldi allra godra hluta. Af suo dyrmætri vnderstaudu reistizt i midiv lif ok framferdi heilags Thome erckibyskups suo rett ok rauksamlæigt, ath eingin ogn edr illzka matti honum vikia fra rettri reglv gudligra settninga, sidan hnaugg vm sinn med sælum Petri postula. Ok þui suo, ath þraung hardhíis kringla læsti alla hans lifsþattv med þeiri æhyggiu hiarttans, ath þat er hann byriadj med vannlæti laganna, skylldi hann vtleida med æskihgum ennda. Af þeiri æhyggiu leiddi þat smasmugliga, ath huorcki vard hann blektr vrn alldr sidaiin fyrer blitt ne stritt, sem þæ profadizt i Frannz, er slettinælgi Heinreks konungs leiddi suo til missynis Fracka konung sem adra haufdingia, vtan þessi einn avdrum skygnare stod oblektr i sinni natturvstadfesti, þuiat lifannda hos brann yfer þessa kerttastikv. Lysanda kertti mercker uorn herra Jesum Kristum eina personv i tvennre natturv. Log mercker hans gvddom, enu vax manndominn. Kirkia i Kantvaria geingr fram med vætti, ath glosa þessi er falslaus, þuiat hit himneska hos grædari vor Jesus Kristr, sannr gud ok sannr madr, huilizt i fagnadi sinnar dyrdar yfer þat rettlæti ok stadfesti, hardlifi ok smasmygh, er blezadr fader Thomas erckibyskup fornfærdi honum med pislarsigri, sem sialfr grædari vor greiner i þessurn ordum: sæ er mier likizt, sagdi hann, geingr eigi i myrkrum, helldr mvn hann birtte audlazt eilifs fagnadar. Nv suo sem heilagr Thomas avdlazt virduliga þæ rittning ath fylgia guds syni med gaufugligum lifnadi, svo veitti drottinn honum haleitan heidr þar i moti, sem heyrdizt i saugunne, ath þeira lofsamlig pina samlikizt i mavrgv lagi, ok þui liti lærder menn til þessa haleita herra Thomam erckibyskups ladandi hans epterdæmi sier til andlegrar avmbunar mod laugligri framferd heilagrar ravksemdar, sierhverer ok aller samtt tilæskiugarsyner heilagrar kristni luti þessum himnakonungsins astvin, þuiat suo sem hann þreytti allt til pislar fyrer kirkiunnar frelsi, svo mvn hann uihugr ok myskunnsamr ok miukr ath hialpa hennar laugligu afkuæmi. Kv sæ godi kristinn madr, sem minnazt vill þessa pislarvottz, þott eigi sie optar enn vm sinn i sio nattum, vite þat efalaust, ath þridia dag i vikv hefer drottinn honum skipat til einkannlegrar tignar, sem liosara verdr i fylgiandi klavsv. Þridi dagr vikv var sidaztr þings i Nordantun, þa er bodinn for hæst med elldi ofsoknar i moth honum fram vnder flottann. Þanu sama vikvdag geck hann i haf vth af Sandvik ath forda lifi sinv til vthlegdar, ath kirkivnnar sauk yrdi þui kunnari lærdom kristninnar. A þridia dag let hann vth af Flanndr heirn til Einglandz epter frid formeradan i millvm hans ok Heinreks konungs, ok æ sama vikvdagh epter einn manud lidinn fell hann fram i herbud himnakonungs rettlætis vondr ok veralldar hos, kirkiunnar aíi ok elska lydsins, ok agætr verndari sinnar hiardar, arnanndi avllvm liknar, er hans dyrekann frægia med aflati annmarcka<ref>ok annmarcki Cd.<ref>ok epterleitan guds myskunnar. Bidivm nu aller samt þennann ualinn astuin almattigs guds, ath fyrer þau meinlæti, er hann bar æ sinvm likam fyrer ast himnarikis, arne hann oss huilldar i audrv lifi, ath uær fordumzt þau mein ok myrckr, er omillder þola, enn audlumzt ath lifa med þeim, (er) oss leysti fra eilifri kuol ok leidi fyrer sitt banablod til annlegra ok himneskra fagnada, þeim grædara vorum Jesu Kristo sie lof ok dyrd med gudi fedr i eining heilax annda vm eilifar allder verallda. Amen.