Þiðreks saga af Bern - Þáttr af Herburt ok Hildi
| Velg språk | Norrønt | Islandsk | Norsk | Dansk | Fornsvensk | Færøysk |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Denne teksten finnes på følgende språk ► |  |
 |
|
GUÐNI JÓNSSON
bjó til prentunarÞáttr af Herburt ok Hildi
231. Tistram drepr Herþegn, bróður sinn.
(320) Herþegn greifi átti Ísolde, systur Þiðreks konungs. Þau eigu þrjá sonn. Hét inn ellsti Herburt, annarr Herþegn, þriði Tistram. Vigbaldr kempa var með greifanum. Nú vill greifinn láta hann kenna sonum sínum at skylmast, þá er þeir eru frumvaxta, ok nema margs konar íþróttir ok kurteisi. Herburt ok Herþegn nema vel, en inn yngsti, Tistram, honum nemst seint ok fær verst numit.
Nú er þat einn dag, er þeir sitja yfir borði Vígbaldr ok hans lærisveinar, þá mæltu þeir tveir bræðr sín á milli, at Tistram, þeira bróðir, fær ekki numit at skylmast, ok segja, at hann mun verða at taka aðra iðn, er honum skilst ekki hér af. Nú svarar Tistram ok lézt skulu freista at skylmast við annan hvárn þeira ok lætr þá vita munu, hvárt hann kann nokkut at eða svá sem þeir segja, at hann mun eigi numit fá. En þeir látast þat gera munu sem hann vill, ok Tistram vill skylmast þegar í stað. Ok nú ganga þeir út bræðrnir ok þeira meistari, Vígbaldr, ok taka sverð, er þeir eru vanir at skylmast með.
Nú segir inn ungi Tistram ok lætr þat ekki mark at hafa slæ sverð ok kveðst vilja hafa hvöss sverð, - "ok mun þá vita," segir hann, "ef eigi kemr fyrir sik þér eða vér sínum vápnum, ef sverð vár bíta, en þó skulum vér eigi reiðast fyrir þá sök."
En hans bróðir, Herþegn, vill nú til ganga at skylmast ok þykkir vel, at þeir hafi hvöss sverð, fyrir því at hann kann áðr betr. En Vígbaldr meistari vill nú sjá, hvárt þeir kunnu nokkut þat, sem þeir hafa numit at honum, ok biðr þá eigi reiðast, þó at þeir hafi hvöss sverð. En Herþegn kveðst víst eigi munu reiðast, en inn ungi Tistram lyftir upp sínu sverði ok gengr á mót sínum bræðr heldr reiðr, ok þá tekr hann upp sinn skjöld. Þá gengr til hans meistari ok mælti, at eigi skal hann svá upp taka sinn skjöld ok eigi kenndi hann honum at taka upp svá, heldr á þessa lund, ok segir honum til. En Tistram svarar honum reiðr ok segir, at eigi fær hann þá numit, ef hann nam eigi fyrr, ok ekki stoðar þá at kenna honum.
Nú ganga þeir saman ok skylmast, ok þykkir Herþegn svá, ef hann vill, at þar fær hann högg á sínum bræðr, sem hann vill, ef eigi hlífir hann honum. Inn ungi Tistram lyftir þá upp sínu sverði ok býðr Herþegn, sínum bræðr, högg, en Herþegn bregðr upp skildinum fyrir höggit. En er Tistram sér þat, leggr hann sverðinu undir skjöldinn hans ok í hans kvið fyrir ofan brókabeltit, svá at þat sverð flýgr í gegnum hann, ok þar fell Herþegn dauðr á jörð.
En Tistram skýtr niðr sínum skildi ok gekk á brott með brugðit sverð ok þar til, er var hans hestr, ok hleypr á bak, ok svá ríðr hann á braut ór því landi ok ríðr til Brandinaborgar, til hertoga Írons, ok dvelst þar langa hríð ok segir hertoga alla sína ferð ok svá, hversu at barst, er hann fór ór sínu landi, ok hvat hann hefir gert. En hertogi tekr vel við honum ok gerir hann sinn þjónustumann ok fær hann í hendr Nordian, sínum veiðimanni, ok gætir hann nú veiðihunda hertogans ok ríðr á veiðar. Nú þokkast Tistram vel hertoganum.
