Margretar Saga

Fra heimskringla.no
Hopp til: navigasjon, søk
Har du husket å støtte opp om ditt favoritt kulturprosjekt? → Bli en Heimskringla-venn og gi et bidrag til Heimskringla.no.

Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Original.gif


For at alle norrøne tegn som blir brukt i denne artikkelen skal vises korrekt må du ha fonttypen OldNordicTimes installert på din PC eller Mac. OldNordicTimes skal lagres i Fonts i Windows eller installeres i fontboken i Mac OS.


Heilagra Manna Sögur


Margretar Saga
(Cd. 235 fol. A; Cd. 233 fol. B)


C. R. UNGER

Christiania 1877


Prologus sogunnar[1]

Sidan er drottinn vara Jesus Kristr hafdi upp stigit til himna til guds fIdur almattigs, þa sendi hann postola sina [viða um heiminn[2] sitt eyrindi fram at bera ok hialp at veita monnum. Þa toku margir vid tru będi karlar ok konur. En truin[3] var þa þo nockut erfid, þviat þeir voru fleiri, er i moti [męlltu, en hinir er fylgdu[4]. Sa madr er nefndr Theophilus[5], er sIgu þessa hefir gert[6]. Hann segir sva fra ser: Ek heiti Theophilus[7], trui ek a gud almatkan fodur ok son ok anda helgan. Ek em skirdr i hans nafni ok lęrdr [a helgar ritningar[8]. Ek vissa, hversu heilIg Margareta bardiz i moti dioflinum ok sigradi hann ok [audgadiz eilifri prydi[9]. Ek vil þess bidia alla [þa, sem heyra þessa sIgu, at þeir vardveiti hana[10] i hiartanu ok hafi hana sem optaz millum handa, ok bidi þessa ena helgu mey Margaretam, at hon arni oss[11] vid gud heilsu będi þessa heims ok annars.


Her hefz upp saga Margarete meyiar[12]

1. Theodosius het madr, hann var gIfugr at virþingu þessa heims; heiþinn var hann ok blotadi[13] skurdgod. Hann atti dottur [þa sem[14] het Margareta. En þegar er hon var ung at alldri, þa trudi hon a gud almatkan, ok var hon fylld[15] af helgum anda. Þa er hon heyrdi sagt, at helgir menn voru pindir fyrir guds [sakir ok hans[16] nafni, fal hon sitt rad allt gudi a hendi. Hon var ung at alldri, þa er modir hennar andadiz, en fadir hennar unni henni litit[17] ok selldi hana til fostrs nockurri konu[. Margret var uppfędd skamt fra borg þeiri, er Anthiochia heitir[18]. Hon gętti sauda fostru sinnar med Idrum fostsystrum sinum. Þa var hon .xv. vetra gImul[19].


2. Olibrius het iarl[20] heiþinn, hann for af Asialandi til borgarinnar Anthiochiam til þess at neyda kristna menn til blota[21]. En er iarlinn for um dag med foruneyti sinu, þa sa hann Margaretam[22], en honum rann þegar hugr til hennar. Þa męllti hann vid menn sina: »Farit er ok hittit mey þessa ok spyrit, hvart hon er frials[23] eda eigi. Ok ef hon er eigi frials, þa mun ek kaupa hana, ok skal hon vera frilla min; en ef hon er frials, skal ek ganga at eiga hana, þviat hon er vęnni en vel flestar konur adrar.« Sendimenn iarls sogdu meynni þetta.


