Michaels Saga

Fra heimskringla.no
Hopp til: navigasjon, søk
Har du husket å støtte opp om ditt favoritt kulturprosjekt? → Bli en Heimskringla-venn og gi et bidrag til Heimskringla.no.

Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Original.gif


For at alle norrøne tegn som blir brukt i denne artikkelen skal vises korrekt må du ha fonttypen OldNordicTimes installert på din PC eller Mac. OldNordicTimes skal lagres i Fonts i Windows eller installeres i fontboken i Mac OS.


Heilagra Manna Sögur


Michaels Saga
(Cd. 657a qv.,A; Cd. 657c qv., B; den sidste har kun Slutningen of Sagaen)


C. R. UNGER

Christiania 1877


(Prologus)

I nafni grędara varss herra Jesu Kristi byriaz her litill bæklingr heilags Michaelis hofuðengils, til þess eina skrifaðr ok samansettr, at hann iafnlega lesiz ꜳ messuðagh Michaelis kirkiusoknar monnum til skemtanar, einkanlega i þeim stǫðum[1] sem hann er kirkiudrottenn yfir, at þvi ǫllu sætari verðr hans minning i rettlatra manna hugrenning, sem firir þessa litlu ritning verðr ollum kunnari hans ꜳgæta virðing. En þvi kunnu ver at skrifa skamt en eigi langt af þessum haleitum merkisberara Mikaele, at hans atferð ok unaðsemd er meirr i laynum himnanna firir ꜳliti ok ꜳsynd eilifs ok osyniligs domara, en firir manna augum ꜳ iardriki til langra eða opinberra frasaghna. Liost verdr skynsaumum manni, at vorkynd letrs vors er saunn, þo at stutt verði fyrst, firir þa sauk at syndugr maðr ma taka morg orð af engiligri natturu hræddari en af mannligri, þviat hennar stetr ok astuð er hreinni ok helgari en hvat annat; firir þꜳ sauk aðra at þessa frasaugn ma eigi birta með ættartølum iarðneskra manna sem annarra heilagra manna, eigi nǫfnum feðgena, eða rikdomi frænda, eigi upprunasǫgu mannzins eða frumvaxti(!) tiða, þviat þvilikir hlutir allir geraz i heimi vꜳrum; en kynferd Michaelis er eigi af dauðligum monnum helldr af eilifum guði, eigi þessarrar veralldar helldr himneskrar. Þvi verðr skilianligt, at þat eina er oss efni gefit til frasagnar, er blezaðr Michael kyndi sitt nafn heiminum meðr drottens vilia ok dasamligum verkum firir þa miskunnar grein, at iardneskir hlutir skilldu hialpazt mega firir hans arnaðarorð ok meðalgongu viðr guð firir þꜳ stundliga þionostu, er nu veitiz honum i kristninni, hver eigi mundi giorzst hafa, utan drottinn allra miskunsemda hefði hans nafn birt yfir iordina. Nu þat litit sem ver hofum saman lesit hefr i guðs nafni medr þess hattar efni.


Her byriar upp sǫgu Michaels engils

Guido Reni: Erkeengelen Michael
1. Eilifr guð drottinn, skapari himins ok iarðar, skapaði alla hluti i senn af engu efni ok greindi skepnu sina i sundr ꜳ sex doghum, ok hvilldiz ꜳ siaunda vikudegi af verki, er hann framit hafði; sem vꜳttar hinn mikli laugmaðr Moises, þa er hann skrifar af skapan heims i upphafi þeirar bækr, er Genisis heitir. Oumręðilegr guð pryddi alla sina skepnu fǫgrum blomum bæði iarðneska ok himneska[2], þviat aull handa verk hans voru miogh heilug. Himnariki pryddi hann oumræðilegri dyrð, sem engum er kunnikt utan honum einum. Til þeirar dyrþar skapaði hann dasamlega ok udaudliga natturu meðr uvirdanligri sęlu, sem honum er þionandi bædi ꜳ himni ok ꜳ iorðu. Þessi vegsemdar nattura eru usyniligir flokkar ok fylkingar einglanna, þviat sva byriar æzsta konungi usyniligum guðdomi at hafa usyniligar þionostur til lofs ok dyrþar sinu almattku guðdoms velldi. Aullum engla fylkium skapaði drottinn einn engil fegra ok frabęrlegra, sva at af sinni dyrð ok birti tok hann nafn i upphafi ok var kallaðr Lucifer, þat þyðiz ꜳ noręnu (liosberari), þviat hann var forpris allra engla i himiriki firir lios ok pryði. En þvilikan heidr ser veittan af guðe kunni hann sva ugiptulega i hondum at hafa, at engva stund meiri ne minni stoð hann með þionkunar dygð firir sinum skapara, utan heldr i stað sem hann greindi ok sa sina fegrd, for hann til ok horaðiz gerandi ser dottur, er dramsemi heitir æ siðan, hver hann fysir þeirar ufæru, at firir sina fegrð ok frama [heriaði hann[3] til riki(s) i hendr hæsta guði ok (villdi) sitia honum iafnhatt i nordri yfir sitt valldzsæti. Til þessa hernaðar með Lucifero skiotaz margir i udygdir braut af hirdsveitum himnakonungs firir iblꜳstr ok fortolur þeirar sǫmu dottur Luciferi, er fyrr var nefnd; þviat hon er nu þegar vorðen þeira lærimoðer. Ok er enn hæsti keisari ser, i hvert oefni komit var, neytir hann sterkum[4] armlegg ok greiner lios fra myrkrum ꜳ þann hatt, at biartir englar himirikis standa blezaðir ok sæliga profadir i þeim ofriðar stormi, er Lucifer efldi moti guði, sva at siðan eiliflega voru þeir styrkir i goðu, ok alldri mattu þeir annat girnaz en guðs vilia, ok engen er þeira sysla ǫnnur utan standa medr astriki i guðdoms augliti at syngia honum lof ok dyrþ ꜳ nott ok ꜳ degi. En Lucifer ok hans fylgiarar foru leið adra, eigi þa er þeir hugðu, helldr þa sem guð dæmdi þa vera makliga firir sina hofuðofdirfð. Þviat Lucifer hofuð allra þeira lagdi bæði senn[5] riki ok sæmdina, at alldri sidan var hann liosberari kallaðr utan til smanar ok brigzslis sinnar fordæmingar; þviat hann fekk ser annat nafn maklig(r)a, ok var kallaðr nattberari, sakir þess at hann glataði riki liossins en tok dauða nott ok myrkr i moti. Þvilika framfærslu feck dramsemi feðr sinum, at hon fletti hann or himnarikis fegrð[6] ok setti niðr i diupp helvitis til endalausrar pislar i gnistanda loga elldz ok eilifra kvala. Sva for Sathan or sæmdarhæð, sem hann verdskylldadi, ok þeim se lof ok dyrð, er sva dæmdi, at sa er hann villdi gripa guðlikt valld með hernaðar hendi, fell undir hann hit helvitzka forað til forraða, sva at diupsettr i dauða, diofull vorðinn af englinum, var hann ollum verri með ofmetnaði ok ǫfund (ok) með eitri i enu heitazsta orvæntingar heraði.


2. Nu sem hinn hæsti konungr seer sinar hirdsveitir miog skerðaz firir dirfð ok afdratt hins grimazsta vikings Noctiferi, skipar hann i sinu velldi, at þat skarð, sem ꜳ varð engla fylkiunum, skal aptr (bæta), ok til þessarrar sæmdar, at fꜳ bræðralagh englanna medr eilifð ok unaðsemd, skappar hann ꜳ setta degi annat kyn andlighrar natturu, þat er hann klædir miog meistarliga af þvi likams formi, er aðr hafði hann skapat af iarðar duppti, ok i samteinging andar ok likama vard hinn fyrsti madr fadir varr Adam lifligr ok skynsamligr firir guðligan iblastr skipadr af sinum skapara herra ok hofðingi allrar iarðneskrar skepnu. Þar med eignaðiz hann samfelag englanna með eilifð ok odaudleik paradisar sælu, ef hann[7] staðfestiz i dygð ok hlyðni sins drottins, hvat er honum brast eigi litt; þviat i stað sem guðniðingrinn Noctifer var viss vorðen af eingilegri smasmygli, at guð hefir skapat duptligan mann til þeirar sǫmu fullsælu, er hann or velltiz med bolgenni ugiptu, þa brennr hann nu með nyfundnu galli eitrfullrar ǫfundar moti fyrsta manni fǫður Adam, ok steytir hann meðr hoggormligri prettvisi braut af boðorda palli skaparans niðr i dauðleik þessar veslu veralldar undir okk ok ꜳnauð illgiarnra anda, sem alldri gekk af kyni Adams, fyrri en siallfr gręðarinn leysti þat meðr sinu banabloði, sem verolldin veit ok aull kristni truir. En þo at drottinn Jesus Kristr Mario son ynni fagran sigr ꜳ herbuðum helvitis undir merki krossins, leggr fiandinn ei þvi helldr sina grimð ok illzku brott af mannkyninu, helldr svikr hann ok um sitr ꜳ nott ok dagh hvern, er hann ma, firir sina eyrendreka, er um loptið fliuga ok enga hafa syslu adra en leiða mankindina meðr falsi ok prettum fra guði til eilifs dauða. Ok þa vyrði sem diofull villdi, ef [8] all(t) mankyn firirfæriz ok felli honum i munn. Þvi væri manninum hugleiðanda ok engum tima gleymanda, hverssu stranga orrostu hann ꜳ heyia við helvitzka anda, er alla vega knosa ok knyia ǫnd ok likama hꜳtt ok leynilega með tolum ok tilbunaði sinna flærða. Hverr ma standa i striði þessu, nema drottinn miskunni sinni skepnu ok sendi henni fulltingh ok lidsafla af sæti sinu sva herralega sem hofðingliga, at myklu fleiri vernda kristnina af guðs halfu en ꜳ sækia firir uvinarins illzsku. Hvar oss syniz vel fallit at setia eina dæmisǫgu af.


3. Tveir heilagir feðr medr abota naufnum bygðu i Egiptalandz eyðimorkum, annarr Moises en annarr Ysodorus aboti. Moises sat i þeim stað er Petra kallaz, var hann dagliga sem einn einsetumaðr ok hvartveggi þeira, þo at aðrir brędr (væri) i maurkinni uti undir þeira heilagleik ok faðerne; i sinum kofa var hvarr þeira, ok eigi allskamt i meðal. Nu berr sva til einn tima, at aboti Moises varð firir sva þungum ꜳruna diofuls i horanar fystum ok saurlifis, at hann færr eigi sitiandi borit ok leitar undan ut af kofanum fram ꜳ fund Ysodori, seghiandi honum greinilega, hvat hann atti hræra moti saurlifis anda. En heilagr Ysodorus tiar honum faggurlig vitni heilagra ritninga, at þvi karllmanligar skili hann þetta strið ifir vinna, ok biðr hann ǫruggan aptr venda til sins kofa; hvat er Moyses aboti villdi eigi geyra sakir þess, at hann þikkiz berr verða firir baratu sakir sinna uvina. Ok er Ysodorus skilde þat, at Moyses þikkiz aflvani moti ovinum, ef hann sækir holmgongu heim i kofa sinn, ganga þeir baðer samt upp i lopthus nokkut, at hærra bar en ǫnnur herbergi. Þar voru gluggar ꜳ ofarliga bædi til austrættar ok norðrættar. Ysodorus leiðer þa Moysen at þeim glugga, er til norðrættar vissi, ok segir sva: «Sit her ok profa, hvat firir augu kann bera.» Ok er Moyses gerir sva, litr hann i loptinu daligan dioflaflokk akafliga til bardaga buna með æði ok reiði allt at hræra ok rifa ok særa, þat er firir vꜳrð. Sem Moyses hefir þetta seeð, snyrr Ysodorus honum til austrættar, ok biðr hann sia. Moyses litr þa otaululiga flokka ok fylkingar heilagra engla skinandi ifir solar geisla. Var þesse herferð himneskra krapta sva veglig, at eigi mꜳ orðum skyra, ok eptir þetta talar Ysodorus til Moysen: «Þa sem þu satt i norðri til bardaga buna, eru ꜳstriðarar guðs heilagra manna; en þa er þu satt i austri biarta sem sol, eru þeir riddarar, er milldr drottinn sendir af himnum til fulltings sinum monnum voldum. Nu kennzst við, minn kiæri broðir, segir Ysodorus, at fleiri ok matkari standa meðr oss en moti, sem vattar Heliseus spamaðr ok hinn sæli Jon postoli.» Ok at þessum hlutum senum ok heyrdum, varð aboti Moyses styrkr i drottni ok sneyri aptr til einsetu sinnar, þakkir gerandi ok dyrkanði varn herra Jesum Kristum, er sva margfalliga miskunn gerir mannkyninu bæði fyrr ok sidar, vinnanði þat med sinum dauða braut af kverkum helvitis ok leiðanði aptr i fyrra stett ok enn betra, en hafði fyrsti maðr faðir varr Adam, fullkomit sattmal gerandi milli guðs ok manna; ok her ꜳ ofan sendir hann sterkar hirðsveitir af sinni haleitu borg Jerusalem, at æfinliga geymi ok halldi vǫrd yfir kristninni, at hun firirfariz eigi af varga sokn i diofla stridi, þviat allir af honum sendir eru hans hiarta miog skaplikir at elska ok viðrhialp at veita veralligu mannkyni þvi, er guðliga kenning hefir; sva sem i annarri grein hafa uhreinir andar gnoghligt hatr ok illzsku upp ꜳ skaða kristninnar, sem nu mꜳtti skommu heyra, er ver lꜳsum af Moysi abota, hversu þeir skelva guðs valda menn i afli ok orrostu sinna unaða. Ok enn til provanar þeira greina, er ver settum her fram af elsku guðs engla en illzsku uhreinna anda, skulum ver syna hvara leið meðr liosri dæmisoghu, at þvi framar elskizst himna valldit, en fordiz diofla grimð ok syndagialldit hverr, er þvilika hluti heyrir.


4. Þat er lesit af einum kaupmanni, at af sinum mikla auð, er hann hafði saman dregit, veitti hann alldri nokkura olmusu fatækum monnum. Nu berr sva til einn dagh, at saman komu margir fatækir menn. Syndi þa hverr odrum ok sagði, hvat hvergi goðr maðr hafði þeim firir guðs skylld gefit, utan þesse kaupmadr, þo at hann væri allra þeira audgazstr, hafði þvi siðr nokkurum þeira olmusu gort, at honum var miog uþokkat at sia fatæka menn. Nu sem þeir attu um þetta þinga, sagðiz einn þeira þa i stað mundu þiggia af honum, ef hann bæði þarfliga. En þeim oðrum moti mælaundum, rann þessi skyndiliga i gꜳrð auðga mannz ok innkominn i herbergit, þann tima sem þionostumenn settu fram vist ꜳ bordit firir hinn auðga mann, æpti hann i akafa biðiandi ser olmusu. Kaupmadrinn miog reiðr firir umfang hans ok unaðir, svifz um fast, ef hann fyndi firir ser stein nokkurn eða tre at sla með hinn fatæka mann; ok þvi at hann fann ekki annat, greip hann upp hveitistump einn af borðinu ok fleygði til hans ætlandi at setia ꜳ hans æpanda munn[9]. En hinn hafði hendr firir ser, greip þegar stumpinn ok skundaði ut med til kumpana, bidiandi bonda hafa guðs ast firir giofina. Syndi hann felaugum sinum, hverssu fagra olmusu hann hafði þegit af þeim rika manni, er aðrir kolluðu sva sinkan, at alldri villdi nokkurum manni gott gera. Ok litlu sidar en þesser hlutir giorðuz, tekr riki maðr harða sott. Ok sem hann er kominn at dauða, ser hann fianda flokk mikinn þysia inn i husit at ser. Þeir tia ok tina með haði ok hoppi alla þa illa hluti firir honum, er hann hafði guði i moti giort. Ok þvi næst koma til englar guðs af annarri halfu hafandi fram eptir vana miskunn ok elsku, at þeir megi hialpa mannzins saalu. Þvi leita þeir eptir smasmugliga vit varðhallðzengil rika mannz, hvat hann hafði til vernda moti ꜳgangi ovina. En engillinn segir hann ekki ser hlyðinn verit hafa eða eptirlatan, utan einn dagh hoti hellz, er hann kastaði ok þo reiðr ꜳ einn fatækan mann þeim sama stump, er hann hellt ꜳ. Verða helgir englar vit þessa sǫgu miogh glaðir, þriva stumpinn ok briota sunðr i smæsta mola, ganga siðan at fram firir sꜳtum dioflanna, segianði at maðrinn hefir hialpat goðu verki, ok þess skal hann niota. Fiandr segia, at þat er ekki annat en litr ok læti þeira, kveðaz fullkomit[10] þenna mann eiga, ef þeir skolu uræntir vera. Guðs englar bioða sꜳtt prof ꜳ þessu mali ok bera vogir fram; færa dioflar mikinn þunga i sina skal medr storum syndum rika mannz, en englar guðs setia æ ut i moti smátt ok litið af þeim mola, er fyrr var greindr, sva meistarliga sem stormerkiliga, at þat vꜳ iafnan meira. Sva gengr ut, at diofla þrytr til vꜳgarrinnar, en guðs englar eiga þa enn noghan feng eptir af mola stumpsins. Fiandr taka at yla ok æpa, segia þenna mann sinn heimoligan þræl ok með einu saman rangendi af ser tekinn. Guðs englar bioða þetta mal under hæsta domara, ok þat verða dioflar at hallda. En drottinn miskunnar sinni skepnu firir bæn engla sinna, at syndugr maðr lifi ok bæti lif sitt, ok þegar i stað hverfr riki maðr aptr til sin ok er heill vorðenn ꜳ somu stundu, þakkir geyranði guðligri milldi bæði með orði ok verki, þviat hann var siðan hinn gotfusazsti(!) maðr til miskunnarverka ok olmusugæðis, sem vel lysiz i þvi er eptir ferr.