232. Herburt kemr til Bernar.
(321) Greifi Herþegn varð þessa varr, at hans son var drepinn, en inn ungi Tistram var brottu farinn. Nú kallar hann til sín sinn son, Herburt, ok ypyrr, hvar hans bróðir er eða hvárt þat er satt, er honum er sagt, at drepinn sé hans son Herþegn, en brott riðinn Tistram. En Herburt segir, at þat er satt.
Nú segir greifinn: "Ek hefi nú týnt tveim sonum inínum, ok þessu öllu veldr þú einn saman, fyrir því at þú ert yðvar ellstr ok skyldir helzt hafa þeim ráðit ok þeim bannat, ef þeir gerði þat, er illa væri gert, en nú hefir þú þá saman eggjat ok ráðit, er á þessa leið hefir til tekizt, ok væri hitt makligra, at þú einn gyldir, ok aldrigi verðr þú dugandi maðr síðan."
Nú þykkir Herburt illa, er hans faðir er honum reiðr, ok hann fær af þessu áhyggju ok gengr á brott ok dvelst þat litla hríð, áðr en hann tekr sinn hest ok sín vápn ok ríðr á brott af Iverni ok ferr alla leið, er liggr til Bernar á fund Þiðreks konungs, móðurbróður síns, ok segir honum allt, hversu farit hefir, at hans bróðir er drepinn ok þat hefir þeira bróðir inn yngsti gert, er Tistram heitir, ok þat it sama hefir þeira faðir inn gamli honum kennt ok því er hann á brott farinn. En Þiðrekr konungr tekr við sínum frænda vel. Er hann með honum í miklum metnaði.
(322) Herburt gerist inn niesti atgervimaðr um alla hluti, svá at hans jafnoki fannst varla um hvern leik, er leika skal, ok svá um riddaraskap.
233. Þiðrekr fréttir til Hildar, dóttur Arius konungs.
Nú hefir Þiðrekr konungr enga konu sér til eignarkonu, fyrir því at hvergi hefir hann sét ok eígi hefir hann frétt til svá fríðrar konu sem hann vill eiga. Ok nú er honum sagt af einni konu. Sú heitir Hildr, dóttir Artus konungs ór Bertanga. Hún er allra kvenna fríðust honum sögð. Nú sendir Þiðrekr konungr sína menn of veröld alla at leita sér eftir kurteisiskonu, ok þessir menn koma í Bertanga til Artus konungs, ok þat er þeim sagt, at hans dóttir mun vera allra kvenna fríðust í veröldu, ok svá er hennar gætt vandliga, at sendimenn megu aldrigi hana sjá, meðan þeir dveljast þar, en þó segja þeir allir, er sét hafa, at engi maðr mun sét hafa jafnfríða konu eða jafnfagra. Ok við svá búit fara þeir aftr til Bernar ok segja Þiðreki konungi, hversu mikit þeim var frá sagt um þessa konu, at hún var kurteisari ok fegri en önnur mætti finnast slík, þó at leitat væri um alla veröldina, ok þat segja þeir með, at hennar er svá vandliga gætt, at engi útlenzkr maðr mátti hana sjá ok eigi inir innlenzku nema inir kærustu konungs vinir.
Ok er Þiðrekr konungr hefir heyrt þessi tíðendi, gerir hann sér mikinn hug á, ef hann mætti fá mega þessa konu. Nú kallar hann til sín sinn frænda, Herburt, ok segir, at hann skal fara hans sendiför til Bertanga ok biðja til handa honum Hildar, dóttur Artus konungs, ok Herburt lézt fara vilja, hvert er hann vill senda hann. Nú lætr Þiðrekr konungr búa ferð hans ok fær honum fjóra riddara ok tuttugu ok fær þeim góð vápn ok góða hesta ok góð klæði.
234. Herburt flytr bónorð Þiðreks konungs.
Nú ferr Herburt alla þá leið, til þess er þeir koma til Bertanga, ok er þeim þar vel fagnat með konungi Artus. Nú er Herburt hefir þar dvalizt litla hríð, gengr hann fyrir konung ok segir honum sín erendi, at Þiðrekr konungr af Bern, hans móðurbróðir, sendi hanrt þangat til þess at biðja hans dóttur, Hildar, til handa Þiðreki konungi.