3. Þa kalladi heilIg Margareta til guds ok męllti: »Miskunnadu mer, drottinn, at eigi glatiz Ind min med omilldum monnum, helldr lattu mik glediaz med þer i eilifum fagnadi. Lattu eigi, drottinn, fyrirfaraz[24] fegrd meydoms mins. Nu em ek sva komin sem saudr med vIrgum ok fengin sem[25] fiskr i neti. Sendu engil þinn, at hann gęti andar minnar vid ollum svikum fiandans, [ok hann styrki mik at svara þessum enum omillda greifa, ok styrki mik i moti pislum hans[26].« En er sendimenn greifans heyrdu þat, er męrin sagdi, þa foru þeir [i brott ok sIgdu Olibrio, at þessi męr trudi a Krist enn krossfesta, »ok mattu eigi, sogdu þeir, hana med þer hafa.« Þa vard hann reidr[27] ok baud, at meyna skylldi þangat leida. Ok er hon kom fyrir greifann, spurdi hann hana, hvart hon vęri frials eda eigi. HeilIg Margareta svarar: »Frials em ek ok kristin.« Greifinn męllti: »[Hversu heitir[28] þu eda hvert er kyn þitt?« Heilog Margareta svarar: »Ek heiti Margareta ok em ek ambatt guds almattigs. Ek trui a Jesum Krist, en hann mun vera at eilifu, ok eigi mun vera endir rikis hans.« Greifinn męllti: »Truir þu a þann, er fedr[29] vorir krossfestu?« Hon svarar: »Þvi fyrirforuz fedr[30] þinir, at þeir krossfestu hann.« Þa vard greifinn reidr miok ok baud, at hana skylldi leida i myrkvastofu, ok etladi at [fa meydom[31] hennar med fiolkyngi nockurri[32].


4. Annan dag eptir let greifinn [leida meyna fyrir sik. Ok er hon kom þar, męllti greifinn[33]: »Miskunna þu ęsku þinni ok fegrd likama þins; gerdu [sem ek vil, ok[34] gIfga god min, ok mun ek þik meira virda en þa menn adra, er med mer ero, ok mun ek gefa þer nog audęfi.« Heilog Margareta svarar: »Þegi þu, sagdi hon, þviat þu matt eigi snua hug minum fra ast vid gud minn, ok honum mun ek þiona, medan ek lifi; mun ek likama minn męda i pislum, at Indin megi glediaz med helgum monnum[35] i himinrikis dyrd. Ok sva sem Kristr let ser soma at deyia ollum til hialpar, sva vil ek ok deyia honum til dyrdar. En audrędi[36] þin veri i eilifri glatan med þer sialfum.« Þa baud Olibrius, at hana skylldi festa upp[37] ok beria med vIndum. HeilIg Margareta leit þa til himins ok męllti: »Allzvalldandi gud, þu ert allt traust mitt, littu til min ok miskunna mer, drottinn, ok lat mik eigi ottaz meinlęti.« Ok er hon hafdi þetta męllt, þa baurdu þeir hana, sva at blod fell um hana, ok gretu margir, þeir sem sa [meinlęti hennar[38]. Þa męllti greifinn: »Tru þu, Margareta, ok gIfga god min!« Sęl Margareta svaradi: »Eigi mun ek gIfga god þin dauf ok dumba[39].« Þa reiddiz greifinn ok baud, at hana skylldi upp festa[40], ok sidan let hann slita holld hennar med iarnkrokum. Ok sva miok sęrdu þeir hana, at greifinn matti eigi a sia, ok dro upp skickiuna fyrir Igu[41] ser ok męllti: »Hvi villtu eigi hlyda bodordum minum?« Hun svaradi: »Ef ek hlyddi bodordum þinum, þa mun Ind min vera i eilifum kvIlum med þer.« Sidan baud hann, at hana skylldi enn leida til myrkvastofu.