5. Einn dag sem þessi riki maðr gengr ut af sinum garði at letta ser ok spazera, verdr a veg firir honum einn fatækr maðr klæðlaus ok kalinn, ok þegar i stað sampiniz hann hinum valaða ok lætr siga skikkiu ꜳgæta aptr af herdum ser, er hann stoð i, ok gefr hinum nokkta. Skilia þeir sva, at fatæki maðr biðr guð launa honum, en rennr siðan fram ꜳ torg meðr fagnaði ok selr skikkiuna ser til þarvenda. A næsta dag eptir berr sva til, at riki maðr hefir sik uti fram i staðinn ok kemr i eina kaupmanzbuð; þar ser hann medal annarra (hluta), hvar su væna skikkia ligr ꜳ einu stagi, er hann hafði fyrra dag fatæka manni gefit. Þessi syn angrar hann storliga miog, at fullrikir skolu sælaz ꜳ fatækum ok fꜳ þeira gerssimar littlu verði. Her af tꜳraz hann ok gengr heim til herbergis. En af langri sut sofnar hann ok ser i stað haleita syn, þviat drottinn varr Jesus Kristr birtiz honum segiandi bli(ð)lega til hans: «Hvi grætr þu, eða hvat hryggir þik?» Riki maðr svarar: «Herra minn, hvi man ek eigi grata, þar er fatækir menn virðaz eigi at bera sialfer þau klæði, er ver þrælar þinir þo at umakkligir gefum þeim firir þina ꜳst.» Vꜳrr herra talar þa: «Hygg at, minn kiæri, hverssu ek er buinn, ok lit, hverssu mer samir su væna skikkia, er þu gaft hinum fatæka.» Eptir sva talat vakknar hinn riki maðr, virdandi fatæka menn framar en allt annat i heiminum firir þa sæmd, er vꜳrr drottinn virðiz at vera með þeira tǫlu. Þvi næst selr hann allar sinar iarðir ok gefr verðit fatækum monnum, ok allt annat er hann atti me(i)ra hlut ok minna. En er hann hafði giorsamlega gefit alla sina eigu, þa bauð hann þræli sinum ok skylldaði hann til at selia hann i þrældom sialfan nokkurum rikum manni, ok gefa verð hans þurfandum. Sem þrællinn hafði sellt hann, tok þessi goði maðr ok þionaði sinum meistara, er hann hafði keypt, meðr aullum goðvilia ok litilæti, en alla þa fæðu ok dryk, sem honum var ætlat dag fra degi, gaf hann fatækum monnum, en neytti engis nema litils af brauði ok vatni. Tok hann þa skina haleitum iarteinum ok kroptum ok leiddi sitt lif sva fram meðr allzhattar goðlifnaði, þar til er lifanði guð kallaði hann af þessi verolld i eilifan fagnat.

I þessarri dæmisǫghu finnr gott hiarta margar nytsemdir. Her mꜳ heyra oumbræðiliga milldi við sina athofn, (at) firirfæriz eigi, hvar af sva finnz skrifat, at guð geyrir engan hlut iafnnaudigr sem dæma manninn at makligleikum til eilifra kvala. Her matti ok heyra fylgi ok frammistoðo himneskra hirðmanna, þegar þeir hafa nockut; þvi væri kristnum manni hugleiðanda at fa þeim bæði mart ok gott i hendr at geyma. Skilia matti her eigi siðr óp ok ꜳgirni diofulsins ærendreka at draga sem flesta af husi hins krossfesta meðr ser i helvitis bruna; þvi væri skynsamri sꜳl vakanda ok til geymanda, at eigi fengi hann þvilika gisting sem þeir bioða. Her matti ok heyraz, hversu haleitr kraptr fylgir heilagri olmusu, ok hversu sætliga hun ilmar firir guði, ef hon er gefin aðr heigomligri dyrð ok manna orðlofi, firir eina saman ast Jesu Kristi. I fimtu grein var her lesit þat, er hinn goði Gregorius segir, at hverium kristnum manni, er i kemr heiminn, eru fullkomlega skipaðir tveir nꜳgaunglir englar, annarr goðr af guði, en annarr illr af fiandanum; eru þessarra tillaugur harðla olikar: guðs engell tiar firir monnum, at þeir elski skapara sinn umfram alla hluti aðra, ok þioni honum ꜳ hvern arla morgin, er hann stendr upp af sinni sæng, gangi fyst til kirkiu ok beri bæn sina, þo at eigi se long, miog meðr goðum athuga, aðr hann fæz i nokkurum haska veralldligra fiolskyllða. Fiandinn fysir þvers i moti, vill at maðr hꜳreysti ok skrapi þenna[11] ok annan hegoma, þegar hann vaknar um morgininn eða fyrri ꜳ miðri nott, sem hann gefr upp at sova, þviat myklu er honum kiærra kallz en kirkiuvistir, miklu þekkara kvenna samtal ok hugskotz saurgun en tiðalestr eða knebeðia foll, miklu kærra þessa heims ꜳstuð en eilifra fagnaða. Ok hvat er lengra, engill fysir iafnan goða hluti, þa er manninn leiða til himinrikis, en fiandr fysa svik ok saurlifi, ofꜳt ok ofdrykkiur, umfang ok forðz, kallz ok ꜳkefð, reiði ok ranga eiða, purk ok ꜳgirni penga, sem ekki annat en heimr þessi. Her hia fram kostar uvinrinn ꜳ með allri list ok lymsku, at maðrinn virði sem minstz þat, er hann gerir illa, vꜳrkynnir ser veykleikinn ok syndina, en vanræki yfirbotina, skriptiz sem sialldnaz ok gleymi þvi, sem honum var botðarfa, teli þat sem opptaz i huginn, at kristnir menn ok skirðir meghi ekki firirfaraz, þo at læ(r)ðir menn geyri grylur afheimis ok sege slikt, er þeim likar. Þetta allt ok fleira annat er fiandans daraskapr, er hann stillir um hugskotið ok hefir ꜳ kafi allt hugvitið, ferr hann þa með sꜳlina ok setr hennar reikningh ꜳ sinar skrꜳr, en maðrinn blindaz ok hefir ekki af, sva at þa sialldan, er hann viðr leitar at skriptaz, hefir hann litið bref af sinu lifi ok þo eigi skilvist, en fiandinn hefer meginbokina ok berr hana þa fram, er verst gegner; sem i þvi dæmi lysiz, er her skal seghiaz.


6. Riddari nokkur riks konungs tok sott banvæna, ok herra konungrinn vitiar hans með guðs ast ok goðvilia ꜳminnandi, at hann iðriz afgiorða ok iati syndir sinar. Riddarinn svarar: «Ek mun sva geyra, ef mer batnar eigi, en ek dvel firir þa sauk at skriptaz, at ef ek stend upp or sott þesse, munu aðrir riddarar gabba mik ok segia mik hræz hafa dauða minn.» Konungi gazt eigi at ordum hans, ok gekk i braut at sinni, ok i annan tima kemr hann ok ꜳeggiar sǫmu hialp sem fyrr. Riddarinn svarar þa meðr miklum moði: «Nei, rett aðr þer komut, gengu her inn tveir[12] ungir menn hardla friðir ok fagrir ok fęrdu mer litið bref[13], ꜳ þvi var skrifat med gullstofum hvert þat hneig, sem ek hefir gott giort ꜳ minni æfi. Litlu siðar þustu inn utǫluligir dioflar med miklu harki, þeir settu fram firir mik hina stærstu bok, þa er ek kendi ꜳskrifut aull þau ill verk, er ek hefir gort fra barnæsku. Siðan spurðu hofðingiar dioflanna, hvi[14] hinir vænu menn væri sva nakvæmir, þar er ver vitum, seghia þeir, at hann er vꜳrr maðr. Ok eptir þat gengu ut hinir biortu menn ok letu mik eptir i þeira valldi. Þa hlupu dioflar ꜳ mik at tilvisan sins konungs med hinum hvassuzstum skꜳlmum, ok tok annar til at fotum, en annar at hofðum at særa ok saxa. Nu þann tima sem þeir mætaz ꜳ mer miðium, man ek deyia ok af þeim dreginn vera til helvitis.» I þessi kveinan var þessa auma mannz sꜳl grimlega gripin fra likamanum til hræðilegra kvala, firir þat er hann vanrækti lifandi at lækna sin andar sꜳ(r) með synda iðran.


7. Nu ottiz menn þvilik dæmi, at bera ubættar syndir ok setia glæp yfir glæp, vera hlyðinn ok auðraðr fiandanum ok reisaz i moti guði ok hans boðordum, gleðiaz i illum hugrenningum ok leika ser at syndsamligum likneskium. Eru þvilikar framferðer miogh moti guðs engli, þviat hann villdi, at maðr rendi hug ifir sinar afgiorðir ꜳ kvelldit, adr hann sofnaði, ok iðraðiz þess allz, sem hann gerir guði mest i moti, skriptaðiz sem skiotaz firir þunga hluti, þegar hann mætti við komaz, ok sæi við nattverkum illum, er mann leiða til eilifra kvala, ef dagrinn birtir eigi nattena með regni tararna. Nu er engi hlutr sꜳrligri, en sialfr vanræki sitt lif, þviat meðan maðr gerir sva, gerir ǫngum ǫðrum at biðia firir honum; hvat liosara verðr hugskotinu, ef ver synum medr einni dæmisoghu.


8. Nokkur maðr varð firir freist(n)i mikilli af saurlifis anda, ok þvi ferr hann ok heim sækir einn dyrligan mann ok heilagan, sva talandi til hans, sem her stendr skrifat: «Þu sælazsti faðir, segir hann, set i hiarta þinu mikla vandvirkt at biðia firir mer, þviat horanarpina striðir ꜳ mik miog forliga.» Sa blezaðr fadir tiar honum retta sampining þegar i stað ok biðr firir honum nott ok dag, þar til at i annan tima sækir þessi sami maðr biðiandi meðr ꜳkafa, at hinn heilagi faðir leggi en meiri alvǫru til at biðia firir honum. Her þarf eigi langt um, sva ferr, at faðirinn biðr ꜳn aflati meðr ǫllu ꜳstriki, ok heyrirz(!) eigi þvi helldr af guði, þviat sa er freistar var kemr optliga ok kveinkar sin sǫmu vandræði, þar til at sa heilagi maðr hryggiz sꜳrliga ok þikkiz eigi vita, hvat til man bera, er guð drottenn vill hans bęn eigi veita. Ok ꜳ næstu nott birtir drottinn honum þvilika syn: hann ser, at sa freistninnar son, er fyrr var greindr, sitr i sinu herbergi, ok frammi firir honum standa fiandr i fǫgrum myndum ymisligra kvenna leikandi ꜳ margan hꜳtt, þviat sa aumi maðr giorði ser skemtan at þeira ferð ok flauktan; her með seer sa heilagr faðer, at guðs engill stendr ꜳ annan veg rioðr ok reiðr af meingiorðum þessa mannz, er sat ok svam i sinum hugrenningum en reis eigi upp at vilia seer miskunnar biðia. Af þessarre birtingh skilr heilaghr faðer, at vanræktar glæpr ok vilialeysi mannzins byrgir uti bæninnar, sva at þær mattu eigi nꜳlægiaz guði; hvar af hann talar einn tima, er sa aumi kom til hans næst: «Þat er, broðir, þinn glæpr at gleðiaz i illum hugrenningum, þviat umattuligt er, at illgiarn[15] andi letti af þer firir annara manna bænir, ef þu vanrækir þik sialfr. Þer er liost ðæmi til, engi læknir er sva kiænn[16] eða vel viliugr, at hann megi þess manz sarum groðr veita, sem sialfr neytir með ohlyðni þeirar fæðu, er læknirinn firirbyðr ok mest er motstaðligt hans heilsu. Sva ferr ok hin anðliga lækning sem hin likamliga.» Firir þessi orð heilax fauður iðraðiz maðrinn sinnar glæpsku[17] ok pindi sik i vokum ok fǫstum ok heilagum bænum, þar til at guðs miskun frialsaði hann af allri pinu. I þessum æventyr, er nu var lesin, geriz vel skilianligt þat, er ver sǫgdum fyrri, ok þat annat, er vottar Gregorius pafi, at allir himneskir guðs englar vilia manninum eilifan fagnat, en einkanlega varðhallðzengell hvers manz stendr fremzstr i hverri grein ok goðvilia; sva sem i uliku dæmi vilia allir helvitzskir andar manzins ufagnat, en þo sa myklu grimmazstr i hatre ok holi glæpanna, er ser eignar sigrinn með bloði sins hofðingia, ok til þess at maðrinn fordiz at falla i obliðu guðs engills, skolu ver syna, hver(su) þat stendr, meðr einni dæmisǫghu.