Þá svarar Artus konungr ok spyrr, hví eigi fór sjálfr Þiðrekr konungr at biðja hans dóttur, ef hann vill fá.
Herburt svarar, at þar höfðu verit aðrir menn Þiðriks konungs nokkura hríð ok fengu eigi sét hana. "En nú sendi hann af því sinn systurson, þann er hann trúði vel, at sjá konu sér til handa."
Þá svarar konungr, at ekki mátti hann enn hana sjá ok þat var engi siðr, at útlenzkir menn skyldi hana sjá nema þann einn dag, er hún var vön at ganga til kirkju.
235. Herburt þjónar Artus konungi.
Nú dvelst Herburt með Artus konungi langa hríð, ok gerir konungr hann sinn mann, skal hann ok þjóna konungi. Nú er hann þar um hríð. Herburt er svá kurteiss riddari, at konungr eða aðrir menn þykkjast varla sét hafa hans maka. Ok nú er konungr sér, hversu vel hann þjónar, þá eykr hann hans metorð ok gerir hann sinn skenkjara ok lætr hann ráða fyrir miði ok gefa gestum ok skenkja þeim, er mestr vandi var í. Ok nú þjónar hann þetta af svá mikilli list, at engi maðr hafði svá sét fyrri þjónat. Nú lætr konungr enn aukast hans embætti til sæmdar, svá at nú gerir konungr hann sinn skutilsvein ok nú skal hann skenkja sjálfum konungi, ok þessa þjónustu kann hann svá vel, at sjálfum konungi ok öllum hans mönnum þykkir engi maðr þar komit hafa jafnkurteiss ok hæverskr, innlenzkr né útlenzkr, fyrir allra hluta sakir, þeira er bæta mega. Ok hann gerir þat eitt sinn, þá er hann hefir tekit laug ok hann þjónar at konungsborði, ok eigi vill hann taka handklæði. Hann heldr þá upp höndum sínum í sólargeisla, ok þurrkar hann þær svá.
236. Herburt nær tali af konungsdóttur.
Herburt er nú með konungi, þar til er sá dagr kemr, er var mikil hátíð. Þá var mikil veizla í konungs höll, ok þann sama dag skal ganga Hildr til kirkju. Ok nú gengr Herburt á leið fyrir hana ok vill nú sjá hana. En er Hildr gengr frá sinni höll ok með henni ganga tólf greifar, sex á hvára hönd henni, þeir er upp halda hennar kyrtli, ok þar eftir ganga tólf munkar, sex á hvára hönd, þeir er gæta skulu ok halda upp hennar skikkju. En þar eftir ganga tólf jarlar með brynjum ok hjálmum ok skjöldum ok sverðum ok skulu gæta, at engi sé svá djarfr, at þori við hana at mæla. Ok uppi yfir hennar höfði var svá um búit, at sem uppi væri yfir henni tveir páfuglar, ok var þeim svá hátt haldit með sínum nmbúnaði, at þat skyggir henni við sólarhita eða at eigi mætti sólin brenna hennar fagra lit. Ok um hennar höfuð er sveipat silkidúkum, svá at engi fær sét hennar yfirlit, ok svá gengr hún í kirkju ok sezt á sinn stól ok tekr sína bók ok syngr ok sér þar af aldrigi.
Nú ferr Herburt í kirkju, svá sem hann fær næst komizt, þar sem sitr konungsdóttir, ok sér hann eigi hennar ásjónu, fyrir því at fyrir standa hennar gæzlumenn, þeir er henni hafa þangat fylgt, tólf greifar ok tólf munkar. Ok þeir tólf jarlar, er með vápnunum skulu gæta hennar, standa fyrir útikirkju.