G. Sensi y Baldachi: Sankta Margareta og dragen
5. En er guds męr kom inn i mykvastofuna, þa signdi hon sik ok męllti: »Heyrdu, gud allzvalldandi! biod þu, at ek sea ovininn ok eiga ek orrosto vid hann; en hvat muna ek mega vid honum, dęmdu millum min ok hans. I þer er oll von min, þu ser lofadr um allar alldir.« En fostra Margarete kom til myrkvastofunnar ok fęrdi henni braud ok vatn, ok heyrdi hon bęn hennar. En er hon var i brott farin, þa kom or hyrningu einni myrkvastofunnar ogurligr dreki. Hann var med ymsum litum, hár hans var alitz sem gud, skegg hans var hart sem þyrnir, en tenn hans sem iarn ok sva storar sem i villigellti; Igu hans voru sem blodsegar, elldr brann or Igum hans, hIggormr lá um hals honum, odaunan mikit ok illt stod af honum. Ok er hann kom a mitt golf, þa Irgadiz hann upp ok bladradi tungunni. Lios gerdiz i myrkvastofunni af elldi þeim, er for or munni hans ok nausum. Þa vard Margareta sva rędd, at hon fell til iardar, ok eigi mintiz hon þa þess, er hon hafdi fyrr bedit at sia ovininn. Þa retti hon hendr sinar til himins ok męllti: »Heyrdu, gud minn almattigr, veittu mer, at eigi stigi sia enn ogurligi dreki yfir mik.« En þa er hon hafdi þetta męllt, tok drekinn enum efra kiaptinum yfir hvirfil henni, en tungunni tok hann undir tęrnar, ok svalg hana sidan. En þa er hon kom gegnt hiartanu drekans, sprack hann i .ii. hluti. En heilIg Margareta reis heil upp. Þa sa hon til vinstri handar ser annan dioful; hann sat, ok voru hendr hans bundnar vid kne honum. Þa męllti heilIg Margareta: »Lofa ek nafn þitt, drottinn minn; nu se ek fagnat andar minnar, ek se drekann daudan liggia en diIfnlinn bundinn. Fyrir þvi geri ek þer þackir, heilagr gud, ok þik lofa ek, odaudligr konungr.« Þa reis sa diofull upp, er setit hafdi, ok męllti vid meyna: »Mikit mega bęnir þinar. Ek senda Rufonem brodur minn til þess, at hann fylgi þik ok glatadi fegrd þinni, en þu vant hann med krossmarki; en nu villtu mik vega fyrir bęnir þinar.« Þa tok sęl Margareta i hár dioflinum ok varp honum a iordina ok ste enum hęgra fęti sinum a hals honum, ok mellti: »Lattu af, illgiarn andi, at freista min, þviat ek em Kristz ambatt.« Þa kom kross med liosi miklu i myrkvastofuna; dufa sat a krossinum ok męllti vid Margaretam: »Þin bida helgir englar hia hlidi paradisar.« Þa þackadi en sęla męr Margareta gudi vitran þessa. Sidan męllti hon vid fiandann: »Hvert er kyn þitt?« Hann męllti: »Bid ek þik, guds ambatt, at þu lyptir fęti þinum af halsi mer, sva at ek mega segia þer fra verkum minum.« Hon hof upp fotinn. »Ek heiti Belzebub, ok hefi ek marga rettlata menn tęlda; morgum hefi ek i mot bariz, ok hefir engi fyrr yfir mik stigit, en nu hefir þu utsprengt Iga mitt ok afl mitt brotit. Matta ek svikia fodur þinn ok modur, en nu hefir þu fengit sva mikla miskunn af gudi, at ver erom allir hręddir vid þik. Ek beriumz i moti retlatum monnum nott med degi, blinda ek Igu þeira ok hyggiur, lęt ek þa gleyma himneskri speki. Ek kem til manna, þa er þeir sofa, ok vek ek þa upp, ok lęt ek þa reika til onytra hluta. En ef þeir geta vid séd, þa er þeir vaka, þa lęt ek þa misgera, er þeir sofa. En fra þeim segi ek þetta, [er eigi] unna gudi eda orękiliga signa sik, en ek verd yfirstiginn af þeim Illum, er þer ero likir. Eigi veit ek, hvat ek skal til taka, er męr ein hefir yfir mik stigit. Mer þętti ecki til koma, ef karllmadr hefdi þetta gert.« Þa męllti heilIg Margareta: »Hverr bydr þer at bleckia goda menn, eda hvert er kyn þitt?« Hann svaradi: »Segdu mer kyn þitt!« Hon svaradi: »Eigi ertu þess makligr at heyra þat, gud veitti mer miskunn.« Fiandinn męllti: »Sathanas er konungr vorr; hann var brott rekinn or himinriki, þa honum er komit kyn diIfla. Eigi at eins fIrum ver med iordu, helldr ok stundum med vindum i lopti. Nu mun ek (eigi) segia þer lengra, þviat ek se Krist hia þer. En þo munda ek fleira segia, ef þu letir mik lausan vera eptir andlat þitt, at þa mętti ek beriaz i moti retlatum monnum. Salomon konungr byrgdi oss diIfla nockura i einu keri. En eptir andlat hans giIrdum ver sva, at kerit syndiz sem gud eitt vęri utan; þa komu heimskir menn or Babilon ok brutu kerit.« HeilIg Margareta męllti þa: »Þegi þu, enn illi diIfull, þar til helvitis ok giIr engum manni mein!« Þa for hann i brott ylandi.