9.[18] Sva er saght, at i borg þeiri ꜳ Irlandi er Cololensis [heitir, var[19] sa maðr, er Duggall het. Þessi madr var ungr at alldri, dyrrar ættar, fridr i andliti, bliðr i mꜳli; en at sǫnnu, þoat varlla se hormungarlaust segianda, þa truði þessi Duggall sva miogh ꜳ fegrð likama sins, at hann hirti meðr aullu ekki um hialp sꜳlu sinnar, sva at honum var ꜳngr at aullum þeim, er hann mintu ꜳ nokkut gott at gera. Hann hafnaði kirkiu iafnan, ok miok mislikaði honum at sia fatæka menn guðs, ok alldri villdi hann þeim hialp ne huggan gera. Allar landskyllder sinar ok fiarhluti hafði hann iafnan til heigomleg(r)ar dyrðar ok heimligs skrautz[20]. En þa er guði likaði at hirta hans vangeymslu ok firirkoma hans hǫrmulegum hegoma, þa kalladi guð hann til sin, eptir þeim hætti sem honum likaði. Þessi Duggall atti marga vini, en einn þeira af lꜳni þvi, sem hann hafði leð honum, atti at gialda honum þria hesta. Sem stefnudagr skulldarinnar var liðinn, þa for hann til vinar ok heimti skulldina. Honum þar komanda faggnaði[21] felagi hans[22] vel ok veitti honum goðan fagnat þria daga. Þvi næst heimti hann skulldina, en sa sem giallda atti, sagði honum meðr hoogværum ordum, at hann hefði eigi faung ꜳ þa skulld sva skiott at giallda. Þa reiddiz hann ꜳkafliga ok bioz brott at fara, en skulldarmadr hans villdi hugga reiði hans ok bað hann mataz med husbonda[23]. En sva sem hann retti hond sina fra ser, þa fekk hann eigi rett hana til munz; ok hann iafnskiott ogurliga æpandi mællti til husfru vinar sins: «Giæt, sagdi hann, ǫxar minnar, þviat ek er nu i annlati.» Ok þegar i stað fell likami hans til iarðar, sem alldri hefði ǫnd i verið. Þvi næst fellu aull dauða mork ꜳ hann: hꜳr hans fell, enni hans hroknaði, augun um snæruz, nasraufar byrgðuzst, varrar bliknuðu, haka[24] hans ofan signaði, ok allir hans limir kolnuðu. Þa gengo til þionostumenn ok toku brott matinn; hans menn ok husbondans gættu hans, ok lǫgðu niðr likit ok letu hringia firir sꜳl hans. Þar komu kennimenn ok allr borgarlyðr harmandi miog braðan dauða hans sem duganda mannz. Eigi þarf þat lengra at gera, segir sa er sǫguna diktaði, at þat vattuðu margir borgarmenn ꜳgiætir, þeir er nær voru, at Duggall lꜳ þria daga ok þriar nætr liflauss fra miðvikudegi til næsta laugardags nær miðium degi, sva at ekki lifs mark var a hans likam, nema þeir er giorst vissu, hugðu at ok hǫndlaðu likam hans, ok fundu, at nǫkkurr ylr var i herdarblaði hans vinstra, ok þvi villdu þeir eigi grafa likit, at þeir kendu hann varman i þeim stað. En ꜳ þeiri stundu er hann la sva dauðr, birti guð honum allt þat er hann misgiorði þessa heims.


10. Þessu næst sem mikil(!) fioldi lærðra manna ok ulærðra var saman kominn at iarða likit, enðrlífgaði guð hann; ok er hann fekk ǫnd sina, anðvarpaði hann langa stund meðr þungmegnum anda. Allir vitrir menn, er þat sa, undraþuzst ok mælltu: «Eigi ferr þessi ǫnd sva firir honum, at hun viti eigi likamans i þessu lifi.» Ok sva sem hann leit medr þungu ꜳliti til þeira, er honum voru næstir, þa spurðu þeir, ef hann villdi taka guðs likama; en hann villdi. Ok sem hann hafði tekit corpus domini, þa lofaði hann guð með miklum þokkum ok mællti: «Drottinn guð, meiri er miskunn þin en ilzska min, þo at of mikil se. Miklar ok undarligar pislir syndir þu mer, margar ok illar, en miskunn þin lifgaði mik ǫðru sinni þadan i þetta lif.» Þvi næst skipti hann firir þeim aullum, er vit voru, fee þvi ollu, er hann atti, ok gaf helgum kirkium ok fatækum monnum. Siðan let hann merkia sik marki heilags kross ok het guði meðr staðfaustu hiarta, at hann skilldi allt sitt hið daliga lif firirlata ok bæta. Þvi næst syndi hann ok sagdi, hvat hann hafði þolat. Sva sem ǫnd min skildiz við likama, sagði hann, ok vissi at saunnu, at hann var dauðr, þa mintiz hun synda sinna ok tok at iðraz, ok vissi eigi, hvat hun skilldi at hafazst. Hun villdi þa aptr snuaz i likam ok matti eigi inn komazst. Þa villði hun ꜳ brǫt fara ok hræddiz hvetve(t)nna, sem hun forðaþiz, af þvi at hun vissi sik synduga. En þa treystizst hun guðs miskun ok tok at grata ok æpa, skialfa ok kveina; þvi næst sa hon þar komanda fiolda uhreinna ꜳnda; var eigi at eins husit ok golfit allt fullt, þar sem likit lá i, helldr var ok hvert stræti ok staðr, er tomur var i bænum, fullr af þeim, ok þustu fram firir þa aumu salu hana at hryggia ok angra, ok mælltu þeir sin i millum: «Syngium ver makligan liksǫng þessi aumu sꜳl, þviat hun er dottir dauðans ok matr oslokkviligs elldz, hun var iafnan myrkrum unnandi en lios hatandi.» Ok þvi næst snæruz þeir allir at henni ok gnistu tǫnnum ꜳ hana ok slitu andlit hennar grimliga meðr klom sinum í reiði sinni, grimð ok æði (ok mælltu): «Se her, vesol sala, herra þina ok þan flokk, sem þu hefir þer kosit til samfelags, með þeim skalltu brenna i eilifum loga helvitis; þu vart leidtogi rogs ok sundrþykkis elskari, hvar er nu metnaðr, skart ok dramb þitt ok hegomlig gleði? hvar er hlatr þinn ok spottsamligt gaman? hvar er nu afl þitt ok styrkleikr, er þu angraðer marga medr ok svivirdir? hvar er nu augnabending þin eða ugiptusamligr hlꜳtr, er þu hafdir við eiginn broður þinn? hvar er nu fota stappan þin eða likams hræring? hvar er nu illviliafull undirhyggia hugar þins?» Þessum ordum ok morgum ǫðrum angraðu þeir sꜳlina, hæddu hana ok hrygdu, sva at hun kveinaði ok æpti ok vænti ser engis af þeim nema dauða ok pisla, sva sem þeir heitaðuz[25] vit hana, at þat mundi eigi firirfarazt. En haleiti vꜳrr herra Jesus, er eigi vill dauða syndugs mannz ok mattugr er at likna ok letta vandræði hins dauða, allzvalldandi guð, milldr ok miskunsamr drottinn meðr heilagri hialp sinni sk(i)paði þo eptir sinum vilia ok minkaði þessa vesolld, þvi at hann sendi engil sinn ꜳ mot þessi sꜳl. Sem hun leit hann um langt biartan sem dagsbrun, þa hafði hun uhverfiliga syn ꜳ hann, væntandi ser af honum hialpræði. En sva (sem) eingillinn nalægiz, heilsaði hann sꜳlinni meðr eiginligu nafni ok mællti: «Heill þu Duggall, sagði hann, hvat hefz þu nu at?» En hann hǫrmuligr sianndi þa ena fogru skepnu guðs aullum sonum manna fegri ok elskuligri, sem hann heyrði sialfan sik nefndan með eignarnafni, þa svarar hann einglinum með hræzlu ok nykominni gleði sva seghiandi: «Vei er mer, herra faðir, þviat mer ꜳngra helvitis pislir, ok sorgir hverfa um mik, ok gilldrur dauðans egnaz firir alla veghu mina.» Þa mællti engillinn: «Nu kallar þu mik herra þinn ok fauður, en þu valdir mer ei fyrri sva virduligt nafn.» Sálin svaraði: «Herra, segir hun, hvart sa ek þig nokkurt sinn fyrr, eða hvart heyrða ek þina sætu raudd fyrr en nu?» Engillinn svaraði: «Ek fylgi þer iafnan, siðan þu vart fæddr, hvervetna þar sem þu vart, ok villdir þu ꜳlldri minum raðum fylgia.» Ok þvi næst retti hann hǫnd sina at einum dioflinum, þeim sem honum bǫlvaði optazst ok mest heitaðiz við hann: «Se þar felaga þinn, sagði hann, ok ragiafa, hans raðum fyll(g)dir þu, en minum vilia hafnaðer þu meðr ǫllu. Nu meðr þvi at guð lætr miskun sina firir ganga dom sinn, þa skalltu niota miskunnar hans. Ver nu glauð ok feghin, þviat fꜳr pislir skalltu þola af sva morgum, sem þu værir verdug[26], ef eigi hialpaði þer miskunn lausnara mannkynsins. Fylg mer nu, ok mun allt skilvisliga, þat sem ek man syna þer; þu skallt aptr fara i likam þinn.» En þa hræddiz sꜳlin ꜳkafliga ok gekk til eingelsins af likamanum, er hun stoð aðr ꜳ. En þa er dioflarnir heyrðu r2ddu(!) engelsins ok fundu, at þeir mundu eigi mega fremia þat, er þeir heitaðuz vit sꜳlina, þa mælltu þeir meðr ylandi rǫddu: «Se hversu grimr ok ranglatr guð er, hann drepr þa er hann vill, ok hann lifgar þa er honum syniz; eighi efnir hann heit sin at dæma hvern eptir sinum verðleikum, en nu frelsar hann firirdæmdar sꜳlur ok firirferr saklausum.» Ok sem þeir hǫfðu þetta mællt, þa reð hverr þeira ꜳ annan ok borduz lenge ok særðuz storum sꜳrum; ok þeir hryggir ok hræddir ok miog reiðir foru braut ok blesu sva fulum anda fra ser, at engi dauðligr maðr matti þola. Þa gekk engell drottins firir sꜳlina ok mællti til hennar: «Fylg mer.» sagði hann. Hon svaraði sva: «Vei er mer herra, sagði hon, ef þu gengr firir mer, þa taka anskotar minir mik fra þer, ok munn kasta mer i elld eilifan.» Engillinn mællti: «Hræz eigi þu, þviat guð er mattugr ok er með okkr, ok þvi þurfu mið engan at ottaz moti okkr. A vinstri hǫnd þer skolu falla þusund, en ꜳ hægri hǫnd tiu þusundir ovina þinna[27].» Gengu þeir fram leið sina til harðra ok ymmisligra staða, ok eptir þat algort synði engillinn honum unaðsemdir eilifra fagnaða, hvat ver munum her sakir langmælis um liða. Bætti hann fagurliga sit lif, sem fyrr var skrifat.


11. Nu hugsi hverr kristinn maðr firir sik, er þvilik dæmi heyraz, at hans varðhalldzengill megi honum eigi þviliktt ꜳ brynn bera eptir andlatit, sem her var lesit. Þvi geri maðr stǫðugt hans minning dagliga meðr nokkuru bænahalldi, sakir þess at viðrkvæmiligt er ok skylldugt, at faðer ok herra mannzins se hvern dag sæmiliga kvaðr með litilęti sva. Vera kann, at nokkurum þikki undarligt, hvi ver lengium bækling þenna meðr þess hattar mali, sem um stund hefir lesit verið, þar sem i fyrsta kapitulo sogðu ver, at þetta verk skal eighinligt vera hinum mæta Mikaele hǫfuðengli; þvi ma segia, ef likar, at ver hafim reikanði farit af rettum grundvelli ok varlla vitað, hvat ver eigum gera. En sa er þvilikt talar, hefir eigi heyrt eða gleymer, hvat ritningar segia, hvilika þionostu almattigr guð skipaði sinum æzsta þion Mikaele hofuðengli: þat er hans eighinlig særnd, at hann kallaz valldzherra heilagrar paradisi, þat er sva at skilia, at Mikhael hǫfuðengill þꜳ sva mikit valld af guð, (at) allar rettlatar sꜳlur skolu honum offraz i ǫðru lifi, at hann leiði þær ok laði til þess fagnaðar ok gleði, sem allzvalld(and)i guð bio hverium firir at upphafi. Þessi hans virdingargrein er sva mikil ok mattugh, at hun leggr undir sik stor riki veralldarinnar, þvi framar þiona honum ok hans virdingh til luta þeir fair hlutir, sem ver hǫfum her saman lesit. Hvat eru verndir vaghir eða viðrhialpir hinna lægri guðs engla utan þionostur Mikaelis hǫfuðengils, þviat hans herradomr er þvi haleitari firir ꜳvǫxst ok innleiðzlur sꜳlnanna, sem hinir lægri guðs ærendrekar fylgia kristninni roskligar ok lata siðr or hǫndum dragha þat er guðs er, þviat nog er grimð i neðra plazi, sem fyrr var skrifat. Nu þa, hvat hǫfu ver sett i sǫgðu mali utan ꜳminningh til upptendranar, at menn elski ok auki hirðsveitir ok hǫfdingskap upp i loptið fram i fagnat himirikis, en[28] ottiz ꜳkafliga ok fordiz at skriðna or flokki Mikhaelis ok falla með sutlegum blyðunga ubætra synda i fiandans greipr ok niðrgongu helvitis, þviat hvarir fara sina leið godir meðr guðs (vin) Mikhaele, illir meðr illum anskotanum. Hvat ver skolum en til skemtanar setia með einum ęventyr.


12.[29] Sva er lesit i Karllamagnus sǫghu mikla keisara, at þann tima sem hann var hniginn at alldri, komo tveir konungar Marsirius ok Deligandus sender af konungi Babilonis hegat um hafit þess ærendis at svikia með fridarmarki stiorn ok frelsi kristninnar. Ok sva geriz firir meðalgongu fiandans ok nidingligan falsaradom þess mannz, er het Guenulun iarll af Franz, at Karllamagnus keisari verðr blektr ok beittr þungum rꜳðum illzskufullrar undirhyggiu, sva at roskazstu riddarar ok villdazstu vinir keisarans verða uppgefnir, takandi i þeim stað strið ok sterka orrostu, sem þeim var iattat skǫttum ok skylldum. Þeir bǫrðuz langt ok pryðiliga strangt i þeim stað ꜳ Span, er Runzival heitir. Var Rollann systurson Karllamagnus keisara þar æzstr hofðingi i þvisa stridi, þviat sialfr konungrinn var þar eigi vit, sakar þess at hann hugði frið boðinn, sem faugur orð vꜳttuðu, en eigi sverð ok exi sem medr orrostu. Sva varðiz Rollann sinum ovinum ok barðiz frækliga badum hǫndum, sniðandi buk ok bryniur, hend(r) ok fætr ok hǫfuð Saracenorum, at hans ꜳgæta snilld ok hreysti man æ lifa, meðan heimrinn stendr; þviat hann var sannr guðs riddari ok sparði alldri sinn likama at veria erfð hins krossfesta firir heidinna manna ꜳgangi. Hann hafði luðr þann, er Olivant heitir, ok ꜳtt hafdi Jatmunðr son Agulandi konungs af Affrika, þat var sva hvellt horn, at heyrði .viii. milur ut i fra, er þvi var blasit. En hvat ma segia af hreysti ok riddaraskap Rollanz iarlls i skǫmma mali utan þat i þessum stað, at hann gaf Marsirio konungi þat hǫgg i hǫfuðit með sinum brandi Dyrumdala, at sneið hiallminn ok heilabustina, þar með bryniaðan bukinn ok herklæddan vapnhestinn sundr i miðiu, sva at sina leið fell hvart ꜳ vollinn. En medr þvi at almattigr guð hafði þessa orrostu skipat Rollann iarlli enda strids ok innleizlu eilifs fagnaðar[30], verðr hann særðr til olifis skotinn i gegnum með fiorum kesium. Her meðr þeytir hann luðrinn Olivant með sva miklu meghni, at hlioðæðarnar ok sinar malsins þoldu eigi, sva varð ok horninu ofbodit ok sprakk i midiu. Ok er hinn blezaði Rollann iarll skilr kominn sinn endadagh, riðr hann brott af Runzival ok fram ꜳ eina sletta eng, stigr af baki hesti sinum ok setz niðr undir eitt tre fagrt, er þar stoð, ꜳkafliga mæðr af langri sokn ok farinn af sꜳrum. Ok er hann skil, at dauði nalgazst, þakkar hann himneskum guði þa miskunn, er hann hafði veitt ꜳ þeim deghi, þviat um morgininn firir orrostuna hafði hann bæði skriptaz ok tekit corpus domini; þvi biðr hann nu gladlega sins andlaz meðr sælli vꜳn stinnra malagiafa, takandi niðr ꜳ briostid baðum hǫndum, ok helldr hǫrundit meðr þvilikum ordum þrysvar[31]: in ista carne videbo dominum salvatorem meum, þat norænaz sva: i þessu holldi man ek sia guð græðara min. Eptir þat tekr hann badum hǫndum til augnanna sva mælandi: et isti oculi conspecturi, þat ma norænaz: ok þessi aughu munu fagnaðinn fꜳ með guði. Ok þat fylldiz skiott, er hann vænti, þviat litlu siðar talar hann sva i annat sinni: «Meðr þinni giof, drottinn minn Jesu, lit ek[32] nu þegar þa hluti, er eigi sa auga, ok eigi heyrði eyra, ok eigi steig upp i hiarta mannz.» Siðan gerir hann bæn sina til guðs firir ollum sinum bræðrum, þeim sem fallit hǫfðu i Runzival, ok sofnar i fridi guðs ꜳ kalendas dag Julij. En meðr þvi at ver hǫfum greint her tveggia manna liflat Rollanz iarlls ok Marsirij konungs, skolu ver syna þessu næst, hverssu satt hann segir psalmaskalldit i sinni bok af dauða heilagra manna ok ranglatra, sva segiandi ulikt miog, sem hvaru heyrir. I fyrra stað segir hann sva: Preciosa est in conspectu domini mors sanctorum eius; þat þyðir sva: i drottins augliti er dyrligr dauði hans heilagra manna; i siðarri grein segir sva Davið konungr til vandra manna: Mors peccatorum pessima, dauði syndugra manna er hinn versti, segir hann. Firir þenna spamannzins orskurð verðr liost, at andlat Rollanz iarllz er dyrðligt i augliti guðs, þvi at hann auðladizst fagnað liossins; en dauði Marsirij konungs verðr hinn versti, þvi at hann var leiddr hertekinn tǫnnum diofulsins, sem enn verdr liosara, ef frasogn fylgir.