Nú hefir Herburt tekit tvær mýss ok aðra látit búa með gulli, en aðra með silfri. Nú lætr hann þá lausa músina, er með gullinu var búin, en sú mús hleypr at steinvegginum ok þar nær, sem sitr konungsdóttir. Ok er músin hleypr at henni, þá litast hún um skjótt ok sér til, hvar músin hleypr. Ok nú fær Herburt sét nokkut hennar andlit. Nokkurri stundu síðar lætr hann hlaupa þá músina, er af silfri var búin, ok þessi mús hleypr ina sömu leið sem in fyrri ok at vegginum, þar sem konungsdóttir var, ok annað sinni sér konungsdóttir af sinni bók ok sér músina, hvar hún hleypr. Ok nú sér hún einn mann afburðar kurteisligan, ok nú hlær hún til hans ok hann til hennar í gegn. Lítilli stundu síðar sendir hún sína fylgiskonu til at spyrja, hverr hann sé eða hvaðan hann kom eða hverra erenda hann ferr.
Hann svarar: "Ek heiti Herburt, frændi Þiðreks konungs af Bern, en hingat em ek sendr. En erendi mín má ek ekki þér segja, en ef þín frú vill vita, þá má ek henni segja einni saman."
Ok nú ferr aftr mærin ok segir konungsdóttur allt þetta, er henni var sagt, ok svá, at þessi maðr vill hana finna. Nú svarar hún ok segir, at hún þorir eigi eitt orð at mæla við útlenzkan mann, meðan móðir hennar ok faðir eru í hjá, ok biðr hann bíða þess, er þau eu á brott gengin, ok standa á bak kirkjuhurðunni. Nú ferr mærin í annat sinn ok segir honum, hvat konungsdóttir hafði mælt. En hann gerir svá ok bíðr þar við hurðina, sem hún hefir mælt, til þess er konungr er í brott genginn. Nú gengr konungs dóttir út til dyranna eftir konungi Nú snýr hún á bak hurðinni, ok Herburt lýtr henni ok heilsaði henni, en hún bað hann velkominn ok spurði, hvert erendi hann átti við hana.
Hann svarar: "Þat er langt at segja várt erendi. Nú hefi ek verit í þessum stað hálft misseri, ok náða ek aldrigi fyrr yðr at sjá eða hafa yðra ræðu. En við yðr á ek erendi, ok þat vilda ek, at þér mættið svá til haga, at ek talaði við yðr langa stund, at þér mættið vita várt erendi."
En hún svarar ok lézt svá skulu til haga.
Einn munkr, sá er var hennar gæzlumaðr, gengr á milli þeira ok skýtr honum í frá ok spyrr, hví hann sé svá djarfr, útlenzkr maðr, - "at hann þorir at tala við yðr, frú, ok þessa skal hann fá gjöld skjótt."
En Herburt tekr sinni hægri hendi í hans skegg ok skekr svá fast, at af losnar skegg með skinni, ok segir, at hann skal þat leiða honum eitt sinni at hrinda útlenzkum manni. Ok nú gengr í brott konungsdóttir ok hennar fylgdarmenn ok konur, en Herburt gengr heim til konungsborðs ok þjónar. En konungsdóttir drekkr þá með föður sínum inni í höll, fyrir því at þá er hátíð mikil.
237. Herburt gerist þjónn konungsdóttur.
Nú stendr Herbúrt fyrir konungs borði ok þjónar. Þá mælti konungsdórtir við sinn föður: "Herra, villtu gefa mér eina gjöf, er ek vil þiggja af yðr?"
Konungr svarar: "Hvat villtu þiggja? Allt er þat heimult, er þér vilið eiga í mínu ríki."
Hún svarar: "Þat vil ek, at þér gefið mér þenna inn kurteisa skutilsvein til þjónustumanns."
Konungr svarar: "Hafa verðið þér skutilsveininn, þó hét ek yðr fyrr bæninni en ek vissa, hvers þér munduð biðja."
Ok er lokit er þessi veizlu, ferr konungsdóttir í sinn kastala, ok nú ferr með henni inn ungi Herburt ok skal nú henni þjóna.
Nú sendir Flerburt heim til Bernar tólf riddara at segja Þiðreki konungi, at nú er svá komit, at nú má hann fá hennar tal, ok þat með, at hann hefir hana sét ok hún er allra kvenna fríðast, sem sagt er. En aðra tólf riddara lætr hann þar vera, ok skulu þeir bíða, hversu hans erendi vilja lúkast. Nú fara sendimenn til þess, er þeir koma heim í Bern, ok segja Þiðreki konungi öll þessi tíðendi, ok lætr hann vel yfir þeira ferð.