6[42]. Annan dag baud greifinn, at meyna skylidi leida fyrir domstol hans. Þa komu margir menn at sia, hversu hon vęri pind. Þa męllti greifinn vid hana: »Þat hęfir þer at gIfga god min ok gera, sem ek byd.« Hon svaradi: »Þer hęfir at gIfga Jesum Krist ok vera vin hans.« Greifinn męllti: »Fęrit er hana or fItum ok brennit hana med logbrIndum.« Þeir gerðu, sem hann baud. Þa bad heilIg Margareta til guds ok męllti: »Brenn þu af, drottinn, saurflecka af hiarta minu.« Greifinn męllti: »Blotadu godum vorum!« Þa baud greifinn, at þangat skylldi fęra ker mikit fullt af vatni, ok binda fętr hennar ok hendr ok kasta henni a kerit. Þeir gerðu, sem hann baud. Þa leit heilIg męr til himins ok męllti: »Heyrdu bęn mina, drottinn, ok leys bInd min, ok mun ek fęra þer lofs forn. Komi yfir mik heilIg dufa med helgum anda ok blezi vatnit i þinu nafni, ok gręddu mik, drottinn, med miskunn þinni, ok skirdu mik i þessu vatni i nafni fIdur ok sonar ok anda heilags.« Þa gerdiz landskialpti mikill, ok kom dufa af himni ok hafdi gulliga koronu ok setti a hIfut sęlli Margarete. Þa urdu lausar hendr hennar ok fetr, ok geck hon or kerinu ok lofadi gud. Þa kom rIdd af himni ok męllti: »Kom þu, Margareta, i hvilld Kristz, kom þu i riki himna! Sęl ertu, Margareta, þviat þu audladiz fegrd meydoms þins.« A þeiri stundu sneruz til truar .iiii. þusundir manna, ok hvarki talit konur ne bIrn.


7[43]. Eptir þetta baud greifinn, at ena helgu mey Margaretam skylidi hIggva; var hon sidan leidd ut or borginni. Þa męllti sa madr, er hana skylldi hIggva, sa het Malcus: »Eigi mun ek hoggva þik, þvi at ek se Krist hia þer med englum sinum.« Hon svaradi: »Ef þu ser Krist hia mer, þa bid ek þik, at þu bidir litla stund, medan ek bidiumz fyrir.« Hann svaradi: »Bid þu, sem þu vill.« Þa kalladi sęl Margareta til guds ok męllti: »Heyrdu bęn mina. Þess bid ek, at þvaiz syndir þess manz, er les pislarsIgu mina; ok hverr sem einn, sa er lysi fęrir til kirkiu minnar, þvaiz af syndir þess a þeiri tid; ok hverir þeir menn, sem staddir verda i nockurum haska eda þrInging, ok heiti a mik ser til fulltings, leystu þa, drottinn mina. Enn bid ek þik, drottinn minn, sa er minning gerir minnar pislar eda hefir i hendi bok, þa sem min pislarsaga er a, þvaiz af syndir hans, þviat ver erom eitt holld ok blod ok misgerdum opt. Enn bid ek, drottinn, sa er ritar pislarsIgu mina eda kaupir þa bok, fylldu þa af helgum auda. Ok i þvi husi, er bok su er inni, verdi þar eigi fędt daudt barn ne lama. Fyrirgef þu þeim manni syndir, drottinn, er bok mina hefir at vardveita, ef hann bidr þik liknar.« Þa gerdiz reidarþruma mikil, ok kom dufa or lopti med krossmarki, ok var męllt vid ena helgu Margaretam, sva at allir heyrdu, þeir sem hia voru: »Sęl ertu, Margareta, þviat þu leitadir miskunnar af mer ok mintiz allra i bęnum þinum; sver ek fyrir dyrd engla minna, at allt mun þer veitt, þat sem þu villt bidia. Ok ef syndugr madr kemr til þess stadar, sem þinn heilagr domr er vardveittr, med idran synda ok litillęti, þa munu honum fyrirgefaz syndir; ok þar mun eigi fiandi inni vera, sem pislarsaga þin er, helldr mun þar vera ast ok fridr. Sęl ertu, Margareta, þviat ek em med þer, ok mun ek upp luka fyrir þer riki himna.« Þa leit heilIg Margareta til þeira manna, er þar voru vid, ok męllti: »Heyrit er, fedr ok mędr, brędr ok systr! sęri ek ydr fyrir nafn eilifs konungs allra verallda, minniz þer min, nefnit þer nafn mitt; ok þott ek se syndug, þa mun ek þo bidia drottin minn Jesum Kristum, at hann veiti miskunn eilifa þeim Illum, er mik dyrka.« Þa reis hon upp ok męllti: »Tak þu nu sverd þitt ok hIgg mik!« Hann svaradi: »Eigi þori ek at hoggva þik, þviat gud męllti vid þik.« Sęl Margareta svaradi: »Eigi muntu vera med mer i paradiso, ef þu gerir eigi þetta.« Þa hio hann hofut af enni sęlu Margarete med mikilli hrędzlu. Hann fell þegar til iardar a hęgri hInd henni ok bad ser liknar ok męllti: »Fyrirgefdu mer þessa synd, drottinn.« Þangat komu margir menn daufir ok blindir, ok fengu allir bot meina sinna. Guds englar foru med Ind sęllar Margarete til himneskra fagnada ok sungu lof gudi.