13.[33] Su bok heitir Speculum Historiale, er þat vattar, at virðuligr herra Turpin erkibyskup Reinsborgar var eigi i þeim bardaga, er giorðiz i Runzival, hellðr með Karllamagnusi konunge, þo[34] at sumar norænubækr segi ǫðruvisi af þvi efni. Þvi vattar þat fyrr nefnd bok, at ꜳ sama dag sem orrostan var i Runzival, sǫngh Turpin erkibyskup sꜳlumessu ꜳ þeiri fegrstu eing, er Karllamagnus keisari hafði sett landtiolld sin, uvitandi með ǫllu, hvat haskalikt fram for moti hans frændum ok astvinum. Ok er erkibyskupinn stendr i messuembættinu, er hann upptekinn i andar syn ok litr i loptinu, hvar fara haleitir flokkar heilagra hirðsveita með sǫngh ok sætum hlioðum, meðr birti ok bloma miklum, sva at byskupinum gefr ꜳ at lita ok heyra, þar til at su himneska ferd firriz sva miogh iarðrikit, at honum hverfr at syn upp i loptið. Hann hugleiðir með ser, hvat þesse syn mun hafa at þyða, ok litlu siðarr ser hann ferd aðra miog olika; i þessarri ferd eru svartir dioflar hardleitir ok helvitlegir asyndum, þeir eru margir saman ok hafa nockut meðferdar, þat er þeir þysia at ollum megum sem dioflar at agni dauðans. Turpin erkibyskup verpr ordum ꜳ þa ok segir sva: «H(v)at dragi þer eða starfit.» Þeir svara: «Ver drogum felagha varn[35] Marsirium konung til eilifðar kvalar i helvitis herað, en Mikhael styrir þeiri ferð, er leidir luðrþeytara yðvarn upp i himnana.» Af þessari birting vissi erkibyskup tiðendi ok sagði konunginum, hvat guð hafði synt honum. Ok litlu siðar kom Balldvini broder Rollanz ꜳ mæddum vapnhesti váttandi sǫmu tiðendi, sem aðr voru greind, hvaðan ver munum fra venda, þviat nu er vitni borit, at Mikael fylgir vǫldum monnum til eilifra fagnada[36]. Synir þat i offertorium i hverri sꜳlumessu, at sva gǫfuglig þionosta er hans skipat embætti. Þvi er allri kristni at hyggianda, hversu miukliga henni er kriupanda til sva virduligs herra fauður ok stiornara paradisar; þviat þessi astvin guðs hefir þat gera ok geyma, sem hverr kristinn maðr mundi ser kiosa ok i þeim hlut mikit um finnazt, hversu margfalldr er miskunnardomr almattigs guðs, at sva nauðzsunligr hialpari heilagr Mikael skylldi verda nafnkunnigr verolldinni, er enga ætt eða edli tok af verolldinni, sem fyrr segher. En hvi er sva vordit, utan þat at drottinn milldr ok blezaðr vill alla menn (til) hialpar ok til sinnar miskunnar koma lata. Þvi setr hann sin hialparnet i hverium stað, er maðrinn skal ganga, hvar dyrkan heims ok hatidarhalld hins męta Mikhaelis stendr meðal annarra Kristz utvega, at maðr skili fastr vera i friðarbandi ꜳ gautu guðs ok æ vel fara. En ꜳ hvern hꜳtt til kom i fyrstu dyrkanligt hatiðarhalld hins sælazsta Mikhaelis, eptir þvi efni sem skrifat finnz i latinu mali, er byrianda þessu næst i guðs nafni.


14. Virding ok loflig minningh hins sæla Mikhaelis dyrkanlig ollum heimi tekr efni ok understoðu af guðligri milldi ok þar með af kynning kirkiu þeirar, er nefndr astvinr guds vann i verki ok helgadi[37] sinu nafni. Þessi kirkia byriar ok skærliga byrlar allri verolld nafn ok virding Mikhaelis. Þetta musteri er eigi prytt eða pentað, telgt eða tiiglsett, helldr er þat skrytt engiligri ꜳst ok alvoru, fatækt i formi en hardla rikt i himneskum krapti. Þetta hið mæta musteri smiðaði Michael i einum fiallzhvirfli eigi með uppreistum veggium eða hꜳri þekiu, helldr er þat sem einn hellir klappaðr i biarginu, ok þvi er nu sva vordit, at Michael ann meira hiartans musteri en hafu steinsmiði, mæira sanri goðfysi en skygðum pilęrum eða vænum glergluggum. En hverssu kirkia þessi kom i vitorð heilagrar kristni, skal segia þessu næst i guðs nafni.


15. Sepontus heitir borg, er stendr ut ꜳ Pul meðal siovar þess, er Sinus Adriaticus heitir, ok fiallz þess, er menn kalla Garganum. Fiallit stendr .xii. milur brot af borginni, þat er storliga hátt vaxit utan með laghum skogi ok fagrum grausum, einkanliga þeim megum, sem at vissi borginni Seponto. I þeim fiallzhvirfli er Michaels musteri, ok i þvi musteri er su bok, er sva vattar af sinni fundning ok upphafi, at i greindri borg Seponto var forðum einn harðla rikr maðr Garganus at nafni, hann atti marga hiorð, naut ok sauði, svin ok yxn, gǫmul ok yngri; með ymisligum hætti lagði hann undir sinn[38] rikdom fiallit Garganum ok let þar ganga hiorðina i hogum goðum, var þvi fiallit kent við nafn rika mannz; er þo su grein i meðal, at heiti fiallzins skal seint leiða, en mannz nafnit skiott. Nu ber sva til ꜳ naukkuru sumri, sem smali rika mannz gengr i fiallino Gargano, at graðungr einn hafnar veniuligt samlag sinna kumpana ok ferr miok einn samtt um sumarið, sva at blandaz ekki vit aunnur naut. Liðr sva timi, þar til um haustit, at riki maðr lætr skoða hiorðina ok heim reka, er þa saknat graðungs, er getit[39] var aðr. Hvar firir burgeissinn hefir uppi mikit fiolmenni sveina sinna ok sialfan sik, fer fram i fiallit ok leitar, sem list var til, allt þar til at hann sialfr herrann kemr upp i fiallzins koll ok ser um langt, hvar gradungrinn stenðr firir hellisdyrum nokkurum. Verðr hann sva reiðr þessarri syn, at hann settr aur ꜳ st(r)eing ok ætlat at skiota i gegnum gradunginn ok ǫmbuna honum sva einferðir sinar ok uspeki. En er skaytið kemr ꜳ aplann[40], snyr þvi ꜳ annan veg, en maðr hugdi, þviat sva for til at iafna, sem sterkazti vindzbylr kiæmi ꜳ moti ok kastaði aptr sǫmu leið, stef(n)ði ꜳ bonda miðian ok snaraði i gegnum hann. Ok er borgarmenn Sepontini sia þessi nyvorðin tiðendi, hræðaz þeir ꜳkaflega ok þora eigi nær at koma, skynda sem mest aptr i borg ok segia byskupi, hversu giorz hefir. Ok meðr þvi at byskup var bæði vitr maðr ok goðr firir guði, neytir hann spǫku raði ok kallar saman borgarmenn i hǫfuðkirkiu stadarins, kunnigt gerandi, hvat fram hefir farit litlu aðr med leyndum guð(s) domi i braðu liflati rika mannz, greinir hann ok undirstǫðu þessa hlutar. En hvat þetta allt saman hefir þyða, seghir hann af himnesku sæti leitanda: «þvi byðr ek þriggia natta fǫstu um alla borgina með bænahalldi, at almattigr guð virdiz birta sinni kristni þat, er hann ser naudzsynligt i þessu mali.»


16. Sem allir hlyða giarna sinum feðr byskupinum ok hafa sva lenge fastað, auðlazt herra byskup ꜳ þriðiu nott fǫstunnar mikinn fagnat, þviat honum birtiz i syn gofugligr herra með himneskri birti andlitzins ok liomandi fegrd klæðanna, sva talanði til hans sem her ma heyra: «Vel tokz yðr ok viturliga, at þat, er leynt var firir monnum, baðu þer guð auðsyna, þviat eigi ma iarðnesku hugskoti liost verða þat stormerki, sem i þvi leyniz, er maðrinn var gegnum grafinn sialfs sins handskotinu; vitið ꜳn ifa, at þetta er gort með minum vilia, þviat (ek) Mikhael hǫfuðengill, er iafnan stendr i augliti guð(s), hefir skipat, at sa staðr i fiallinu skal vera hreinn ok heilagr, frials af allri sǫrgan ok bloðsuthelling, mer til dyrkanar valdr ꜳ iarðriki; villda ek syna með þesso takni, at ek er ver(n)dari staðar þess ok ꜳlitari allra goðra hluta, þeira (er) þar gerazt með rettri tru ok goðfysi.» Eptir sva talat hverfr synin brott fra byskups augliti. Ma sva spyria, ef likar, or vitran þessari, (hversu) hinn sætazsti Mikhael sagðiz iafnan standa firir guðs augliti, þar sem hann var ꜳ sagðan tima her ꜳ iarðriki firir augum byskups Sepontin(i), þviat þat ma eigi skilia eptir likamligri staðasetning, at engill sa, sem eigi var i ollum stǫðum senn, megi bæði standa ꜳ himni firir guðs augliti ok vera þo hegat senðr ꜳ iarðriki. En þessi spurning verðr auðvelliga leyst, ef ver hugsum, at guð er i ollum hlutum ok þo með engu moti inni strengðr[41], ok hann er um alla fram ok hvergi uti luktr; renna þvi englarnir firir omællt viðerni hans guðdomligrar navistu, hvart sem þeir renna til himins eða iarðar, ok þo at þeir se eigi i ǫllum stǫðum, þa er hann þo þeim nalægr i ǫllum stǫðum, ok þvi mega (þeir) hvergi fara fra hans augliti; rikir sva sanleikr i orðum sæls Mikhaelis, þvi at hann er enn hæsti guðs ærendreki.


17. Nu er þar til at taka, sem byskup vaknar gerandi sǫnnum guði lof ok dyrð firir sina milldi, kallar hann enn sem fyrr saman allan borgarlyð fram til kirkiu um morgininn, greinandi þeim meðr guðshræzlu, hvat hann hefir heyrt ok seeð um nattina. Siðan nefnir hann agætazstu menn borgarinnar til ferðar með ser upp ꜳ fiallit Garganum; ok er þeir komo þar, sem hæst var, finna þeir tvær dyrr i fiallinu, aðrar til suðrs aðrar til norðrs, voru þær stærri er stoðu til norðrs. Sia þeir, at frami firir norðrdyrunum eru gradur nokkurar, aðr nalgiz dyrnar ok hurðina sialfa, en uppi yfer pǫllunum lykr biargit sinu rafi ꜳ þann hꜳt sem eitt forhus. En er Sepontini koma her inn i fram at sialfri hurðinni, þora þeir eigi firir augu sin at forvitnaz lengra, þviat sva bar miklum otta ok heilagleik ifer þenna stað, at engin dirfiz framar ganga, en honum er nefniliga lofat. Koma borgarmenn af Seponto fra þeim degi iafnan upp ꜳ fiallit at biðia ser guð miskunnar ok hinn helga Mikhaelem, standa þeir dagliga firir dyrum uti, þviat enn var þeim eigi lofat at ganga inn i sialft musterið.


18. Nærri þessum tiðendum geriz þat, at su heiðin þioð, er Neapolite kallaz, stridir upp ꜳ Sepontum ok setz um borgina. Hǫfðu heidnir menn liðsafla myklu meira, sva at borgin var skiott uppgefen þeira valldi eptir likendum. Þvi gefr herra byskup þat rað sinum borgarmonnum, at þeir beiði þriggia natta frest af heiðingium til rꜳðagiorðar, hvart þeir skolu borgina upp gefa eða veria, meðan þeir mega. Ok sakir (þess) at Neapolite þikkiaz einn vegh i hendi hafa rað borgarmanna, hvern vegh sem þeir taka, gefa þeir dvalir þessar. Þat gengr þeim ok annat til, er þeir fresta atgongu borgarinnar, at þeim þikkir vel standa, þo at Sepontini biði sva meira skaða fiar ok sæmða, at þeir taki firir fram þriggia natta kvǫl i velltiligu hioli sinnar raðagiorðar. En i þess hattar brǫgðum blekkiazt heiðingiar eigi litt, þviat allan tima þenna nꜳtt með degi standa Sepontini i liðzdrætti eigi af iarðneskum heroðum, sem vita ma, þviat þeir voru inni stre(n)gdir af her Neapolitarum, helldr er þessi liðsamnaðr af himneskum rikium. Þviat byskup þeira byðr sva, at meiri ok minni skal hallda þriggia nꜳtta faustu um alla borgina ok biðia fulltings almatkan guð ok helgan Mikhaelem, at hann veiti þeim nokkura asia, sva at þeira frelse ok fǫðurleifdir leggiz eigi undir heiðinn dom. Þvilik er framferð kristinna manna at vaka til guðs ok biðia miskunnar. En Neapolite fara leið aðra, þeir fꜳz alla þessa daga i leikum storum ok þionostum guða sinna, at þeir efliz þvi framar moti kristnum monnum.


19. Sem ifir stendr hin þriðia nott fǫstunnar ok hin næsta firir bardagann, birtiz Mikhael Sepontino byskupi i annan tima sva segiandi: «Fagni þer, þviat heyrdar eru bænir yðrar; þvi buiz i morgin rǫsklega fram i strið ok byrit[42] orrostu ꜳ fiorðu stund daghx, skolu þer þa profa mitt fulltingh, sva at fǫgrum sigri munu þer fagna eigha.» En er byskup vaknar af vitran þessi, synghr hann lof hinum sæla Mikhaeli birtanði lyðnum þꜳ feghinsǫgu, at raðinn er sigr i orrostu. Gerizst nu þegar gleði mikil[43] i folki guðs, sva at langar til bardagans. Ok þegar arlla buaz þeir ok herklæðaz hvatlega, eru þa ok heiðingiar[44] bunir ok hafa fylkt firir utan murꜳna. Sem her er komit, at hvarirtveggio eru bunir til atgongu, sia kristnir menn, at þoka mikil liðr niðr ifer hæsta hlut fiall(z)inzs Gargani, her med heyra þeir gnyreidir miklar, þvilikt sem pipri fiallit allt, en ut af þokunni fylgia elldingar som orfar gloandi fram i flokk Neapolitarum, sva at engi hlif ma við standa. Fylldiz vel ꜳ þeim degi spasaga Davids, er hann tok sva til ordz at lofa guð: Qui facit angelos suos spiritus et ministros suos flammam ignis etc. Her þarf eigi langt um, utan þegar i stað brestr flotti ꜳ heid(in)gium, þviat ǫrvar Mikhaelis urðu snarar ok harðla manskæðar, sva at þar firir rufuz allar fylkingar. Rennr nu hverr sem harðaz ma, en Mikael ok hans menn reka flottann með mikilli akefð ok harðfengi. Sottu heidingiar ret matuliga kaupferð til Sepontum ꜳ þeim degi, þviat nu eru þeir dreifdir, hraktir ok drepnir, sumir með elldi, sumir meðr iarni. En þeir sem lifit þiggia, komaz sem nauðughligazst aptr i borg sina Neapolim barðir ok sprengðir af mæði, hofðu latið lið mikit ok frit, þat til marks at firir ǫrum Mikhaelis einum saman hǫfðu fallit .vi. hundrat manna, en þat at auk allt, er Sepontini hofðu drepit brukum niðr sem busmala. Ok er su auma þioð kemr skilning ꜳ, hverr kraptr[45] stoð meðr kristnum monnum, kasta þeir villuklæðum en skryðaz heilagri tru; fengu þeir med þeiri atferð lifit, at þeir voru bardir til batnaðar.