238. Herburt biðr sér konungsdóttur ok flýr með hana.
Herburt talar oft við Hildi, dóttur Artus konungs, ok hann segir, at Þiðrekr konungr, hans móðurbróðir, hefir hann sendan á hennar fund þess erendis at biðja hennar honum til eignarkonu.
Hún spyrr: "Hvat manna er Þiðrekr af Bern," segir hún, "eða hversu er hann sýndum?"
Nú svarar Herburt: "Þiðrekr konungr er allra kappa mestr í veröldu ok allra mildastr af fé, ok ef þú skalt vera hans eiginkona, skortir eigi þik gull né silfr né gersimar."
Hún svarar: "Máttu skrifa hans andlit hér á steinvegginum?"
Hann svarar: "Frú, gera má ek svá með minni hendi, at sá maðr mun kenna Þiðrek konung, er hann hefir áðr sét."
Ok nú skrifar hann á steinvegginum andlit mikit ok hræðiligt, ok nú mælti hann: "Frú, sé hér nú andlit Þiðreks konungs af Bern, ok svá hjálpi guð mér, at andlit Þiðreks konungs er nú miklu hræðiligra."
Nú svarar hún: "Verði eigi guð mér svá reiðr, at þessi inn hræðiligi andskoti fái mín."
Ok enn mælti hún: "Herra, hví biðr þú mín til handa Þiðreki konungi af Bern, en biðr mín eigi til handa sjálfum þér?"
Þá mælti Herburt: "Ek vil reka erendi Þiðreks konungs, sem mér var boðit. En þá ef þér vilið eigi hann hafa, þá vil ek gjarna þessa biðja, ef þér vilið mik hafa. Ok þótt eigi séa ek konungr, þá er þó öll mín ætt tiginborin, ok ærit á ek gull ok silfr at gefa þér, ok engan mann hræðumst ek, hvártki konung Artus eða hans menn ok eigi Þiðrek konung af Bern ok engan mann í veröldu, ok alla hluti skal ek til þess vinna, þá er ek má, ef þú vill þetta."
Nú svarar hún: "Herra, af öllum mönnum, þeim sem ek hefi sét, þá mun ek þik kjósa helzt, ok eigi veit ek, nema Þiðrekr konungr af Bern sé ríkari en þú ert, en þik vil ek hafa, en eigi hann."
Ok áðr þau skili sitt tal, leggja þau saman hendr sínar, ok viðr hvárt öðru eiða, at þau skal ekki skilja nema bani.
Ok nú dvelst Herburt þar í hennar höll nokkura stund, áðr en hann mælti einn dag árdegis til konungsdóttur: "Frú, pat ráð vil ek gefa, at vit ríðim út af borginni, áðr en konungr fái nokkurn grun um þetta mál."
En hún segir, at hann skal ráða öllu við hana ok hún vill honum fylgja sem at lifa. Nú tekr hann tvá hesta ok býr söðlum, annan henni, en annan sér. Þau ríða út af borginni ok ríða til skógar skyndiliga. En er varðmenn þeir, er gæta borgarhliða sjá reið Herburts, ok grunar þá, hver honum mun fylgja, ok ganga skyndiliga á konungs fund ok segja honum, hvat þeir hafa sét. Ok er konungr heyrir þetta, þá sendir hann menn til kastala konungsdóttur. En er sendimenn verða varir þeira tíðenda, at konungsdóttir var í brautu riðin ok með henni Herburt, þá ganga þeir skyndiliga til konungshallar ok segja konungi þat, er þeir hafa spurt.
239. Herburt kemst undan með konungsdóttur.
Þá kallar konungr til sín sinn riddara, Hermann, ok biðr hann ríða eftir Herburti ok ríða eigi fyrr heim en hann hefir höfuð Herburts ok færir konungi.
Hermann tekr skjótt sín vápn ok sinn hest, ok fylgja honum þrír tigir riddara ok þrír tigir sveina með vápnum ok brynjum ok ríða alla leið, þá er áðr hafði riðit Herburt, ok svá nær koma þeir, at Herburt má sjá þá, ok mælti við sína frú: "Hér ríða eftir okkr konungs riddarar. Alun konungi þú þykkja hafa farit með lítilli sæmd á brott. Því mun hann senda eftir þér sína riddara, at þeir skyli þjóna þér ok báðum okkr."