En ek tok, segir Theophilus, likama heilagrar meyiar Margarete, ok grof ek hana i husum Scindecie husfreyiu. Ek kom til hennar, ok sa ek pislir þęr sem hon hafdi, ok ritada ek sogu hennar; gerda ek minning hennar; bid ek ydr, kristnir menn, ok bidit, at hon minniz ydvar i sinum bęnum vid almatkan gud, þann er lifir ok rikir um allar alldir. Amen.


____


Cap. 5 lyder i B saaledes: Ok er hun var þangat komin, þa mælti hun: »Heyrðu mik, allzvalldandi skapari himins ok iardar, bioð þu, at ek mega sea ovin, þann er berst i gegn mer; en hvat mun ek vid honum mega, dæm þu drottinn ꜳ medal min ok hans, þvi at i þer er vón min øll. En þu einn ert lofaðr sannr gud um allar alldir.« Eptir þat kom fostra hennar til myrkvastofunnar ok færði henni fęðu ok drykk, ok heyrði hun bæn þessa. En er hun var brott farin, þa kom bar fram or einni hyrningu ógurligr dreki, hann var med ymsum litum; fax hans var hardla siðt; tenn hans voro sem gloanda iarn ok svo miklar (sem) i villigelti; augu hans voro sem gloandi siur; elldr brann or munni hans, en tunga hans vafdiz um hals honum; hann hafdi nøðru eina i munni ser hardla illiliga, en hun hafði mikit hIfut. Þa reis drekinn upp um miðnætti, en elldr brann or munni hans ok nausum, sva at af þvi lysti um alla myrkvastofuna. En er heilog Margareta sa hann, þa mælti hun þessum orðum med mikilli hrædzlu: »Heyr þu, guþ allzvalldandi, sa er ꜳ himnum er ok batt diIfulinn Belzebuþ ok allt hefir i þinu valldi, hialp þu mer nu vid þessum dreka ok miskunna mer, drottinn minn.« En er sæl Margareta hafdi þetta mælt, þa svalg drekinn hana med helgu krossmarki adr signda, þvi at hun retti hendr sinar i kross. Ok er hun kom iafngegnt hiarta hans, þa brast drekinn sundr i miðiu, þviat sa ovinr allz mannkyns matti eigi standaz þat hit helgazta takn krossins. En sæla mær Margareta stoð heil upp ok lofaði guþ af ollu hiarta. Þa sa hun til vinstri handar ser einn svartan diIful, ok voro hendr hans bundnar vid kne ok brann elldr or augum hans ok munni. Þa gekk diIfull at henni ok tok til hennar ok mælti sva: »Mikit undr hefir þu gort ꜳ minum broþur, þeim er Rufus het ok þik svalg. En fyrir guðs nafni drapt þu hann, ok nu veit ek, at þu mátt mik drepa, ef þu vill. Nu bið ek þik, at þu drepir mik eigi.« En er sæl Margareta heyrdi þetta, þa tok hun til fiandans ok varp honum til iardar niðr ok setti hinn hægra fót sinn a hals honum ok mælti vid hann: »Þu bannaðr fiandi, svik mik eigi, þvi at ek em ambatt guds ok lofa ek allzvalldanda guð, ok hans nafn er skrifat i minu hiarta.« En er heilug Margareta hafdi þetta mælt, þa kom lios mikit i myrkvastofuna, ok fylgdi þvi liosi kross drottins vars, ok sat dufa ꜳ þvertre krossins ok mælti sva: »Sæl ert þu, Margareta, þvi at englar guðs biða þin vid paradisar hlid, ok þin sal mun til himinrikis koma.« Þa mælti sæl Margareta vid fiandann: »Hvert er nafn pitt?« Hann svarar: »Ek biðr þik, Kristz ambátt, at þu hefir upp fot þinn af halsi mer, at ek mætta litla stund hafa frið at mæla vid þik ok segia þer alla mina atferd.« Þa lypti sæl Margareta fæti[44].