20. Eptir þenna ꜳgæta sigr venda Sepontini aptr með fagnaði til borgar sinnar ok dveliaz litinn tima, aðr þeir heim sækia sinn hertuga Mikhael hǫfuðengil fram i Garganum, þess ærendis at offra honum makligar lofgiorðir firir þa mꜳtku hǫnd, er hann tiaði þeim i sinni nauðzsyn. Ok er þeir koma arla upp ꜳ fiallit fram firir þær norðrdyrr, er aðr voru greindar, sia þeir þa nylundu, at i biarginu frammi firir forkirkiu eru nykomin tvǫ fotspor, þvilikt sem maðr hefði stigit i kramman snio. Skilia þeir, at þetta er elskumark Mikhaelis til verndar ok nalægðar viðr þan heilagan stað. Reisa Sepontini þar siðan vegligt musteri ok setia altarit þar sem sporin voru; tok su kirkia nafn af fotsporum Mikaelis ok var kǫlluð Appodonia. Aðra kirkiu efla þeir til austurs fra musterinu Mikhaelis til lofs ok dyrðar sælum Petro hǫfdingia postolanna; i þeiri kirkiu voru alltari tvau, annat vight ok helgat guðs moður Marie, en annat sælum Johanne baptista. En mustari Mikhaelis stoð sem aðr lukt ok læst, þviat menn þorðu ekki at gera, fyrr en guð birti. Hafði byskup Sepontinus margan traktatum af þvisa efni með sinu villdazsta raði, hvart hann skilldi treysta upp at luka ok vighia musterit, ef guð bannaði eigi. En þat verðr statt i raðagiordum, at hann gerir sendimenn með brefum til herra pafans i Romam; i brefum skrifar hann greiniliga allan hꜳt af þeim stormerkium Mikhaelis, er um stund hafa lesin verit, biðiandi postoligan herra, at hann segi, hversu bezst er geranda i sǫgðum vanda. Sem giorr er boðskaprinn, taka sendiboðar orlof ok raða i vegh; ber þeim sva giptuliga til, sem vꜳn var, at herra pafinn hefir farit i moti þeim eigi minnr en fimtigi milna firir einshveria kirkiunnar sauk. Þessi romverski byskup heitir Silvester pafa nafni ok viðrkvæmiliga, þviat hann hafði forðum þolat ofrið ok ofsoknir guðs ovina ok flyit undan i fiall Sarepte, sem giorði hinn fyrsti Silvester pafi, er kristnaði Konstantinum hinn mikla keisara. Var þessi guðs maðr likr hinum fyrra, heilagr ok rettviss, milldr ok litillatr. Þvi fa sendimenn byskups af Seponto bliðar viðtǫkur ꜳ pafans garði, ok eru giarna heyrðir ok ꜳn dvol með sinum ærendum fagrliga greiðdir. Koma þeir aptr i Sepontum berandi sinum byskupi bref af herra pafans curia, hver upp broten ok iferlesin hallda þvilikan skilning af mali Mikhaelis meðal annarra greina: Ef þat er, segir herra pafinn, guðligh skipan ok forsio, at musteris vigsla Mikhaelis veitiz firir dauðlighs mannz þionostu byriar at þvilikt embætti geriz ꜳ þann sama dagh, sem Mikhael birti sinu stormerki firir þa sigrvegaragiof, er þer skrifuð ut til vꜳr i brefum yðrum. En ef herra stadarins likar betr ǫðruvis, synizt oss, sem hans valld ok vili se framaz biðianda til birtingar ifir þvisa mali ꜳ þeim sama degi. Þvi er þat vort rað, at ver ok þer bioðit vorum borgarmonnum þriggia natta fǫstu moti þeim signaða deghi, næst er hann kemr, biðiandi heilaga þrenni(n)g, at þær giafir, sem hann virðiz veita firir hinn hæsta þion sins almættis vilia, leiddi hann ut til æskiligs enda. Sva segir virðuligr herra pafinn, ok hans rꜳð er fyllt ok framkvæmt i alla grein. En þann tima sem yfir stendr hin sidarsta nott fǫstunnar, birtiz hinn blezaði Mikael Sepontino byskupi i þriðiꜳ sinn með dyrð mikilli sva mælandi: «Eigi er þǫrf, segir hann, at þer vigit þat mustari, er ek smiðaði, þviat ek sialfr helgaði min handaverk; nu gangit inn i morgin með minu orlofi, er þa mitt at syna, hversu ek hefe helgat þann sama stað firir sialfan mik. Þu skallt syngia þar messu i morgin ok gefa ollum lyd þionostu, en ek patronus stadarins skal nærri standa ok offra guði yðra þionostu, skolu þer ok heðan ifra optarr vitia staðarin(s) firir mina þǫkk ok vinattu.»


21. Nu sem byskup vaknar af hinni þriðiu vitran, þakkar hann vꜳrum herra sina margfallda miskunn, segir hann sinum borgarmonnum, hvat hinn heilagi Mikhael hefir synt honum, ok byðr at fiolmenna sem mestt upp ꜳ fiallit, þar með skipar hann monnum til at flytia seerhveria hluti, er hatiðinni til heyrðu ok þionostugiorðinni. Ferr byskup ok klerkar hans i aundverðu liðinu með bænum ok lofsǫngum, en allr meginherrinn fer siðar meðr saunnu astriki, synda iðran ok rettum viðbunaði, ok arla dags koma þeir fram gangandi at suðrdyrum[46] kirkiu, gera þar letanias firir uti, aðr þeir lyki upp dyrunum. Siþan ganga þeir inn með guðligum otta. Verðr þa i fyrstu firir þeim þvilikt sem eitt skot fra suðri til norðrs moti þeim dyrum, er fyrr voru greindar, ok fyr en þagat kiæmi, finna þeir til austr(s) sialfar musterisdyrnar, ganga inn ok litaz um, sia at musteri þetta er einn hellir[47] bæði uslettr um raf ok veggi, sva at hvassir hyrnusteinar stoðu hvervetna; eigi var ok hæra i morgum stoðum, en hǫfuð manz tok upp undir þekiuna, en sumstaðar þvi hæra, at maðr matti varlla taka upp hendi sinni. Eigi var hon ok me(i)ri vexti, en hon tok með skotinu .v. hundrat manna. Til suðrs i musterit sia þeir virðuligt alltari fagurliga prytt með rauðu klæði, er enn blezaði patronus Mikhael haði gefit kirkiu ok offrat alltarino ꜳ hennar vigsludagh. Varð nu fagnaðr mikill i husi guðs, þviat allir dasamuðu þat himnæska litillæti, sem enn af nygiu birtiz i verki þessu, þviat hvervetna var at sia dal um hol, klettr vit klett, en allt at einu var staðrinn sva heilagr ok guði kiærr, at eigi ma orðum skyra; i hverri vars herra skipan þat gefr skilia, at hinn blezaði Mikhael elskar meir sꜳluhialp sannrar goðfysi en skygðan marmara með steindu rafi. Saung byskupinn þar messu nefndan dagh ok gaf þionostu ǫllum lyð. Var þar innan kirkiu vautn i gnog til allrar þionostu, þviat bergit var sveitt vatni, en til norðrs fra alltarinu fell niðr or þekiunni smatt ok fagurt vatn, eigi oðara en deilldi storum dropum. Var þar siðan samit til glerker eitt harðla vænt ok fest undir dropann með silfurst(r)eingium. Gekk lyðrinn þar til iafnan um gradur nokkurar, þa er þionostan gafz i musterinu. Þa vatnrꜳs kalla Sepontini stillam, af þvi blezaða vatni veitir Mikhael margum manni skiota heilsu af ymisligum kran(k)domi, riðusiukir menn koma þar, kreptir ok likðrair, veslir ok vanmattughir, ok finna sva mikinn krapt af husi Mikhaelis, at sumir komaz eigi upp ꜳ fiallit, aðr þeir verða heilir. Eru þar i vegginum grafit steinlikan til minningar, sem þeir vurðv heilir, ꜳ þann hꜳtt formeruð, sem hattaðr var krankdomr[48] þeira. Einkanliga stendr hinn mætazsti Mikhael i þvilikum heilsugiofum ꜳ sinn hatiðardagh tertio kalendas Octobris, þviat[49] þa sækir til musterissins af morgum halfum Italie[50] (meiri fioldi, en vant er, ok er þa) hinn hæsti guðs ærendreki þvi nalægari með sinum bræðrum englunum, sem fleiri koma saman i rettum bænum.


22. Sem ver hǫfum Sepontino byskupi fra vikit ok hans sonum um hrið i voru mali, er nu greinanda, at eptir messuembættið fagurliga flutt vendu menn heim meðr fagnaði til sins goðz ok herbergia. En sa goði maðr byskupinn veitti Mikhaeli sva skyllduga þionostu dag fra degi. Þar var reistr bær ok kennimenn skipaðir at officera kirkiu; engan tima sagðiz þar ottusǫngr, fyrr en liost var af degi, þviat sva mikil ogn stoð af musterinu um nætr, at eingi maðr þorði inn at koma; ok þat er eigi undarlikt firir þa grein, at sva segia sannorðir menn, at ꜳ hveria natt flytiz þar messuembætti ꜳn dauðligra manna fulltingi ok nakvæ(m)ð. Hefir sva vitraz, at skipaðr þionn kirkiu skal til reiðu lata hvern dag at kvelldi bakstr ok vin meðr oðrum messufǫngum, hvat er styrkir einn æfintyr, sva framt sem guði likaði ok honum [virðiz eigi[51] ofsagt vera.


23. Sva er senniliga lesit af einum haleitum byskupi, at Bonus het, hann bar traust til sakir sinna ꜳgætra verðleika at vaka um nott i musteri Mikhaelis, þvi at sialfr guð ok hinn sæli Mikhael dæmðu hann þess makligan. Þessi hinn heilagi Bonus var ættaðr ok uppfæddr i Frakklandi, mikill ꜳgiætismaðr i sinum byskupsdomi, þviat þat gæzkunafn, er hann bar ꜳ likamanum, fylldi hann daglega með sæmiligum siðum ok andligum framningum, varðveitandi sik sialfan ok ser ꜳ hendi folginn lyð undir rettu lǫgmali ok heilog um guðs boðorðum, berandi ser i hǫndum loganda tortis goðra verka til eptirdæmis sinum undirmonnum. En með þvi at fyr sǫgð kirkia hins signaða Mikhaelis er nu storliga fræg vorðin um heiminn, sæktu hana, sem fyrr greindi, utǫluligir lyðir karlla ok kvenna af fiarlægum herǫðum ok iafnvel byskuparnir sialfir, þviat þessi staðr var einkanliga til þess kosinn af guði, at menn þægi þar rettar bænir. Signaðr Bonus byskup ferðaz heiman af sinum byskupsstol með gloandi goðfysi ok godu fauruneyti fram til musteris heilags Mikhaelis; ok er hann gengr inn i musterit meðr auðrum monnum til aptanssǫngs um kvelldit, dvelz heilagr Bonus einn samt eptir i musterinu takandi ser leyniligan stað undir einum hellisskuta at uvitandum varðhallzmonnum kirkiunnar. Vakir hann þar um nottina goðfusari i guðs lofi, en ver megim sem verðugt er fra segia; hann minniz ꜳ ok innvirduliga eptir leitar, hvat hann hefir hæsta guði i moti gort i umliðnu lifi, grætr þat allt ok sytir af aullu hiarta biðiandi sælan Mikhael hofuðengil, at hann offri hans bænir ok þægi hans tar i augliti hins hæsta domara. Nu sem komit er midnætti ok byskupinn starvar i greindri goðfysi, heyrir hann fagran saunghhliom upp i loptið með sva undarligum sætleika, at ǫngar iarðligar raddir mattu við iafnaz. Þessi skemtanarsyn nalægiz hvern tima fra ǫðrum musterið, þar til at byskupinum gefr sia, at guðligt lios geislar hvervetna inn um þekiuna; her eptir, sem liosit rennr firir, fara himneskir flokkar heilagra engla berandi sighrmerki firir sinum hǫfdingia með fǫgrum sǫngh ok sætum hlioðum. Her með seer hinn signaði Bonus at fara skinandi borgarmenn himneskrar Jerusalem leiðandi sin i millum sialfa drottning himins ok iarðar, mey ok moður, hina sætu Mariam, hana sæmandi ok alla vega vegsamandi með sva fridri fyllgd ok tilskipuðu foruneyti, sem ǫngu ma vit iafna eptir iar(ð)ligum hætti. Nu sem virðuligt sæti er firirbuit ok drottning allra hǫfǫðengla ok heilagra manna hefir niðr setzst, ganga fram i korinn firir hasætit nokkurir af fruinnar hirðsveitum biðiandi hana litillatliga meðr knefalli, at hun skipi til nokkurn mann at flytia messuembætti. En guðs modir Maria svarar sva þeira mali: «Berit þau min orð Bono byskupi, at hann skrydiz ok syngi messu, þviat honum ber ek þat vitni, at hann er makligr sva ꜳgætri þionostu.» Virðuligr maðr guðs byskupinn, sem hann heyrir fruinnar orð þvilik, bliknar hann ok piprar allr af hræzlu færandi sik ut undir biargit sem mest, þviat hann vill lifs giarna felaz firir fruinnar sendimonnum. Se þar gerizt haleitt stormerki, þat er vattaði hans heilagleik, þviat biargit gaf honum rum ok laut undan honum, sva sem hann hallaðizst i kramman snio, ok seer merki þess. En þoat biargit hlyddi hans heilagleik, þa vinnr byskupi eigi þorf, þviat drottningarinnar sendiboðar eru storliga fundvisir, sva at rett ganga þeir at hit gegnsta, hvar er byskup liggr undir biarginu þoat miog laght ok leyniliga, gripa hann hǫndum þegar i stað ok leiða fram i herbergit ok musterið ok skryða hann himneskum klæðum, sva sem byskupi til heyrir. Sem hann er skrydr, leiða þeir hann fram firir altari ok gera messuembætti eptir kristninnar formi. Hverr dauðligra manna megi þat virða, hversso mikla sæmð ok æru[52] almattigr guð veitti sinum virkta vin Bono byskupi her þegar i dauðligum likama: hann stoð iarðneskr millum himneskra krapta pryddr himneskum skruða, takandi alla þionostu messunnar af litillatri undirvorpning hǫfuðfeðranna ok spamanna ok annara guðs astvina. Nærri var stodd hans þionostugiorð sialf drottning allra hluta hin milldazsta Maria ok bioðandi honum hatiðliga messu at syngia; sva var til skipat þionostumonnum, at hǫfuðfeðr ok spamenn bera fram kalek, vin ok vatn, ok hella ꜳ hendr honum, postolar greiða til handklæði, pislarvattar bua til reykelsi samtemprat himnesku timiamate. En englar, iattarar[53] ok meyiar syngia hunangligum rǫddum ut messuna. Ok er guðs maðr byskupinn hefir algort guðlikt embætti með einkanligri ast ok gloandi goðfysi, gefr gimsteinn allra meyia hin sætazsta guðs modir mær Maria honum þǫkk firir, ok i elskumark firir þionostugiorðina gefr hun signuðum Bono byskupi eitt himneskt klæði, þat er hann þiggr með meiri ast ok litillæti, en nokkur tunga megi skyra sinum framburði. Eptir sva gort, sem nu var greint, liðr þessi himneski flokr upp i loptið heim til himirikis, en byskup vakir, þat sem eptir var nætrinnar, lofandi guð almattigan ok hans blezaða modur firir þa miskunn, sem honum var veitt i sinni voku; gengr sidan um morgininn ut af musterinu kallandi til sin rettvisa menn ok guðfusa ok segir þeim greiniliga allan eventum, hvat hann hefir heyrt i musterinu, seð ok gort ꜳ þeiri nꜳt, þar með synir hann litilatliga þat himneska klæði, sem herbergi heilags anda hafði honum gefit, biðia(n)di alla menn fagna meðr seer ok gleðiaz af sva miklu stormerki.