Þá svarar hún á þessa lund: "Herra, annat erendi munu þeir hafa en þér getið, því at þeir munu vilja hafa yðart líf."
Þá svarar hann: "Frú, hví munu þeir vilja hafa líf saklauss manns. En ef þat er þeira erendi, sem þér segið, þá hjálpi mér svá guð, at aldrigi skal ek svá deyja fyrir þessum mönnum, at ek hafi enga sök til, en aldrigi skal ek renna eða ríða undan lengr."
Ok nú stígr hann af baki ok tekr hana ofan ok bindr hestana við eitt tré. En hann leggst hjá konungsdóttur ok fær hennar meydóm. Ok lítilli stundu síðar kemr þar Hermann, frændi Artus konungs, ok hans menn, ok mælti Herburt, at þeir skyldi vera vel komnir.
En Hermann svarar, at aldrigi skal hann grið fá, ok enn mælti Hermann: "Segðu, inn illi hundr, áðr en þú deyr, ok svá hjálpi guð þér, at þú lýgr eigi, hvárt hefir Hildr haldit sínum meydómi."
Herburt svarar: "Í morgin, er sól rann upp, þá var hún mær, en hún er nú kona mín."
Þá réð Hermann at honum ok leggr sínu spjóti fyrir hans brjóst. En í sama stað brá Herburt sínu sverði ok höggr í sundr spjótskaftit, en annat slag höggr hann á hans hjálm, svá at í sundr tekr hjálminn ok brynjuna ok hálsinn, ok fellr hann dauðr til jarðar. Ok þegar veitir hann öðrum riddara annat slag á hans lær, svá at í sundr tekr lærit, ok fellr sá annan veg af hestinum. En inn þriðja leggr hann með sverðinu í gegnum. Ok þaðan í frá tekst harðr bardagi ok langa hríð, þar til er drepnir eru tólf riddarar ok fjórtán sveinar, ok þeir, er eftir eru, flýja undan til borgarinnar. En Herburt hefir ellifu sár ok öll stór, ok hans skjöldr ok brynja eru slitin ok í sundr höggvinn til ónýts. Ok nú tekr hún sinn dúk ok sveipar hans sár. Eftir þat stígr hann á sinn hest, ok ríða þau leið sína langar leiðir, þar til er þau koma til konungs eins, ok dvelst hann með honum langa hríð ok var þar hertogi með honum innan hirðar til landvarnat ok hafði þar mikinn metnað, ok margt er af honum at segja stórtíðenda.
240. Kvánfang Þiðreks, Fasolds ok Þéttleifs danska.
(323) Nú er þat eitthvert sinn, at Þiðrekr konungr gerir ferð sína norðr um fjall ok með honum Fasold ok Þéttleifr danski, ok alls hefir hann sextigu riddara, ok þar til ferr hann, er hann kemr til borgar Drekanfils, ok er honum þar vel fagnat ok hans mönnum. Þar ráða þeiri borg níu dætr Drusians konungs, ok þeira móðir hefir andazt af þeim harmi, er hún fekk, þá er drepinn var Ekka.
Ok nú segir Þiðrekr konungr sitt erendi, at hann vill biðja sér til eignarkonu innar ellstu dóttur Drusians konungs, en sú heitir Guðilinda, ok annarrar þeira systur til handa Fasoldi, en innar þriðju systur til handa Þéttleifi danska. Ok nú kunnu þær dætr Drusians konungs eigi at níta veg sínum, ok vilja þær heldr þessu játa. Ok nú er efnat til mikillar veizlu ok gæfuligrar, ok at þessí veizlu kvángast Þiðrekr konungr ok Fasold ok Þéttleifr danski, ok er nú rofit þat ráð, er ætlat var við dóttur Sigurðar griks. En þessi veizla stendur níu daga ok eykr nokkut hvern dag, at meira er veitt inn síðara dag en þann, sem áðr var.
Ok nú sezt Fasold ok Þéttleifr at ríki því, er átt höfðu dætr Drusians konungs, ok gerir Þiðrekr konungr þá báða hertoga, en sjálfr ríðr hann heim til Bernar við aðra sína menn ok með honum hans kona Guðilinda. Ok er hann kemr heim, sitr hann nú í sínu ríki.