Fotnoter

  1. Prologus fyrir Margr. sogu, B.
  2. [tilf. B.
  3. truan B.
  4. [stodu en hinir er fram fluttu B
  5. Theodimus B.
  6. samansett B.
  7. Theodimus B.
  8. [vel ok froðr at helgum ritningum B.
  9. [oðladiz eilifa dyrd B.
  10. [er heyra megu, at þeir hlydi til þessarrar sIgu med athuga ok leiti at muna B.
  11. ydr B
  12. Her byriar upp soghu ennar sęlu Margretar meyghiar B.
  13. blotmadr mikill ok trudi ꜳ B.
  14. [eina friða ok fagra, en hun B.
  15. full B.
  16. [mgl. B.
  17. þviat þau voru oskapglik tilf. B.
  18. [i borg þeiri er Maxima het .xv. milna fra Antiochia. I þeiri borg setti Petr postoli patriarchastol sinn B.
  19. er saga sea gerdiz tilf. B.
  20. greifi B.
  21. en guds nafni at nita, ok let alla þa pina, er eigi villdo hans vilia gora tilf. B.
  22. hvar siꜳ hin fagra mær sat ok giætti fiar B.
  23. frialsborin B.
  24. faraz B.
  25. fugl i snIru eda tilf. B.
  26. [styrk þu mik til þess, at ek mega svara þessum hinum omillda greifa ok standaz allar hans þrautir B.
  27. [aptr ok sIgdu honum svo: »Ekki mun skap ykkat saman fara, þviat hun þionar eigi godum vórum, helldr gIfgar hun þann er Gyðingar krossfestu.« Þa vard Olibrius akafliga reidr ok skipti skiott astinni i æðina B.
  28. [Hvers hattar ert B.
  29. frændr B.
  30. ættmenn B.
  31. [fyrirfara meydomi B
  32. Þa for hinn ranglati greifi til Antiochiam borgar at blota þar godum sinum, sem vani hans var til tilf. B.
  33. [bua ser dómstol ok let þangat leida Margaretam ok mælti svo vid hana B.
  34. [sva vel at þu B.
  35. meyium B.
  36. audæfvi B.
  37. i tre tilf. B.
  38. [likam hennar sva meiddan B.
  39. blind B.
  40. i annat sinn tilf. B.
  41. augu B.
  42. bæn Marg Overskr. Cd.
  43. Andlat Margarete Overskr. Cd.
  44. Her ender B.

HEIMSKRINGLA er et privat initiativ. Prosjektet mottar ikke noen form for offentlig støtte. Vi har kun utgifter og ingen faste inntekter. Kostnader til teknisk drift og utstyr bæres av privatpersoner. Alle økonomiske bidrag mottas derfor med stor takk. Ønsker du eller ditt foretak å støtte prosjektet økonomisk? Ta gjerne kontakt med oss, eller bruk vårt norske kontonummer 97105024499. Du kan også støtte oss via vårt Vipps-nummer 78431. For utenlandske bidrag bruk vårt IBAN-nummer NO6897105024499, med SWIFT-kode: DNBANOKK eller SEPA-kode: SKIANOBB. En kan også overføre penger til HEIMSKRINGLA via PayPal eller vippse via mobilen til 78431. Vi selger også fast annonseplass på venstre sidemeny til rimelig pris. Alle bidragsytere krediteres med navn for sine bidrag.