24. Eptir þessa hluti fyllda ferr heilagr Bonus heim til sins byskupstols gerandi guði þakkir af þeim hlutum, sem honum hǫfðu at boriz i þessari ferð. Flygr þat ok skiotliga viða um heiminn, hvilika sæmdarfaur Bonus byskup hafði farit til musteris heilags Mikhaelis; ok firir þa sauk at margr er sa virðingar[54] giarn, sem eigi er i lifinu til fullz vandvirkr eða athugall, þa frettir þetta ok einn byskup, sa er miklo var lægri at verðleikum, en hann mætti nokkut samiafnaz Bono byskupi, ok lyptir heiman sæmiligri ferð af sinum byskupstoli með gnogum kosti ok riku foruneyti þess ærendis at profa, ef hann oðlaðiz nokkut likt þvi, sem lesit er af hinum fyrra byskupi. Nu sem hann kemr fram i heilagt (fiall) hins sæla Mikhaelis, slær hann langtialldi sinu ok sitr glaðr um dagin hia kumpanum sinum. Ok firir þa sok at hann vill oþyrstr ganga til vǫkunnar, drekr hann vin sva diarfliga, at hann er miog sliofaðr bæði i samvizsku ok sonnum goðvilia, en þo allt eins gengr (hann) i musterit sið um kvelldit ulikt tilbuinn[55] ok hinn fyrri byskup. Sa þungr af tꜳrum ok iðranar goðfysi, en þessi svefnþungr[56] af vist ok vini. En þo at þessi byskup byggi sik eigi til vǫkunnar sva sem skilldi, giorði almattigr guð ok heilagr Mikhael vit hann mikla miskunnsemi með faheyraum hætti. Hann vindrukkinn sǫfnar i musterinu, en vaknar um morgininn eigi þar, helldr heima at sialfs sins byskupsstoli ok i sinni svefnskemmu. Nu sem hann lykr augum upp, signar hann sik, ok hverssu vit veit, fær hann eigi skilit, þviat hann kennir blauta sæng ok ser kunnikt herbergi, en man þo fullgiorlla, i hverium stað hann var næst um kvelldit. Sem hann hefir lengi undrat sialfan sik, gengr hann ut af herberginu ok litaz um, ser þionostumenn sina þar i garðinum ok heilsar ꜳ þa, ok hyggr sik þo senniliga villaz i þessum hlutum ǫllum, þar til at eptir stund liðna hverfr hann aptr til sialfs sins ok setz niðr hia sinum monnum segiandi þeim litillatliga, hverssu hin goðgiarni guð hefir um hann gort stormerkiliga ok miskunnsamliga. Heðan af er virðanda, hverssu hinn goði Mikhael er ifirvettis milldr firir hvern, er sva dasamligar iarteinir verða, þviat hann[57] þyrmdi sǫgðum byskupi misgeranda ok let hann til sins herbergis heilan aptr hverfa, helldr viliandi at hann leiðrettizt, en firirfęriz eigi i sinum misverka. Nu til þess at engi maðr ætli þessa hluti usanna vera, sem ver sǫgðum, þa viti firir vist, at þat klæði, sem guðs moðir gaf Bono byskupi, varðveitiz firir utan spell ok folvan allt til þessa daghs i einni fagri borg, er Clarus Mons heitir. Su borg stendr i þvi heraði er Vernonis kallaz. Klæðit geymiz i kirkiu guðs modur heilagrar Marie, ok fær engi iardligr maðr skilning ꜳ komit, hvers vefnaðar eða natturu þat er utan eða innan. Ok enn til styrktar um þetta er sva skrifat, at virðuligr herra[58] Herbert byskup af Norvik hafði seeð ok hǫndum farit þetta klæði.


25. Greint hefir verit um hrid, hversu blezaðr Mikhael pryðir australfu heimsins meðr kreyptum ok iarteignum þeim, sem guði einum er mattulig ok fylliliga kunnigh. Þvi skal boða þessu næst, hversu drottinn allrar milldi dreifir sina oumræðiliga miskunn ifir vestrhalfuna firir ast ok meðalgongu sins kærazsta sendiboða Mikhaelis herra hǫfuðenglanna, til þess at eitt ok hið sama efni verði ǫllum liost i hverri halfu heimsins, at rettruadir menn eru skipaðir i samlagh englanna, sem fyrr var skrifat i þessu mali; þvi eru himneskir andar sendir i þionostu firir þeira skylld, er arftækir verða himnarikis firir sꜳr ok milldi vꜳrs liufa lausnara. Lesit var með nǫkkurri grein, hversu Mikhael kaus ser virðingharstað i hafu fialli Gargano, en nu skal af segia ok heyra i oðrum stað, hversu hann vill dyrkan sina gera lata með ulikum hætti. Þessi staðr, er nu skal af segia, stendr firir utann haf i vestrhalfu heims, hann er kominn miog undarliga ok leyniliga, hann stendr medal tveggia ósa þeira vatnfalla, er annat[59] heiter Seia, en annat Sennuna. Uthafit sialft gyrdir at firir utan sva hart at floðunum inn i baða osana, at siorrinn gengr ꜳ lꜳghlendin bꜳdum megin firir ofan staðinn, sva at þa er i einum floa stendr, þa (er) i miðiu sem eitt litið eyland, þat er kirkiu helgi Mikhaelis bannar, at siorinn meini. Sva segia gamlir menn ok sannorðir, at þetta nes meðal annara væri at fornu vaxit með þykkri iorð ok storum skogi, sva at voru viða einsetumanna bygðir, þviat sva var leyniliga kominn stadrinn bædi sakir þykkleika merkrinnar ok fiarlægra manna bygðar. Skogdyra fioldi var þar ok mikil hia einsetumonnum, sem viða er titt i eyðimorkum. Ok meðan drottenn villdi sva vera lata, at einsetumenn bygði þenna (stað), skipaði hann sva sinu einvalldi, at einn prestr af þorpi þvi er Austerianus heitir færði þeim likamliga vist, þviat i sialfri morkinni var engi vǫn matfanga. Goriz þat i fyrstu, sem skilianlikt er, eigi oðruvisi en i stormerki birtingar Mikhaelis af guðs alfu til kennimannzi(n)s, at honum er staðrinn synðr ok sagðr, ok hvat hann byggir, eða hversu hann skal hialpa með dagligri huggan þeira lif, sem þar eru. For sva langan tima, at prestrinn tok asna sinn hvern dag ok færdi einsetumonnum vistir; var ꜳ þeim doghum, er þetta giorðiz; forlendi mikit milli merkrinnar ok hafsins eigi minnr en .vi. vikur.


26. En þa er guð villdi um venda þessum stað ok bua til virdingar Mikhaeli sinum sæla vin, gengr siorinn ꜳ landit ok ryðr iorðina alla fyrst upp at skoginum, en siðan fellir hann morkina ok kemr monnum[60] ꜳ flotta, grefr brott grasrot alla ok gerir sem einn slettan sand alla leið upp i milli ꜳnna, sva langt sem guð villdi skipa. Nærr i miðiu plazi stendr einn klettr, er guð hugði til eptirkomandi hluta. Ok er vꜳrr herra Jesus Kristr hefir staðinn með sva nyium hætti til buit, er segianda, at i þeiri borg er Adriaticus heitir var agætr byskup Auðbertus[61] at nafni - su borg stendr sex milur brot af gre(i)ndum stað - var byskup hennar miogh heilagr maðr, sem guð virdiz syna honum ok hinn ꜳgæti Mikhael, þviat nokkura nott, sem byskup sefr i sinni sængh, birtiz honum blezaðr Mikhael með skinandi dyrð himneskrar birti ok mælir ꜳ þann hꜳt, sem her fylgir: «Auðberte[62] byskup, heyr hvat ek segi þer. I þeim stað er nu kallazt Arenna skalltu lata kirkiu reisa mer til sæmda, þviat ek er Mikhael hǫfuðengill, hefir ek þenna stað kosit ok blezat mer til virðingar i þessi halfu heims næri borg yðvarri, ok sva sem min dyrkan geriz i austurhꜳlfunni ꜳ hafu fialli Gargano, sva veitiz mer lof her með yðr i lagum stað ꜳ siofar sandi.» Eptir sva talat vaknar byskup ok hugsar invirðuliga, hvat firir hafði borit, ottaz firir litillætis dygð, at hann muni gabbaðr i svefni firir umsat leyniligs ovinar, sem syndugum monnum kann opt til bera; þvi hugleidir hann postolans rað, er sva talar profi þer ꜳndana seghir hann, hvart þeir eru af guði. Firir þvilikar ok adrar hugsanir dvelr byskup at fullgeyra boðnna hluti, þar til (er) hann fær vitran aðra meðr sama hætti, er nu þo mun striðara ꜳmintr, at hann hafi sik frammi ok algeri þat, sem honum var boðit. En byskup fer sva, þoo at hann væri heilagr maðr ok miog kiærr guði, sem hinn heilagi Gregorius pafi vattar af spamonnum, at þeir hǫfðu nokkurn tima spadomsanda ok nokkura eigi, sem guð villdi skipa þeim til litillætis varðveizlu, at þeir kendi þvi gior, hvat þeir toku i giof eða hvat af sialfum ser. Þessu likt geriz með Abrincensi byskupi, hann fær eigi skilit smasmugliga grein andanna, þviat hans hiarta sliofaz i manligum veykleik, sakir þess at fremri gipt er honum undan dregin i þetta sinn, er hann þo senniliga miog hrædr firir þessar tvær ꜳminningar, er hann ofreyni sik eigi, þat er guði heyrir. Þvi leggr hann iafnan bænir miukar ok litillæti, at vꜳrr herra Jesus Kristr þyrmi hans hindran ok tortrygd, en greiddi þetta mꜳl til æskiligs enda.


27. Rett i þann tima sem Abrincensis byskup hefir tekit sagdar ꜳminningar tvær at tǫlu, ber sva til i sagðri provincia, at einn graðungr er leyniliga tekinn brǫtt fra hiorðinni eins bonda. En sa er tok, gerir þat meirr sakir fornrar (o)vinattu en þiofligrar sialfs sins girndar; þvi leidir hann þat skrautliga naut, er bezst var allra með hiorðinni, brǫtt i þann stað, sem hann hugði at alldri skilldi finnaz. En meðr (þvi) at optliga kemr saman goðr vili guðs ok illr vili mannzins, þa leiðir þessi maðr graðunginn til fylsnis fram i þann stað, er ver greindum fyrr af, ok hann kemr ut meðal annara fram ꜳ sandana. Ser hann, hvar kletr stendr i miðiu, her til ferr hann ok skoðar biargit uppi ok nidri, hva(r)t hann fyndi skuta nokkum eða helli at binða nautið ok fela, ok er hann hefir rannzsakat, finnr hann i ovanverðu storliga mikla deild, sva at þat er et bezsta leyni, ef hann færr graðungenum upp komit. Þat kostar hann ok fær gort, ferr siðan fram a sandinn ok profar, hva(r)t hann sæi nokkut til gradungsins upp i bergit, ok ser eigi. Þvi snyr hann brǫtt ok þikkiz hafa allvel leikit, hyggr hann sik hlutlausan af stuld, en veit firir vist, at gra(ð)unghsins hvarf gerir rika manni mikla hugsott ok margan rekstr hans at leita sið ok snemma. Ok rett for, sem hann gat, rika manni liggr illa ok leitar i fremzstu laug, gefr eigi upp fyrr, en uti era allar vꜳnir, truir vist, at hans gerssimi se vorðin spellvirkia brad, ok harmar þat, þviat bondi var miogh ꜳgiarn. En hvat graðungs greinir þessar hafa merkia i mali Mikhaelis, er þessu næst til veghar vikianda.


28. Sem her er komit, færr Abrincensis byskup þriðiu vitran i hardara þungt en fyrr, þviat Mikhael hǫfuðengill birtiz honum striðr ok ogurligr með avitanarorðum firir þa sauk, er hann ohlydnaðiz tveim ꜳminninghum; byðr honum nu i stað at byria sagðan guðs vilia ok eigi nokkura minnzstan talman ꜳ gera, gerir ok i mikilli rǫghsemð(!), at sva mikit skal hann aflat hafa i sinni hindran, at af þeim stað, er kirkian reisiz, skal hann sina fætr hvergi brǫtt hræra, fyrr en musterit er giort til lykta. Viðr þess hattar striðyrði sva mikils hǫfðingia verðr byskup ꜳkafliga hrædr i svefainum, ok þo sva með guðs vilia at hann fær afl[63] at spyria þeira hluta, sem honum þotti mest þǫrf ꜳ vera. Hann segir sva: «Herra minn sæli, hvar er sa staðr i þvi takmarki, er Arena kallaz ok yðvarri kirkiusmið se tilheyriligr?» Hinn blezaði Mikhael svarar: «Nærri þvi biargi, er bundinn graðung hefir i sinum kolli, ok stendr ꜳ miðium sandi, skalltu reisa mitt musteri.» Byskup spyrr þa enn: «Hvat er, herra minn, hvar skal ek af taka viðrkvæmilikt form þessa huss i vidd eða breidd eða hæð at þinum vilia?» Hinn blezaði Mikhael svarar: «Aðr graðungrinn var uppleidr i klettinn, gekk hann umbergis i hring ꜳ sandinum, sva vitt sem þu skallt kirkiu reisa, verðr þa miog kringlott, a likan hꜳtt ok ek smiðaði i Gargano, vil ek þar lata eptir mynda ok gera ræfr lꜳgt[64], sem staðnum til heyrir; lꜳt þer ok i hug koma, at griprinn se aptr golldinn þeim sem ꜳ, siðan þu hefir seð ok skilit hans firirætlaða þionostu.» Eptir þetta sva talat vaknar byskup bæði feghinn ok ottasleginn, lofandi guð ok gofugligan Mikhaelem með himnum ok lofsongum ifir þrennum þessum vitranum. Birtir hann nu sinum lyð, hvat honum hefir synt verit af guði ok hinum sæla Mikhaeli, ok byðr i stað, at hans menn buizst sem hvatligazt fram til staðarins. Tekr hann ser til fylgdar hina friðazstu klerka, sinnar kirkiu, gangandi fram litillatliga með ymnum ok psalmodia, þegar hann nalægiz þann blezada stað. Ok sem hann kemr þar, ser hann oll merki, sem honum var iatat, biarg ok naut bundit, fotatra(ð)k ok fasena musteris reiðingh þvilika. Gerir hann nu hvatliga boð tveim megum ut ifra ifir hvaratveggiu ꜳ Siam ok Senunam, at menn komi at sia ok heyra sannan guðs vilia. Ok sakir þess at Mikhael hǫfuðengill er harðla vinsæll meðal goðra manna, (eru þeir) bunir til mæðu ok erviðiz, er herra Auðbertus vill þeim bioða. Þvi hefir byskup þat upphaf, meðan lið er næzst, at hann lętr ryðia staðinn ok grafa til grundvallar; en þann tima sem þeir hyggia at plazinu kirkiunnar, standa þar steinar tveir iarðfastir i miðiu harðla storir, er miklu fara hæra en smiðinu heyrði. Þvi byðr byskup, at grafa skal umbergis ok treysta goð ꜳtǫk, segir at þesser steinar skolu fara ut i grundvollinn sialfan. Her þarf eigi langt um, brot eru til samin, treyst er ok ꜳknuit meðr allri list ok klokskap, ok sitia ste(i)nar sem aðr. Fær byskupi þetta mikils ꜳhuga, þviat starfsmenn firir leggiazst ok fꜳ ekki at gort, hvar firir mætum Mikhaeli er hugsanda at gera gott rꜳð firir, sva at eigi falli verkit honum til sæmdar.


29. Nokkur rikr burgeiss var i einshverio heraði sva fiarlægr brǫt af Abrinko, at þar hǫfðu eigi komit þessi fagnaðartiðendi, ok eigi hafði þar birtr verit boðskapr byskups um liðsafla. Þessi riki maðr het Baiuno, storliga volldugr ok mikils hattar upp ifir alla sina frændr ok heraðsmenn; hann sitr i þeim hǫfuðbæ er Icius heitir, hann atti tolf syni, voru þeir allir storir menn ok sterkir; hǫfðu þeir allir saman feðgar sva sem konungs vꜳlld ifir lyðnum ok nalægum herudum. Þvi leitar sæll Mikhael þungat styrks ok birtiz rika manni ꜳ næstu natt eptir, sem Auðbertus byskup er firir lagðr ok hans menn. Hann blezaðr talar þꜳ: «Þu riki Baiuno, segir hann, hefir mikit valld ok lꜳn af guði firir marghattad eptirlæti fiar ok frændastyrks; þvi ris upp ok tær þitt afll i mina tign, þviat ek er Mikhael hǫfuðengill; ber þik arlla i morgin fram i liðsdratt ok kom sem fyrst með sonum þinum ok vinum ꜳ fund Auðberti byskups, ger þat sem hann byðr, þviat hann er minn umboðzmaðr.» Eptir sva talat vaknar riki maðr ok gerir guði þakkir, hefir i somu stunð fiolmenni uppi ok ferr með ollum skunda fram til Arennam a fund Auðberti byskups, segiandi honum þa vitran sem nu var lesin. Verðr byskup hardla feginn af þeima hlut, þviat nu er fundinn vattr annar ifir orðum ok vilia Mikhaelis, segir byskup Baiunoni, hvar komit er starfi ok sveita þeira kumpana i þarflaust at sva bunu um þria daga, þvi segir hann, at riki maðr ok synir hans skolo gera sina þionostu ok veita steinum atak eptir boði Mikhaelis. Ok ꜳn dvǫl sem þeir koma ok profa steinana, eru þeir með guðs vilia sva lettir[65] ok velltiligir, hvert er likar, sem eigi hefði þeir griotligan þunga steinligrar natturu. Sǫng nu allr lyðr lof[66] Mikhaeli firir auðsena miskunn ok stormerki. Gengr nu herra byskup glaðr at verki með sinum huskǫrllum skipandi ymissar[67] syslur ser[68] hverium, sem hann ser bezt bera[69]. Ok þann tima sem grundvollr er grafinn, fylldr ok til buinn, sva vidr ut ok inn sem byskupi þikkir hæfa þeiri kirkiustǫðu, er heilagr Mikhael hafði honum vitrað, gerizst enn með nǫkkurum hætti ifasemd ok otti i hans goðfusa hugskoti, hvart efnit [vel þioni[70] boðorði Mikhaelis. Her ifir ottaz hann ok biðr guð [styrktar um[71] sina giorð, ef honum likar, at sva standi. Ok ꜳ næstu nott birtiz honum syn þeiri lik, er lesin er forðum af Gedeone, at dǫgg himins ste[72] niðr ifir annan hlut iarðarinnar en annan eigi, her með hlioðar rǫdd i byskupsins eyra sva mælandi: «Lꜳt dǫgfallit rꜳða[73] grandvellinum, en þurrlendi iarðar se vǫxstr ok viderni kirkiu.» Ok eptir sva sagt vaknar byskup ottalauss i ǫllu efni ok fullr af fagnaði, lætr reisa til musteris þegar ꜳ næsta degi, ok gengr siðan sva greint með heilagri fliotvirki, at byskup ser, ef guð lofar, at sva er sem gǫrt[74]. Þvi hugsar hann framleidis, at enn skortir mikit ꜳ, sakir þess at [þat nygia[75] musteri hefir enga heilaga doma hins mæta Mikhaelis, þikkir honum þat miog i moti. Ok af þessu efni hugsar hann dagliga; þar sem hann sitr a þvi sama biargi, sem fyrr var greint i soghunni, þviat vel hellt hann hvarntveggia boðskap Mikhaelis, fylgia smiðinni staðfastliga ok hvergi brǫtt fara, ok þat annat, sem fyrr var sagt, at hann skylldi gradunginn aptr[76] senda sinum herra. Berr þat biarg[77] vitni, segir sa er saughuna diktaði, at Auðbertus byskup sat a þvi dagliga ok firir sagði musteris smið Mikhaelis. Þviat nærri þvi sæti, er hann kaus ser i biarginu, stendr til eilifrar minningar þat sama letr, er hann skrifaði með sinum fingri i[78] sialfum steininum allt eitt ok ꜳ[79] krommum snio.


30. Til lofs ok dyrðar sinu haleita nafni birtiz Mikhael Abrincensi byskupi i fimta sinni [með itarligri syn[80] sva mælandi: «Rek[81] brǫt allan ekka [þins hiarta[82], þvi at ek kann gefa þer heillt rað at fꜳ mina helga doma; gǫr tva bræðr guðhrædda austr ꜳ Pul til kirkiu minnar i Garganum, fa þeim goða fylgð, sva at þeir megi vel fara, en ek skal sva um ganga, at þeir fai ærendi þat er þer liki; ertu þvi skylldari at fagna oss sem bezst ǫllum saman ok ganga ut i moti oss þann tima, er ver komum aptr or þessi ferð.» Eptir sva greint af guðs vin Mikhaeli, vaknar byskup ok breytir ollu, sem honum var boðit, fꜳndi bræðrunum vænt skip meðr rǫskum liðsmonnum; fara þeir ok fram koma i allri farsælld, sem þeir mundu kiosa, ganga af skipi ok sækia fiallit Garganum, finna kirkiu Mikhaelis ok biðia þann signaða herra bliðra ærendisloka. Var i þenna tima skipaðr einn virðuligr ꜳboti firir þionostugiorð a fialli Mikhaelis [83], tekr hann sendiboðana meðr ollum goðvilia heyrandi giarna þeira ærendi. En sakir þess at hann skilr bræð(r)anna bæn ok byskups orðsending of bioða þvi valldi, er Sepontinus byskup veitti honum ifir kirkiu[84], sækir hann heim sinn herra ok tiar honum greiniliga, hvat giorz hefir i vestralfunni, ok at sendiboðar eru þagat komnir þess ærendis at þiggia heilaga doma [ens sæla[85] Mikhaelis. Ok er byskup Sepontinus heyrir þvilik tidendi, offrar hann [noglig tꜳr ok[86] lof almatkum guði, er veita virdizt mannligum veykleik[87] hialp ok heilagt fulltingh firir bæn ok blezan þeira sǫmu, er þiona eilifliga firir hans[88] velldishring. Eptir þat er byskup ok ꜳboti hafa gort sitt rꜳð með tillogum[89] Mikhaelis, fara þeir badir samt upp ꜳ fiallit ok bioda[90] sendimonnum i kirkiu Mikhaelis at heyra sin ærendislok, ok at hlioði gefnu talar þvilik orð byskup af Seponto: «Blezaðr se vꜳrr herra Jesus Kristr Mariu son, er oss[91] hefir sent af vestrhalfunni goð ok gledilig tiðendi, at hinn mætazsti kirkiudrottinn vꜳrr Mikhael hǫfuðengill hefir þar kiorit ser með samri[92] birting annan virðingarstað. Ok til heilagrar [þeirar kirkiu pryði[93] vilium ver giarna alla astuð frami lata, sem hinn blezaði Mikhael hefir oss boðit; þvi skolu þeir bræðr sendiboðar Mikhaelis þiggia æskiligt ærendi ok taka með þeim reliquiis, [er æzstar[94] megu finnaz i fialli[95] Mikhaelis, þeim skilmala medal settum, at sva sem sami hǫfuðengill himnarikis lysti varn stað ok yðvarn sialfs sins virðing[96] birting ok blezadum kosningh, sva skal milli varra staða eilifliga standa elskuband ok astriki i sǫnnum guði ok einkanligum feðr vorum Mikhaeli.» En er byskup hefer sin orð til enda gort, falla sendiboðar fram i litillæti þakkandi með hiarta ok munni, hverssu drottinn himins ok iarðar gorði farsælan þeira veg. Gengr þa byskup til með guðligum otta ok sniðr[97] part af þeim sama rauða duk, er haleitr Mikhael hafði með prytt þat sama kirkiunnar altari, er hann smidadi, sem fyrr greindi i sǫghunni. Her meðr leggr byskup upphogginn hlut af þeim marmarasteini, er heilagr Michael stoð ꜳ firir norðrdyrum, sem fyr var sagt. Taka sendimenn þessar mætazstu giafir glaðari en gull, virktum varðveitandi framar en fegursta topazion, en gefa byskupi Sepontino ok abota Mikhaelis glaða þ2ck[98] ok goðan dag firir tiguliga trakteran [ser veitta[99], raðandi siðan i veg sva vel ok giptuliga, at gengr at solu, koma fram með heilu ok holldnu gerandi orð[100] Abrincensi byskupi, at þeir eru landfastir með [sannri farsælld[101] allra sinna ærenda. Verdr byskup þeiri sǫgu fegnari, en fra megi segia, þviat nu gangazs[102] goð tiðendi glauð i moti, ok fagnaðir kyssa fagnaði, þviat rett a sama deghi er musterit algort i Arena, sem hann fregn heimkvamu senðiboðanna. Þvi byðr hann i stað, at til hans komi ꜳgętazstu menn rikissins bæði kirkiu ok kurie at sæma sinni nalægð þann haleita thesaur, er i var kominn þeira landskap. En hvat ma segiaz af þessari fylgð ok ferð, er aull hlioðaði meðr himnasǫngh[103] hiartaligrar cantilene moti sælum Mikhaeli. Allar nꜳlægar halfur syngia lof með fagnaði flokkum rennandi firir ok eptir, snauðir ok sælir, kallar ok konur, yngri ok ellri, allir kveiktir einum elldi at virða, dyrka ok lofa þann haleita hǫfdingia himneskkrar herferðar[104] er þeim veitti guðliga [forsiala[105] giof til eilifra fagnaða. Ei ma greinaz su andlig gleði, er guðs vinir þagu ꜳ þeim degi er heilagir domar Mikhaelis baruzt inn i nyia musteri, þviat alla vega ut i fra var kvikt ok lifanda til iarteinagiorðar i krapti almattigs guðs, sva at ꜳ sialfum veginum toku syn .xii. blindir menn, ok umfram ein kona af þeim bæ er Austeriakus heitir, hon hafði latið með striðum augnaverk bæði sin augu, sva at tomir voru augnastaðirnir[106], at þvi haleitari yrði heiðr Mikhaelis i hennar heilsubot. Þessi kona var i fylgd med [heilagum domum[107] af þvi heraði, er hun atti heima, ok iamfram sem ferðin kemr aull saman niðr at slettlendi sandanna, tekr konan lios en kastar myrkrum, undrandi sina noott hafa brott flyit undan nyium degi skiærrar synar. Ok eigi veittuz guðligar iarteignir firir dyrligar giafir Mikhaelis at eins ꜳ þeim degi, helldr skina þar dagliga biartir geislar krapz ok stormerkia ut til beggia handa i lof ok dyrð varum græðara [ok hans mætazsta eyrendreka[108], þviat iarteignarꜳs hefir ekke takmark[109] i þeima stað, hvar firir allr heimr vestrhalfunnar flytr ok ferr til þessa brunnz finnandi[110] skiæra drykki af lifskelldu Mikhaelis. Þessi staðr er sva heilagr, at þar fremz ekki veralldligt verk, ok þeim einum heyrir þessi stadr, er guði unna ok honum iðuliga þiona. Þvi flytr þessi staðr margan mann til eilifra fagnada, at brennandi ast kraptanna rikir þar i [musterum andanna[111]. Þessi haleiti[112] staðr fekk nytt nafn, siðan hann efldiz, ok er[113] kallaðr Tumba, þat þyðiz [at voru mali[114] sem eitt leiði[115], þviat ef langt seer til staðarins, er þvi likt ꜳ [sitt form[116], sakir þess at lꜳgt er husat, sem fyrr segir, en staðan hrosar eigi sakir lꜳghlendis. Tysvar ꜳ hverium degi lætr guð hafið vægia ok veita goðfusum lyð lidugan gang til lofs ok dyrðar Mikhaeli, en þess [i meðal[117] bannar siorinn alla tilferð. Verða hans bygðer[118] þvi betri ok nalægri guði, sem þær eru heiminum fiarlægri ok meirr fra byrgðar[119] hans sukki ok osoma[120].


31. Heyrt hǫfum ver, bræðr minir, hversu andaligr faðer vꜳrr haleitr Mikhael hefir birt ok kiorit tva upphafliga stadi[121] ser til tignar a iarðriki, hvar firir hans eingiligri[122] dyrð eru lof gerandi bæði af hiarta ok munni, þviat með nyiu formi grundvallaði hann frabæra sina gofgan, sem engum er mattulegt utan guði einum; ok þat er viðrkvæmiligt, at einkanlig se verk Mikhaelis til þess, at hann sanni nafn sitt. En af hans blezaða nafni er þat fyrst hugsanda, sem Gregorius pafi segir i Roma, at [guðlig vitran[123] himneskrar speki þarf eigi nafn gefa til auðkennis sinum borgarmonnum, þviat þar er guð allir hlutir aullum[124]. Þvi er nafn Mikhaelis eigi natturu nafn helldr embættis, er hann tekr af þeiri dygðar þionostu, er drottinn himnakonungr skipaði honum. Mikhael þyðiz hverr sem guð, þviat sva opt sem nokkut geriz i dasamligum krauptum með kristninni, er þar tilsendr Mikhael af guði, at bædi megi vel skilia af nafni ok verki, at þat er guð aflar ma engi iafnb(i)oða[125]. Þessu signaða nafni þiona bæði musteri i Gargano ok Tumba, þviat þau eru bæði sett i undarligum hætti guðligx almættis, sem eingis mannz hond matti[126] vinna, hvart i sinni stoðu. En einkanliga ifir aðra hluti [fram fylgir Mikhael[127] nafni sinu, þa er hann drepr sialfan diofulinn i heims enda ok steytir honum i diupa dyflizu helvizkrar myrkvastofu streingiandi aptr dyrr eilifum lꜳsi, er alldri brestr [i veralldir[128]. Af þessum sigri lofar Mikhaelem ǫll kristni, þvi at aðr hann setr sitt væna spiot til lags, gerir fiandinn harða hrið ok digrar dunur i verolldinni, sem alldri fyrr þvilikar af heims upphafi, þviat hann skilr þa skamman hernaðar tima eptir standa til heims loka, ok þvi er hann grimmari [en fyrr finnandi nytt rꜳð at ræna heiminn[129] lifinu. Pestifer[130], er fell of metnaðar gǫtu, sem ver greindum fyrr [i upphafi þessarar sogu[131], tekr þa mandom ok segiz Kristr vera, lyiandi verolldina ymissum hattum sinnar flærðar, lokkandi með fegiofum, leiðandi með slettum orðkrokum, stangandi með striðum kvǫlum. Verðr með þessum þrimr hattum sva hræftilig ogn, at naliga pipra valdir menn, þviat þann tima gerir sa iarteinir, er drepr ok deyðir, en hinn engar, er þoler ok þreytir. Þvi er sꜳ ofsoknar elldr sva brennandi, at engi mætti þola, ef hann kiæmi a uvart. En nu birti guð almattigr ok milldr firir spadom heilagra, at hann man koma, ok þvi er hægra i moti at sia. Nu þann tima sem hǫfuð allrar illzsku diofullinn sialfr, er þann tima kallaz Antikristus hefir rikt i hernadar valldi þriu ꜳr ok halft fiorða, ok hann segiz skolu til himna stiga eptir sina falsliga[132] upprisu nær þeim stað, er varr herra steig af fialli Oliveti ꜳ Jorssalalandi, kemr Mikhael i miklum krapti, þar sem Antikristus sitr i hasæti i vegligu landtialldi, leggiandi þann dioful digru spioti sva mattugri hendi, sem guðlikt einvalld dæmdi ok diktaði; syngia þa himneskir englar fagnaðarlof almatkum guði, at asakari[133] þeira, þat er at skilia kristinna manna, er at velli laghinn ok lægðr i pytt helvitis. I þessa minningh sigrvegara Mikhaelis er hans likneskia formeruð með spiotlagi i munn dreka, er ligr undir fotum hans, þviat Antikristus kallaz dreki, er blæss eitri ok illzsku fra ser aullum megum.


32. Nu sakir þess at hinn haleiti Mikhael slokkvir þann eitrofn[134], er margs mannz siðu bakaði, [siðan heimrinn stoð[135], er astarelldr þvi framarr kveikiandi honum til lofs ok dyrðar i kristninni, at liosir lampar goðra verka væri glatt skinandi meðr guðspiallcins oleo firir hans blezaðu[136] asianu. Þviat vitru hiarta er virðanda, hversu valld ok viðerni[137] Mikhaelis er langt ok breitt himneskum hofðingskap firir þa fylgd ok faðmlag, er hann veitir allri kristni[138], er guði þionar; þvi spyrium ver, hvat rettara verðr[139] talað, en Mikhael hǫfuðengill kalliz kirkiudrottinn allrar heimsbygdar, þviat andir rettlatra manna eru musteri guðs, hver enn haleiti Mikhael flytr i sinum faðmi til eilifra himirikis fagnaða. Hver er su sꜳla, er hans verndar [ok umsiar[140] megi missa? þvi afsakiz[141] eingin vigslupallr, alldr eða kyn þenna dyrka, lofa ok vegsama, er firir enga sauk girniz mannliga tillotning utan hialpa, styðia ok styrkia þat, er hann ser i fre(i)stnistormum rekit ok lamit reikanda fara. Nu er þar mꜳli komit, sem ver gatum i upphafi, at stutt ok litið verðr skrifat af dyrð ok verkum Mikhaelis, þviat hans lofsamligh fiur eru fleiri, en mannligh tunga megi þau[142] finna; þvi er þetta litla verk at enda komit meðr þvi niðrlagi, at drottinn [allra miskunna[143] hialpi þeim, er þessa sǫgho heyra ok sinn kost til gefa hana at skrifa upp i lof Mikhaelis ok allra heilagra engla. Biðr[144] ek litillatliga, er þessa [ræðu samsetti[145], at þeir guðhræddir menn, er þenna bækling hafa með hǫndum, minnizst sꜳlu [broður Sokka sonar[146] ꜳ hatiðardegi Mikhaelis meðr nokkurri bæn eða olmusu, sva at firir þat ok annat gott, er þeir gera guði til lofs ok dyrðar i ꜳst ok elsku nauðstaddra naunga varra[147], taki þeir hialp ok hvilld i fylgð ok faðmi herra[148] Mikhaelis fram i þann eilifa[149] fagnat, er blomgaz með broðerni[150] englanna, hvar lifir ok rikir lof ok pryði allra heilagra eingetinn guðs son Jesus Kristr elskuligr Mariu son samiafn feðr ok heilǫgum[151] anda einn[152] eilifr ok oskiptiligr guð per omnia secula seculorum. Amen.


____


Appendix

(Cd. 657a qv.; jvf. Postola Sögur S. 467.)


Af Diocletiani(!) keisara

A dogum Diocleciani keisara styrði guðs kristni Marcellinus pafvi. Gekk þa hredilig ofsokn yfir oll lond nꜳliga, þviat keisarinn var hinn rammazste blotmadr, ok i þeim ofride, er sva geisar brennande, kugar hann seꜳlfan pafvann till skurðgoða blota. Ok hann viknade sva miok fyrir, at hann gekk inn i hof ok bar reykelsi fyrir skurdgodi. En þegar eftir þat auma verk vitiadi hans miskunn vꜳrs drottins, er engan vill fyrirlꜳta; þviat þesse madr Marcellinus var dyrdlegr madr bęði ꜳðr ok sidan. Ok sem beisklegre iðran hefir alvarlega tekit heartað, leitazst hann um, hversu hann skal retta sitt mꜳl; kemr honum þat till hugar, at austr ꜳ Pul hafde hann bodit byskupafund margmennan, þvi riðr hann austr þannigh. Ok er hann kemr at byskupamotinu, afflettir hann sik tignarklędinu ok tekr idrande manna klęde ok bunat, gengr sva upp ꜳ þingit med lutu hofði[153] ok harmþrungnu hearta, fellr framm i midiu ok iattar glępsku med opinberri raust sꜳrt gratande, biodande sik þar med undir oll þau harðendi, sem þeir vilia ꜳ hann leggia. Sem hann hefir uti, þegia aller ok samharma herra pafvanum. Eftir þat talar einn byskup, er bedi var vitr ok gamall i godum sidum, ok tekr sva till orðz: «Herra fader, segir hann, bidr ek, at þer segit, ef þat er yðart orlof, at ek svare nokkuru.» Sem herra pafvinn hefir orlof gefit med frabęru litilleti, talar sva byskupinn: «I annan tima bidr ek, at þer virdizst at svara mer till þess sem ek spyr.» Sem þat er iattað, segir hann sva: «Misgerde Petrus?» Herra pafvinn iꜳttar, at hann neittade Kristi. Byskupinn spurdi, hvart hann neittade eitt sinn edr optarr. Herra pafvinn segir, at hann neittade þrysvar. Byskupinn seghir: «Hverr heyrði iattning hans, hverr leysti hann, eðr hverr setti honum skriptir?» Ok sem her verðr herra pafanum orðfall, tekr byskupinn till sin seꜳlfs sins spurningh: «Einghi maðr ꜳ iardriki leysti Petrum, engi gaf honum avitan, ok engi lagði honum skrift utan seꜳlfr hann, sem lesit er, at Petrus gekk ut ok gret sꜳrlega. Hvi sva? Þvi at engi daudligr madr a iardriki bar valld yfir hans hofuð, helldr var hann hofðingi allra. Geri þer ok sva at hans dęmi, þviat þer erut hinn ezsti byskup i kristninni yfir alla skipaðr en undir engum. Setizst upp i domsęti ok skriptid yðr seꜳlfir sva stridt, sem yðr likar.» Þerse fortolu tekr pafinn sva med mikilli gledi ok hlydni, sem honum vęri af himni send ok af seꜳlfs guds munni tolut, setzst upp i stad ok diktar sva fallinn dom ifir sin afbrot: «Sꜳ er i fyrstu grein, segir hann, domr minn, at fyrir þa þionkan, er ek veitti skurdgodinu, er ek sannprofaðr blotmaðr. I adra grein er mitt afelli sva mikit vordit, sem ek hefi dregit med mer alla kristni guðs i helvitiss munn ok skurdguða villu. Hvat mꜳtti limrinn hugsa utan hrata somu leid, sem hofudit for fyrir? ok fyrir mina glępsku sva hrędilega sem uheyrða skal ek eigi sva dearfr, at ek skipi minn legstad hea heiloghum byskupum, ok þvi siðr hea þeim, at ek leggr vid bandsettningh, at engi maðr veiti mer kristilegan groft, hvar sem ek deyr, eða hvat sem mer verðr at alldrslitum.» Eftir þenna dom uppsagðan, ok margr maðr heyrði gratande ꜳ þeim degi dꜳsamande þvilika iðran sva mikillar personu, snyrr herra pafinn sem hvattlegazst aftr i Rom, geingr inn i holl Diocleciani keisara ok talar sva till hans: «Her em ek nu kominn, Marcellinus pafvi, eigi blotmadr, helldr rettkristinn fornari heilag(r)ar guðs kristni.» Hvat er lengra, en sva sem keisarinn skilr hann stoðugan i rettri tru Kristz, gefr hann urskurð, at utan borgar setizst af honum hofud. Sva for Marcellinus hinn fyrsti pafvi med þvi nafni til guðs, sem till gengr skyrr vꜳttr i þvi, sem her ferr eftir. Þrea tigi daga hina nęstu lꜳ hans likamr utan borgar omylldr fyrir dyrum ok fuglum. En sva varði miskunn guðs þann liufa likam, at ekki grand matti hann nalgazst. En hvi hann lꜳ sva, er ꜳðr greint i hans domi. Innan þersarra daga var kosinn Marcellus pafi goðr maðr fyrir guði, ok eina nꜳtt kemr heilagr Petrus postoli at honum i syn sva męlande: «Marcelle brodir, segir hann, hvi grefr þu eigi likam minn?» «Hverr ert þu herra minn?» segir Marcellus. «Ek em, sagdi hann, Petrus hofðingi postolanna.» Marcellus segir: «Hvat talar þu, herra minn sęti, um þinn likam, hversu megu ver hann grefta, sva at framarr se her i Roma?» Postolinn svarar: «Likam minn kalla ek likam Marcellini brodur mins.» Marcellus svarar: «Herra minn seti, hverr man þora hann at snerta sakir seꜳlfs hans stormęla?» Postolinn seghir: «Er þer af minni fallit, hvat meistare minn sagde Jesus Kristr, hverr er sik lęgir, sagde hann, man upp risa. Seg mer nu þat, hversu matti hinn ezsti byskup legia sik meirr med allri fyrlitningh en fyrirbioða ser kristinna manna samlagh? Þvi skulu nu fyllazst ꜳ honum seꜳlfs drottins dęmi ok orð, at hann skal upp hefiazst beðe med guðe ok monnum, þviat rett hea sealfum mer skulu þer grefta hann med allre sęmd, er Roma kirkia hefir veitta sinum formonnum ok guðs pinslarvꜳtt(um). En þvi skal hann hea mer liggia, at við erum bręðr i stett, palli ok iðran ok nu (i) himnesku samlagi.» Eftir sva talat ferr Petrus heim, en Marcellus vaknar ok gerir allt, sem bodit var. See vꜳrum herra Jesu Kristo lof ok dyrð, er hverium iðranda manni liknar ok leidir till sinnar miskunnar, ę þvi fliotara sem hverr gerir sik lęgra ok grętr beiskarra.




Fotnoter

  1. stęðum A.
  2. iarðneskra ok himneskra A.
  3. [er hann heriaði A.
  4. steirkum A.
  5. sæmd ok tilf. A.
  6. fegðr A.
  7. hæn A.
  8. af A.
  9. ok and tilf. A.
  10. fullkumit A.
  11. þennan A.
  12. tvrir A.
  13. breif A.
  14. in A.
  15. illgiann A.
  16. kian A.
  17. glaymsku A.
  18. af Duggali Overskr.; jvf. Duggals Leizla, Capp. 1-5.
  19. [er A.
  20. skrystz A.
  21. faggnandi A.
  22. honom tilf. A.
  23. Her er oversprunget et Par Linier, se Duggals Leizla, Cap. 2.
  24. hafa A.
  25. heitaiz A.
  26. verdghug A.
  27. sina A.
  28. er A.
  29. af Karlam. Overskr.
  30. fagnagar A.
  31. meðr þessum orðum tilf. A.
  32. er A.
  33. Af Turpin erkibyskupi Overskr.
  34. þa A.
  35. varr A.
  36. fagnaga A.
  37. heilagi A.
  38. sik A.
  39. gætt A.
  40. apliann A.
  41. sterngðr A.
  42. byriar A.
  43. mikla A.
  44. hváðigiar A.
  45. karprr A.
  46. syðrdyrum A.
  47. heillir A.
  48. krangdomr A.
  49. þat A.
  50. turis tilf. A.
  51. [virðir A.
  52. almatkum guði tilf. A.
  53. iarttarar A.
  54. virgingar A.
  55. eða tilf. A.
  56. svęfir þungr A.
  57. þat A.
  58. hefir A.
  59. ꜳvat A.
  60. morkum A.
  61. Augbertus A.
  62. Augberte A.
  63. alf A.
  64. lꜳga A.
  65. leittir A.
  66. Her begynder B.
  67. ymsar B.
  68. þær B.
  69. standa B.
  70. [mandi(!) þiona bliðu ok B.
  71. [styrkia B.
  72. steig B.
  73. styra B.
  74. musterit tilf. B.
  75. [tilf. B.
  76. heim B.
  77. bragð B.
  78. B.
  79. i B.
  80. [saal. B; i nalægri A.
  81. Tak B.
  82. [or skapi þer B.
  83. Gargano B.
  84. kirkiuna B.
  85. [tilf. B.
  86. [nogligt B.
  87. veickleik B.
  88. verdleiks tilf. B.
  89. till2gu B.
  90. saal. B, boda A.
  91. vorum eyrum B.
  92. saal. B; sannri A.
  93. [pryði þeirar kirkiu B.
  94. [sem æzstir B.
  95. musteri B.
  96. mgl. B.
  97. syndi B.
  98. saal. B; þǫukk A.
  99. [sem vert var B.
  100. tilf. B.
  101. [hęilu ok holldnu B.
  102. saal. B; gerazt A.
  103. ymna s2ng ok salmum B.
  104. dyrdar B.
  105. [saal. B; ok forsiola A.
  106. stadir augnanna B.
  107. [saal. B; heilogǫum dominum A.
  108. [tilf. B.
  109. taumalag B.
  110. saal. B; frandi A.
  111. [musteri andar(inn)ar B.
  112. tilf. B.
  113. var B.
  114. [tilf. B.
  115. hiði B.
  116. [saal. B; sin form sem A.
  117. [a millum B.
  118. bygdarmenn B.
  119. byrgdir B.
  120. hegoma B.
  121. tilf. B.
  122. saal. B; eiginligri A.
  123. [guds vitra B.
  124. iafnkunnir B.
  125. sambioda B.
  126. mætti B.
  127. [fylgir Mikhael fram A.
  128. [um alldr B.
  129. [mgl. B.
  130. Sa enn sami Pestifer B.
  131. [saal. B; i varu mꜳli A.
  132. ferliga B.
  133. ꜳsakan beggia B.
  134. eitrorm B.
  135. [af heims upphafi B.
  136. blezadri B.
  137. virding B.
  138. heimskringlunni B.
  139. finzs B.
  140. [tilf. B.
  141. afsegizs B.
  142. telia eða B.
  143. [allrar miskunnar B.
  144. Bið B.
  145. [saal. B; reðu samsæti A.
  146. [minnar B.
  147. sinna B.
  148. tilf. B.
  149. tilf. B.
  150. bruði B.
  151. helgum B.
  152. tilf. B.
  153. hofða Cd.

HEIMSKRINGLA er et privat initiativ. Prosjektet mottar ikke noen form for offentlig støtte. Vi har kun utgifter og ingen faste inntekter. Kostnader til teknisk drift og utstyr bæres av privatpersoner. Alle økonomiske bidrag mottas derfor med stor takk. Ønsker du eller ditt foretak å støtte prosjektet økonomisk? Ta gjerne kontakt med oss, eller bruk vårt norske kontonummer 97105024499. Du kan også støtte oss via vårt Vipps-nummer 78431. For utenlandske bidrag bruk vårt IBAN-nummer NO6897105024499, med SWIFT-kode: DNBANOKK eller SEPA-kode: SKIANOBB. En kan også overføre penger til HEIMSKRINGLA via PayPal eller vippse via mobilen til 78431. Vi selger også fast annonseplass på venstre sidemeny til rimelig pris. Alle bidragsytere krediteres med navn for sine bidrag.